├çerkeslerde D├╝─č├╝n-Yemek-Giysi K├╝lt├╝r├╝

├çerkeslerde D├╝─č├╝n-Yemek-Giysi K├╝lt├╝r├╝

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

├çerkesler 1864 y─▒l─▒nda yurtlar─▒ndan ├çarl─▒k RusyaÔÇÖs─▒ taraf─▒ndan s├╝r├╝ld├╝ler. Sava┼č sonras─▒ Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda, g├Â├ž esnas─▒nda ve yerle┼čtikleri b├Âlgelerde n├╝fuslar─▒n─▒n yar─▒s─▒n─▒ yitirdiler. 93 HarbiÔÇÖnden sonra (1877-78) bir k─▒sm─▒ bug├╝nk├╝ Bulgaristan topraklar─▒na yerle┼čtirilmi┼č olan ├çerkesler Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒n d├Ârt bir yan─▒na da─č─▒t─▒ld─▒lar.

H├ťDAVEND─░GAR V─░LAYET─░ÔÇÖNE YERLE┼×─░M

Osmanl─▒ Devleti 1867 y─▒l─▒nda yapt─▒─č─▒ idari reformla eyalet sistemini kald─▒r─▒p vilayet ├Ârg├╝tlenmesine gitti. Bu tarihte kurulan H├╝davendig├ór vilayeti d├óhilinde Merkez Sanca─č─▒ Bursa, ba─čl─▒ sancaklar; karesi (Bal─▒kesir), Kocaeli, Karahisar-─▒ Salip (Afyonkarahisar), Ertu─črul (Bilecik), Eski┼čehir ve K├╝tahyaÔÇÖdan olu┼čuyordu.

*

BursaÔÇÖdaki resmi kay─▒tlarda, Kafkasyal─▒lara 1830 y─▒l─▒ndaki say─▒m kay─▒tlar─▒nda rastlan─▒l─▒r. Sadece erkeklerin say─▒ld─▒─č─▒ bu say─▒mda be┼č Kafkasyal─▒n─▒n ismi kay─▒tlara k├Âle olarak ge├žer. Kad─▒nlar say─▒lmad─▒klar─▒ i├žin k├Âle olan Kafkas k├Âkenli kad─▒nlar─▒n say─▒s─▒n─▒ bilemiyoruz. 1807 y─▒l─▒nda ├çerkes k├Âkenli Rahmi Efendi Bursa kad─▒s─▒ olmu┼čtur.

18 ve 19. y├╝zy─▒l seyahatnamelerinden baz─▒lar─▒nda Lopodion/UluabatÔÇśta Aziz Michael ad─▒na kutlanan/d├╝zenlenen panay─▒r anlat─▒lmaktad─▒r. Seyyahlardan C. Macfarlane seyahatnamesinde panay─▒r─▒n 1845 y─▒l─▒nda y├Âreye yerle┼čen ├çerkesler taraf─▒ndan ho┼č kar┼č─▒lanmad─▒─č─▒n─▒ yazar.

RumeliÔÇÖnden gelen Kafkas g├Â├žmenlerinden 30 hane, Apolyont-Uluabat K├Ây├╝ÔÇÖne yerle┼čtirilir. K├Âyde farkl─▒ iki k├╝lt├╝r aras─▒nda uyu┼čmazl─▒k ├ž─▒kar. K├Âye yerle┼čen ├çerkesler, k├Âyde d├╝zenlenen panay─▒rdan rahats─▒z olurlar. S├╝regelen sava┼člar─▒n getirdi─či yoksulla┼čma ve dil farkl─▒l─▒─č─▒ndan do─čan ileti┼čimsizlik b├╝y├╝k problemler yarat─▒r. G├Â├žmenlerin beldenin yabanc─▒s─▒ olmas─▒ sebebiyle dayan─▒┼čmalar─▒n─▒ art─▒r─▒p d─▒┼ča kar┼č─▒ kapal─▒ bir vaziyet almalar─▒ da problemler yarat─▒r.

Yerli halkla b├╝y├╝k boyutlara ula┼čan ├žeki┼čmeler ├ž─▒kar. Sonraki y─▒llarda (1900-1920) KaracabeyÔÇÖde Arnavut-├çerkes kavgalar─▒ ya┼čan─▒r.

Uluabat ve Haydar k├Âyleri gibi sulak alanlara yerle┼čen ├žok say─▒da Kafkasyal─▒ s─▒tmadan k─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

G├Â├žmenlerin bir k─▒sm─▒ i├žin BursaÔÇÖda genellikle saraya, hazineye ait ├žiftliklerde yer bulunmu┼čtur. BursaÔÇÖn─▒n da─č il├želeri hari├ž, di─čer il├želerdeki k├Âylerin ├žo─ču yeni kurulan g├Â├žmen k├Âyleridir. N├╝fusu azalan bir├žok k├Âye g├Â├žmenler yerle┼čtirilerek n├╝fus takviyesi yoluna gidilmi┼čtir. G├Â├žmelerin bu b├Âlgeye yerle┼čtirilmesinin sebebi, sava┼č ve salg─▒n hastal─▒klar nedeniyle azalan M├╝sl├╝man n├╝fusu artt─▒rmakt─▒. Muhacirlerin isk├ón─▒ i├žin merkezden Nafiz Bey g├Ârevlendirilmi┼č ve BursaÔÇÖda ÔÇśÔÇÖ─░dare-i Muhacirin KomisyonuÔÇÖÔÇÖ kurulmu┼čtur.

1877-1878 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra katliamdan ka├žan M├╝sl├╝man ve Kafkas g├Â├žmenlerden 162.028ÔÇÖi, isk├ón i├žin H├╝davendig├ór vilayetine g├Ânderildi. Di─čer b├Âlgelerden gelen g├Â├žmenlerle bu say─▒, 189.028ÔÇÖe y├╝kseldi.

