Malta S├╝rg├╝nleri

Malta S├╝rg├╝nleri

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

Osmanl─▒ Devleti ile ─░ngilizler aras─▒nda 30 Ekim 1918ÔÇÖde Agamemnon z─▒rhl─▒s─▒nda 24 maddelik bir ate┼čkes imzaland─▒. Ate┼čkesi Osmanl─▒lar ad─▒na H├╝seyin Rauf beyin ba┼čkanl─▒─č─▒nda bir heyetle ─░ngiliz Amiral aras─▒nda imzalad─▒.

Tarih kitaplar─▒m─▒zda yaz─▒lan─▒n aksine ÔÇťM├╝ttefiklerimiz yenildi─či i├žin biz yenilmi┼č say─▒lmad─▒kÔÇŁ. Aksine Bulgaristan sava┼čtan ├žekilince Trakya ─░ngiliz, Frans─▒ z ve Yunan ordular─▒n─▒n taarruzuna a├ž─▒lm─▒┼čt─▒. ─░nsan kaynaklar─▒m─▒z t├╝kenmi┼čti ve ─░stanbulÔÇÖu savunacak g├╝c├╝m├╝z yoktu.

─░ttihat├ž─▒ H├╝k├╝met istifa etmi┼č, yerine onlara yak─▒n Ahmet ─░zzet Pa┼ča kabine kurmu┼čtu.┬á H├╝k├╝metin Bahriye Naz─▒r─▒ Hamidiye kahraman─▒ H├╝seyin Rauf Beydi. Yeni H├╝k├╝metin ilk i┼či B├╝y├╝k AdaÔÇÖda tutulan General Thowsend arac─▒l─▒─č─▒yla m├╝tareke giri┼čiminde bulunmak oldu. Rauf Bey, Limni Adas─▒ÔÇÖn─▒n Mondros Liman─▒ÔÇÖnda m├╝ttefikleri temsil eden ─░ngiliz Akdeniz Filosu Ba┼čkomutan─▒ Amiral Sir Arthur Calthorpe ile g├Âr├╝┼čt├╝.┬á Amiral Rauf beye 24 maddelik bir anla┼čma tasla─č─▒ sunar. Amiral Calthorpe yumu┼čak davranarak b├╝t├╝n maddeleri Osmanl─▒ heyetine kabul ettirir. Rauf BeyÔÇÖin Yunanl─▒larla ilgili ├žekingenliklerini ustal─▒kla savu┼čturur. G├Âr├╝┼čmelerde ÔÇťKay─▒ts─▒z ┼čarts─▒z teslimdenÔÇŁ s├Âz edilmez. ┬áAsl─▒nda Osmanl─▒ heyetinin d├╝┼čman─▒n merhametine s─▒─č─▒nmaktan ba┼čka yapacak bir ┼čeyi de yoktu.

Osmanl─▒ heyeti b├╝y├╝k bir ba┼čar─▒ya imza att─▒klar─▒n─▒ san─▒yorlard─▒. Onlara g├Âre mevcut s─▒n─▒rlar korunacak ─░stanbul i┼čgal edilmeyecekti. Oysa ─░ngilizler beklenenin aksine hemen bo─čazlardan ge├žip ─░stanbulÔÇÖa geldiler. Esen bahar havas─▒ ├žabucak dindi. M├╝ttefik donanmas─▒ a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak ─░ngiliz gemilerinden olu┼čuyordu.

13 Kas─▒m 1918 g├╝n├╝ 55 par├žal─▒k M├╝ttefik donanmas─▒ ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖndan ge├žip Dolmabah├že Saray─▒ ├Ân├╝nde demirledi. Donanmada 22 ─░ngiliz 17 ─░talyan 12 Frans─▒z ve 4 yunan gemisi bulunuyordu. Yunan gemilerinin ba┼č─▒nda Averof z─▒rhl─▒s─▒ bulunuyordu. Donanmadaki gemi say─▒s─▒ k─▒sa bir s├╝rede y├╝z├╝ a┼čt─▒. ┬áAkabinde Beyo─čluÔÇÖna 3500 d├╝┼čman askeri ├ž─▒kt─▒. K─▒sa s├╝rede bir i┼čgal y├Ânetimi kurudu ve ─░stanbul,┬á ─░tilaf devletlerinin kontrol├╝ne ge├žti. l 13 Kas─▒m 1918ÔÇÖden resmi i┼čgalin yap─▒ld─▒─č─▒ 16 Mart 1920 tarihine kadar ikili bir y├Ânetim kuruldu.

Yeni kabine ve heyetin g├╝vendi─či K─▒r─▒m Sava┼č─▒ÔÇÖndaki silah arkada┼čl─▒─č─▒d─▒r. Oysa aradan 60 y─▒l ge├žmi┼čtir. O G├╝nler ├žok geridedir. ─░ngilizler sava┼č─▒n uzamas─▒ndan Osmanl─▒lar─▒ sorumlu tutmaktayd─▒lar. Dominyonlardan al─▒nan askerler yetmemi┼č silahalt─▒na al─▒nan ─░ngiliz gen├žlerden ├žo─ču hayat─▒n─▒ kaybetmi┼č, bir k─▒sm─▒ da sakat kalm─▒┼čt─▒. Bu sebepten sadece ─░ngiliz devlet yetkilileri de─čil askeri yetkililerde Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne kin besliyordu. Osmanl─▒ y├Âneticileri, ─░ngilizleri ne d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝, neler yapaca─č─▒ konusunda bir d├╝┼č├╝ncesi, bir analizi yoktu. ┬áOysa ├çarl─▒k RusyaÔÇÖs─▒nda iktidar─▒ ele ge├žiren Bol┼čevikler, Osmanl─▒n─▒n payla┼č─▒m planlar─▒n─▒ a├ž─▒klam─▒┼člard─▒.

Cihangiro─člu

─░ngiliz Karadeniz Ordular─▒ Ba┼čkomutan─▒ General Sir George F. Milne 12.01.1919 tarihindeki raporunda ÔÇťT├╝rklere ├žok sert bir ders vermek gerekliÔÇŁ derken daha sonra i┼čgalci ─░ngilizlerin y├╝ksek komiser vekili Richard WebbÔÇÖde fakl─▒ d├╝┼č├╝nm├╝yordu. 03.04.1919 tarihli raporunda ÔÇťCezaland─▒rman─▒n hem T├╝rk ─░mparatorlu─čunu par├žalayarak cezaland─▒rma hem de benim listemdeki gibi y├╝ksek g├Ârevlileri ibret i├žin yarg─▒layarak ki┼čileri cezaland─▒rma bi├žiminde olmas─▒n─▒ istiyorumÔÇŁ yazm─▒┼čt─▒.

