Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Kor Pa┼ča, ├çad─▒r Y─▒kan Pa┼ča, BursaÔÇÖy─▒ Aya─ča Kald─▒ran Pa┼ča
  • 24 Temmuz 2018 Sal─▒
  • +
  • -

Hani bir s├Âz vard─▒r, ÔÇťHeykeli dikilecek adamÔÇŁ. Bir yerde heykeli veya b├╝st├╝ var m─▒d─▒r, bilmiyorum? Ama bu s├Âz├╝ hak edenlerin ba┼č─▒nda Ahmet Vefik Pa┼čaÔÇÖn─▒n geldi─čini d├╝┼č├╝n├╝yorum.

Ahmet Vefik Pa┼ča (Temmuz 1823 – 2 Nisan 1891) i├žin ├ža─čda┼člar─▒ndan bir y├Ânetici kendisini elmasa benzeterek ┼čunlar─▒ s├Âylemi┼čtir, ÔÇťPa┼ča, de─čirmen ta┼č─▒ b├╝y├╝kl├╝─č├╝nde elmast─▒r. Ne parma─ča tak─▒l─▒r, ne de de─čirmende kullan─▒l─▒rÔÇŁ.

Ahmet Vefik Pa┼ča, ├žok renkli ve ├žok y├Ânl├╝ bir ki┼čiydi. Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuna b├╝y├╝k hizmetleri dokunmu┼čtur. Kendisinden yeterince yararlan─▒lmam─▒┼čt─▒r. Sadece tiyatro konusunda yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmalarla hat─▒rlanmaktad─▒r.

T├╝rk├ž├╝l├╝k hareketinin ├Ânc├╝lerindendir. ─░ki defa Maarif Naz─▒rl─▒─č─▒ yapt─▒. Bursa valili─či s─▒ras─▒nda bu kentte bir tiyatro yapt─▒rmakla ├╝n kazanm─▒┼č ve ismi Bursa ile ├Âzde┼čle┼čmi┼čtir. G├Â├žmenlerin H├╝d├óvendig├ór vilayetine ba┼čar─▒yla yerle┼čtirmi┼čtir.

3 Temmuz 1823’de ─░stanbul’da do─čdu. Hariciye Nezareti memurlar─▒ndan Ruhittin Efendi’nin o─čludur. 1831 y─▒l─▒nda ─░stanbul’da ba┼člad─▒─č─▒ e─čitimini, babas─▒n─▒n g├Ârevi nedeniyle gitti─či Paris’te Saint Louis Lisesi’nde tamamlad─▒. Paris’te bulundu─ču s├╝re i├žinde Frans─▒zca’y─▒ anadili gibi ├Â─črendi ve 1837’de yurda d├Ând├╝─č├╝nde terc├╝me odas─▒nda ├žal─▒┼čt─▒. 1840’da el├žilik katibi g├Âreviyle Londra’ya gitti ve ─░ngilizce ├Â─črendi.

S─▒rbistan, ─░zmir, Eflak ve Bo─čdan’da g├Ârev yapt─▒ktan sonra 1842’de ─░stanbul’a d├Ând├╝─č├╝nde ba┼čm├╝tercim olarak terc├╝me odas─▒nda g├Ârev ald─▒ ve Devlet Salnamesi haz─▒rlanmas─▒nda g├Ârevlendirildi.

1849 y─▒l─▒nda Macaristan m├╝ltecileri olay─▒n─▒ ├ž├Âzmek i├žin g├Ârevlendirildi. Ola─čan├╝st├╝ yetkilerle MemleketeynÔÇÖde komiser vekili olarak g├Ârevlendirilen Ahmet Vefik Pa┼ča, ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝─č├╝nde Memleketeyn ile ilgisini kesmedi ve bu yerler hakk─▒nda rahat├ža bilgi edinebilmek i├žin Rumence ├Â─črenmeye ba┼člad─▒.

1851ÔÇÖde pek ├žok konudaki derin bilgisi nedeniyle, di─čer resmi g├Ârevlerinin yan─▒ s─▒ra, yeni kurulan Enc├╝men-i Dani┼č adl─▒ bilim kuruluna ├╝ye se├žildi ve bu ├╝yeli─čin gerektirdi─či ├žal─▒┼čmalar─▒n i├žinde yer ald─▒.

├çe┼čitli g├Ârevlerde bulunduktan sonra Tahran’a el├ži olarak atanarak Fars dilini ve ─░ran tarihinin k├Âkenlerini ├Â─črendi. El├žilik binalar─▒na bayrak asma ├ódetini getiren, Tahran’da el├ži iken el├žilik binas─▒n─▒ Osmanl─▒ Devleti topra─č─▒ olarak ilan edip bayrak ├žektiren Ahmet Vefik Pa┼ča olmu┼čtur.

TahranÔÇÖda do─ču dillerini incelemesi ve dillerin tarihsel geli┼čimine kafa yormas─▒ onu Osmanl─▒caÔÇÖn─▒n Fars├ža ve Arap├žaÔÇÖn─▒n etkisinden kurtar─▒lmas─▒ d├╝┼č├╝ncesine sevketti; T├╝rk├ž├╝ bir tutum geli┼čtirdi.

K├╝├ž├╝k ya┼člardan beri kendisini koruyan Re┼čit Pa┼čaÔÇÖn─▒n Abd├╝lmecitÔÇÖe sadrazam olmas─▒ ile ├Ânemli g├Ârevlere getirilen Ahmet Vefik Pa┼ča, ÔÇťMeclis-i Valay-i Ahkam-─▒ AdliyeÔÇŁ ├╝yeli─či (1855), ÔÇťDeavi Naz─▒rl─▒─č─▒ÔÇŁ (1857), Paris el├žili─či (1860) yapt─▒. Paris b├╝y├╝kel├žili─či s─▒ras─▒nda III. Napolyon ile aralar─▒nda ya┼čanan gerilim, f─▒kralara konu oldu.

FransaÔÇÖn─▒n ─░stanbul el├žilisi, Sultan Abd├╝lmecitÔÇÖin saltanat kay─▒─č─▒n─▒n benzerini yapt─▒r─▒r. Bunu duyan pa┼ča, ─░mparator III. NapolyonÔÇÖun saltanat arabas─▒n─▒n benzerini yapt─▒r─▒r. Bu hareketi ParisÔÇÖte olay olur. Pa┼ča, arabas─▒yla gezerken, Paris halk─▒ aya─ča kalk─▒yordu. ─░mparator, ─░stanbulÔÇÖa bask─▒ yapt─▒r─▒rsa da, pa┼ča kulak asmaz. Sonunda ─░stanbul el├žisi kay─▒p─▒ b─▒rak─▒r, pa┼ča da arabaya binmekten vazge├žer.

Paris sefaretinden ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝kten sonra 1862ÔÇÖde Dar├╝lf├╝nunÔÇÖda Hikmet-i Tarih (Tarih Felsefesi) hocas─▒, ayn─▒ sene i├žinde BursaÔÇÖda Evkaf N├óz─▒r─▒oldu.

Dar├╝lf├╝nun hocal─▒─č─▒ s─▒ras─▒nda ÔÇť┼×ecere-i T├╝rkiyeÔÇŁ’ (T├╝rklerin soy k├╝t├╝─č├╝) adl─▒ eseri ├ça─čatay T├╝rk├žesi’nden ─░stanbul T├╝rk├žesi’ne ├ževirdi; T├╝rklerin tarihinin Osmanl─▒ tarihi ile ba┼člamad─▒─č─▒n─▒ savundu. Ayr─▒ca ÔÇťLeh├že-i OsmaniÔÇŁ (Osmanl─▒ leh├žesi) ve T├╝rk Lugati haz─▒rlayacak de─či┼čik T├╝rk leh├želerinin varl─▒─č─▒n─▒ g├Âsterdi.