BursaÔÇÖya yerle┼čen Kafkasyal─▒lar i├žinde ─░mam ┼×amilÔÇÖin ┼×aps─▒─č ve Abzahlara naip olarak g├Ânderdi─či Muhammet Emin Pa┼ča da vard─▒r. Mezar─▒ Armutlu k├Ây├╝ndedir. Muhammed Emin Pa┼čaÔÇÖn─▒n, bug├╝n TahtakaleÔÇÖde Aksu Han─▒ÔÇÖn─▒n kar┼č─▒s─▒nda bulunan ├çerkes Han─▒ daha sonra ba┼čkalar─▒na sat─▒l─▒r.

BalkanlarÔÇÖdan g├Â├ž eden ├çerkeslerden, KiteÔÇÖye ba─čl─▒, bir Rum k├Ây├╝ olan Yol├žat─▒ k├Ây├╝ne 1880 y─▒l─▒nda k├Âye 25 hane ├çerkes g├Â├žmen yerle┼čtirilmi┼čtir. Ancak bu g├Â├žmenler burada fazla kalmay─▒p, ayr─▒lm─▒┼člar.┬á 15 Ekim 2015 g├╝n├╝ k├Âyde yap─▒lan inceleme de, k├Ây muhtar─▒ Y─▒lmaz Uluda─čÔÇÖ─▒n tan─▒┼čt─▒rd─▒─č─▒ 70-75 ya┼č─▒ndaki k├Âyl├╝lerden hi├žbirisi k├Âye yerle┼čtirilmi┼č ├çerkeslerÔÇÖi hat─▒rlamad─▒lar.

BURSA ─░L├çELER─░NDEK─░ YERLE┼×─░MLER

KARACABEY: 1881ÔÇÖde ├çerkes g├Â├žmenler Ak├ža S─▒─č─▒rl─▒k-Ekmek├ži, Haydar, Canbaz ve Arap ├çiftli─čiÔÇÖne yerle┼čtirir.

─░NEG├ľL: 1887 Abazlar Mezit ve Sultaniye k├Âylerine; ├çerkesler G├╝ney Kestane, G├Âkp─▒nar, T├╝fek├žikona─č─▒, Kanl─▒konak, Hac─▒kara, F─▒nd─▒c─▒k, Kestanealan k├Âylerine yerle┼čtirildiler.

ORHANGAZ─░ (PAZARK├ľY): 1900 y─▒l─▒nda y├╝z yirmi sekiz hane Da─č─▒stan G├Â├žmeni yerle┼čtirilir.

KIRMAST─░: G├╝vem- So─čucak- Ta┼čp─▒nar- Kadir├že┼čme- Bo─čazk├Ây (Eskimezarl─▒k) – Ko┼čubo─čaz─▒- Karaorman- G├╝ll├╝ce.

YEN─░┼×EH─░R: Yeni┼čehirÔÇÖdeki tek ├çerkes k├Ây├╝ ├çerkes Kavakl─▒ÔÇÖd─▒r.

├çERKES K├ťLT├ťR├ťNDEN B─░R KES─░T: EVL─░L─░K ve YEMEKLER

├çerkes halk─▒nda kad─▒nlarla erkekler, toplumsal hayat─▒n her alan─▒nda yan yana yer al─▒r. Gelenek├ži bir toplum olmalar─▒na kar┼č─▒n, kad─▒nlarla erkekler aras─▒na bir duvar ├žekilmez. Tam tersine ├Âzellikle gen├ž k─▒zlarla gen├ž erkeklerin, belirli bir sayg─▒ ├žer├ževesinde bir arada olmalar─▒ te┼čvik edilir. Bu te┼čvikin en g├╝zel ├Ârne─či ise zehestir. Gen├žlerin tan─▒┼čmas─▒, sohbet etmesi ve e─členmesi amac─▒yla yap─▒lan bu toplant─▒larda k─▒zlar ve delikanl─▒lar birbirlerini tan─▒ma imk├ón─▒ bulur. Bu yad─▒rganan bir durum de─čildir. Ancak, bu sosyallik i├žinde, toplumun gelenek ve g├Âreneklerinin d─▒┼č─▒nda davranmak son derece ay─▒pt─▒r. Adetlerin, gelenek ve g├Âreneklerin d─▒┼č─▒nda davrananlara ÔÇť├žok ay─▒pÔÇÖÔÇÖ anlam─▒na gelen ÔÇťyemikuÔÇÖÔÇÖveya ÔÇťhaynapeÔÇÖÔÇÖ derler ki, bu ay─▒plama o hatan─▒n bir daha yap─▒lmamas─▒ i├žin yeterlidir.

Adigeler T├╝rkiyeÔÇÖde ya┼čayan bir├žok kesime g├Âre, kad─▒n erkek ili┼čkisinde daha geni┼č bir ho┼čg├Âr├╝ye sahiptir. Be┼čik kertmesi, s├Âz kesme diye bir adet yoktur. G├Âr├╝c├╝ usul├╝yle evlenmeye hemen hemen hi├ž rastlanmaz. Gen├žler genelde birbirlerini tan─▒yarak, severek evlenirler. ├çerkeslerde yedi ku┼ča─ča kadar akrabalarla evlenilmez.