─░ngilizler, ─░stanbulÔÇÖa yerle┼čir yerle┼čmez tutuklamalar ba┼člar. ├ľncelik direnen subaylard─▒r. Kafkas Ordusunda g├Ârevli K├╝├ž├╝k Cemal Pa┼ča, Ate┼čkesten sonra Bak├╝ÔÇÖy├╝ ─░ngiliz ve Ermenilerden kurtaran, Kut├╝l Amare kahraman─▒ Halil Pa┼ča, Enver Pa┼čan─▒n karde┼či Nuri Pa┼ča MusulÔÇÖdan ├žekilmeyen Ali ─░hsan Pa┼ča, Do─ču AnadoluÔÇÖda silahlar─▒n─▒ teslim etmeyen Yakup ┼×evki Pa┼ča, MedineÔÇÖyi teslim etmeyen Fahrettin Pa┼ča hemen tutuklan─▒rlar. MusulÔÇÖdan sonra Toros t├╝nelleri i┼čgal edilir. Frans─▒zlar Adana ve MersinÔÇÖi i┼čgal ettiler.

─░stanbulÔÇÖa gelen General Allenby, h├╝k├╝mete 12 maddelilik bir ├╝lt├╝matom verdi. Allenby, Ali ─░hsan Pa┼čaÔÇÖn─▒n g├Ârevden al─▒nmas─▒n─▒, 6. Ordunun silahs─▒zland─▒r─▒larak; silah, top ve t├╝feklerin kendilerine belirlenecek yerlerde kendilerine teslimini istedi.( ─░tilaf Devletlerinin ─░stanbulÔÇÖda ─░┼čgal Y├Ânetimi, s,61)

G├Ârevden al─▒nan ve ─░stanbulÔÇÖa d├Ânen Ali ─░hsan Pa┼ča, ─░ngilizler taraf─▒ndan Mondros M├╝tarekesi h├╝k├╝mlerine ayk─▒r─▒ hareket etmekten tutukland─▒.

Albay M├╝rsel Beyin tutuklanmas─▒ ├╝zerine ErzurumÔÇÖda bulunan Yakup ┼×evki Pa┼ča ─░stanbulÔÇÖa telgraf ├žekerek h├╝k├╝meti uyar─▒r: ┬áÔÇťE─čer yabanc─▒ bir h├╝k├╝met t├╝men komutanlar─▒m─▒z─▒ daha b├╝y├╝k ve daha k├╝├ž├╝kleri b├Âylece tutuklar ve buna kar┼č─▒ devletin hi├žbir hakk─▒ ve s├Âz├╝ olmazsa o zaman halimiz nereye var─▒r? Tutuklamak, cezaland─▒rmak gerekiyorsa bunlar─▒ h├╝k├╝metimiz tutuklay─▒p cezaland─▒rs─▒n. Bir Osmanl─▒ T├╝men komutan─▒ d├╝nyada g├Âr├╝lm├╝┼č, i┼čitilmi┼č hangi kanun hangi mant─▒k gere─čince bir ─░ngiliz Harp divan─▒nda yarg─▒lanabilir?ÔÇŁ

Tevfik Pa┼ča ve Damat Ferit Pa┼ča h├╝k├╝metleri bu konuda ─░ngilizlerle i┼čbirli─či yaparlar. Padi┼čahta bu politikaya destek verir. H├╝k├╝met, ─░ngilizlerin listesinde bulunmayanlar─▒ da tutuklay─▒p, Bekir A─ča b├Âl├╝─č├╝ne doldurur.

Sait Halim Pa┼ča

Frans─▒zlar bu tutuklamalara tepki g├Âsterir. ─░stanbulÔÇÖdaki Frans─▒z Y├╝ksek Komiseri General Franchet DÔÇÖesperey, tutuklamalara tepki g├Âsterdi. ─░ngilizlere nota verir. Frans─▒z D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ Stephan Pichon ÔÇťM├╝ttefiklerin su├žlu san─▒lan T├╝rk g├Ârevlileri ile subaylar─▒n─▒ hemen tutuklamak istemeleri tek kategori d├╝┼čman yani M├╝sl├╝man T├╝rk zarar─▒na ayr─▒m yaratmak oluyor. Avusturyal─▒, Bulgar ve Alman su├žlular tutuklanm─▒┼č ya da rahats─▒z edilmi┼č de─čillerdirÔÇŁ diyerek 05.03.1919 tarihinde ─░ngilizleri protesto ederse de bir ┼čey de─či┼čmez. ─░ngilizler bu konuda m├╝ttefiklerine kulak asmaz. Yeri geldi─činde kaz─▒k atar.

─░ngilizler kendi sivil idarelerini k─▒sa zamanda kurdular. Osmanl─▒ devlet ayg─▒t─▒n─▒ kendilerine ba─člad─▒lar.

-Osmanl─▒ devlet adamlar─▒ itilaf devletleri aras─▒ndaki rekabeti sezmi┼č olsalar da bundan yeterince yararlanamad─▒lar.

– ─░tilaf devletleri, ─░stanbulÔÇÖda milli matbuata nefes ald─▒rmad─▒lar.

-Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin onay─▒ olmadan sava┼č ├Âncesi kapat─▒lan konsolosluk mahkemelerini yeniden a├žt─▒lar. Polis te┼čkilat─▒ kurdular.

– Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin sadece itilaf devletleri ├╝zerinde de─čil, ─░stanbulÔÇÖdaki t├╝m yabanc─▒lar ├╝zerinde etkisi kalmad─▒.┬á ─░tilaf devletleri, kurduklar─▒ ├že┼čitli m├╝esselerle demiryollar─▒na, tersanelere, limanlara ve k├Âm├╝r madenlerine egemen oldular. Zaruri hallerde dahi Osmanl─▒ h├╝k├╝metleri, itilaf subaylar─▒ taraf─▒ndan al─▒nan kararlara itaat etmek zorunda kal─▒yordu.

-─░tilaf devletleri, m├╝tarekede olmad─▒─č─▒ halde Osmanl─▒ ordusunun tamamen terhisini talep ederek cephanelerine el koydular.┬á Hatta daha sonra bu silah ve cephaneleri Damat Ferit Pa┼ča d├Âneminde satmaya dahi te┼čebb├╝s ettiler.

-─░tilaf├ž─▒lar ayr─▒ca zab─▒ta birimi olu┼čturdular.

-─░tilaf temsilcileri, hakk─▒nda hi├žbir delil, ┼čahit ya da belge olmayan ┼čah─▒slar─▒ tutuklad─▒lar.

*

Osmanl─▒ silahl─▒ kuvvetlerinde ├╝st d├╝zey vazife ifa eden, ┼×akir, Cevat (├çobanl─▒) ve Fevzi (├çakmak) pa┼čalar ordunun yeniden yap─▒land─▒rma faaliyetiyle me┼čgul oldular. Osmanl─▒ genelkurmay─▒,┬á┬á Ahmet ─░zzet Pa┼čaÔÇÖn─▒n,┬á m├╝tarekeden sonra efrad─▒n terhisi i├žin izin verdi─činde, ÔÇťsava┼č meydanlar─▒nda tecr├╝be ve sava┼č taktiklerini ├Â─črenen subaylar─▒n terhis edilmesine l├╝zum oldu─čunaÔÇŁ karar vermi┼čti. Osmanl─▒ ordusunda terhisler ba┼člad─▒─č─▒nda, ÔÇť├žal─▒┼čkan, liyakat sahibiÔÇŁ subaylar, yani ÔÇť├želikÔÇŁ kadro muhafaza edildi.