O d├Ânemin ko┼čullar─▒ gere─či, Ermenilerden olu┼čan bir tiyatro grubu olu┼čturmu┼čtur. Bursa valisiyken kendi ad─▒na bir tiyatro kurmu┼č, kendi ├ževirdi─či veya uyarlad─▒─č─▒ piyesleri burada oynatm─▒┼čt─▒r. Sanat├ž─▒ bu ├žal─▒┼čmalar─▒yla T├╝rk TiyatrosuÔÇÖnun kurucusu olarak an─▒l─▒r. Mill├« E─čitim Bakanl─▒─č─▒ ve Bursa valili─či y─▒llar─▒nda e─čitime b├╝y├╝k katk─▒lar─▒ olmu┼čtur. ├ľ─čretmen okullar─▒ a├žm─▒┼č, ├Âzellikle k─▒z ├Â─čretmen okullar─▒na ├Ânem vermi┼čtir. ├ľ─čretim metotlar─▒ ├╝zerinde okullara y├Ânerge g├Ândermi┼čtir. K─▒zlar─▒n on, erkek ├žocuklar─▒n on ├╝├ž ya┼č─▒na kadar okula devamlar─▒n─▒ zorunlu k─▒lm─▒┼čt─▒r. Okullar i├žin ders kitaplar─▒ haz─▒rlam─▒┼čt─▒r.

Evkaf Naz─▒rl─▒─č─▒ g├Ârevi s─▒ras─▒nda ├že┼čitli zelzelelerde, ├Âzellikle de 1855 depreminde hasar g├Ârm├╝┼č ve o g├╝ne kadar onar─▒m g├Ârmemi┼č Osmanl─▒ yap─▒lar─▒n─▒ tamir ettirdi.

29 May─▒s 1862 y─▒l─▒nda Padi┼čah Abd├╝laziz taraf─▒ndan Divan-─▒ Muhasebat Reisli─čine tayin edilen Ahmet Vefik Pa┼ča bug├╝nk├╝ ad─▒yla Say─▒┼čtay’─▒n ilk ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapm─▒┼čt─▒r. 1864 y─▒l─▒nda halk─▒n ┼čik├óyetleri ├╝zerine Bursa’daki g├Ârevinden al─▒narak y─▒llarca resmi bir g├Ârev verilmedi, bu s├╝re i├žinde T├╝rk tarih ve edebiyat─▒na yeni eserler ve terc├╝meler kazand─▒rd─▒. 1872’de birinci defa olarak Maarif Naz─▒r─▒ oldu ama 1873’de g├Ârevden al─▒nd─▒. K─▒sa bir s├╝re Edirne Valili─či yapt─▒. 1878’de tekrar Maarif Naz─▒r─▒, daha sonra da Ba┼čvekil oldu ama g├Ârevden al─▒nd─▒.

─░lk Osmanl─▒ Meclis-i Mebusan’─▒nda ─░stanbul vekili olarak yer ald─▒ ve ba┼čkanl─▒─č─▒ ├╝stlendi. Ba┼čkanl─▒─č─▒ s─▒ras─▒nda, Arap milletvekillerine ÔÇťT├╝rk├že ├Â─črenmeye ba┼člay─▒nÔÇŁ demesiyle ├╝nl├╝d├╝r.

18 Mart 1877ÔÇÖde ├žal─▒┼čmalar─▒na ba┼člayan ilk Meclis-i MebusanÔÇÖ─▒n ─░stanbul ├╝yesi olarak se├žilen Vefik Pa┼ča, Mebusan’─▒n ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapt─▒. Oturumlar─▒ diktat├Ârce idare etti─či yolunda ele┼čtirilere u─črad─▒. Meclisi tatil edilmesinde katk─▒s─▒ vard─▒r.

1878ÔÇÖde tekrar Maarif Naz─▒r─▒, daha sonra da sadrazam oldu ve y├╝zy─▒llard─▒r kullan─▒lan ÔÇťsadrazamÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝n├╝ ÔÇťba┼čvekilÔÇŁ olarak de─či┼čtirdi. Bu g├Âreve geldi─či s─▒rada imparatorluk, 93 HarbiÔÇÖnden yenik ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Rusya ile yap─▒lan a─č─▒r anla┼čma ko┼čullar─▒n─▒ hafifletmek i├žin ├žal─▒┼čt─▒ ve donanman─▒n teslimini ├Ânledi. Abd├╝lhamitÔÇÖi hal edece─či y├Ân├╝ndeki bir jurnal nedeniyle 18 Nisan 1878ÔÇÖde g├Ârevinden azledildi.

─░lk valili─či

Ahmet Vefik 1862’de Darulf├╝nun’da Tarih Felsefesi hocal─▒─č─▒na ba┼člam─▒┼čken, Anadolu Sa─č Kol M├╝fetti┼čl─▒─či’ne atand─▒. Bu tefti┼č b├Âlgesi, H├╝d├óvendigar Vilayetiyle ba┼čl─▒yordu. 1864ÔÇÖte Bursa halk─▒n─▒n ┼čik├óyeti ├╝zerine, g├Ârevinden uzakla┼čt─▒r─▒ld─▒. Pa┼ča’n─▒n as─▒l Bursa Valili─či, 1879-82 Y─▒llar─▒ aras─▒ndad─▒r.

Ba┼čpatrik Kevork KeresteciyanÔÇÖ─▒n kaleminden Bursa Depremi:

BursaÔÇÖn─▒n Depremi Hakk─▒nda 1855 y─▒l─▒ ┼×ubat ay─▒nda, g├╝nlerden beri kesif bir sis tabakas─▒ ve hafif bir ya─čmur Bursa’y─▒ kaplam─▒┼čt─▒. Mezk├╝r ay─▒n 16ÔÇÖs─▒ndal, ├çar┼čamba g├╝n├╝, B├╝y├╝k Orucun ikinci haftas─▒nda, ayn─▒ durum devam ediyordu. Ve i┼čte ├Â─čleden sonra yer sars─▒nt─▒lar─▒ ba┼člad─▒ ve g├╝neyden kuzeye do─čru birka├ž saniye s├╝rd├╝. ├çeyrek saat sonra, deprem korkun├ž bir u─čultu ile g├Âk g├╝r├╝lt├╝s├╝ gibi aksederek, yakla┼č─▒k on saniye devam etti ve muhtelif sars─▒nt─▒larla sona erdi. Ayn─▒ saat, ├žok ┼čiddetli olaraK ─░stanbulÔÇÖda dahi hissedilmi┼čtir. Depremin korkun├ž sonu├žlar─▒ g├Âr├╝lmekteydi: G├╝r├╝lt├╝ler, ├óh u figanlar ve ┼čehirdeki halk─▒n pani─če kap─▒larak ka├ž─▒┼čmalar─▒.

Birinci sars─▒nt─▒dan sonra, evlerine, d├╝kk├ónlar─▒na ve me┼čguliyetlerine d├Ânenler, tahripk├ór ikinci depremin ba┼člamas─▒yla korku ve deh┼čete kap─▒larak avlulara, bah├želere ve meydanlara do─čru ka├ž─▒┼čmaya ba┼člad─▒lar. B├╝y├╝k panik ge├žtikten sonra, titreyen bir├žok kimsenin g├Âzlerinden ya┼člar akmakta, a─člay─▒p s─▒zlamakta ve Allah’tan yard─▒m dilemekteydiler.