├çerkeslerde evlilik, sayg─▒ uyand─▒ran, mutluluk nedeni olan bir kurumdur. Evlilik kurumu b├╝y├╝k bir d├╝─č├╝nle kurulur ve bu d├╝─č├╝ne b├╝y├╝k ├Ânem verilir. Bu nedenle ├çerkeslerde evlenme t├Ârenleri bir kurallar manzumesidir. ─░ster ka├ž─▒rma yoluyla, isterse normal ┼čekilde olsun, evlenmelerde mutlaka d├╝─č├╝n yap─▒l─▒r. ├çerkeslerde ya┼čam─▒ ÔÇťXabzeÔÇŁ denilen ├Ârf ve adetler manzumesi belirler.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ┬á┬á┬á┬á┬áÔÇťZEHESÔÇŁ Toplant─▒:

Adige gen├ž erkek ve k─▒zlar─▒n─▒n birbirlerini daha iyi tan─▒malar─▒, gelecekte yap─▒lacak evliliklerin daha iyi temellere oturmas─▒, uzun ve huzurlu bir aile kurulmas─▒ amac─▒yla ├že┼čitli zamanlarda yap─▒lan kar┼č─▒l─▒kl─▒ konu┼čmalard─▒r.

D├╝─č├╝n zamanlar─▒nda, k├Âye misafir Adige k─▒z veya erkek geldi─činde, hasat sonu, m─▒s─▒r soyma zaman─▒ imece usul├╝ ├žal─▒┼č─▒l─▒r ve konu┼čulur, ┼čakalar yap─▒l─▒rd─▒. Zehesler ├žo─čunlukla uzun k─▒┼č gecelerinde yap─▒l─▒rd─▒.

Zehes yapmak isteyen mahalle veya k├Ây k─▒zlar─▒, arkada┼člar─▒ndan birinin evinde toplan─▒rlard─▒. Toplant─▒ haberini k├╝├ž├╝k karde┼čleri arac─▒l─▒─č─▒yla haber verirlerdi. Veya gen├žler zehes olma ihtimalindeki olan evleri gece dola┼č─▒rlar, haberleri olurdu.

Delikanl─▒ gen├žler toplant─▒ olan eve giderler, odaya girip m├╝sait bir yere otururlard─▒. ┼×ayet konu┼čmak istedikleri, ka┼čen (sevgili) yapmak istedikleri k─▒z varsa, kendi s├Âzc├╝leri arac─▒l─▒─č─▒ ile k─▒za s├Âyletir, k─▒z da kabul ederse kar┼č─▒l─▒kl─▒ oturup tan─▒┼č─▒r ve sohbet edip konu┼čurlard─▒. Belli bir s├╝re konu┼čtuktan sonra m├╝saade isteyip toplant─▒dan ayr─▒l─▒rlard─▒.

Ancak g├╝n├╝m├╝zde ┼čehirle┼čme, di─čer yerlerde oldu─ču gibi ├çerkes k├Âylerini de etkilemi┼č, g├Â├ž sonucu n├╝fusun azalmas─▒ bu etkinlikleri de olumsuz etkilemi┼čtir.

HISA┼×E HABZE (D├╝─č├╝n Adetleri)

ÔÇťAujÔÇŁS├Âz Verme:

Delikanl─▒ zeheste be─čendi─či k─▒za evlenme teklif eder. K─▒z bunu kabul ederse delikanl─▒ya mendil, y├╝z├╝k gibi bir nesne verir.

ÔÇťLh─▒xhuÔÇŁ┬á K─▒z ─░steme:

Delikanl─▒n─▒n ailesindeki ya┼čl─▒lardan bir grup, k─▒z─▒n ailesindeki en ya┼čl─▒ amca veya day─▒ya giderek k─▒z─▒ isterler. Olumlu cevap al─▒n─▒rsa ÔÇťWase ÔÇť denilen ba┼čl─▒k kararla┼čt─▒r─▒l─▒r.

ÔÇťWnaplheÔÇŁ Ev G├Ârme:

Yak─▒ndan tan─▒┼čmayan aileler k─▒zlar─▒n─▒ isteyen ailenin ya┼čay─▒┼člar─▒ ve varl─▒klar─▒ hakk─▒nda bilgi almak i├žin g├╝vendikleri birka├ž ki┼čiyi k─▒z─▒n ailesine g├Ânderirler. Erkek taraf─▒ da wnaplheÔÇÖye gider.

ÔÇťWase ─▒xÔÇŁ Ba┼čl─▒k Alma:

K─▒z taraf─▒, erkek taraf─▒na ba┼čl─▒k almaya gidilecek tarihi bildirir. Ba┼čl─▒k almaya yak─▒n akraba, kom┼ču ve day─▒ taraf─▒ndan bir gen├ž olmak ├╝zere ├╝├ž ki┼či olur. K─▒zlar i├žin y├╝ksek wase istenir. Bunun amac─▒ k─▒za bi├žilen h├╝rmet ve ├Ânemi g├Âsterir.

Ge├žmi┼čte ba┼čl─▒k olarak at, silah, elbiselik ipek ve kadife kuma┼člar veriliyordu. Eski ├ža─člarda wase olarak verilen e┼čyalar aras─▒nda ok ve yay da bulunurmu┼č.

Dini Nikâh:

Nik├óhta k─▒z ve erke─či vekilleri temsil eder. Nik├óhtan sonra k─▒z ve erkek taraf─▒ ÔÇťNishÔÇŁ dedi─čimiz nik├óh yeme─či verilir. Yemekte en ya┼čl─▒ ki┼či ÔÇťThamadeÔÇŁ yemekten ├Ânce ÔÇťXhuexsuÔÇŁ yapar.

ÔÇťCeuqÔÇŁ D├╝─č├╝n:

Genelde d├╝─č├╝n bir y─▒l sonra yap─▒l─▒r. K─▒z ayr─▒ k├Âydeyse bir alay olu┼čturulur. K─▒z─▒n ve delikanl─▒n─▒n evinde iki ayr─▒ d├╝─č├╝n d├╝zenlenir. ÔÇťN─▒seÔÇŁ gelin, delikanl─▒n─▒n k├Ây├╝ne getirilir. Bu serenomiye┬á ÔÇťNisa┼če K─▒e┼č─▒─č CeuqÔÇŁ denilir.