*

M├╝ttefiklerin haz─▒rlad─▒─č─▒ listelerde Mustafa KemalÔÇÖin de ad─▒ vard─▒r. ─░ngiliz haber alma subay─▒ Y├╝zba┼č─▒ HoylandÔÇÖ─▒n 28 ┼×ubat 1919 da haz─▒rlad─▒─č─▒ listede Mustafa Kemal, yaveri Cevat Bey (G├╝rer), Yarbay Kel Ali (├çetinkaya), Halil Pa┼ča, Kaz─▒m Karabekir Pa┼ča, ─░smet Bey (─░n├Ân├╝) ve ├žok say─▒da subay vard─▒. Bu liste 12 Nisan 1919 g├╝n├╝ bir yaz─▒yla ─░ngiltere D─▒┼či┼čleri Bakanl─▒─č─▒na iletilir. Listenin ├žoklu─ču, ├Âncelik s─▒ras─▒ ve Damat Ferit Pa┼čan─▒n Mustafa KemalÔÇÖe g├╝veni erken tutuklamay─▒ ├Ânler. ─░ngilizlerin iste─či ile Ocak ve ┼×ubat 1919 y─▒l─▒ subay ve sivil ay─▒rt edilmeden i├žinde gazetecilerin de bulundu─ču y├╝z├╝ a┼čk─▒n ki┼či tutuklan─▒p Bekir A─ča b├Âl├╝─č├╝ne t─▒k─▒ld─▒lar. Tutuklulardan ka├žan Doktor Re┼čit pa┼ča intihar etti. Bo─čazlayan kaymakam─▒ Kemal Bey d├╝zmece bir mahkeme sonucu as─▒l─▒r. (10 Nisan 1919)

Tutuklamalar Nisan 1920 de 223 ki┼čiyi bulur. Kars, Ardahan ve Batum b├Âlgesinde ─░ngilizlerin tutuklad─▒─č─▒ ki┼čiler bunun haricindedir. ─░ngiliz y├╝ksek komiser vekili Amiral R. Webb h├╝k├╝mete ve d─▒┼či┼člerine g├Ânderdi─či 61 ki┼čilik listenin ibret i├žin cezaland─▒r─▒lmas─▒n─▒ ister. Bu liste ─░ttihat├ž─▒, mebus, bakan ve sivil m├╝lkiye g├Ârevlilerinden olu┼čuyordu.

Bo─čazlayan kaymakam─▒ Kemal Beyin cenazesi i┼čgalleri ve i┼čbirlik├ži h├╝k├╝meti protesto eden b├╝y├╝k bir g├Âsteriye d├Ân├╝┼č├╝r. ─░ngilizler ve Damat Ferit Pa┼ča bu g├Âsteriden sonra kimseyi asmayacaklar─▒n─▒ anlam─▒┼člard─▒.┬á Cenazede t─▒bbiyeliler ÔÇť─░ngilizlerin ba┼č─▒n─▒ ezece─čizÔÇŁ diye hayk─▒r─▒rlar.

Damat Feri t h├╝k├╝meti Naz─▒m Pa┼ča ba┼čkanl─▒─č─▒nda bir s─▒k─▒y├Ânetim mahkemesi kurdu. Mahkeme 28 Nisan 1919 g├╝n├╝ saat 13.40 ta bir grup tutuklu ÔÇťErmeni K─▒r─▒m─▒yla ilgiliÔÇŁ yarg─▒lama ba┼člar. Birka├ž celse sonra s─▒ra Ziya G├ÂkalpÔÇÖe gelir. 15 May─▒sÔÇÖta ─░zmirÔÇÖin Yunanl─▒lar taraf─▒ndan i┼čgali b├╝y├╝k bir infial uyand─▒rm─▒┼čt─▒. Sorgulanan Ziya G├Âkalp mahkeme heyetine g├╝rler.┬á ÔÇťMilletime iftira etmeyiniz. T├╝rkiyeÔÇÖde bir Ermeni K─▒r─▒m─▒ de─čil bir T├╝rk-Ermeni vuru┼čmas─▒ vard─▒r. Bize arkadan vurdular bizde vurduk.ÔÇŁ

28 May─▒sÔÇÖta MaltaÔÇÖya ├Ânce Ali ─░hsan Pa┼ča s├╝r├╝l├╝r. ─░lk kafileyle 14 subay MaltaÔÇÖya g├Ât├╝r├╝l├╝r. Yunan i┼čgaline kar┼č─▒ yurdun her taraf─▒nda protesto g├Âsterileri yap─▒lmakta, h├╝k├╝met ve ─░ngiliz yetkililere protesto telgraf─▒ ├žekilmektedir. Miting ├Âncesi 41 ki┼či Bekir A─ča b├Âl├╝─č├╝nden b─▒rak─▒l─▒r. 23 May─▒s Cuma g├╝n├╝ b├╝y├╝k bir miting d├╝zenlenir. Mitingden sonra 28 May─▒s g├╝n├╝ Bekir A─ča b├Âl├╝─č├╝n├╝ kontrol eden 67 ki┼či al─▒n─▒p Prenses Ena gemisine doldurulur ve MaltaÔÇÖya g├Ânderilir. Ayn─▒ gemiye Kars ┼čuras─▒ ├╝yesi 11 ki┼či de y├╝klenir. Bu ┼čura ├╝yeleri aras─▒nda bir Rus bir Rum ├╝yede vard─▒r. ─░ngilizler aralar─▒nda bu ki┼čiler i├žin ÔÇťGerekince bunlar─▒ rehin tuttu─čumuzu a├ž─▒klayabilirÔÇŁ diye yaz─▒┼č─▒rlar.

12 s├╝rg├╝n 29 May─▒s 1919 g├╝n├╝ Limni adas─▒n─▒n Mondros liman─▒na indirilir. Bunlar ─░ttihat TerakkiÔÇÖnin geride kalan ├╝st d├╝zey y├Âneticileriydi.

17 Haziran 1919ÔÇÖda Amiral Calthorpe, Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n geri ├ža─čr─▒lmas─▒n─▒ istedi. 18 Haziran g├╝n├╝ ─░├ži┼čleri Bakan─▒ Ali Kemal b├╝t├╝n vilayetlere M├╝dafa-i Hukuk-u ve milli faaliyetleri yasaklar.┬á 22 Haziranda Amasya Genelgesi yay─▒nlan─▒r. ─░ngilizler Mustafa Kemal Pa┼ča ve KonyaÔÇÖdaki Cemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n geri ├ža─čr─▒lmas─▒ istenir. Cemal Pa┼ča ─░stanbulÔÇÖa d├Âner. ─░ngilizler taraf─▒ndan tutuklan─▒p MaltaÔÇÖya s├╝r├╝l├╝r. Mustafa Kemal Pa┼ča 8-9 Temmuz gecesi sarayla g├Âr├╝┼č├╝r. D├Ânmeyece─čini bildirir. Saray, ÔÇťO halde resmi vazifeniz sona ermi┼čtirÔÇŁ deyince Mustafa Kemal Pa┼ča da ─░stanbulÔÇÖa istifas─▒n─▒ bildirir.