Depremin g├╝r├╝lt├╝s├╝n├╝n akisleri meyan─▒nda, da─člardan kopan kayalar─▒n u─čultusu, y─▒k─▒lan evlerin, muazzam ve me┼čhur camilerin, k├órgir binalar─▒n, hamamlar─▒n, hanlar─▒n, depolar─▒n, duvarlar─▒n, minarelerin ve sair binalar─▒n korkun├ž g├╝r├╝lt├╝s├╝ i┼čitilmekte idi.

─░kinci sars─▒nt─▒da, Ermeni Kilisesi’nin b├╝y├╝k ge├židinin biti┼či─činde bulunan, Bo─čosyan Mektebi’nin G├╝neydeki duvar─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ y─▒k─▒ld─▒. Talebeler hen├╝z da─č─▒lmam─▒┼č olduklar─▒ ve k─▒zlarla erkek ├žocuklar─▒n mektepte bulunduklar─▒ i├žin, k├Ât├╝ haber Ermeniler aras─▒nda b├╝y├╝k ├╝z├╝nt├╝ ile yay─▒larak, panik, karga┼čal─▒k, b├╝y├╝k endi┼če ve ├óh u figan yaratmas─▒na neden oldu.

Ba┼čka yerlerde ve bilhassa Hisar’─▒n dibindeki Rumlar─▒n Bal─▒kpazar─▒ denen mahallesinde dahi epeyce cesetler bulundu. Zira da─čl─▒k burundan muazzam bir kaya par├žas─▒, erkek i┼č├žilerle birlikte otuzdan fazla kad─▒n ve k─▒z─▒n da ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ipek fabrikas─▒n─▒n ├╝zerine yuvarland─▒. Kazan─▒n patlamas─▒ sebebiyle bina tutu┼čarak ve harabeler alt─▒mda sa─č kalanlar da yanarak hayatlar─▒n─▒ kaybetmelerine neden oldu.

─░kinci sars─▒nt─▒da tamamen y─▒k─▒lan ├╝nl├╝ m├╝esseseler veya binalar, di─čerleri mey├ón─▒nda ┼čunlard─▒r: Davullu Camii, Hisar’daki Manast─▒r ki bir zamanlar Rum manast─▒r─▒ olmu┼čtur ve B├╝y├╝k Kaya─čan CamiiÔÇŽ

Birka├ž g├╝n sonra, halk aras─▒nda korku ve endi┼če hen├╝z tamamen zail olmamas─▒na ra─čmen, meskenlerine d├Ânerek, herkes evindeki, ├žar┼č─▒daki ve fabrikalardaki ┼čahs├« i┼čleriyle u─čra┼čmaya ba┼člad─▒. Ve b├Âylece k─▒rk g├╝n tamamland─▒.

29 Mart gecesi ise, bir deprem daha oldu. Depremin ilk darbesi hafifti, fakat ancak bir dakika kadar ge├žtikten sonra ├žok ┼čiddetli olarak tekrarland─▒ ve on saniyeden fazla s├╝rerek, alt─▒ndan u─čultular ve g├╝r├╝lt├╝ler i┼čitilmekte idi. Sanki yer ve g├Âk izleyip k├╝kremekte idi. ─░lk sars─▒nt─▒larda fena bir koku da her tarafa yay─▒ld─▒ ise de, tedricen zail oldu.

Herkes evlerinden, hanlardan ve kapal─▒ ├žar┼č─▒larda d─▒┼čar─▒ ka├ž─▒┼č─▒p, meydanlara ve bilhassa bah├želere toplanmaya ba┼člad─▒. Bulutlardan hafif ya─čmur inmekte ve insan ├ž─▒─čl─▒klar─▒yla ah u figanlar─▒ g├Â─č├╝ inletmekte idi. Erkek ve kad─▒n ve her bir millet, Allah’a yalvararak ve izleyerek h─▒├žk─▒r─▒kla a─člamakta idi..

Hen├╝z k─▒┼č mevsimi oldu─čundan, bir├žok ailelerin mangallar─▒, tand─▒rlar─▒ ve sobalar─▒ sars─▒nt─▒lardan devrilerek, muhtelif yerlerde yang─▒nlar ba┼člad─▒. Bunlar─▒n en b├╝y├╝─č├╝ Kaya─čan ├çar┼č─▒s─▒’nda vuku buldu. Yang─▒n bir├žok kollara ayr─▒larak ve yer yer ┼čiddetlenerek, ate┼čten s├╝tunlar gibi g├Â─če y├╝kselip, Bursal─▒lar─▒ ikinci bir ├╝mitsizli─če sevk etmekte idi. Zira baz─▒ taraflarda yer ├žatlay─▒p hendekler a├ž─▒lm─▒┼čt─▒. Y─▒k─▒nt─▒lar sokaklar─▒ doldurarak, trafi─či aksatmakta idi. Setba┼č─▒ K├Âpr├╝s├╝ tamamen y─▒k─▒l─▒p, ├╝st kenar ve lrgand─▒ÔÇÖn─▒n d├╝kk├ónlar─▒ harap olmu┼čtu.

┼×afak s├Âkt├╝kten ve g├╝ne┼č do─čduktan sonra a├ž─▒k g├Âzle yollar─▒ ve her ┼čeyi g├Ârmek m├╝mk├╝n oldu─ču zaman, herkes yang─▒n mahalline gitti. Yard─▒mlar ├žo─čal─▒p, ├╝mitsiz gayretler sarfederek, on sekiz saat s├╝ren tahribat─▒ndan sonra, bir├žok yerlere yay─▒lan ve b├╝y├╝k zararlara sebebiyet veren yang─▒n─▒ g├╝├žl├╝kle s├Ând├╝rme─či ba┼čard─▒lar.

Haftalarca deprem devam etti ve sevgililerini kaybedenlerin y├╝rekleri s─▒zlatan ├óh u z├ór─▒ sona ermedi. Bu defa hanlar, minarelerin ├╝st k─▒s─▒mlar─▒, camiler ve bir├žok hamamlar, Ulucami denilen b├╝y├╝k caminin baz─▒ kemerleri ve kubbeleri, say─▒s─▒z evler ve d├╝kk├ónlar, yananlar hari├ž, y─▒k─▒l─▒p harap oldular. Baz─▒ yerlerde yeni ├že┼čmeler peyda oldu, baz─▒ yerlerde ├že┼čmeler ise kurudu. ┼×ubat ay─▒nda vuku bulan birinci depremden sonra, kurumu┼č olan K├╝k├╝rdl├╝ denen kapl─▒can─▒n ve erkeklerle kad─▒nlar─▒n kulland─▒─č─▒ iki hamam─▒n suyu yeniden ve daha bol akmaya ba┼člad─▒. K─▒rlarda bile, korkun├ž g├Âr├╝n├╝ml├╝ ├žatlakl─▒klar a├ž─▒lm─▒┼čt─▒. Baz─▒ cesim ve ya┼čl─▒ a─ča├žlar devrilmi┼čti. Hapistekilerden bahsetmeyelim. ┼×ayet deprem gece vuku bulsayd─▒, insan zayiat─▒ iki veya ├╝├ž misli daha fazla olacakt─▒.