ÔÇťN─▒┼čase K─▒e┼čo─č CeuqÔÇŁ T├Âreni:

Gelin almaya giden alay─▒ y├Ânetecek ÔÇťThamateÔÇŁ yan─▒na kendine yard─▒m edecek ki┼čiler ve d├╝─č├╝n├╝ idare edecek┬á ÔÇťHatiyakhueÔÇŁ ve k─▒zlar─▒n ÔÇťThamateÔÇŁsi se├žilir.

Gelin alay─▒na delikanl─▒n─▒n akrabalar─▒, arkada┼člar─▒ kat─▒l─▒r. Damad─▒n k─▒z karde┼či ve yard─▒mc─▒ olacak birka├ž k─▒z da alaya kat─▒l─▒r.

Gelinin k├Ây├╝ne bir, iki kilometre yakla┼č─▒ld─▒─č─▒nda haber g├Ânderilir.┬á K├Âyden gelenlerin de kat─▒ld─▒─č─▒ kafile gelinin evinin kap─▒s─▒na gelir ve davet edilinceye kadar beklerler. Davet edilince i├žeri girerler.

Gece k├Âyde kal─▒nacaksa e─členceler d├╝zenlenir, erkek taraf─▒na muziplikler, latifeler, a─č─▒r ┼čakalar yap─▒l─▒r. K─▒z taraf─▒, gelin al─▒c─▒ya gelen konvoydaki gen├ž k─▒z ve erkeklerin y├╝zlerini boyarlar, sa├žlar─▒na ilgin├ž ┼čeyler takarak, komik durumlara sokarlar, d├╝─č├╝ne kat─▒lanlar─▒n g├╝l├╝┼čmelerine, ┼čakala┼čmalar─▒na ve kahkahalar─▒na neden olurlard─▒

Ertesi g├╝n gelin alay─▒ evin kap─▒s─▒na gelir, delikanl─▒n─▒n k├╝├ž├╝k karde┼či veya akrabas─▒ndan bir gen├ž k─▒z─▒n odas─▒na girip, gelinin koluna girer ve evden ├ž─▒kar─▒r. Bu s─▒rada anne, baba ve ya┼čl─▒ akrabalar evde yoktur.┬á Evi bu ┼čekilde terk etmek ay─▒p say─▒laca─č─▒ndan anne ve baban─▒n elini ├Âpmez. ├ç─▒karken akrabalardan ya┼čl─▒ bir kad─▒n; ÔÇťLepe vesi daxeÔÇŁmafeÔÇŁ, yani ÔÇťMesut ad─▒m atas─▒n g├╝zelimÔÇŁ der.

Bu h├╝z├╝nl├╝ u─čurlamada k─▒z taraf─▒ silah atmaz, ┼čark─▒ s├Âylenmez. Onun yerine ÔÇťp┼č─▒naÔÇŁ ÔÇôakordiyon benzeri bir ├žalg─▒- ile ÔÇťNise q─▒┼č WeredÔÇŁ yani ÔÇťGelin u─čurlamaÔÇŁ ├žal─▒n─▒r. Gelin kendisi i├žin haz─▒rlanan arabaya biner. Araban─▒n iki taraf─▒nda bulunan direklerin sa─č─▒nda erke─čin, solunda k─▒z─▒n aile armas─▒ bulunur.

Yolda k├Ây├╝n/mahallenin gen├žleri, gelin al─▒c─▒ konvoyunun ├Ân├╝n├╝ kesip, arabay─▒ ├žeken ├Âk├╝zlerin s─▒rtlar─▒na binmek isterler. Onlarda bindirmek istemezler ve ┼čaka ama├žl─▒ arbede ya┼čan─▒r. Mahalle delikanl─▒lar─▒na verilen dizi lokma hediyesi sonucu yola devam edilir. Yol boyunca oyunlar oynan─▒r, ┼čark─▒lar s├Âylenir.

ÔÇťNisa┼če CeuqÔÇŁ Gelin Getirme D├╝─č├╝n├╝:

Gelin alay─▒ delikanl─▒n─▒n k├Ây├╝ne yakla┼č─▒nca haber g├Ânderilir. Gelenlerle beraber gelinin k alaca─č─▒ eve getirilir.┬á┬á Gelenlere lokum, t─▒─čuji, so─čuk s├Â─č├╝┼č et gibi ikramlarda bulunulur.

Bu d├╝─č├╝ne gelin ve damat d─▒┼č─▒nda anne ve babalarda kat─▒lmazlar. Gelinin kendi d├╝─č├╝n├╝nde oynamas─▒ adetten de─čildir. ├ľnce ev sahibi konumundaki ÔÇť┼×egereyÔÇŁ┬á denilen ki┼či oynar. D├╝─č├╝n├╝ ÔÇťHatiyakueÔÇŁ idare eder. Kimin kiminle oynayaca─č─▒na karar verir. Bu ┼čekilde herkes oynam─▒┼č olur. D├╝─č├╝nde karde┼čler birbiriyle oynayamaz. S├Âzl├╝ k─▒zlar ve evli kad─▒nlarda oynamaz. ÔÇśÔÇÖHatyakoeÔÇÖÔÇÖ, oynayacak k─▒z─▒ ve delikanl─▒y─▒ ├ža─č─▒r─▒r. Her ┼čey bir d├╝zen ve disiplin i├žinde gider. D├╝─č├╝nlerin vazge├žilmez m├╝zik aletleri, m─▒z─▒ka, akordeon ve tempo tutmaya yarayan tahtadan aletlerdir. D├╝─č├╝nlerde m─▒z─▒ka ve akerdeonlar─▒ sadece erkekler de─čil, kad─▒nlar da ├žalar. Bu d├╝─č├╝nlerde erkekler ve k─▒zlar a┼č─▒r─▒ hareketlerde bulunamazlar. Dans fig├╝rlerinde g├Âsteri┼če gidilmez. ─░ncelik, ustal─▒k ve estetik esast─▒r.