8 A─čustos gecesi 20 ki┼čilik silahl─▒ bir ├žete taraf─▒ndan Batum Hapishanesi bas─▒l─▒r, iki ─░ngiliz muhaf─▒z ├Âld├╝r├╝l├╝r. Nuri Pa┼ča ka├ž─▒r─▒l─▒r. Ayn─▒ gece Halil Pa┼ča ve K├╝├ž├╝k Talat Bey, Bekir A─ča B├Âl├╝─č├╝ÔÇÖnden ka├ž─▒r─▒l─▒r. Nuri Pa┼ča AzerbaycanÔÇÖa ge├žer. AnkaraÔÇÖya gelen Halil Pa┼ča Atat├╝rk taraf─▒ndan Sovyet RusyaÔÇÖya g├Ânderilir.

M─▒s─▒rÔÇÖda esir tutulan Fahrettin Pa┼ča MaltaÔÇÖya s├╝r├╝l├╝r. Diyarbak─▒r milletvekillerinin de aralar─▒nda bulundu─ču on ki┼či 5 A─čustos 1918ÔÇÖde Malta Adas─▒na s├╝r├╝l├╝r. Adadaki s├╝rg├╝n say─▒s─▒ 81 i bulur.

Erzurum ve SivasÔÇÖta toplan─▒lan kongrelerden sonra MaltaÔÇÖya s├╝rg├╝nler durur. Meclis-i Mebusan se├žimleri yenilenir. Atat├╝rk, meclisin AnadoluÔÇÖda toplanmas─▒n─▒ istedi ama kabul ettiremedi. ─░stanbulÔÇÖda toplanan meclis 12 Ocak 1920 g├╝n├╝ a├ž─▒l─▒r. 140 milletvekilinin 80ÔÇÖi Kuva-y─▒ ┬áMilliyeciÔÇÖdir. Bu mecliste Atat├╝rkÔÇÖ├╝n s├Âzc├╝s├╝ Rauf Bey g├Âz├╝k├╝r. Meclis 28 Ocak 1920 g├╝n├╝ gizli oturumda Misak─▒ Milliyi daha sonra 17 ┼×ubatta ki a├ž─▒k oylamada kabul edildi.

Bu kararlar─▒n al─▒nmas─▒nda Rauf beyin katk─▒s─▒ tart─▒┼č─▒lmaz. Meclisin a├ž─▒lmas─▒ndan sonra Harbiye Naz─▒r─▒ Cemal Pa┼ča(Mersinli) ile Genelkurmay ba┼čkan─▒ Cevat Pa┼ča (├çoban) istifa ettirilir. ─░ngilizler ─░stanbulÔÇÖu resmen i┼čgal etmeyi d├╝┼č├╝nd├╝ler. 16 Mart sabah─▒ i┼čgal plan─▒ uygulanmaya konuldu. Meclis bas─▒l─▒rd─▒ ve Rauf Bey, Albay Kara Vas─▒f BeyÔÇÖin i├žinde bulundu─ču 71 ki┼či MaltaÔÇÖya s├╝r├╝ld├╝ler. Bak├╝ÔÇÖde tutuklu bulunan M├╝rsel BeyÔÇÖde MaltaÔÇÖya s├╝r├╝l├╝r.

─░ngilizleri rahats─▒z eden en ├Ânemli ┼čey, Osmanl─▒ genelkurmay─▒n─▒n yetenekli subaylar─▒ AnadoluÔÇÖya g├Ândererek Milli M├╝cadele destek vermesiydi (Bunu unutmayan Avrupal─▒lar genelkurmay ba┼čkan─▒n─▒n b├╝t├╝n orduya h├ókim olan yap─▒s─▒n─▒ g├╝n├╝m├╝zde kuvvet komutanlar─▒n─▒ MSBÔÇÖye ba─člayarak ├ž├Âzd├╝ler).

S├╝r├╝lenlerin i├žinde ─░stanbulÔÇÖdan T├╝rk Sosyalist F─▒rkas─▒ aday─▒ olarak se├žime girip milletvekili olan Numan UstaÔÇÖda vard─▒r. Bu tutuklamalar kar┼č─▒l─▒ks─▒z kalmaz. Mustafa Kemal 22 Ocak 1920 g├╝n├╝ ┼čifreli bir telgrafla b├Âyle bir durumda yabanc─▒ subaylar─▒n tutuklanmas─▒n─▒ Ankara, Konya, Sivas ve ErzurumÔÇÖdaki Kolordu Komutanlar─▒na bildirmi┼čtir. 16 Mart g├╝n├╝ Atat├╝rk, Kaz─▒m Pa┼čaya ┼čifreyi hat─▒rlat─▒r. ErzurumÔÇÖda bulunan Yarbay RawlinsonÔÇÖun bulundu─ču 10 subay, 15 er ve 4 terc├╝man─▒ tutuklan─▒r. ─░ngilizler buna ra─čmen s├╝rg├╝ne devam ederler. Aralar─▒nda gazeteci ve subaylar─▒n bulundu─ču 19 ki┼či daha s├╝r├╝l├╝r. Nisan ay─▒nda aralar─▒nda Kel Ali BeyÔÇÖin (├çetinkaya) bulundu─ču 4 ki┼či daha s├╝r├╝l├╝r. May─▒s ay─▒nda Damat Ferit Pa┼ča aralar─▒nda Atat├╝rk, Kaz─▒m Karabekir ve Ali Fuat Pa┼čaÔÇÖn─▒n da bulundu─ču bir listeyi ─░ngilizlere verir. Son Osmanl─▒ Meclisi da─č─▒l─▒nca deyim yerindeyse milletvekilleri AnkaraÔÇÖya akt─▒lar. AnkaraÔÇÖda bir h├╝k├╝met kurulur.

─░ngilizlerin amac─▒ Sevr Antla┼čmas─▒na koyacaklar─▒ bir madde ile hem s├╝rg├╝nleri hem de i┼čgale kar┼č─▒ direnenleri yarg─▒lamak isterler. 10 A─čustos 1920ÔÇÖde imzalanan antla┼čmaya bu konuda bir madde eklerler(230. Madde). S├╝r├╝lenlerden 70 ki┼či ve hen├╝z yakalanmam─▒┼č 170 ki┼či yarg─▒lanmak ├╝zeri kara listeye al─▒nm─▒┼čt─▒r. Bundan sonra ─░ngilizler i├žin b├╝y├╝k bir problem var kan─▒t bulmak. ─░ngilizler s├╝rg├╝nleri ├╝├že ay─▒r─▒rlar.

