BursaÔÇÖda son ipek filat├╝rc├╝

BursaÔÇÖda son ipek filat├╝rc├╝

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

ÔÇť1990 y─▒l─▒n─▒n Haziran ay─▒nda neredeyse 1500 y─▒ld─▒r ipek├žilik yap─▒lan BursaÔÇÖda kozac─▒l─▒k bitti. Sonraki y─▒l, bir sonraki y─▒l kimse koza ├╝retimi i├žin kimse kap─▒lar─▒ ├žalmad─▒. ├ľnce ya┼čl─▒ dut a─ča├žlar─▒ yak─▒lmak i├žin kesilmeye ba┼čland─▒. Sonra daha gen├ž a─ča├žlar kesilmeye ba┼čland─▒. Oysa BursaÔÇÖda yeti┼čtirilen,┬á sonra Kayseri ve HerekeÔÇÖde dokunan ipek hal─▒lar─▒m─▒z d├╝nya pazarlar─▒nda kap─▒┼č─▒l─▒rd─▒. Binlerce insan bu i┼čten para kazan─▒r, gelen d├Âviz o y─▒llarda ekonomimize b├╝y├╝k katk─▒ sa─člard─▒. Koza Birlik biraz katk─▒ sa─člasayd─▒ bu felaket ya┼čanmaz, ipek├žilik ├╝lkemizde devam ederdi.ÔÇŁ

Bu sat─▒rlar ipe─če sevdal─▒ de─čil, karasevdal─▒ Y├╝ksel ├ťnalÔÇÖa ait.

Y├╝ksel Han─▒m1936 y─▒l─▒nda Emir Sultan Semtinde do─čmu┼č.┬á ├çocuklu─čunda tan─▒┼čm─▒┼č ipekle. Anneannesi Romangal ─░pek Fabrikas─▒nda ustaym─▒┼č. Fabrikadan torununa kozalar, kelebekler getirirmi┼č. Kozalar─▒n i├žindeki kelebeklerin kozay─▒ delip, u├žmas─▒n─▒ seyredermi┼č. Kelebekleri ├žok severmi┼č, onlar─▒ yumurtlat─▒rm─▒┼č. ─░pek iplikleriyle oynarm─▒┼č.┬á Bu fabrika 19.y├╝z y─▒lda Romangal ailesi taraf─▒ndan kurulmu┼č ve bir d├Ânem Frans─▒z Konsoloslu─ču olarak kullan─▒lm─▒┼č.

ÔÇťO d├Ânemin belli-ba┼čl─▒ ipek├žileri; Resulzadeler, Gaffarzadeler, ├ç─▒ng─▒ll─▒ ─░sa Day─▒, Ahmet ┼×ark, Kolsuz Faik, ─░pekerlerÔÇÖdi.ÔÇŁ

Romangal ─░pek FabrikaÔÇÖs─▒n─▒ daha sonra ÔÇťKolsuz Y─▒lmaz Faik ─░pekÔÇŁ (1896-1968)sat─▒n alm─▒┼č. Birinci d├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda Gali├žya Cephesinde subay olarak ├žarp─▒┼čan Faik Bey iki kolunu da kaybeder. Sava┼č sonras─▒ BursaÔÇÖya gelir ve ticaretle u─čra┼č─▒r. Sanayiye at─▒lan Faik Bey, 1946 y─▒l─▒nda Bursa milletvekili olur. Fabrikan─▒n yan─▒nda bulunan 1852 y─▒l─▒nda yap─▒lm─▒┼č, Fabrikay─▒ H├╝mayun, RomangalÔÇÖ─▒n kozakl─▒─č─▒ym─▒┼č.

Babaannesi Atat├╝rkÔÇÖle ilgili bir an─▒s─▒n─▒ anlatm─▒┼č torununa. ÔÇťSabah─▒n alacakaranl─▒─č─▒nda ├že┼čitli semtlerden gelen ├žo─ču kad─▒n i┼č├žiler Ye┼čilde toplan─▒p, ellerinde fenerlerle kar─▒n i├žinde MuradiyeÔÇÖdeki fabrikaya y├╝r├╝rlermi┼č. Otob├╝s, servis yoktu o y─▒llarda. Atat├╝rk BursaÔÇÖya yapt─▒─č─▒ ziyaretlerin birisinde fabrikaya gelmi┼č, i┼č├žileri yemekhaneye toplam─▒┼č, Yemekhaneye bir tahta koydurup, okuma-yazma bilip, bilmediklerini kontrol etmi┼č. Sonra ├Â─čle saatlerindeki tatillerini sormu┼č, bir saat oldu─čunu ├Â─črendi─činde ├Â─čle tatillerinin bir bu├žuk saate ├ž─▒kar─▒lmas─▒n─▒ istemi┼č, ayr─▒ca ÔÇťBu gen├žlere okuma-yazma ├Â─čreteceksinizÔÇŁ demi┼č. Fabrika sahipleri bu iste─če uymu┼člar ve fabrikalarda okuma yazma kurslar─▒ a├ž─▒lm─▒┼č.