D├╝─č├╝n toplu halde yap─▒lan a─č─▒r tempolu ÔÇťWuiggÔÇŁ dans─▒yla ba┼člar. Sonra ÔÇťKafeÔÇŁdenilen yava┼č ritimli dansla devam eder. Daha sonra┬á ÔÇť┼×e┼čenÔÇŁ, ÔÇťApsuvaÔÇŁ┬á ve ÔÇťLeperujÔÇŁ┬á gibi hareketli danslarla devam eder. D├╝─č├╝n s├╝resince damat ÔÇťMalxaÔÇŁ sa─čd─▒c─▒n evinde, gelin ÔÇťNiseÔÇŁ ise ÔÇťLe─ču─▒neÔÇŁ denilen gelin odas─▒nda kendilerini tebrike gelenleri bekler. D├╝─č├╝n sabaha kar┼č─▒ ÔÇťWuiggÔÇŁ dans─▒yla sona erer.

***

Gelin erkek evine dualarla girdikten sonra bir ay veya daha uzun s├╝re ÔÇťN─▒se lagunÔÇŁ denen ├Âzel bir odada kal─▒r. K├Ây├╝n insanlar─▒ gelini ziyarete gider, ba┼č─▒ndan a┼ča─č─▒ ┼čeker ve bozuk para atarlard─▒.

Damat da ÔÇť┼čave vuneÔÇŁ denilen, ayr─▒ bir evde kal─▒rd─▒. Damat d├╝─č├╝n s─▒ras─▒nda ve ondan sonraki g├╝nlerde bir arkada┼č─▒n─▒n evinde misafir kal─▒r. Gelin de gelin odas─▒nda bekler. Yemek yemez, hatta konu┼čmaz.

Damat, evine geceleri gizlice gider, sabah erken gene kimseye g├Âr├╝nmeden evden ├ž─▒kar. Bu durum, bir m├╝ddet b├Âyle devam eder. Bu s├╝rede kay─▒npederine g├Âr├╝nmezdi. Gelin kay─▒npeder, kay─▒nvalide, b├╝y├╝k kay─▒nbirader, kocas─▒n─▒n amcalar─▒n─▒n ismini s├Âyleyemez.

Birka├ž ay sonra davet ├╝zerine gelin, baba evine gider ve ona verilen hediyelerle evine d├Ânerdi. Gelin, belli bir s├╝re pederinin evinde geni┼č aile ┼čeklinde ya┼čad─▒ktan sonra uygun ┼čartlar olu┼čursa; ayr─▒ eve ├ž─▒k─▒p ayr─▒ aile olarak hayatlar─▒na devam ederlerdi.

***

├çerkeslerde bo┼čanmak b├╝y├╝k bir toplumsal ay─▒pt─▒r ve ├žok az ya┼čan─▒r. ├ç├╝nk├╝ Ad─▒ge erkekleri emanet olarak ald─▒klar─▒ e┼čleri ve ailesine kar┼č─▒ kaba kuvvet uygulamaz. K├Ât├╝ s├Âz, a┼ča─č─▒lay─▒c─▒ kelime bile s├Âyleyemez. Aksi durum s├Âz konusu olursa emanet al─▒nan n─▒se (gelin) ve ailesi taraf─▒ndan yapt─▒r─▒ma u─črar. ├ľzellikle erkekler erken evlenmezler. Ortalama bir evlilik ya┼č─▒ndan s├Âz etmek gerekirse bunun 25-30 aras─▒ oldu─ču s├Âylenebilir.

Gelin ├ž─▒karma d├╝─č├╝n├╝, ├çerkesler d─▒┼č─▒ndaki toplumlarda, g├Âr├╝lmeyen bir gelenektir. ├çerkeslerde d├╝─č├╝n yap─▒ld─▒ktan sonra, gelin hemen evin bir par├žas─▒ olmaz. Gelin, bir misafir gibi, hi├žbir i┼č g├Âr├╝lmeden gelin odas─▒nda aylarca a─č─▒rlan─▒r. Yeme─či odas─▒na g├Ât├╝r├╝l├╝r. Gelin bu s├╝re de hi├ž yaln─▒z b─▒rak─▒lmaz. K├Ây├╝n k─▒zlar─▒, gelinleri gelip onu ziyaret ederler. Hediyeler, yiyecekler getirirler. Yeni gelini e─člendirirler. Yani bu d├Ânem, evde ya┼čanan bir ├že┼čit balay─▒ d├Ânemi gibidir. Bu s├╝re i├žinde damat, sadece geceleri eve gizlice gelir ve sabah erken saatte kimseye g├Âr├╝nmeden evden ├ž─▒kar. Gelinin evin bir par├žas─▒ olmas─▒ da yeni bir d├╝─č├╝n gerektirir. ─░┼čte bu d├╝─č├╝ne ÔÇťGelin ├ž─▒karma d├╝─č├╝n├╝ÔÇÖÔÇÖ denir. Bu d├╝─č├╝nde gelin getirme d├╝─č├╝n├╝ gibi yap─▒l─▒r. Yani bir evlilik i├žin iki d├╝─č├╝n yap─▒l─▒r. Ancak, bu d├╝─č├╝nden sonra gelinin zor g├╝nleri ba┼člar. Art─▒k balay─▒ bitmi┼čtir ve evin t├╝m i┼čleri gelin taraf─▒ndan yap─▒l─▒r.