Bu fel├óket haberine muttali olan yerli H├╝k├╝met, m├╝him ihtiya├žlar─▒ derhal temin etti─či gibi, merkez├« Osmanl─▒ H├╝k├╝meti de, halk─▒n merhametli pederi olan, Ha┼čmetlu Sultan MecidÔÇÖin emri ├╝zerine, kazazedelerin yard─▒m─▒na yeti┼čmeye gecikmedi. Derhal ├žad─▒rlar, para, il├ó├ž ve sair ihtiya├ž maddeleri g├Ândererek, hi├žbir ay─▒r─▒m yapmadan, b├╝t├╝n milletlerin muhta├ž ailelerine da─č─▒tt─▒ ve Bursal─▒lar─▒ teselli etmeye gayret sarfetti. Korku i├žinde olanlar─▒ ve g├Â├ž etmek isteyenleri, ├╝cretsiz ─░stanbulÔÇÖa nakletmek i├žin, iki gemi tahsis etti. Bir├žok kimseler de civar ┼čehirlere, Band─▒rma’ya, ─░stanbul’a ve sair yerlere hicret ettiler. (G├╝nayd─▒n, Nur┼čen-Kaplano─člu, Raif, Seyahatnamelerde Bursa, s,132)

─░kinci Bursa valili─či

1879-1882 y─▒llar─▒ aras─▒nda Bursa valisi olarak g├Ârev yapt─▒. Valili─či s─▒ras─▒nda Bursa yollar─▒ ve caddelerini Paris belediye ba┼čkan─▒ George Eu├Ęgene HaaussmannÔÇÖdan esinlenerek yapt─▒rd─▒. BursaÔÇÖda zarar g├Ârm├╝┼č pek ├žok ├Ânemli an─▒t─▒n onar─▒m─▒ ┼čehre getirtti─či Frans─▒z mimar Leon Parvillee taraf─▒ndan ger├žekle┼čtirildi. Ayr─▒ca ┼čehre H├╝k├╝met Kona─č─▒, Memleket Hastanesi, Belediye Binas─▒, Tiyatro binas─▒ yapt─▒rd─▒.

Yapt─▒rd─▒─č─▒ tiyatro binas─▒nda ├ževirdi─či Moli├Ęre eserlerinin sahneye konulmas─▒n─▒ sa─člad─▒. ─░stanbulÔÇÖda y─▒kt─▒r─▒lan Gedikpa┼ča TiyatrosuÔÇÖnun oyuncular─▒n─▒ himayesine alarak BursaÔÇÖya getirtti; sahnelenecek oyunlar─▒n dekorundan provalar─▒na kadar her ┼čeyiyle ilgilendi. Ahmet Vefik Pa┼čaÔÇÖn─▒n kurdu─ču bu tiyatro, ─░stanbul d─▒┼č─▒nda AnadoluÔÇÖda kurulan ilk tiyatro idi.

Bursa valili─či s─▒ras─▒nda bug├╝n kendi ad─▒yla an─▒lan bir tiyatro yapt─▒rd─▒. Moliere’in 16 eserini uyarlad─▒, Victor Hugo ve Voltaire’in eserlerini terc├╝me etti.

Ahmet Vefik Pa┼ča, tiyatroda, Tomas Fasulyac─▒yan Kumpanyas─▒na kendi terc├╝me ve adaptasyonlar─▒n─▒ oynatt─▒r─▒r, her g├╝n provalara gider, bir rejis├Âr gibi oyunla ilgilenir ve memurlar─▒ oyunu izlemeye mecbur tutard─▒.

2 y─▒l gibi k─▒sa bir s├╝re i├žerisinde Ahmet Vefik Pa┼ča, Moliere’den be┼č tiyatro uyarlam─▒┼čt─▒r. Moliere’i T├╝rk edebiyat─▒na kazand─▒ran isim olarak edebiyat tarihimize ge├žmi┼čtir.

Pa┼ča, ayr─▒ca valili─či s─▒ras─▒nda ÔÇťM├╝ntehab├ót ─▒ Durub-─▒ EmsalÔÇŁ (Atalar S├Âzl├╝─č├╝) adl─▒ yap─▒t─▒n─▒n i├žeri─čini 5000 maddeye ├ž─▒kar─▒p H├╝d├óvandigar Matbaas─▒ÔÇÖnda yeniden bast─▒rd─▒ (1881).

BURSAÔÇÖYA H─░ZMETLER─░

B├╝y├╝k T├╝rkolog Ahmet Vefik Pa┼ča’n─▒n Bursa Valili─či devrindeki imar faaliyetinden bahsedenler umumiyetle onun ancak bir iki eserini zikretmekle iktifa ederler. Hayrullah Efendi’nin Bursa Seyahatnamesi ‘ne g├Âre.,┬á Efendi merhumun kendi g├Âzleriyle g├Ârd├╝─č├╝nden bahsetti─či ├╝├ž muhtelif Bursa’n─▒n ├╝├ž├╝nc├╝s├╝, yani bug├╝nk├╝s├╝ ba┼čtanba┼ča Ahmet Vefik Pa┼ča’n─▒n eseri say─▒lmak laz─▒m gelir).

ÔÇť… 1268/1852 senesi tekrar bir hareket-i-arz daha oldu─čundan ┼čehrin ziynet ve ma’m├╝riyyeti b├╝t├╝n b├╝t├╝n h├óke ber├óber olmu┼č idi. Hamd olsun mebdeÔÇÖ-i mam├╝riyyet dinme─če ┼č├óy├ón olan asr-─▒ H├╝m├óyunda ahalinin istihs├ól-i sa├ódet-i h├óli ve ┼čehrin dah├« ma’m├╝riyyet├že olan noksanlar─▒n─▒n ikmali z─▒mn─▒nda tefti┼č-i m├╝lk senesi (1280/ 1863) AnadoluÔÇÖnun sa─č koluna mem├╝r olan Meclis-i ahk├óm-─▒ Adliyye ├óz├óy-─▒ f─▒h├óm─▒ndan Ut├╝fetl├╝ Ahmed Vefik Efendi Hazretlerinin Bursa’ya varup orada s├óye-i H├╝m├óyunda muvaffak oldu─ču ├ós├ór-─▒ milimiyyeden me┼čh├╝dum olanlanm bey├ón iderim.ÔÇŁ

(Ahmed Vefik Efendi’nin BursaÔÇÖdaki icraat─▒ hakk─▒nda Hayrullah EfendiÔÇÖnin verdi─či izahat imar ve tamir i┼čleriyle i├žtimai faaliyetlere ait olarak iki k─▒sma ayr─▒labilir: Geni┼č ve yeni caddelerle yollar ve meydanlar a├žmak, k├Âpr├╝ler kurdurmak, y─▒k─▒lm─▒┼č abidelerle evleri yeniden yapt─▒rmak ve ├žinileri tamir ettirmek gibi b├╝y├╝k imar hareketlerinin yan─▒nda dilencileri ├žal─▒┼čt─▒rmak, ipek├žilere lonca kurdurmak, s─▒hhi ve iktisadi tedbirler ittihaz etmek gibi i├žtima├« gayelere de tesad├╝f edilir.

Ahmed Vefik EfendiÔÇÖnin a├žt─▒rd─▒─č─▒ caddelerle yollar ┼č├Âyle s─▒ralanabilir:

l ) Gemlik Caddesi: Bursa ÔÇťH├╝k├╝met Saray─▒ÔÇŁndan Gemli─če kadar ÔÇťbe┼č bin zir├óÔÇÖ t├╝l├╝ndeÔÇŁdir;

2) ÔÇťSaraydan sa─č c├ónibe azirnet olundukda Emeni Mahallesi aras─▒ndan ge├žerek Ye┼čil-im├óret ve Emir-Sultan’a kadar en alt─▒┼čar zir├ó arz─▒nda yekdi─čere m├╝tekabil ve muv├ózi caddelerÔÇŁ: Bu caddelerin etraf─▒na ÔÇťm├╝ceddeden h├óneler in┼č├ó k─▒l─▒nm─▒┼čt─▒rÔÇŁ;

3) ÔÇťSol tarafta dah├« C├ómi-i KebirÔÇÖe dek gayet d├╝z bir cadde a├ž─▒lm─▒┼č olma─čla saraydan Ye┼čil im├óret ve Ulu-C├ómi caddeleri boydan boya g├Âr├╝lmektedir.ÔÇŁ

4) ÔÇť$ehrin en kadim ve en l├ótif mevkiinde olan his├óra ├ž─▒kmak i├ž├╝n gerek yaya, gerek hayvan ile gidecek m├╝n├ósib bir yol yok iken ┼čimdi his├ór kapusundan en a─č─▒r y├╝kl├╝ araba bile kem├ól-i s├╝h├╝letle ├ž─▒kacak surette tesviye olunmu┼čtur.)