1936 y─▒l─▒nda Ye┼čil BursaÔÇÖn─▒n ruhani mahallesi Emir SultanÔÇÖda do─čar. BuharaÔÇÖdan gelen Emir Sultan, Padi┼čahÔÇÖa damat olacak sayg─▒nl─▒ktad─▒r. Y─▒llar sonra kader Y├╝ksel Han─▒m─▒ ├ľzbekistanÔÇÖa s├╝r├╝kledi─čimde ilk i┼čim BuharaÔÇÖya gidip, Buhari Mahallesindeki babas─▒n─▒n evini ziyaret etmek olmu┼č. Emir SultanÔÇÖ─▒n babas─▒n─▒n evi m├╝ze haline getirilmi┼č. M├╝ze d├Ânemin Cumhurba┼čkan─▒ Turgut ├ľzal katk─▒lar─▒yla yap─▒lm─▒┼č. Emir Sultan semtindeki Emir Buhari ilkokuluna gider. Sava┼č y─▒llar─▒ okuma sevdas─▒n─▒ sona erdirir. K─▒z karde┼čleri ondan ┼čansl─▒d─▒r. Birisi K─▒z teknik ├Â─čretmen okulunu bitirir. Di─čeri Bursa k─▒z LisesiÔÇÖni birincilikle bitirir, Hacettepe ├ťniversitesine gider ve ba┼čar─▒l─▒ bir doktor olur. Onun ├╝├ž o─člu da doktor olurlar.

Y├╝ksel Han─▒m mahallesinden tan─▒d─▒─č─▒ ─░pek├ži Mustafa ├ťnal ile 1954 y─▒l─▒nda evlenir. Kocas─▒n─▒n ├Âld├╝─č├╝ 1985 y─▒l─▒na kadar ipek i┼čini beraber y├╝r├╝t├╝rler.┬á ├ťnal Ailesinin Karamazak mahallesindeki kurdu─ču ipek fabrikas─▒ 1948 y─▒l─▒nda faaliyete ge├žmi┼č. Babas─▒n─▒n Kapal─▒├žar┼č─▒ÔÇÖda ayakkab─▒ d├╝kk├ón─▒ varm─▒┼č. 1958 y─▒l─▒nda ├ž─▒kan b├╝y├╝k yang─▒nda ÔÇô Cilt├ži CelilÔÇÖin kalfas─▒n─▒n sebep oldu─ču s├Âyleniyor-Kapal─▒├žar┼č─▒ yang─▒n─▒nda bu d├╝kk├ónlar─▒ yand─▒.┬á Aile Gemlik il├žesine ta┼č─▒n─▒r. GemlikÔÇÖte lise yoktur, ortaokulu bitiren k─▒z karde┼člerini Y├╝ksel Han─▒m lisede okutur. Yang─▒n ailesine ekonomik a├ž─▒dan ├žok zarar vermi┼č.

├ťnal ailesi 1954 y─▒l─▒nda askeri LiseÔÇÖnin alt─▒ndaki Karamazak MahallesiÔÇÖnde k├╝├ž├╝k bir ipek fabrikas─▒ kurarlar. Y├╝ksel Han─▒m, aileden Mustafa ├ťnal ile evlenerek ipek sevgisini ba┼čka boyuta ta┼č─▒r. ─░pek bundan sonra ya┼čam─▒n─▒n merkezi haline gelecektir.

Y├╝ksel Han─▒m, Karamazak MahallesiÔÇÖndeki┬á filat├╝r fabrikas─▒nda bulunurken, Mustafa Bey Koza Han─▒ÔÇÖndaki yaz─▒hanede dururmu┼č. Bu fabrikada kozadan iplik ├žekerlerdi. (Karamazak mahallesinde oturan akrabalar─▒ma gitti─čimde fabrikaya bak─▒p, ge├žerdim. O y─▒llarda i├žine girmek hi├ž akl─▒ma gelmemi┼čti)

E┼či Mustafa Bey,┬á Koza Handan koza al─▒p, ipek satar, Y├╝ksel Han─▒m da i┼č├žileri, ├╝retimi takip eder, iplikler paketleyip, sat─▒┼ča haz─▒rlarm─▒┼č. 1985 y─▒l─▒nda e┼čini, kaybedene kadar ipek i┼čini e┼čiyle birlikte y├╝r├╝tm├╝┼čler.