├çerkeslerde k─▒z ka├ž─▒rman─▒n da yayg─▒n oldu─ču s├Âylenir. Ancak ├çerkeslerdeki k─▒z ka├ž─▒rma eylemi bir anlamda dan─▒┼č─▒kl─▒ d├Âv├╝┼č diyebilece─čimiz t├╝rdendir. ├ç├╝nk├╝ ka├ž─▒rmada zora ba┼čvurulmaz. K─▒z ka├ž─▒r─▒lacaksa erke─čin ailesi k─▒z─▒n ailesinden birisini mutlaka haberdar etmek zorundad─▒r. Ayr─▒ca k─▒z─▒ ka├ž─▒rmaya damat aday─▒n─▒n gitme zorunlulu─ču da yoktur. Damad─▒n bir arkada┼č─▒, bu g├Ârevi yerine getirebilir. Ka├ž─▒r─▒lan gelin aday─▒, damad─▒n yak─▒n bir akrabas─▒na teslim edilir. Ka├ž─▒rma olay─▒ndan sonra ise devreye ya┼čl─▒lar girer. ─░ki aile aras─▒nda anla┼čma sa─člad─▒ktan sonra d├╝─č├╝n yap─▒l─▒r. Adigelerde erkek, kar─▒s─▒n─▒ kendi ad─▒yla ├ža─č─▒rmaz.

├ľrne─čin ┼č├Âyle der: Hatkolar─▒n K─▒z─▒-Hatkoha yapleh diye seslenir.

YEMEKLER

Günümüzde de yapılan bazı Çerkes yemekleri:

├çerkes Tavu─ču: Bir tencerede s─▒v─▒ ya─č ile rendelenmi┼č so─čan kavrulduktan sonra, i├žine biber sal├žas─▒ konulur ve ├╝zerine ├Ânceden ha┼članm─▒┼č tavu─čun suyu ilave edilip, kaynamaya b─▒rak─▒l─▒r(Tavuk ha┼član─▒rken de ├çerkes tuzu konulur). Bu arada ba┼čka bir tencerenin i├žine bir k├óse so─čuk su konulup, i├žine d├Ârt yemek ka┼č─▒─č─▒ m─▒s─▒r unu, bir yemek ka┼č─▒─č─▒ndan az kimyon, bir tatl─▒ ka┼č─▒─č─▒ kadar karabiber, reyhan, ki┼čni┼č ve d├Âv├╝lm├╝┼č ceviz ilave edilir, ├žatalla iyice kar─▒┼čt─▒r─▒ld─▒ktan sonra di─čer tencerede daha ├Ânce haz─▒rlam─▒┼č olan kar─▒┼č─▒ma yava┼č yava┼č ilave eklenir. Bunlar da kaynad─▒ktan sonra k├╝├ž├╝k k├╝├ž├╝k kesilmi┼č tavuklar ilave edilir ve ikrama haz─▒r hale gelir. Marketler de ÔÇťac─▒kaÔÇŁ ad─▒yla sat─▒lan ├çerkes tuzunun yap─▒l─▒┼č─▒ ┼č├Âyledir: Tuzun i├žine ki┼čni┼č, kimyon, tavuk otu, bol sar─▒msak ve k─▒rm─▒z─▒biber koyup kar─▒┼čt─▒r─▒l─▒r. Sonra ├╝zerine bir miktar ceviz ya─č─▒ ilave edilir.

Fasulye ezmesi: ├ľnce barbunya ha┼član─▒r ve suyu s├╝z├╝l├╝r. K├╝├ž├╝k bir tavaya biraz biber sal├žas─▒ konulur ya─č, so─čan ve sar─▒msak kavrulur. Sonra barbunyalar bu kar─▒┼č─▒ma eklenip, ├╝st├╝ne s─▒cak su ilave edilerek pi┼čirilir. Yeme─čin ate┼čten indirilmesine yak─▒n, daha ├žok lezzet versin diye ├çerkes tuzu konulur. Daha sonra pi┼čmi┼č olan barbunyalar ka┼č─▒k yard─▒m─▒yla ezilir ve servis yap─▒l─▒r.

Metaz: Un ve su kar─▒┼č─▒m─▒yla yap─▒lan mayal─▒ hamur iyice yo─črulur. Daha sonra daire ┼čeklinde a├ž─▒lan hamurlar, bir ├žay barda─č─▒n─▒n a─č─▒z k─▒sm─▒yla yuvarlak ┼čekilde hamurlar kesilir ve i├žine ├çerkes peyniri, biraz da tuz konarak kapat─▒l─▒r. Kapat─▒lan bu hamurlar, kaynar suyun i├žinde iyice ha┼čland─▒ktan sonra s─▒cak olarak servis yap─▒l─▒r.

Hac─▒kara k├Ây├╝nde, gen├žler bir araya geldiklerinde mutlaka metaz yaparlar. Hamurlar─▒n i├žine, nohut fasulye, mercimek gibi ┼čeyler koyarlar. Bunlar kime rastlarsa o ki┼čilerin ┼čansl─▒ oldu─čuna inan─▒rlar.

┬áHaluj: Un ve su kar─▒┼č─▒m─▒yla elde edilen hamur k├╝├ž├╝k par├žalara ayr─▒ld─▒ktan sonra daire ┼čeklinde a├ž─▒l─▒r. Bir ├žay barda─č─▒n─▒n a─č─▒z k─▒sm─▒yla yuvarlak ┼čekilde hamurlar kesilir. Daha ├Ânceden haz─▒rlanm─▒┼č patates, so─čan ve biber kar─▒┼č─▒m─▒ bunlar─▒n i├žine konulur ve yar─▒may ┼čeklinde kapat─▒l─▒r. Birbirine yap─▒┼čmamas─▒ i├žin hamurlar Kaynam─▒┼č suya tek tek at─▒l─▒r. Ha┼čland─▒ktan sonra bunlar─▒n suyu s├╝z├╝l├╝r. Daha sonra ├╝zerine s─▒cak tereya─č─▒, pul biber ve yo─čurt d├Âk├╝lerek yenilir.