  1. Siyasi su├žlular
  2. S├╝rg├╝n, ya─čma ve k─▒rma su├žlar─▒
  3. ─░ngiliz sava┼č tutsaklar─▒na k├Ât├╝ davranmakla su├žlananlar

Burada Malta valisi Mare┼čal Plumer LondraÔÇÖy─▒ s─▒k─▒┼čt─▒rmaya ba┼člar. 12 ┼×ubat 1921ÔÇÖde LondraÔÇÖya ├žekti─či telgrafta ┼čunlar─▒ yazar;

ÔÇťHala burada 115 tutsak var. Bunlar─▒n ├žo─ču y├╝ksek sosyal s─▒n─▒flardan ki┼čiler. Bu tutsaklar su├žlar─▒n─▒ bilmiyorlar.ÔÇŁ

S├╝rg├╝n tutsaklar─▒ i├žinde ┼×eyh├╝lislam Hayri Efendi gibi sa─čl─▒─č─▒ bozuk olanlar bulunu yordu. ┼×eyh├╝lislam Hayri Efendi serbest kald─▒ktan bir y─▒l sonra vefat etti

8 ┼×ubat 1921ÔÇÖde ─░ngiltere Ba┼čsavc─▒s─▒, D─▒┼či┼čleri Bakanl─▒─č─▒ÔÇÖna bir yaz─▒ g├Ânderir ve daha fazla gecikmeye meydan verilmemesi i├žin yerli Hristiyanlara zul├╝m yapmak su├žundan yarg─▒lanacak T├╝rk s├╝rg├╝nleri aleyhinde delil toplanmas─▒n─▒n y├╝ksek komiserliklerden istenmesini rica etti. S├Âzde deliller s├╝rg├╝nlerin dosyalar─▒ndad─▒r. Ancak bu delillerin yarg─▒lanacaklar─▒ mahkum etmeye yetmeyece─čini bilen ─░ngiliz y├╝ksek komiseri de bilir ve iddianameleri LondraÔÇÖya iletirken Lord CurzonÔÇÖa ┼čunlar─▒ yazar;

ÔÇťM├╝ttefik ya da tarafs─▒z ├╝lkelerin hi├žbirinden bilgi istenmedi. ├ľzellikle Amerikan H├╝k├╝metinin elinde bol miktarda belge bulundu─ču ku┼čkusuzdurÔÇŽÔÇŁ

Bar─▒┼č Antla┼čmas─▒ hen├╝z y├╝r├╝rl├╝─če girmedi─či i├žin T├╝rk H├╝k├╝metine ve g├Ârevlilerine de herhangi bir bask─▒ yap─▒lmad─▒. Bu nedenle hi├žbir T├╝rk resmi belgesi de sa─članmad─▒. AnadoluÔÇÖda gezi ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ bulunmad─▒─č─▒ i├žin pek az tan─▒k gelebildi.

─░ngilizlerin umudu Amerikal─▒lar olur. Lord Curzon 31 Mart 1921 g├╝n├╝ ─░ngiltereÔÇÖnin Washington B├╝y├╝kel├žisi Sir A. GeddesÔÇÖe ┼ču telgraf─▒ ├žeker.

ÔÇťMajesteleri H├╝k├╝metinin elinin alt─▒nda MaltaÔÇÖda Ermeni K─▒r─▒m─▒na kat─▒lmaktan san─▒k bir miktar tutuklu T├╝rk var. Kurbanlar─▒n kaybolmas─▒, da─č─▒lmas─▒ ve ba┼čka nedenler y├╝z├╝nden su├ž delillerini ortaya ├ž─▒karmakta b├╝y├╝k g├╝├žl├╝klerle kar┼č─▒la┼č─▒l─▒yor. Amerikan H├╝k├╝metinin elinde kavu┼čturmaya yarayacak deliller bulunup bulunmad─▒─č─▒n─▒n ├Â─črenilmesini rica ederimÔÇŽÔÇŁ

Bu telgraf ÔÇťDa─č─▒t─▒m─▒ yap─▒lamazÔÇŁ damgas─▒ ta┼č─▒r.(275) Washington B├╝y├╝kel├žisi Sir A. Geddes yine ÔÇťDa─č─▒t─▒m─▒ yap─▒lamazÔÇŁ kay─▒tl─▒ bir ┼čifreli telgrafla ┼ču cevab─▒ verir;

ÔÇťABD D─▒┼či┼čleri Bakanl─▒─č─▒nda bir├žok soru┼čturma yapt─▒m. Bana bug├╝n bildirdi─čine g├Âre Amerikal─▒lar─▒n elinde Ermeni s├╝rg├╝n├╝ ve k─▒r─▒m─▒ ile ilgili bir├žok belge vard─▒r ancak bu belgeler olaylara kar─▒┼čm─▒┼č ki┼čilerle ilgili olmaktan ziyade su├žlar─▒n i┼členi┼čiyle ilgilidir. Majesteleri H├╝k├╝meti arzu ederse kayna─č─▒ a├ž─▒klanmamak kayd─▒yla bu belgeler B├╝y├╝kel├žili─činiz emrine verilecektir. Anlat─▒lanlara bakarak bu belgelerin MaltaÔÇÖda tutuklu T├╝rklerin kovu┼čturulmas─▒nda delil olarak i┼če yarayabileceklerinden ku┼čkuluyuz.ÔÇŁ( Malta s├╝rg├╝nleri s.286)

Londra ├žaresizdir. Lord Curzon Washinton B├╝y├╝kel├žisine ikinci talimat─▒ verdi. ÔÇťErmenilere ve ├Âteki yerli H─▒ristiyanlara zul├╝m yapmaktan san─▒k olarak yarg─▒lanacak Malta s├╝rg├╝nlerininÔÇŁ listesini g├Âsterdi. Listedeki s├╝rg├╝nler hakk─▒nda k─▒saca ekledi. ÔÇťBu kimselerden herhangi biri aleyhimde tezelden Amerikan h├╝k├╝metinden delil sa─člayabiliyorsan─▒z memnun olurumÔÇŁ dedi. B├╝y├╝kel├žilikten ┼ču kar┼č─▒l─▒─č─▒ ald─▒. ÔÇťErmeni k─▒r─▒m─▒ndan ├Ât├╝r├╝ yarg─▒lanmak ├╝zeri MaltaÔÇÖda tutuklu T├╝rklerle ilgili olarak ├žal─▒┼čma arkada┼člar─▒m─▒zdan biri d├╝n 12 Temmuz g├╝n├╝ Amerikan D─▒┼či┼čleri Bakanl─▒─č─▒na gitti. Son sava┼čta ErmenistanÔÇÖda yap─▒lan zul├╝mle ilgili Amerikan konsoloslar─▒ raporlar─▒n─▒ g├Âzden ge├žirmesine izin verildi. Bu raporlar Majesteler H├╝k├╝metiÔÇÖnin amac─▒na en ├žok yarayacak diye Amerikan D─▒┼či┼člerince se├žilmi┼čti. (Malta s├╝rg├╝nleri s.287) ├ťz├╝lerek arz edeyim ki, bu belgelerin i├žinde yarg─▒lanmak olarak kullanabilecek hi├žbir ┼čey yoktur. ┼×unu da eklemekle onur kazan─▒r─▒m ki, Amerikan D─▒┼či┼čleri yetkilileri konu┼čma s─▒ras─▒nda verecekleri bilgilerin hi├žbirinin bir hukuk mahkemesi ├Ân├╝nde kullan─▒lmamas─▒ arzusunda bulunmu┼člard─▒r. Bu bak─▒mdan ve Amerika D─▒┼či┼člerinin elindeki belgelerde hi├žbir ┼čekilde T├╝rkler aleyhinde delil bulunmad─▒─č─▒ndan korkar─▒m ki bu konuda yeniden Amerikan H├╝k├╝metine ba┼čvurulmas─▒ndan herhangi bir ┼čey elde etme umudu yoktur. (Malta s├╝rg├╝nleri s.288)

Bu aradan ─░ngiltere Ba┼čsavc─▒l─▒─č─▒ 20 May─▒s 1920 g├╝n├╝ D─▒┼či┼čleri Bakanl─▒─č─▒na bir yaz─▒ g├Ândererek ÔÇťBar─▒┼č antla┼čmas─▒ (Sevr) onaylanmadan Malta s├╝rg├╝nleri aleyhinde kovu┼čturma yap─▒lmayaca─č─▒n─▒ÔÇŁ bildirdi. Bakanl─▒k, 31 May─▒s g├╝n├╝ Ba┼čsavc─▒l─▒─ča g├Ânderdi─či yaz─▒ da cezaland─▒r─▒lmalar─▒n─▒ istedi─či 42 ki┼či i├žin aleyhlerinde delil bulman─▒n son derece g├╝├ž oldu─čunu itiraf ederek hi├ž de─čilse 42 ki┼činin ÔÇťcezaland─▒r─▒lmas─▒n─▒n siyasi bak─▒mdan son derece arzu edildi─činiÔÇŁ yazar.