ÔÇťK├Âyl├╝ler kozalar─▒n─▒ Koza Han getirirler. T├╝ccarlar─▒n eksperleri ├╝reticilerin aras─▒nda dola┼č─▒r, ├╝r├╝nlerinin kalitesini kontrol ederlerdi. ├ťreticiler heyecanla al─▒m-sat─▒m─▒ ba┼člatacak gongun sesini beklerlerdi.

 

E┼čini kaybettikten sonra, t├╝m zorluklara katlanarak, i┼či s├╝rd├╝rm├╝┼č. ÔÇť─░pek s├Âz konusu oldu mu, beni kimse durduramazÔÇŁ diyordu. Fabrikan─▒n ├╝st├╝ndeki bo┼č arazi imara a├ž─▒l─▒p, apartmanlar bloklar─▒ dikilince s─▒k─▒nt─▒ ba┼člar. Kozalar i┼členirken(suda kaynarken) ├ž─▒kan kokusu apartman sakinlerini rahats─▒z eder. ┼×ik├óyetler ba┼člar. Belediye yetkilileri gelip, fabrikay─▒ ta┼č─▒mas─▒n─▒ ya da kapatmas─▒n─▒ isterler. Yerle┼čimi az, suyu bol bir yer arar ve Merinos Fabrikas─▒ÔÇÖn─▒n alt─▒nda, bug├╝nk├╝ ├çiftehavuzlar MahallesiÔÇÖnde bir yer bulur ve i┼čletmesini 1986 y─▒l─▒nda buraya ta┼č─▒r. ├ťretime devam eder, ama koza ├╝retimi her ge├žen g├╝n azalmaktad─▒r. 40-45 g├╝n gibi k─▒sa bir s├╝rede ├╝reticilerine iyi para kazand─▒ran kozac─▒l─▒k, ├╝lkeyi y├Ânetenlerin aymazl─▒─č─▒ndan dolay─▒ bitmekteydi.

Y├╝ksel Han─▒m ipek i┼čini y├╝r├╝t├╝rken, yurdumuzda Ba┼čbakan Turgut ├ľzal Liberalizm r├╝zg├ór─▒n─▒ esmektedir. ├çinÔÇÖden ucuz ipek gelmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Ucuz ipe─či g├Âren, duyan her t├╝ccar, ├çinÔÇÖden kuma┼č getirmeye ko┼čar. 1989 ve 90 y─▒llar─▒nda o kadar ├žok ipekli kuma┼č gelir ki ipek kozas─▒ al─▒p, i┼čleyen t├╝ccar ve sanayiciler iflas ederler. 1990 y─▒l─▒nda a├ž─▒lan koza pazar─▒na gelip, koza alacak t├╝ccar ve filat├╝rc├╝ kalmaz.1990 Haziran ay─▒ndaki son gong kozac─▒l─▒─č─▒ bitirmi┼čti. Koza al─▒p, iplik ├žekenler ya iflas etmi┼č, ya da sermayelerinin t├╝kenmesiyle al─▒mdan ├žekilmi┼člerdi.

├ť├ž kilo kozadan bir kilo iplik ├ž─▒kar.┬á 800C derecedeki suda 5 dakika bekleyen kozalar u├ž verir. Bu u├žlar elle toplan─▒r ve filat├╝r makinesine verilir. ─░plik ├ž─▒kr─▒kla sar─▒l─▒r ve ├žile olu┼čturulur. Bir kozadan 1200-1400 metre iplik ├ž─▒kar. 40 iplikten 20 denye iplik olu┼čturur. Bu normal dokuma ipli─čidir. Hal─▒ ipli─či i├žin daha kal─▒n iplik ├╝retilir.

ÔÇť─░pli─čin kalitesi kadar b├╝k├╝m├╝de ├žok ├Ânemlidir. En b├╝y├╝k m├╝┼čterimiz ipek hal─▒ ve kuma┼č dokuyan KayseriÔÇÖli t├╝ccarlard─▒. T├╝ccarlar ipli─či kontrol edip, al─▒rlard─▒. B├╝k├╝m├╝┬á 404 lakapl─▒ Nihat Usta yapt─▒ dedi─čimizde; ya ├Âyle mi, deyip,ipli─či kontrol etmeden al─▒p, giderlerdi.ÔÇŁ

 

BursaÔÇÖn─▒n tekrar d├╝nyan─▒n say─▒l─▒ ipek ├╝retim merkezlerinden olmas─▒n─▒ isteyen Y├╝ksel Han─▒m, 2013 y─▒l─▒n─▒n Bursa ─░pek y─▒l─▒ ilan edilmesi ├╝zerine┬á BursaÔÇÖda ipek├žili─či geli┼čtirmek i├žin ipe─če g├Ân├╝l vermi┼č bir-ka├ž arkada┼č─▒yla temasa ge├žer. G├╝nlerce oturup, nas─▒l bir yol izlemeleri gerekti─či konusunda konu┼čup, tart─▒┼č─▒rlar.Beraberce Bursa ─░pek├žili─čini Geli┼čtirme Derne─či B─░G-DERÔÇÖin kurulmas─▒na┬á ├Ârderlik eder. Dernek d├Ânemin Bursa Valisi ┼×ahabettin HarputÔÇÖtan destek g├Âr├╝r. Bu dernek 2013 y─▒l─▒nda Koza HanÔÇÖda ilk etkinli─čini d├╝zenler.

2013 Y─▒l─▒ 17 Haziran g├╝n├╝ Koza Han giri┼či ve avlusunda KOZADAN KUMA┼×A BURSA KOZA ve┬á ─░PEK

FEST─░VAL─░ d├╝zenlenir Y├╝ksel Han─▒m ve O─člu Mehmet ├ťnal bu etkinli─čin her safhas─▒nda g├Ârev al─▒r.

Y├╝ksel Han─▒m BursaÔÇÖda imkanlar─▒n─▒ zorlayarak o─člu Mehmet BeyÔÇÖleipek├žili─či canland─▒rmaya ├žal─▒┼č─▒r. Bu ama├žla ge├žmi┼čte ipek fabrikalar─▒n─▒n yo─čun oldu─ču Muradiye semtini ara┼čt─▒r─▒rlar. ├ç├╝nk├╝ burada kapanan ipek fabrikalar─▒nda ├žal─▒┼čm─▒┼č, ya┼č─▒ ge├žmi┼čsede ruhunda ipek ta┼č─▒yan kad─▒nlar vard─▒r.

Aramalar netice verir. Selim pa┼ča kona─č─▒n─▒n alt─▒nda; ÔÇťGavurun Bah├žesiÔÇŁnde┬á eski bir flat├╝r fabrikas─▒n─▒ kiralarlar. 1860 y─▒l─▒nda Selim Pa┼čaÔÇÖn─▒n yapt─▒rd─▒─č─▒ filat├╝r fabrikas─▒n─▒┬á Frans─▒zlar i┼čletmi┼č. Bina eskiyince┬á eskiyince y─▒k─▒l─▒r ve yenisi yap─▒lm─▒┼č. Bina 1944 y─▒l─▒nda Ekery─▒lmaz Ailesine ge├žmi┼č.

Fabrikan─▒n Y├╝ksel Han─▒m ve O─člu Mehmet Bey taraf─▒ndan a├ž─▒ld─▒─č─▒n─▒ duyan ipek sevdal─▒s─▒ kad─▒nlar fabrikay─▒ doldururlar. Mehmet Bey geli┼čtirdi─či makineleri ├žabucak kurar ve fabrikay─▒ devreye al─▒r.

Annesi y├╝ksel Han─▒m, fabrikan─▒n hemen alt─▒nda bulunan evi kiralay─▒p, orada ya┼čamaya ba┼člar.

FABR─░KAÔÇÖDA ├çALI┼×AN MURAD─░ÔÇÖYEL─░ KADINLAR

Kurulan fabrikada iplik ├žekimi, b├╝k├╝m, tavel, ├žile b├Âl├╝mleriyle tam te┼čekk├╝ll├╝ bir fabrika olarak ├╝retime devam etmektedir. Y├╝ksel Han─▒m─▒n r├╝yas─▒ ger├žekle┼čmi┼č ve BursaÔÇÖ ├╝retilen kozalar─▒ i┼čleyecek bir fabrikay─▒ hayata ge├žirmi┼čtir.

830 total views, 1 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