┬áHalug: Un, su ve tuz kar─▒┼čt─▒r─▒larak hamur yap─▒l─▒r. Yar─▒m saat dinlendirilir. Hamurlar somun haline getirilip ortas─▒na ceviz konur. F─▒r─▒nda pi┼čirilir.

┬áS─▒zbal: Ispanaklar ha┼član─▒r. Sonra bir kab─▒n i├žine ceviz ve ├çerkes peyniri konulup ├╝zerine ─▒spanaklar ilave edilir. Bunlar ate┼čte biraz kavrulduktan sonra ├╝zerine yo─čurt d├Âk├╝l├╝p yenir.

├çerkes Peyniri: ─░ki ya da ├╝├ž litre s├╝t kaynat─▒l─▒r ve i├žine iki ├╝├ž g├╝n ├Âncesinden kalm─▒┼č, yo─čurt suyu yava┼č yava┼č d├Âk├╝l├╝r. S├╝t, i├žinde beyaz topaklar, ├╝st├╝nde ye┼čil su olu┼čuncaya kadar hafif ate┼čte kal─▒r ve sonra tel s├╝zge├ž ile s├╝z├╝l├╝r. ┼×ekil vermek i├žin ka┼č─▒kla bir iki defa ├ževrilir ve ─▒l─▒k iken iki taraf─▒ tuzland─▒ktan sonra dolaba konularak kurutulur.

Tulen: Tavuk pi┼čirilip, k├╝├ž├╝k par├žalara ayr─▒l─▒r. Di─čer bir kapta, iki ├╝├ž yemek ka┼č─▒─č─▒ unla iki su barda─č─▒ s├╝t yava┼č├ža kar─▒┼čt─▒r─▒l─▒r. Tencerede kaynayan tavuk suyunun ├╝zerine yava┼č├ža d├Âk├╝l├╝r. Biraz kar─▒┼čt─▒r─▒ld─▒ktan sonra, i├žine sar─▒msak, tuz ve tavuk par├žalar─▒ da ilave edilir. Bir tavada ince do─čranm─▒┼č so─čan ya─čda kavrulur ve i├žine k─▒rm─▒z─▒biber eklendikten sonra tavu─čun ├╝zerine sos olarak d├Âk├╝l├╝r.

Pa├žanga b├Âre─či: Kafkas b├Âre─čidir. Hamur yap─▒ld─▒ktan sonra a├ž─▒l─▒r. Di─čer taraftan hamurun i├žine konmas─▒ i├žin, bir tava i├žerisinde suyu al─▒nm─▒┼č domates, past─▒rma ve uzun kesilmi┼č biberler kavrulur ve so─čumaya b─▒rak─▒l─▒r. Malzemeler so─čuyunca hamurun i├žine konulur, sigara b├Âre─či gibi ancak biraz yass─▒ ┼čekilde sar─▒l─▒r. Daha sonra g├╝vecin dibine ya─č s├╝r├╝ld├╝kten sonra b├Ârekler i├žine yerle┼čtirilir ve ├╝zerine yumurta s├╝r├╝l├╝p f─▒r─▒nda k─▒zart─▒l─▒r.

ÇERKESLERDE GİYİM

Giysiler, ┬áo toplulu─čun ya┼čay─▒┼č bi├žimini de yans─▒tmaktad─▒r. Geleneksel ├çerkes k─▒yafetleri ancak halk oyunlar─▒ g├Âsterilerinde giyilmektedir. Kafkaslar─▒n giysileri gerek i┼čleme, gerekse g├Ârsel bak─▒mdan olduk├ža zengindir. Kafkas erkekleri ba┼člar─▒na kalpak ad─▒ verilen, ba┼č─▒ so─čuk havadan koruyan bir ba┼čl─▒k takarlar. ├ťstlerine setre ad─▒ verilen, genellikle siyah y├╝nden yap─▒lm─▒┼č, yakas─▒z ve g├Â─č├╝s hizas─▒na kadar v ┼čeklinde olan giysiyi giyerler. Setre beyaz y├╝n kuma┼čtan da olabilir. Beyaz renkte olanlar─▒ genellikle ya┼čl─▒lar giymektedir. Bu giysinin etekleri belden sonra geni┼čleyerek diz kapa─č─▒n─▒n a┼ča─č─▒s─▒na kadar iner. Eteklerin geni┼č olmas─▒ hareket etmeyi daha da kolayla┼čt─▒rmaktad─▒r. Setrenin kollar─▒ a┼ča─č─▒ya do─čru inerken geni┼člemektedir. Setrenin g├Â─čs├╝nde a─ča├žtan yap─▒lm─▒┼č fi┼čeklikler ve bunlar─▒n g├╝m├╝┼č renkte kapaklar─▒ bulunur. Setrenin i├žine kapten ad─▒ verilen dik yakal─▒ g├Âmlek giyilir. Belde kemer bulunur. Kemerin ├╝zerinde ise k─▒l─▒├ž, kama, ya─čdanl─▒k yer al─▒r. Pantolon, setrenin ayn─▒ kuma┼č─▒ndan ve ayn─▒ renginden yap─▒l─▒r. Pantolon da ne s─▒k─▒, ne de dar olmal─▒d─▒r. Pantolonun ├╝zerine siyah deriden diz boyuna kadar uzanan ├žizme giyilir.

Ayakkab─▒ ve Mest:┬áAyakkab─▒ siyah sahtiyandan yap─▒l─▒r. K─▒rm─▒z─▒ sahtiyandan ayakkab─▒ giymek b├╝y├╝klere mahsus gibidir. G├╝zel terbiye edilmi┼č, t├╝yleri al─▒nm─▒┼č s─▒─č─▒r derisinden yap─▒lm─▒┼č yumu┼čak ayakkab─▒lar─▒ daha ├žok fakirler ve ├Âzellikle piyadeler giyerler.

K├╝rkÔÇô┼×ibe:┬á├çerkezler; kuzu derisinden so─ču─ča kar┼č─▒ k─▒sa k├╝rk (┼čibe) giyerler. ├ľzellikle karl─▒ havalarda bununla kendilerin muhafaza ederler. K├╝rk├╝n t├╝yl├╝ k─▒sm─▒ i├žeride bulunur.

Erkek elbiseleri tamamen ├çerkes kad─▒nlar─▒n─▒n imalat─▒d─▒r. Y├╝nden, deriden, pamuklu dokuma kuma┼člardan yap─▒lan bu yapmak hususunda kad─▒n ve k─▒zlar takdire de─čer gayretler g├Âsterirler. Evinde gen├ž kad─▒n ve k─▒z bulunmayanlara kom┼čular─▒n─▒n gen├ž kad─▒n ve k─▒zlar─▒ elbise dikmek, kuma┼č dokumak i├žin kar┼č─▒l─▒k beklemeden yard─▒mc─▒ olurlar.

 

*

├çerkes kad─▒nlar─▒ ├╝zerlerine kaftan ad─▒ verilen kadife ya da ipekten s─▒rmalarla s├╝sl├╝ olan giysi giyerler. ├ťst k─▒sm─▒ v├╝cuda oturan bu elbisenin beline kemer tak─▒l─▒r. Kaftan─▒n kollar─▒ geni┼č ve i┼člemelidir. Kaftan─▒n i├žine i├žlik giyilir. Ba┼čta, kep ┼čeklinde el i┼či s├╝slemeli ba┼čl─▒k tak─▒l─▒r. Ba┼čl─▒─č─▒n ├╝zerine ipek ├Ârt├╝ ├Ârt├╝l├╝r.

*

Her Kafkasyal─▒n─▒n kendini so─čuktan ve ya─čmurdan koruyan iyi kalite koyun y├╝n├╝ ve ke├ži k─▒l─▒ndan yap─▒lm─▒┼č dizlere kadar inen bir yam├ž─▒s─▒ vard─▒r. Adigeler yam├ž─▒ya ┼čalme derler.

KAYNAKÇA
Abac─▒, Zeynep-G├Âk├že, Cemal; BursaÔÇÖn─▒n Zenginli─či, G├Â├žmenler, Bursa-2009

Baj, Jabaghi, Çerkezler, Ankara-2000

Berkok ─░smail; Tarihte Kafkasya, ─░stanbul-1958

Berzeg, Nihat, Çerkesler, İstanbul-2006

Bi Mahmut;

-Kafkas Tarihi, Ankara-2011

-Kaf Da─č─▒ÔÇÖndan Uluda─čÔÇÖ─▒n Eteklerine Kafkas G├Â├žleri-yay─▒nlanmad─▒

Bilge, M. Sad─▒k; Osmanl─▒-Kafkas ─░li┼čkileri, ─░stanbul-2007

├çetin, O. , Sicillere G├Âre BursaÔÇÖda ─░htida Hareketleri ve Sosyal Sonu├žlar─▒ 1471-1909, Ankara-1999

Fed├ókar Cengiz, KafkasyaÔÇÖda ─░mparatorluklar Sava┼č─▒, ─░stanbul-2014

Habi├žo─člu Bedri, KafkasyaÔÇÖdan AnadoluÔÇÖya G├Â├žler, ─░stanbul-1999

Kaplano─člu, R.-O.,BursaÔÇÖn─▒n G├Â├ž Tarihi, Bursa-2014

Karpat H. Kemal, Etnik Yap─▒lanma ve G├Â├žler, ─░stanbul-2010

Kurat, Akdes Nimet, T├╝rkiye ve Rusya (1798-1919), Ankara-2011

Lyulye, Leonti, Çerkesya, 19. Yüzyıl Tarih ve Etnografyası, İstanbul-2010

Marigny, Tailbout De, Çerkesya Seyahatnamesi, İstanbul-1996

Mustafakemalpa┼ča (Kirmasti) Sempozyumu, Bildiriler, Bursa-2011

├ľzsaray, Mustafa, ├çerkeslerin ─░slamla┼čmas─▒, ─░stanbul-2012

Peker, Ekrem Hayri, KafkasyaÔÇÖdan G├╝vemÔÇÖe Zekeriya Efendi, ─░stanbul-2015

Saydam, Abdullah, K─▒r─▒m ve Kafkas G├Â├žleri (1856-1876), Ankara-2010

Spencer, Edmund, Türkiye, Rusya, Karadeniz ve Çerkezistan, Ankara-2014

Taitbout de Marigny, Çerkasya Seyahatnamesi, İstanbul-1998

Uluslararas─▒ G├Â├ž Sempozyumu Bildirileri, ─░stanbul-2006

Vernadsky, G.,Rusya Tarihi, ─░stanbul-2009

 

MAKALELER

1-├çerkeslerde Sosyal Ya┼čam ve D├╝─č├╝n Adetleri, Bi Mahmut; Ye┼čil Bursa Dergisi, Say─▒: 3, May─▒s 2013

2-BursaÔÇÖda Kafkas G├Â├žmeni K├Ây Vak─▒flar─▒, Bi Mahmut; Bursa Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, S: 33, Yaz 2011

2,753 total views, 1 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