─░ngiltere Ba┼čsavc─▒l─▒─č─▒ 29 Temmuz 1921 g├╝n├╝, ─░ngiliz Ba┼čsavc─▒l─▒─č─▒, D─▒┼či┼čleri Bakanl─▒─č─▒na uzunca bir yaz─▒ g├Ânderdi. Cezaland─▒r─▒lmak istenen s├╝rg├╝nlere y├╝klenen su├žlar─▒n ÔÇťyar─▒ siyasi nitelikteÔÇŁ oldu─čunu tekrarlad─▒. ÔÇťDelil bulunmad─▒─č─▒n─▒, bulma olana─č─▒n─▒n da kalmad─▒─č─▒n─▒ÔÇŁ ekledi. ÔÇťElindeki delillerle bu kimselerin mahk├╗m ettirilmeyecekleriniÔÇŁ belirtti. K─▒sacas─▒ ─░ngiliz Ba┼čsavc─▒l─▒─č─▒ s├╝rg├╝nleri yarg─▒lanmas─▒ i├žin bir ┼čey yapamayaca─č─▒n─▒ belirtti. (s.289)

Lord Curzon, A─čustos 1921 de g├Ânderdi─či yaz─▒da Malta s├╝rg├╝nlerini yarg─▒lamak i├žin yap─▒lan ba┼čar─▒s─▒z ├žal─▒┼čmay─▒ ├Âzetleyip ┼čunu yazar;

ÔÇťDelil yoklu─čunun yaratt─▒─č─▒ g├╝├žl├╝kten ba┼čka Sevr Antla┼čmas─▒n─▒n 230. Maddesi gere─čince bir mahkeme kurulmas─▒na, ┬áFrans─▒z ve ─░talyan h├╝k├╝metlerinin kat─▒lma olas─▒l─▒─č─▒ da yokturÔÇŁ

ÔÇťBu ko┼čullar alt─▒nda an─▒lan maddeyi uygulama umudunu pek g├Âremiyorum. Majesteleri H├╝k├╝meti, AnadoluÔÇÖdaki ─░ngiliz Tutsaklar─▒ geri d├Ân├╝nceye kadar T├╝rk tutsaklar─▒n─▒ serbest b─▒rakmaya her ne kadar raz─▒ olmayacaksa da yukar─▒da an─▒lan g├╝├žl├╝kler sonucunda, T├╝rkiye ile yap─▒lacak genel bir anla┼čma ile yerli H─▒ristiyanlara zorbal─▒ktan san─▒k olarak MaltaÔÇÖda tutuklu 4348 T├╝rk├╝n sal─▒verilmesini de d├╝┼č├╝nmek zorunda oldu─čunu hissediyorumÔÇŁ┬á (Malta s├╝rg├╝nleri, s.290)

16 Mart 1921 g├╝n├╝ LondraÔÇÖda yap─▒lan konferansta Ankara H├╝k├╝metiÔÇÖnin D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ Bekir Sami Bey ─░ngilizlerle bir grup rehinenin b─▒rak─▒lmas─▒ i├žin bir anla┼čma yapt─▒. Yunanl─▒lar─▒n ─░n├Ân├╝ÔÇÖde durdurulmas─▒ ─░ngiliz politikalar─▒n─▒ de─či┼čtirir. 14 Aral─▒k 1920 g├╝n├╝ T├╝rklerden iki ki┼či ka├žt─▒. 2. ─░n├Ân├╝ Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra 37 s├╝rg├╝n 29 Nisan 1921 g├╝n├╝ MaltaÔÇÖdan ─░talyaÔÇÖya g├Ânderildi. Sakarya Meydan Sava┼č─▒ s├╝rerken bir ka├žak├ž─▒yla anla┼čan 16 s├╝rg├╝n ─░talyaÔÇÖya ka├žt─▒larlar. Ka├žanlar─▒n i├žinde Ali ─░hsan Pa┼ča da bulunuyordu. Sakarya ZaferiÔÇÖnden sonra ─░stanbulÔÇÖda yap─▒lan anla┼čmayla adada kalan 59 s├╝rg├╝n ─░neboluÔÇÖda teslim edildi.┬á Serbest kalan subaylar Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖnda g├Ârev ald─▒lar. S├╝rg├╝nlerden 11 ki┼či ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝. Tarihimizde ac─▒ bir sayfa daha kapand─▒.

Tevfik Pa┼ča, Ermeni iddialar─▒n─▒ Avrupal─▒ tarafs─▒z yarg─▒├žlara inceletmeye karar verdi. T├╝rk H├╝k├╝meti ┼×ubat 1919ÔÇÖda Danimarka, ─░sve├ž, ─░svi├žre, Hollanda ve ─░spanya h├╝k├╝metlerine resmen ba┼čvurdu. Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ d─▒┼č─▒nda kalm─▒┼č bu ├╝lkelerde bu ba┼čvuru ─░ngilizlerde pani─če neden oldu.┬á B├Âyle bir yarg─▒lama yapt─▒klar─▒ propaganday─▒ ├ž├╝r├╝tecek, balonlar s├Ânecekti.

Lloyd George H├╝k├╝meti T├╝rkiyeÔÇÖye tarafs─▒z yarg─▒├žlar─▒n g├Ânderilmesini ve tarafs─▒z tahkikat yap─▒lmas─▒n─▒ yo─čun diplomatik giri┼čimler ve bask─▒larla engellediler.

─░ngilizler, can d├╝┼čmanlar─▒ ─░ttihat├ž─▒lar─▒ yok etmek i├žin ellerinden geleni yapt─▒lar ve Ermeni Komitac─▒lar─▒ kulland─▒lar. Bir gazeteci vas─▒tas─▒yla temas kurduklar─▒ Talat Pa┼čaÔÇÖy─▒, Ermeni komitac─▒lar─▒na ├Âld├╝rtt├╝ler( 15 Mart 1921). Ayn─▒ y─▒l 5 Aral─▒kÔÇÖta RomaÔÇÖda Sait Halim Pa┼ča ├Âld├╝r├╝ld├╝.

17 Nisan 1922 Bahaeddin ┼×akir ve Eski Beyrut Valisi Azmi Bey ├Âld├╝r├╝ld├╝. Hayalleri k─▒r─▒lan Enver Pa┼ča, Turan da ┼čehit oldu. Atat├╝rkÔÇÖ├╝n sevdi─či ve AnadoluÔÇÖya davet etti─či Cemal Pa┼ča 21 Temmuz 1922ÔÇÖde TiflisÔÇÖte ┼čehit edildi.

Liberal yazarlar─▒n Atat├╝rk d├╝┼čmanl─▒─č─▒n─▒n alt─▒nda, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n ├Âld├╝r├╝len ─░ttihat├ž─▒lar─▒n hem ├Âl├╝s├╝ne, hem de ailelerine sahip ├ž─▒karak maa┼č ba─člatmas─▒ yatar. Kamuoyuna 1914-1918 y─▒llar─▒ aras─▒nda oldu─ču ├Âne s├╝r├╝len ermeni soyk─▒r─▒m─▒ tarihi son y─▒llarda sesiz sedas─▒z 1923 tarihine ├Âtelenir.

BURSAÔÇÖDAN S├ťR├ťLEN M─░LLETVEK─░LLER─░

Hac─▒ Mehmet Adil Arda (1869, Lof├ža – 1935, ─░stanbul) ┬á1903 y─▒l─▒nda Hukuk Mektebi’ni bitirdi. Selanik’te iken ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti’ne ├╝ye oldu. 1908 y─▒l─▒nda II. Me┼črutiyet’in il├ón─▒ndan sonra, ├Ânce Selanik R├╝sumat Naz─▒rl─▒─č─▒ g├Ârevine ve 1909 y─▒l─▒nda da Edirne Valili─či g├Ârevine atand─▒. 1910 y─▒l─▒nda ─░ttihat ve Terakki K├ótib-i Umumili─či’ne se├žildi. Selanik’teki Hukuk Mektebi’nde ├Â─čretmenlik yapt─▒. 1911 y─▒l─▒nda Dahiliye Naz─▒rl─▒─č─▒’na atand─▒. 1912 y─▒l─▒nda yap─▒lan Meclis-i Mebusan se├žimlerinde yine ─░ttihat ve Terakki listesinden G├╝m├╝lcine mebusu se├žildi ve yeniden D├óhiliye Naz─▒r─▒ oldu. Meclis-i Mebusan’─▒n ├╝├ž├╝nc├╝ d├Âneminde, bu kez de Bursa’dan mebus se├žildi. 21 Aral─▒k 1918 tarihinde Padi┼čah VI. Mehmed Vahidettin taraf─▒ndan kapat─▒l─▒┼č─▒na de─čin Meclis-i Mebusan Reisi olarak g├Ârev yapt─▒.

M├╝tareke d├Âneminde bir s├╝re Dar├╝lf├╝nun’da m├╝derris olarak ├žal─▒┼čt─▒. ─░tilaf Devletleri taraf─▒ndan tutuklanarak Malta’ya s├╝rg├╝ne g├Ânderildi. Serbest b─▒rak─▒ld─▒ktan sonra bir s├╝re ─░talya’da kald─▒. Daha sonra Anadolu’ya ge├žerek Mill├« M├╝cadele’ye kat─▒ld─▒. ├ľnce Adana Valili─či g├Ârevine atand─▒, daha sonra 11 Eyl├╝l 1922 tarihinde kurtar─▒l─▒┼č─▒n─▒n ard─▒ndan Bursa Valili─či g├Ârevine getirildi.

Nisan 1923’te Reji Umum M├╝d├╝r├╝ oldu, ayn─▒ y─▒l emekliye ayr─▒ld─▒. 1926 y─▒l─▒na kadar ─░nhisarlar ─░dare Meclisi ├╝yeli─či yapt─▒. ─░stanbul’da Lozan Antla┼čmas─▒ uyar─▒nca olu┼čturulan T├╝rk-Frans─▒z Karma Mahkemesi’nde T├╝rk yarg─▒├ž olarak g├Ârevlendirildi. Hukuk Mektebi’nde ders verdi. Bu g├Ârevini Dar├╝lf├╝nun’un ─░stanbul ├ťniversitesi’ne d├Ân├╝┼čt├╝r├╝ld├╝─č├╝ 1933 y─▒l─▒na kadar s├╝rd├╝rd├╝. “Bor├žlar Kanunu ┼×erhi” adl─▒ iki ciltlik bir yap─▒t─▒ vard─▒r.

RIZA HAM─░T BEY

Y├╝zba┼č─▒ r├╝tbesinde iken ─░ttihat ve Terakki kadrolar─▒nda yer ald─▒. Gazi Ahmet Muhtar Pa┼ča’n─▒n sadrazaml─▒─č─▒ d├Âneminde il├ón edilen s─▒k─▒y├Ânetimde tutuklanarak “Bekira─ča B├Âl├╝─č├╝”ne kapat─▒ld─▒ysa da, hemen ard─▒ndan 1912 se├žimlerinde Bursa milletvekili se├žildi. Askerlik mesle─činde binba┼č─▒l─▒─ča dek y├╝kseldi. 1914’te yeniden Bursa milletvekili se├žildi, bu g├Ârevini Padi┼čah Vahidettin’in 21 Aral─▒k 1918’de meclisi kapatmas─▒na de─čin s├╝rd├╝rd├╝.

┼×ubat 1919’da yeniden tutukland─▒ ve ─░ngilizler taraf─▒ndan Malta’ya s├╝rg├╝n edildi.

BURSA VAL─░S─░ Ali OSMAN BEY

1894 y─▒l─▒n─▒n A─čustos ay─▒nda, M├╝lkiyenin (Siyasal Bilgiler Fak├╝ltesi ) y├╝ksek k─▒sm─▒ndan, pekiyi dereceyle mezun oldu. Sivas, Havza, Erbaa, Develi, ─░ske├že, Antep ve Kastamonu gibi farkl─▒ merkezlerde kaymakaml─▒k yapt─▒.

Ali Osman Bey 22 Eyl├╝l 1908 Bolu Mutasarr─▒f’─▒ oldu. Ali Osman BeyÔÇÖin tayini 16 A─čustos 1909ÔÇÖ da mutasarr─▒f olarak DramaÔÇÖya yap─▒ld─▒. 1910 y─▒l─▒nda 1. Arnavut isyan─▒ ba┼člad─▒. Ali Osman Bey bu kez 20 ┼×ubat 1910’da isyan─▒n en g├╝├žl├╝ oldu─ču yer olan Debre Sanca─č─▒ Mutasarr─▒fl─▒─č─▒na getirildi. Arnavut isyan─▒, 1 Ocak 1911’de ├╝zerine g├Ânderilen Harbiye Naz─▒r─▒ Memduh ┼×evket Pa┼ča komutas─▒ndaki g├╝├žler taraf─▒ndan Mart 1911ÔÇÖde bast─▒r─▒ld─▒. Ali Osman Bey, ┼×ubat 1912’ye kadar Debre sanca─č─▒nda ki g├Ârevinde kald─▒. II. Me┼črutiyet ilan─▒ndan sonra ve 1911ÔÇÖde meclis i├žinde yeni muhalif partiler ortaya ├ž─▒kt─▒. Eyl├╝l 1911ÔÇÖdeki kongreden sonra kurulan ─░TC i├žin H├╝rriyet ve ─░htilaf partisi en b├╝y├╝k rakip oldu.