(Hayrullah Efendi. M├╝fetti┼č EfendiÔÇÖnin en b├╝y├╝k himmetlerini ├óbidelerde g├Âsterir:)

ÔÇť…B├ón├«-i b├╝ny├ón-─▒ devlet olan Osman-Gazi merhumun t├╝rbe-i ┼čerifesi bir├žok ufak ve har├ób h├óneciklerin aras─▒nda kalm─▒┼č olup ┼čimdi mezk├╝r h├óneler s├óhiblerinden i┼čtir├ó olunmu┼č ve (Osm├óniyye meydan─▒) n├ómiyle bir meydan oldu─čundan t├╝rbe-i ┼čerife her ne kadar meydana ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č ise de bu hav├ól├« mahs├╝l├╝ olan elvan mermerler ile yeniden in┼č├ó ve tevsi olunaca─č─▒ i┼čidilmi┼č─▒ir…”

(Ahmet Vefik Efendi yeni bir Bursa kurarken Bursal─▒lar─▒ da ├žal─▒┼čt─▒rm─▒┼č.)

“…Ah├ól├«-i ┼čehr his├ór─▒n i├žinde da─člarca y─▒─č─▒lm─▒┼č kalm─▒┼č olan molozlan kald─▒rup gerek b├óni-i buny├ón-─▒ devlet ve gerek s├ón├«-i sel├ót├«n olan Orhan-Gazilerin medf├╝n olduklar─▒ Davullu-manast─▒r─▒n hud├╝d-─▒ kad├«me-i sahilins─▒ be┼č zira topraklar─▒n alt─▒ndan meydana ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r.ÔÇŁ

ÔÇť… Hud├óvendig├ór Gazi’nin Kosova muharebesine giderken ├╝merasiyle ved├ó eyledi─či ┼×eh├ódet n├óm c├ómii-┼čerif minim ve kubbesiyle m├╝nhedim” oldu─čundan

M├╝fetti┼č Efendi yeniden yapt─▒rm─▒┼č,┬á ÔÇťHareket-tarzda taminti-─▒sl├óh kabul itmez mertebede rahne ve har├óbl─▒─čaÔÇŁ u─črayan Ye┼čil-cami ile t├╝rbe ÔÇťheyÔÇÖet-i asliyye ve kadÔÇŁmesi ta─čyir edilmiyerek tecdid olur─▒up bir tak─▒m n├ó-ehl Evkaf m├╝dirlerinin kadir-n├ó┼činasl─▒klar─▒ ile nice zamanlardanber├╝ beyaz badanalann alt─▒nda mestuz kalan muzehheb ├žir─▒iler ve m├╝levven ve l├ótif mermerler ├╝zerine zemin-├╝-zaman hm vc s├╝l├╝s nak┼čolunmu┼č yazular ┼čimdi meydana ├ž─▒km─▒┼čd─▒r.ÔÇŁ

ÔÇťHud├óvendig├órÔÇŁ t├╝rberiyle camii de ÔÇťmimhedim olmu┼č ikenÔÇŁ. ─░kinci Murad’ la Sultan C em vesair ─▒┼čehzadelerin t├╝rbelenyle beraber ÔÇťm├╝ceddeden in┼č├ó” yahut ÔÇťyeniden tamir-├╝-ihy├óÔÇŁ olunmu┼čtur. F akat Hayrullah Efendi nazar─▒nda ÔÇťen ziyade teess├╝f olunacak ┼čey Bursa Evkaf n├óz─▒rlar─▒n─▒n adem-i el─▒liyyeti ile san├óyi-i kadirnesinin kaba badanalar alt─▒nda kalmas─▒ maddesidir.ÔÇŁ Efend─▒” nin bu ÔÇťsan├óyi-i kadimeÔÇŁ t├óbirinden maksad─▒ ÔÇťnuk─▒─▒┼ču-elv├ón─▒ndaki met─▒├órete hayr├ón oldu─čuÔÇŁ ├žinilerdir:

ÔÇť… l┼čte ├žiniler f─▒-l-asl AcemistanÔÇÖa ├çinÔÇÖden gelmi┼č iken 0 as─▒rlarda Bursa m├╝lhakat─▒ndan ÔÇť├çinizlikÔÇŁ dedikleri mahalde im├ól olunur idi. ┼×imdi metri─▒k-├╝-mensi oldu─čundan tamir├ót─▒ i├ž├╝n burada im├óli kabil olmayup n├╝mf─▒ne virilerek AvrupaÔÇÖdan celbettirilmi┼čdir…ÔÇŁ

(G├╝nayd─▒n, Nur┼čen-Kaplano─člu, Raif, Seyahatnamelerde Bursa, s, 167)

─░ngiliz Konsolosu Mr. SandisonÔÇÖun Ahmet Vefik Efendi Y├Ânetimindeki Bursa ÔÇÖda Ortaya ├ç─▒kan Geli┼čmelere ─░li┼čkin Raporu. 29 Haziran 1864)

Bu raporla Ahmet Vefik Efendi y├Ânetiminde ger├žekle┼čen ilerlemeleri bildirmekten ┼čeref duymaktay─▒m.

Burada b├╝y├╝k emek isteyen i┼člere kalk─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Bunlar i├žinde en ├žok emek harcanan da, ┼čehrin merkezinden ├çekirge yoluna do─čru a├ž─▒lan muhte┼čem bulvard─▒r. Bulvar ova ├žizgisiyle birle┼čerek. Kar┼č─▒ ki tepeleri de i├žine alan benzersiz bir manzara ortaya koymaktad─▒r. Bu sert sat─▒hl─▒ (macadam) yol hemen hemen bitmi┼č olup, buradan serbest kalacak b├╝y├╝k bir i┼čg├╝c├╝, k─▒┼čtan ├Ânce bitirilmesine ├žal─▒┼č─▒lan yolun geri kalan k─▒sm─▒na tahsis edilecektir. Bulvar─▒n ┼čimdiki ba┼člang─▒├ž noktas─▒ndan ┼čehrin yukar─▒ mahallelerine do─čru yeni ve geni┼č bir cadde daha a├ž─▒lacak. Bu caddeyi Ulu Cami’ye do─čru dik kesen ba┼čka bir cadde daha ┼čehri iyice ferahlatacak, etraftaki binalar─▒n pek ├žo─ču muntazam bi├žimde yeniden s─▒ralanacakt─▒r. Ayn─▒ merkezden ayr─▒lan di─čer d├╝zg├╝n caddeler ├že┼čitli y├Ânlere do─čru olu┼čturulmakta. Kaleyi, eski sultan saray─▒n─▒n y─▒k─▒k duvarlar─▒n─▒ ve ilk iki (Osmanl─▒) sultan─▒n─▒n t├╝rbelerini ├ževrelemektedir. Yeni binalar, zelzeleden tahrip olan eskilerinin yerlerini almakta, tarih├« an─▒tlar─▒n etraf─▒ temizlenmektedir. Bunlar yap─▒l─▒rken. B├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de unutulmu┼č ve bo┼čalm─▒┼č olan ┼čehrin bu kesimine yeniden hayat ve canl─▒l─▒k gelmektedir.

Yol yap─▒mlar─▒ evleri ve d├╝kk├ónlar─▒ etkiledi; baz─▒lar─▒ y─▒k─▒ld─▒, ├ž─▒k─▒nt─▒lar d├╝zeltildi, yeni evler yap─▒ld─▒, eski yap─▒lar d├╝zeltildi. ─░stiml├óklardan sonra a├ž─▒k alanlar b─▒rak─▒ld─▒. Di─čer bo┼č yerlere de park ve bah├želer yap─▒lacak. Ulu Cami’nin minareleri onar─▒ld─▒, i├ž tezyinat─▒ daha i├ž a├ž─▒c─▒ hale getirildi. Birinci Mehmet’in Camii ve t├╝rbesi de ayn─▒ ┼čekilde onar─▒ld─▒. Depremden ├žok zarar g├Âren bu yap─▒lar, ┼čark mimarisinin en zarif ├Ârnekleridir. Ayn─▒ fel├ókette harap olan b├╝y├╝k han ya da kervansaray─▒n da i├ži d├╝zenlenerek, onlar─▒ ayr─▒ ayr─▒ ticarethane ve d├╝kk├ón olarak ipek ticaretiyle u─čra┼čanlara kiraya verildi (┼×imdiki Koza HanÔÇÖdan s├Âz etti─či anla┼č─▒l─▒yor). Yanan Vali Kona─č─▒’n─▒n oldu─ču yerde, i┼čleri kolayla┼čt─▒rmak i├žin b├╝t├╝n devlet dairelerinin ve mahkemelerin bulundu─ču bir Vil├óyet ve Vali Kona─č─▒ in┼ča edilecek.

┼×ehrin civar─▒ndaki kapl─▒calara giden rahat bir yol da in┼ča halinde. Ayn─▒ zamanda, b├╝t├╝n inan├žlardan ve milletlerden halka a├ž─▒k bir hastane i├žin de yer se├žildi ve i┼če ba┼čland─▒. Birka├ž aya kadar haz─▒r olacak hastanenin sivil doktoru i├žin bir de ev yap─▒l─▒yor. Daha ├Ânce mevcut olmayan─▒ b├Âyle bir kurum i├žin, ilk a─č─▒zda Valilik bu ama├žla Bab-─▒ Ali’den 60.000 kuru┼č, takriben 550 ─░ngiliz liras─▒ tutar─▒nda bir gelir sa─člam─▒┼č bulunuyor. Bu gelir baz─▒ k├╝├ž├╝k ├žaptaki ithalatla kar┼č─▒lanacak.

Camilerin tamirat─▒ d─▒┼č─▒nda di─čer ufak tefek d├╝zeltmeler, bir harcama gerektirmiyor. Kamu yarar─▒na y├Âneltilmi┼č bu faaliyetler halka pek az g├╝├žl├╝k getiriyor. Evlerindeki de─či┼čiklik, birka├ž g├╝nl├╝k bir ├žal─▒┼čma ya da bunun kar┼č─▒l─▒─č─▒ bir para harcanmas─▒n─▒ gerektiriyor. Bu i┼čler i├žin istihdam edilen duvarc─▒ ve i┼č├žiler nakden rayi├ž ├╝cretlerini al─▒yorlar. M├╝lkleri zarar g├Ârenlere yeni yerler sa─čland─▒─č─▒ gibi aynen ve nakden de bir tazminat ├Âdeniyor. Baz─▒ durumlarda ise tamirat ve yap─▒m i├žin i┼č├ži sa─član─▒yor. Fakat her hal├╝k├órda m├╝lk eskisine g├Âre bir de─čer kazan─▒yor.

Yap─▒lan ve yap─▒lacak i┼člerin ger├žekle┼čme s├╝relerini Ahmet Vefik Efendi’nin g├Ârevi ve etkinli─či belirliyor. Eksel├ónslar─▒ alel├óde bir vali de─čildir. Bitmi┼č ve yak─▒nda bitecek olan i┼člerle Bursa’n─▒n manzaras─▒ tamamen de─či┼čti; g├╝zellikle yararl─▒l─▒k bir arada sa─čl─▒kl─▒ ve yang─▒na kar┼č─▒ daha g├╝venli bir ┼čehir ortaya ├ž─▒kt─▒.

T├╝m bo┼č gezenlere i┼č sa─člad─▒─č─▒ gibi, k├Ârler ve di─čer sakatl─▒klar nedeniyle ├žal─▒┼čamayacak olanlar d─▒┼č─▒nda dilencili─či de denetim alt─▒na ald─▒. Eksel├ónslar─▒, Dersaadet’teki mevki sahiplerine komisyon vererek ipekli mamul ├╝retimini te┼čvik etti. Pe┼čin parayla ├žal─▒┼č─▒ld─▒─č─▒ i├žin, neredeyse ortada di─čer i┼čler i├žin ├žal─▒┼čacak i┼č├ži bulunmaz oldu. ├ťst├╝n yetenekleri, zevki, ├žok geni┼č bilgisi ile olaylara pratik yakla┼č─▒m─▒, ├žok uyan─▒k ve dikkatli olu┼ču, sanayinin geli┼čmesini ve ilerlemesini sa─člam─▒┼čt─▒r. Ba┼člang─▒├žta Ahmet Vefik Efendi, ┼čiddet ve istibdat─▒ ile bir despot (satrap) say─▒lm─▒┼č olsa bile, mutlak iradesi ile bir h├ódim-i halk olarak ┼čimdi daha iyi anla┼č─▒l─▒p takdir ediliyor. Bu iyi i┼čler ba┼čka t├╝rl├╝ yap─▒lamayaca─č─▒ gibi, herhalde imparatorlukta da bunlar─▒ ba┼čarabilecek ba┼čka bir kimse yoktur.

Gayretleriyle Bilecik ve lznik ├╝zerinden Dersaadet’ le telgraf irtibat─▒ sa─članm─▒┼čt─▒r. Daha ├Ânce Tophane Amirli─čiÔÇťnin inhisar─▒nda olan ─░stanbul Bursa vapur i┼čletmecili─činin aksakl─▒klar─▒n─▒ gidermek i├žin tamamen kendi himayesinde ve denetiminde ├Âzel bir ┼čirket tesis etmi┼čtir. B├ób ─▒ Ali, ├Ânce, kendi teknelerine rakip bir ┼čirket i├žin m├╝saade vermeyi reddetmi┼čse de, valinin suratl─▒ manevras─▒yla bu g├╝├žl├╝k yenilmi┼č ve Bursa’n─▒n ├žok yarar─▒na olan bu te┼čebb├╝s i├žin Sultan’─▒n izni al─▒nm─▒┼čt─▒r.

Bursal─▒larla ─░stanbulÔÇÖda buras─▒ ile ticaret yapan t├╝ccarlar─▒n orta─č─▒ oldu─ču bu h─▒zl─▒ tekne, bir s├╝redir ba┼čar─▒ ile seferler yap─▒yor; d├╝zensiz, g├╝venliksiz ve verimsiz eski tekne yerine makul bir fiyattan halka hizmet ediyor.

Eksel├ónslar─▒ ovadaki batakl─▒k ve sazl─▒klar─▒ kurutmak, daha sa─čl─▒kl─▒ ve verimli bir tar─▒m arazisi elde etmek i├žin ├žaba g├Âsterdi. ├ľzellikle ovan─▒n kuzeyindeki ├žok de─čerli topraklar kurtar─▒ld─▒─č─▒ gibi di─čer kurutma faaliyetleri i├žin de bir yol a├ž─▒lm─▒┼č oldu.

K─▒r ahalisi, kendisini a├ž g├Âzl├╝ tefecinin ve zalim m├╝d├╝rlerinin elinden kurtaran, d├╝zen ve adaleti tesis eden bu g├Ârevliye derin bir ┼č├╝kran duymaktad─▒r.