┼×ubat 1912’de yap─▒lan meclis se├žimlerini, hemen her yerde ─░TC adaylar─▒ kazand─▒. Adaylardan biri de TrabzonÔÇÖdan ─░TC milletvekili aday─▒ g├Âsterilen Ali Osman BeyÔÇÖdir. Se├žimlerin sonucunda Ali Osman Bey 2. Meclis-i MebusanÔÇÖda milletvekili oldu. 16 Temmuz 1912’de, Hal├ósk├ór Z├óbit├ón grubunun muht─▒ras─▒ ├╝zerine Sait halim Pa┼ča ba┼čkanl─▒─č─▒ndaki ─░TC kabinesi istifa etmek zorunda kald─▒. H├╝rriyet ve ─░htilaf partisi, ─░TC egemenli─čine son vermeyi hedefliyordu. Bu ama├žla 29 Ekim 1912 kurulan K─▒br─▒sl─▒ Kamil Pa┼ča h├╝k├╝meti, ┼×ubat 1912 se├žimini iptal ederek meclisi feshetti. Ali Osman BeyÔÇÖin milletvekilli─či de ├žok k─▒sa s├╝rede sona ermi┼č oldu.

8 Ekim 1912ÔÇÖde 1. Balkan sava┼č─▒ ba┼člad─▒. D├╝┼čman kuvvetleri ├çatalca ├Ânlerine kadar geldi. 23 Ocak 1913ÔÇÖde Kamil Pa┼ča sadrazaml─▒─č─▒ B├ób-─▒ ├éli Bask─▒n─▒ ile son buldu. Sadrazam, istifas─▒n─▒ verdi. ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti ┬áMahmut ┼×evket Pa┼ča’y─▒ sadrazaml─▒─ča getirtir.

3 ┼×ubat 2013- 30 May─▒s 1913 aras─▒ Osmanl─▒ kar┼č─▒ taarruza ge├žti. K─▒rklareliÔÇÖne kadar olan topraklar─▒n─▒ geri ald─▒. Daha sonra 16 Haziran -10 A─čustos 1913 tarihleri aras─▒ balkan ├╝lkelerinin payla┼č─▒m kavgas─▒na tutu┼čmas─▒n─▒ f─▒rsat bilen Enver Pa┼ča komutas─▒ndaki Osmanl─▒ Ordusu, 2. balkan Sava┼č─▒nda K─▒rklareli ve EdirneÔÇÖyi de kurtard─▒.

11 Haziran 1913’te Mahmut ┼×evket Pa┼ča’n─▒n bir suikaste kurban gitmesi ├╝zerine, cemiyet iktidarda a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒ koydu. 12 Haziran 1913 g├╝n├╝ Sadrazam Sait Halim Pa┼ča’n─▒n ba┼čkanl─▒─č─▒nda kurulan h├╝k├╝mette, ┬áEnver Pa┼ča Harbiye (Savunma), Talat Pa┼ča ─░├ži┼čleri Bakan─▒ oldu. ─░TC (─░ttihat ve Terakki Cemiyeti) h├╝k├╝metinin kurulmas─▒yla Ali Osman Bey, 13 Temmuz 1913’de ├Ânce Bolu Sanca─č─▒ Mutasarr─▒fl─▒─č─▒na, 7 Nisan 1915’de maa┼čla merkezi Bursa olan D├Âneminin en gen├ž valisi olarak H├╝davendigar V├ólili─čine atand─▒. Valili─či esnas─▒nda Bursal─▒ Ermeniler s├╝r├╝ld├╝. Bu sebepten MaltaÔÇÖya s├╝r├╝ld├╝. O─člu Ferda G├╝ley,1915 y─▒l─▒nda BursaÔÇÖda do─čdu. Bursa valisi Ali Osman BeyÔÇÖin o─čludur. Harp okulunu bitiren G├╝ley, Askeri liselerde edebiyat ├Â─čretmenli─či yapt─▒. Emekli olduktan sonra 20 y─▒l Ordu milletvekilli─či yapt─▒. 1974 y─▒l─▒nda Ula┼čt─▒rma Bakan─▒ oldu. Kendini Ya┼čamak adl─▒ an─▒lar─▒ndan olu┼čan bir kitab─▒ vard─▒r. G├╝ley, 2009 y─▒l─▒nda hayat─▒n─▒ kaybetti.

KAYNAKÇA:

-Ahmad, Feroz, ─░ttihat ve Terakki, ─░stanbul-2010

-Ak┼čin, Sina, ─░stanbul H├╝k├╝metleri ve Milli M├╝cadele, ─░stanbul-2004

-Apak, Rahmi, Yetmi┼člik Bir Subay─▒n Hat─▒ralar─▒, Ankara-1988

-Aydemir, ┼×evket S├╝reyya, Enver Pa┼ča, ─░stanbul-1975

-Bardak├ž─▒, Murat, Talat Pa┼čaÔÇÖn─▒n Evrak-─▒ Metrukesi, ─░stanbul-2013

-Bozkurt, Abdurrahman, ─░tilaf Devletlerinin ─░stanbulÔÇÖda ─░┼čgal Y├Ânetimi, Ankara-2014

-├çi├žek, Hikmet. Dr.Bahattin ┼×akir, ─░stanbul-2007

-Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n An─▒lar─▒, Haz─▒rlayan: Halil Erdo─čan Cengiz, ─░stanbul

-Hala├žo─člu, Yusuf, Ermeni Tehciri, ─░stanbul-2010

-Kabacal─▒, Alpay, Talat Pa┼čaÔÇÖn─▒n An─▒lar─▒, ─░stanbul-2011

-Kandemir, Feridun, Rauf Orbay, ─░stanbul-1965

-Karak├Âse, Nejdet, Nuri Pa┼ča, ─░stanbul-2012

-Kutay, Cemal, Rauf Orbay, Hayat ve Hat─▒rat─▒m, ─░stanbul-1997

-Mardin, ┼×erif, J├Ân T├╝rklerin Siyasi Fikirleri (1895-1908), ─░stanbul-1992

-Okar, Mehmet Ali, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n Balkanlardaki Son On Y─▒l─▒, ─░stanbul-2013

-Ramsaur, E.E.,J├Ân T├╝rkler ve 1908 ─░htilali, ─░stanbul-1982

-Sorgun, Taylan, Halil Pa┼ča, ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖden Cumhuriyete Bitmeyen Sava┼č, ─░stanbul

-Sorgun, Taylan, M├╝tareke D├Ânemi, ─░stanbul-2007

-┼×im┼čir. B.N, Osmanl─▒ Ermenileri, Ankara-2011

– ┼×im┼čir. B.N,Malta s├╝rg├╝nleri, Ankara-1985

-Tetik, Ahmet, Te┼čkilat-─▒ Mahsusa, ─░stanbul-2014

-Ulubelen, Erol, ─░ngiliz Gizli Belgelerinde T├╝rkiye, ─░stanbul-1967

-├ťlk├╝, ─░rfan, Enver Pa┼ča, ─░stanbul-2005

-Yal├ž─▒n, K├╝├ž├╝k, Gizli Tarih, ─░stanbul-2006

1,690 total views, 2 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