Eksel├ónslar─▒ pamuk tar─▒m─▒na ve ┼čehrin civar─▒ndaki yollar─▒n ─▒slah─▒na da b├╝y├╝k a─č─▒rl─▒k vermektedir. Eski k├Âpr├╝lerin onar─▒m─▒ ve birka├ž yeni k├Âpr├╝n├╝n il├óvesiyle ula┼č─▒mda kolayl─▒k sa─članm─▒┼čt─▒r. Bu ve di─čer ├Ârnekler; kendisinin tar─▒ma verdi─či ├Ânemin delilleridir. Tar─▒ma, do─črudan parasal ara├žlarla yapt─▒─č─▒ yard─▒mlar─▒ ancak kendisi bilmektedir.

Bug├╝nlerde kendisi Mihali├ž yoluyla Bal─▒kesirÔÇÖe be┼č alt─▒ hafta s├╝rece─či il├ón edilen bir seyahata ba┼člad─▒. Tefti┼čin ├Âzel amac─▒, yollar─▒n g├╝venli─čini sa─člamak, k├Âpr├╝ ihtiya├žlar─▒n─▒ tespit etmektir. Daha ├Ânceden, suiistimalden h├╝k├╝m giymi┼č bir k─▒s─▒m m├╝d├╝r ve g├Ârevliyi prangalara vurdurarak, halka te┼čhir olunmak ├╝zere buralara g├Ândermi┼čti. Ve Eksel├ónslar─▒ ─░stanbulÔÇÖa giderken yol ├╝st├╝nde, Band─▒rmaÔÇÖda suiidaresinden dolay─▒ a├ž─▒─ča al─▒nm─▒┼č ve hesab─▒n─▒ ac─▒mas─▒z bir adalet ├Ân├╝nde vermek i├žin getirilen Bal─▒kesir Pa┼čas─▒na rastlam─▒┼č.

Valinin ayr─▒lmas─▒yla eldeki i┼člerin bir k─▒sm─▒ durdu, devam edenlerde de eski ┼čevk ve heyecan kalmad─▒. Yava┼člaman─▒n bir nedeni de, hasat y├╝z├╝nden ├žal─▒┼čacak n├╝fusun azalmas─▒d─▒r. ─░┼čg├╝c├╝n├╝n b├╝y├╝k k─▒sm─▒ ├çerkeslerden olu┼čuyordu. Onlar da buralardan g├Â├žerek daha i├žerilere, kendilerine g├Âsterilen yerlere g├Â├ž ettiler. Burada ve vil├óyetin di─čer kesimlerinde ipek kozas─▒ ├╝retimindeki b├╝y├╝k d├╝┼č├╝┼čler, maalesef her a├ž─▒dan halk─▒n ya┼čam─▒n─▒ g├╝├žle┼čtiriyor ve buras─▒n─▒ g├╝zelle┼čtirme ├žabalar─▒na sekte vuruyor.

Bursa. 29 Haziran 1864 (G├╝nayd─▒n, Nur┼čen-Kaplano─člu, Raif, Seyahatnamelerde Bursa, s, 135)

93 Harbi sonunda Balkanlardan gelen t├╝m g├Â├žmenleri ve ├žo─ču Balkanlardan gelen Kafkasyal─▒lar─▒ BursaÔÇÖya ba┼čar─▒yla yerle┼čtirmi┼čtir. BursaÔÇÖda Alt─▒parmak CaddeÔÇÖsinin alt─▒ndan ba┼člayan ve ─░neg├Âl istikametine uzanan hat boyunca yeni mahalleler kuruldu. Pa┼ča, g├Â├žer Y├Âr├╝klere ÔÇťBulundu─čunuz yere yerle┼čin, yoksa yerle┼čecek yer bulamazs─▒n─▒zÔÇŁ diye haber g├Ânderdi. BursaÔÇÖda bir├žok k├Ây pa┼čan─▒n yerle┼čin emrinden sonra kurulmu┼čtur. Y├Âr├╝kler bu y├╝zden Ahmet Vefik Pa┼čaÔÇÖya ÔÇť├çad─▒r y─▒kan pa┼ča, kor pa┼čaÔÇŁ ismini vermi┼člerdir. Y├Âr├╝klerin kulland─▒klar─▒ bir k─▒s─▒m yaylalara ├çerkesler, Abazalar ve g├╝rc├╝ler yerle┼čtirilmi┼čtir. BursaÔÇÖda g├Â├žerlik pa┼čan─▒n valili─či d├Âneminde sona ermi┼čtir.

***

Osmanl─▒ ordusunun ve b├╝rokrasisinin modernle┼čmesinde Ahmet Vefik Pa┼čaÔÇÖn─▒n b├╝y├╝k hizmeti olmu┼čtur.

Koca Mustafa Re┼čit Pa┼čaÔÇÖn─▒n sadrazaml─▒─č─▒ s─▒ras─▒nda1848 y─▒l─▒nda Macar milliyet├žileri Lajos Kossuth ├Ânderli─činde Avusturya imparatorlu─čuna kar┼č─▒ ayakland─▒lar. Leh (Polonya) milliyet├žiler Macarlara yard─▒ma ko┼čtular ve bir lejyon olu┼čturdular.

Macarlar, General Jozef Bem komutas─▒nda k─▒sa s├╝rede Avusturya ordular─▒n─▒ bozguna u─čratt─▒lar. Ba─č─▒ms─▒zl─▒k ate┼činin LehistanÔÇÖa s─▒├žrayaca─č─▒ndan korkan Ruslar, Avusturya ─░mparatoru┬á Franz JosephÔÇÖin yard─▒m ├ža─čr─▒s─▒n─▒ geri ├ževirmediler. ├çarl─▒k ordular─▒, bu isyan─▒ kanla bast─▒rd─▒lar.

Yenilen Macar ve Leh milliyet├žileri 1849 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ topraklar─▒na s─▒─č─▒nd─▒lar.┬á Rus birlikleri ka├žanlar─▒ takip ederken Osmanl─▒ topraklar─▒na girip, baz─▒ s─▒n─▒r kasabalar─▒n─▒ tahrip etiler.

Osmanl─▒n─▒n, bu tavr─▒ Avrupa┬á kamuoyunda b├╝y├╝k bir prestij sa─člad─▒. K─▒r─▒m Sava┼č─▒ÔÇÖna giden yol b├Âylece ba┼člad─▒.

Koca Mustafa Re┼čit Pa┼ča, m├╝ltecilerle ilgilenmesi i├žin Ahmet Vefik Pa┼čaÔÇÖy─▒ g├Ârevlendirdi. Ah met Vefik Pa┼ča, General Jozef BemÔÇÖle g├Âr├╝┼čerek Osmanl─▒ÔÇÖya s─▒─č─▒nan m├╝lteci subaylar M├╝sl├╝man olarak Osmanl─▒ ordusuna al─▒nd─▒lar. Budape┼čteÔÇÖde heykeli olan General Jozef Bem, Murat Pa┼ča ad─▒n─▒ ald─▒.

Geberak Kmetty (─░smail Pa┼ča), Kont Roswadowski Hamza Bey), Michael Czaikowsky (Sad─▒k Pa┼ča), Zanitski (Osman Pa┼ča),Borzecki (Mustafa Celaleddin Pa┼ča), Baron Stein (Ferhat Pa┼ča). Seweryn Bielinski (Serasker Nihat Pa┼ča), Wladislaw Czaikowsky (Muzaffer Pa┼ča) ad─▒yla Osmanl─▒ ordusunda ba┼čar─▒yla hizmet verdiler. 1843ÔÇÖte Kavalal─▒ Mehmet Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n ordular─▒ kar┼č─▒s─▒nda yenilen Osmanl─▒ Ordular─▒n─▒n K─▒r─▒m Sava┼č─▒ÔÇÖndaki ba┼čar─▒lar─▒nda ├Ânemli rol oynad─▒lar.

Ahmet Vefik Pa┼ča, sadece askerleri Osmanl─▒ hizmetine almad─▒. Yetenekli sivillere de Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde g├Ârev verildi. Siviller i├žin M├╝sl├╝man olma ┼čart─▒ konmad─▒. Bir k─▒sm─▒ kendi iste─čiyle ve M├╝sl├╝man oldular.┬á┬á Macar ve Leh m├╝lteciler, Osmanl─▒ modernle┼čmesinde ├Ânemli rol oynad─▒lar. (Ortayl─▒, ─░lber, (2016), ─░mparatorlu─čun En Uzun Y├╝zy─▒l─▒,s, 278-279)

*

Tekrar ba┼čvekil atand─▒ ama 3 g├╝n sonra g├Ârevden al─▒nd─▒. Cumhuriyet├ži oldu─čuna dair saraya verilen bir jurnal sonucu Padi┼čah Abd├╝lhamit bu karar─▒ verdi. Ahmet Vefik Pa┼ča, bu olaydan sonra ├Âl├╝m├╝ne kadar Rumelihisar─▒ÔÇÖndaki evinde ilmi ve edebi ├žal─▒┼čmalar yapt─▒. Olu┼čturdu─ču k├╝t├╝phane, ÔÇť─░stanbulÔÇÖun en zengin k├╝t├╝phanesiÔÇŁ olarak tan─▒nd─▒. T├╝rk├ž├╝ bir anlay─▒┼ča sahiptir. T├╝rk├ž├╝l├╝k konusunda ayd─▒nlara rol model olmu┼čtur.

─░lk T├╝rk├že s├Âzl├╝klerden biri olan Leh├že-i Osmani’yi haz─▒rlayan, T├╝rk tarihinin Osmanl─▒ ile ba┼člamad─▒─č─▒n─▒ g├╝ndeme getiren ve savunan Ahmet Vefik Pa┼ča, baz─▒lar─▒na g├Âre Osmanl─▒ T├╝rkleri’nin ilk T├╝rk├ž├╝s├╝d├╝r. Fezleke-i Tarih-i Osmani (K─▒sa Osmanl─▒ Tarihi) ve Hikmet-i Tarih (Tarih Felsefesi) adl─▒ tarih eserleri vard─▒r. ┼×ecere-i T├╝rki isimli eseri ├ça─čatay T├╝rk├žesi’nden Osmanl─▒ T├╝rk├žesi’ne ├ževirmi┼čtir.

  • Dil ve tarih alanlar─▒na ili┼čkin eserler de kaleme alm─▒┼čt─▒r.
  • ─░lk adapte ├žal─▒┼čmas─▒ Zor Nikh adl─▒ eserdir. Zor Nikah, edebiyat─▒m─▒zdaki ilk tiyatro ├ževirisidir.
  • ─░lk ├ževirisi Yusuf Kamil Pa┼ča taraf─▒ndan yap─▒lan Telemak adl─▒ eseri daha sade ve edebi bir dille T├╝rk├žeye yeniden kazand─▒rm─▒┼čt─▒r.

2 Nisan 1891’de ─░stanbul’da ├Âlm├╝┼čt├╝r, mezar─▒ Rumelihisar─▒ mezarl─▒─č─▒ndad─▒r.

Ahmet Vefik Pa┼ča’n─▒n Eserleri:

Leh├že-i Osman├«: T├╝rk├žeden T├╝rk├žeye ilk s├Âzl├╝k ├žal─▒┼čmas─▒d─▒r. S├Âzc├╝klerin ayn─▒ zamanda farkl─▒ a─č─▒zlardaki kar┬Č┼č─▒l─▒klar─▒na da yer verilmi┼čtir. Kullan─▒mda olan yabanc─▒ s├Âzc├╝kler ve yerli s├Âzc├╝kler ayr─▒ b├Âl├╝mler halinde derlenmi┼čtir.

┼×ecere-i T├╝rk ├çevirisi: ├ça─čatay T├╝rk├žesi ile Ebu’I Gazi Bahad─▒r Han taraf─▒ndan kaleme al─▒nm─▒┼č olan ┼×ecere-i T├╝rk adl─▒ eseri ├ça─čatay T├╝rk├žesinden Osmanl─▒ T├╝rk├žesine aktarm─▒┼čt─▒r.

M├╝ntehabat-─▒ Dur├╗b-─▒ Ems├ól: ┼×inasi’nin ba┼člatt─▒─č─▒ atas├Âzleri derleme ├žal─▒┼čmas─▒n─▒n daha sistematik ve hacimli halidir.

Fezleke-i Tarih-i Osman├«: Bu eser, k├╝lt├╝r ve e─čitim tarihimiz a├ž─▒s─▒ndan olduk├ža ├Ânemlidir. R├╝┼čtiyelerde Osmanl─▒ tarihi derslerinde okutulmak ├╝zere haz─▒rlanm─▒┼č ilk ders kitab─▒d─▒r.

  • Leh├že-i Osmani (T├╝rk├že S├Âzl├╝k)
  • Fezleke-i Tarih-i Osmani (K─▒sa Osmanl─▒ Tarihi)
  • Hikmet-i Tarih (Tarih Felsefesi)
  • ┼×ecere-i T├╝rki (Terc├╝me)
  • Moliere’in 16 eserini terc├╝me etmi┼čtir.

Mensur Uyarlamalar

  • Tabib-i A┼čk
  • Zoraki Tabip
  • Azarya
  • Zor Nikah
  • Merak├« (Hastal─▒k Hastas─▒)
  • Dekbazl─▒k
  • Kibarl─▒k Budalas─▒

Manzum Uyarlamalar

  • Savruk
  • Kocalar Mektebi
  • Kad─▒nlar Mektebi
  • Tart├╝ffe
  • Adamc─▒l
  • Don Juan
  • ─░nfihal-i A┼čk

KAYNAKÇA

-Dani┼čmend, ─░smail Hami, Hayrullah Efendi’nin g├Ârd├╝─č├╝ ├╝├ž Bursa ( Yap─▒ Kredi Bankas─▒ Bursa ┼×ubesi’nin a├ž─▒l─▒; hat─▒ras─▒ olarak, Do─čan Karde┼č Yay─▒nlar─▒ A.┼×. bas─▒mevinde Vedat Nedim TOR ┼×evket RADO taraf─▒ndan haz─▒rlanm─▒┼č). ─░stanbul- 04. Haziran 1948

-G├╝nayd─▒n, Nur┼čen-Kaplano─člu, Raif, Seyahatnamelerde Bursa-2000, Ticaret Borsas─▒ Yay─▒n─▒

– Ortayl─▒, ─░lber, (2016), ─░mparatorlu─čun En Uzun Y├╝zy─▒l─▒, ─░stanbul-Tima┼č Yay─▒nevi

– Vikipedia

1,394 Toplam, 1 okuma bug├╝n

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

5 Aral─▒k 2019, Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler i├žin yorumlar kapal─▒
Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

5 Aral─▒k 2019, Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Uluda─č nostaljisi

Bir Uluda─č nostaljisi

5 Aral─▒k 2019, Bir Uluda─č nostaljisi i├žin yorumlar kapal─▒
├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

3 Aral─▒k 2019, ├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim i├žin yorumlar kapal─▒
Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

3 Aral─▒k 2019, Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

1 Aral─▒k 2019, K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu i├žin yorumlar kapal─▒
TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

1 Aral─▒k 2019, TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti i├žin yorumlar kapal─▒
25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

15 Kas─▒m 2019, 25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n i├žin yorumlar kapal─▒
├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

14 Kas─▒m 2019, ├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

14 Kas─▒m 2019, T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar