Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Naz─▒m Hikmet, Bursa ve Sinema
  • 06 Mart 2022 Pazar
  • +
  • -
  • Ekrem Hayri PEKER /

Toplam: 592 , Bug├╝n: 1 Okuma

Cumhuriyet D├ÂnemiÔÇÖnde Sinema

13 y─▒l s├╝ren sava┼člar sonras─▒nda Osmanl─▒ÔÇÖdan kalan topraklar─▒n bakiyesi ├╝zerinde yeni bir devlet kuruldu; T├╝rkiye. Bu yeni devlet y├Ânetim bi├žimi olarak cumhuriyeti se├žti. Gen├ž cumhuriyeti kuranlar, ─░stiklal Harbi ├Âncesindeki harplerin neden kaybedildi─čini iyi biliyorlard─▒!

  • Sanayideki zay─▒fl─▒k,
  • AnadoluÔÇÖda yol olmay─▒┼č─▒,
  • Yeterince doktor ve s─▒hhiye bulunmay─▒┼č─▒,
  • AnadoluÔÇÖda salg─▒n olan frengi, s─▒tma, verem, trahom ve ┼čark ├ž─▒ban─▒ gibi hastal─▒klar,
  • E─čitimsiz toplumÔÇŽ

Cumhuriyet y├Âneticileri ├Ânce ├╝lkenin ekonomik ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ kazand─▒lar. H─▒zla yabanc─▒ ┼čirketleri devle┼čtirdiler. Demiryolu yapt─▒lar. Batakl─▒klar kurutuldu. Yeti┼čtirilen sa─čl─▒k├ž─▒lar AnadoluÔÇÖya yay─▒ld─▒lar. 1929 y─▒l─▒nda d├╝nyada ba┼člayan ekonomik krizden sonra devlet sanayi ve ticarete a─č─▒rl─▒k koydu ve birbiri ard─▒na fabrikalar a├ž─▒ld─▒. Bankalar ve kooperatifler kuruldu.

Bu at─▒l─▒mlar─▒n daha fazlas─▒ e─čitim ve k├╝lt├╝r alan─▒nda at─▒ld─▒. Harf devriminden sonra a├ž─▒lan millet mektepleri, halk odalar─▒, T├╝rk Oca─č─▒ ve daha sonra kurulan halkevleri k├╝lt├╝rel faaliyetlerin oda─č─▒ oldular.

Gen├ž cumhuriyet sinema e─čitimi i├žin Sovyetler Birli─čiÔÇÖne Muhsin Ertu─črul ve M├╝nire MintÔÇÖi g├Ânderdi. Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda Faruk Ken├ž, Baha Gelenbevi, ┼×adan Kamil, Turgut Demira─č ve ├çetin Karamanbay sinema e─čitimi almak i├žin yurt d─▒┼č─▒na gittiler. Yeni cumhuriyette daha geli┼čmi┼č olan yurdun bat─▒s─▒nda ve a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak ─░stanbulÔÇÖda toplanm─▒┼čt─▒. 1933ÔÇÖte ─░stanbulÔÇÖdaki sinema say─▒s─▒ 35ÔÇÖe y├╝kseldi. ─░kinci D├╝nya Sava┼č─▒ y─▒llar─▒ do─čal olarak salon say─▒s─▒n─▒n artmas─▒na ket vurdu.

Sinema ├╝zerine ara┼čt─▒rmalar yapan Nilg├╝n Abisel, Renkli Uyan─▒┼č dergisine dayanarak 1929 y─▒l─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖde ├žo─ču k├╝├ž├╝k olmak ├╝zere toplam 200 sinema salonu oldu─čunu belirtir. (Abisel: 9)

1 Ocak 1936 tarihli Yeni Adam dergisi ├╝lkemizde 685 sinema salonu oldu─čunu yazar. B├╝y├╝k ihtimalle okullar, fabrikalar ve resm├« kurumlardaki salonlar da bu say─▒n─▒n i├žinde olmal─▒.

Bu salonlarda ├╝├ž bini sesli, toplam 5300 g├Âsterim yap─▒lm─▒┼č. Bu say─▒ya seyyar sinemac─▒lar─▒n yapt─▒─č─▒ g├Âsteriler d├óhil. (Abisel:11)

Nezih ├ço┼č, ÔÇťT├╝rkiyeÔÇÖde Sinemalar─▒n Da─č─▒l─▒┼č─▒ÔÇŁ ├žal─▒┼čmas─▒nda farkl─▒ rakamlar verir. T├╝rkiyeÔÇÖde 1923 y─▒l─▒nda 30 kadar sinema salonu vard─▒ (s: 76). 1927 y─▒l─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖde bulunan sinema yazar─▒ Ren├ę Maechand ÔÇťLe Cin├ęma en T├╝rqieÔÇŁ (T├╝rkiyeÔÇÖde Sinema) adl─▒ yaz─▒s─▒nda ├╝lkemizde 100 kadar sinema salonu oldu─čunu yazm─▒┼čt─▒r (Akademik Sinema, say─▒: 2, A─čustos 1969).

1938 y─▒l─▒nda sadece ─░stanbulÔÇÖda sat─▒lan biletin on milyona ula┼čt─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝rsek, sineman─▒n kendine iyi bir seyirci sa─člad─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyebiliriz.

Bu geli┼čmeler yerli film ├žekimine yans─▒maz. 1929ÔÇÖda yerli olarak Ankara Postas─▒ filmi ├žekilir. G├╝n├╝m├╝zde de konu┼čulan ve bir├žok ilkin uyguland─▒─č─▒ ÔÇťAysel Batakl─▒ Dam─▒n K─▒z─▒ÔÇŁ 1935 y─▒l─▒nda ├žekilir.

Film, olumlu olumsuz ├žok say─▒da ele┼čtiri al─▒r. D├Ânemin yazarlar─▒ndan ─░smail Hakk─▒ Baltao─člu, ÔÇťAysel filminde ilkokul ├žocuklar─▒ i├žin faydal─▒ olabilecek ├žift├žilik ve ekin manzaralar─▒ ile 20-30 kere g├Âsterilen inek ve manda s├╝r├╝leri tahamm├╝l├╝ a┼čan ┼čeylerdir.ÔÇŁ

O d├Ânemde yerli sineman─▒n geli┼čmesi i├žin ├že┼čitli ├Âneriler dile getirilir. Sedat SimaviÔÇÖnin ├ž─▒kard─▒─č─▒ 7 G├╝n dergisi sinema senaryosu olmas─▒ i├žin ÔÇťSinemasevenlere mevzu m├╝sabakas─▒ÔÇŁ d├╝zenler.

1928-1938 y─▒llar─▒ aras─▒nda ├╝lkemizde ├žekilen 13 filmin tamam─▒ ─░pek Film yap─▒m─▒d─▒r.

Do─čal olarak g├Âsterilen filmlerin ├žo─ču ABD ve Alman yap─▒m─▒d─▒r. Daha sonra ├╝lkemize M─▒s─▒rÔÇÖdan filmler gelir ve b├╝y├╝k ilgi g├Âr├╝r. 1938-1948 y─▒llar─▒ aras─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖde 130 film g├Âsterime girmi┼čtir. Bu on y─▒ll─▒k s├╝rede ├žekilen T├╝rk filmi say─▒s─▒ 53ÔÇÖt├╝r (L├╝leci: 234). L├╝leci, 1929 y─▒l─▒ndaki sinema salonu say─▒s─▒n─▒ 128 olarak verir (L├╝leci: 129).

Bu d├Ânemde film makineleri ve di─čer teknik malzemenin b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ Alman yap─▒m─▒yd─▒. Daha sonra Sovyetler Birli─čiÔÇÖnden gelmi┼čtir.

*

Sinema sadece e─člence de─čil, ayn─▒ zamanda bir e─čitim arac─▒d─▒r. Yeni cumhuriyet bu ama├žla Sovyetler Birli─čiÔÇÖnden ba┼čta tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒k olmak ├╝zere ├žok say─▒da e─čitsel filmler al─▒r. 1932-1940 y─▒llar─▒ aras─▒nda sinemalar, halkevleri, halk odalar─▒nda ve okullarda 8 bin film g├Âsterilir.

Sineman─▒n ├Ânemi devlet y├Âneticileri taraf─▒ndan ├žabuk fark edildi. Bal─▒kesirÔÇÖde Avukat M├╝stecapl─▒o─člu Esat Adil taraf─▒ndan ├ž─▒kar─▒lan Sava┼č gazetesinde (1904-1958) yer alan iki haber buna ├Ârnek olarak g├Âsterilebilir.

Sava┼č Gazetesi 2 Temmuz 1934 Bal─▒kesir

Ba┼čvekil ─░smet Pa┼ča, sinemac─▒lar─▒ dinledi.

Ba┼čvekil ─░smet Pa┼ča, Sinemac─▒lar heyetini kabul etti. Sinemac─▒lar─▒n ┼čikayetlerini dinledi. D├óhiliye Vek├óletiÔÇÖne m├╝racaatlar─▒n─▒ tavsiye etti.

M├╝stecapl─▒o─člu Esat Adil

Sava┼č Gazetesi 20 Ocak 1936

Sinemalar─▒n, esas filmle beraber bir de ÔÇť├Â─čretici filmÔÇŁ g├Âstermek zorunda oldu─čuna ili┼čkin yasa ├ž─▒kt─▒. Kanuna g├Âre devlet, halk─▒n teknik bilgilerini y├╝kseltecek filmler getirecek; bunlar sinemalara verilecek, ayr─▒ca gezer makinelerle kasaba ve k├Âylere g├Ât├╝r├╝lecektir.

1950 y─▒l─▒nda halkevlerinin say─▒s─▒ 478, halkodalar─▒n─▒n say─▒s─▒ 4322ÔÇÖye ula┼čm─▒┼čt─▒ (L├╝leci: 234).

Edebiyat─▒n her alan─▒nda ba┼čar─▒l─▒ eserler veren; ┼čair-yazar ve ressam Naz─▒m HikmetÔÇÖten CumhuriyetÔÇÖin ilan─▒ndan sonra h─▒zla b├╝y├╝yen T├╝rk sinemas─▒n─▒n faydalanmamas─▒ d├╝┼č├╝n├╝lemezdi. Sinema sekt├Âr├╝nde seslendirme sanat├ž─▒lar─▒na ├╝cretlerinin hemen ├Âdemesinin Naz─▒mÔÇÖ─▒n sayesinde oldu─ču ve bu uygulaman─▒n g├╝n├╝m├╝zde de s├╝rd├╝─č├╝ anlat─▒l─▒r.

Naz─▒m Hikmet ─░pek Film ad─▒na ├╝├ž k─▒sa film ├ževirmi┼čtir. Bunlardan birisi Bursa ├╝zerinedir.

Sinema sekt├Âr├╝ne b├╝y├╝k yat─▒r─▒m yapan ve ─░pek Film ┼×irketiÔÇÖni kuran ─░pek├ži ailesi Naz─▒m HikmetÔÇÖe senaryolar yazd─▒rm─▒┼čt─▒r. Naz─▒m Hikmet bu senaryolar─▒n ├žo─čunda takma at kullanm─▒┼čt─▒r. Bursa Hapishanesinden VanuÔÇÖya yazd─▒─č─▒ mektupta bunu ┼č├Âyle ifade eder:

ÔÇťSenaryoyu ve KarakoyunÔÇÖun senaryosunu akl─▒mda kald─▒─č─▒na g├Âre d├Ârt y├╝z, ya be┼č y├╝z liraya filan alm─▒┼člard─▒. Yahut y├╝z lira daha fazla daha eksin, has─▒l─▒ b├Âyle bir ┼čey. Benden bu senaryoyu bir sene mi, iki sene ne mi ├Ânce ─░pek├žiler ald─▒lar. Ben olsam bu ├že┼čit senaryolara on para vermem ya, yine onlar iyi para verdiler do─črusu. Bizde filimcilik ilerlemiyorsa sosyal sebepler bir yana, sebep ne teknik noksan─▒ndan ne akt├Âr noksan─▒nda, ne rejis├Âr, ne sermaye noksan─▒ndad─▒r. B├╝t├╝n mesele filim ├ževirmek isteyen sermayedar─▒n kafas─▒nda ve ├ževiren insan─▒n zihniyetinde Amerikan, ─░ngiliz, Frans─▒z filmlerinin ├Ârnek tutulmas─▒ndad─▒r. Halbuki biz, eldeki teknikle, personelle, parayla hakikaten g├╝zel filmler ├ževirebilirdik. Yeterki ÔÇťT├╝rk Janr─▒ÔÇŁ filmin mevcut imk├ónlarla nas─▒l olmas─▒ gerekti─či i┼či ├╝zerinde d├╝┼č├╝ns├╝n. Biz tabiat manzaras─▒ bol, enteriy├Âr├╝ az, realist sanat taraf─▒na ├Ânem verilen akt├Âr├╝ az, bizzat mahallinde se├žilmi┼č insanlar─▒ ├žok ve cidden edebi de─čeri olan senaryolar─▒ i┼čleyen filmler ├ževirseydik ve seyirciye b├Âyle ├ž─▒ksayd─▒k, hem filim i┼č yapard─▒, ├ž├╝nk├╝ verdi─čimiz eseri Amerikan filimleriyle k─▒yaslamazd─▒, ├ž├╝nk├╝ tanr─▒ b├╝sb├╝t├╝n ba┼čka t├╝rl├╝ olurdu ve hem de memlekette filim ├ževirmek i┼či ilerlerdi. Her ne hal ise. Hep ayn─▒ aldan─▒┼ča d├╝┼č├╝yoruz. D─▒┼čar─▒n─▒ muazzam tekni─če, bebek kad─▒na, muhte┼čem palavraya, dekora, bayg─▒n g├Âzl├╝ j├Ân pr├Âmyeye dayanan ve sahte ha┼čmetiyle g├Âz kama┼čt─▒ran filmlerini taklide kalk─▒yoruz, fakat bizde o imk├ónlar olmad─▒─č─▒ i├žin kepazelik oluyor. Halk bunu bir tutuyor, iki tutuyor, sonra art─▒k yutmaz oluyor. Amerikan filmini halka yutturan imk├ón bizde olmad─▒─č─▒na g├Âre, yutturmaktan vaz ge├žip, samimiyetle, ustal─▒kla i┼č yapsak eninde sonunda Amerikan filminin kepazeli─činden bile bir miktar so─čutabildik ve bizimileri ┼čimdiye kadar g├Ârmedi─či eserler gibi seyre gelirdi. Bu bahis uzundur. Burda keselim. Amerikadan yeni rejis├Âr gelmi┼č, Muhsin (Ertu─črul) yeni st├╝dyoya ge├žmi┼č, bunlar hep iyi. Ama as─▒l d├óv├ó bu de─čil. As─▒l d├óv├ó mesel├ó bana senaryo yazd─▒r─▒rlarken benden ne operet ne melodram ne kepaze serg├╝ze┼čt mevzu de─čil, benden ciddi, realist, a─č─▒rba┼čl─▒, ve tek kelimeyle gerekirse alt─▒na imzam─▒ koyabilece─čim senaryo istemeleridir. Halbuki ┼čimdiye kadar bana yazd─▒rd─▒klar─▒ senaryolar─▒n hi├žbirinin alt─▒na bir milyon lira verseler imzam─▒ koymam ve hatta bunlar─▒ yazd─▒─č─▒m─▒ bile inkara haz─▒r─▒m. (S:28)

Di─čer mektubunda ise ┼čunlar─▒ yazar: ÔÇťYeni yerli filmleri bilmiyorum, fakat anla┼č─▒lan, dedi─činiz gibi Arap filimlerini taklide kadar d├╝┼čt├╝lerse hayyalelfelÔÇŽÔÇŁ (S:33)

Naz─▒m Hikmet bu mektuplar─▒ 1945 y─▒l k─▒┼č─▒ veya 1946 y─▒l─▒nda yaz─▒lm─▒┼č olmal─▒.

M─▒s─▒rÔÇÖda ├╝lkemizden daha geli┼čmi┼č bir film sekt├Âr├╝ vard─▒. M─▒s─▒rÔÇÖda ├ževrilen filmler dublajs─▒z olarak Arap├ža bilenlerin ├žok oldu─ču G├╝ney Do─ču AnadoluÔÇÖda ve ├çukurovaÔÇÖda oynard─▒. Daha sonra bu g├╝venlik sorunu olarak de─čerlendirildi ve dublajs─▒z Arap filmlerinin g├Âsterilmesi yasakland─▒. 1950ÔÇÖlerde ise dublajl─▒ M─▒s─▒r filmlerinin ├╝lkemizde g├Âsterilmesi yasakland─▒.

Naz─▒mÔÇÖ─▒n BursaÔÇÖda sinema ├Âyk├╝s├╝

Naz─▒mÔÇÖ─▒n kalemi sinema alan─▒na b├╝y├╝k yat─▒r─▒m yapm─▒┼č olan ─░pek├ži ailesinin de dikkatini ├žekmi┼čtir. Naz─▒m Hikmet senaryo yazm─▒┼č, seslendirme yapm─▒┼č ve ayn─▒ zamanda ─░pek Film hesab─▒na ├╝├ž k─▒sa film ├žekmi┼čtir: D├╝─č├╝n Gecesi / Kanl─▒ Nigar (1933), ─░stanbul Senfonisi (1934), Bursa Senfonisi (1934). Maalesef bu filmler kay─▒pt─▒r.

D├╝─č├╝n Gecesi/ Kanl─▒ Nigar (1933) ─░stanbul Senfonisi (1934), Bursa Senfonisi (1934). Maalesef bu filmler kay─▒pt─▒r.

Naz─▒m Hikmet 1937 y─▒l─▒nda tek uzun metrajl─▒ filmini ├žeker, ÔÇťG├╝ne┼če Do─čruÔÇŁ. Filmin ba┼črollerinde Arif Dino, Mediha ve Re┼čit Baran oynam─▒┼čt─▒r

─░pek Film hesab─▒na yazd─▒─č─▒ senaryolar: Aysel Batakl─▒ Dam─▒n k─▒z─▒, S├Âz bir Allah Bir, D├╝─č├╝n Gecesi/Kanl─▒ Nigar, Tosun Pa┼ča, Leblebici Horhor A─ča, Kahveci G├╝zeli, Bal─▒k├ž─▒ G├╝zeli, ─░stiklal Madalyas─▒ ve K─▒z─▒l─▒rmak Karakoyun.

D─▒┼č sahneleri Bursa ve SamsunÔÇÖdaki Y├Âr├╝kler aras─▒nda ├žekilen K─▒z─▒l─▒rmak Karakoyun iki defa filme al─▒n─▒r. 1947ÔÇÖde Muhsin Ertu─črul ve 1967ÔÇÖde Y─▒lmaz G├╝ney. Naz─▒m Hikmet, takma ad olarak Erc├╝ment Er ve M├╝mtaz Osman isimlerini kullanm─▒┼čt─▒r

Naz─▒m Hikmet senaryolar─▒nda Erc├╝ment Er ve M├╝mtaz Osman takma adlar─▒n─▒ kullanm─▒┼čt─▒r.

Naz─▒m HikmetÔÇÖin tutuklan─▒p BursaÔÇÖya g├Ânderilmesi ├╝zerine ÔÇťAysel Batakl─▒ Dam─▒n k─▒z─▒ÔÇŁ filmi BursaÔÇÖn─▒n ├çal─▒ nahiyesinde ├žekilmi┼čtir. Bu film, ├žekimine ├Âzel bir ├žaba g├Âsterilmi┼čtir. Film, bas─▒nda b├╝y├╝k bir ilgi g├Ârm├╝┼čt├╝r.

G├╝n├╝m├╝zde de ses getirmeye devam eden Batakl─▒ Dam─▒n K─▒z─▒ AyselÔÇÖe birka├ž sayfa ay─▒rd─▒m. Film ├žekilirken Naz─▒m Hikmet Bursa hapishanesinde k─▒sa s├╝ren mahpuslu─čundayd─▒. Naz─▒m HikmetÔÇÖin tutuklan─▒p BursaÔÇÖya g├Ânderilmesi ├╝zerine ÔÇťAysel Batakl─▒ Dam─▒n k─▒z─▒ÔÇŁ filmi BursaÔÇÖn─▒n ├çal─▒ nahiyesinde ├žekilmi┼čtir. Bu film, ├žekimine ├Âzel bir ├žaba g├Âsterilmi┼čtir. Film, bas─▒nda b├╝y├╝k bir ilgi g├Ârm├╝┼čt├╝r.

Aysel Batakl─▒ DamÔÇÖ─▒n K─▒z─▒

BursaÔÇÖn─▒n ├çal─▒ nahiyesinde ├žekilen ve bir├žok ilki bar─▒nd─▒ran bu film ulusal bas─▒nda geni┼č yer alm─▒┼čt─▒r. Ak┼čam gazetesi, sinema sayfas─▒nda filme geni┼č bir yer vermi┼čtir. (Gazete haberlerini ek olarak vermeyi uygun buldum.┬á Bu gazeteleri ileten Mehmet ┼×akir ├ťnl├╝ÔÇÖye te┼čekk├╝r ederim.) 1934 y─▒l─▒nda ─░ngiltere’de montaj─▒ yap─▒lan Aysel, Batakl─▒dam’─▒n K─▒z─▒ filmi, 1935 y─▒l─▒n─▒n ocak ay─▒nda ├╝lkemizde g├Âsterime girmi┼čtir.

Gazetedeki ilk haber 31 Kanunievvel (Ocak) 1934 tarihini ta┼č─▒yor. Filmin yak─▒nda g├Âsterime girece─čini, yurt d─▒┼č─▒ndan filme talep oldu─čunu gazeteden okuyoruz.

Filmin ilan─▒

14 Temmuz 1934 tarihli Ak┼čam gazetesinde ÔÇťToros tepelerine ├ž─▒k─▒lacakÔÇŁ haber ba┼čl─▒─č─▒n─▒n alt─▒nda ÔÇťBatakl─▒ Dam─▒n K─▒z─▒ÔÇŁn─▒n ├žok g├╝zel olmas─▒na ├žal─▒┼č─▒l─▒yorÔÇŁ yaz─▒yor. 16 Temmuz tarihli gazete de filmin hikayesinin ikinci b├Âl├╝m├╝ yer al─▒yordu.

┬áAk┼čam gazetesinde filmle ilgili haberler, gazetenin a─čustos ay─▒nda da sinema sayfas─▒nda yer al─▒r.

Filmin ├žekimleri 1934 y─▒l─▒nda b├╝t├╝n yaz boyu s├╝rd├╝─č├╝nden ekibin ─░stanbul ve Bursa’dan gelen ├žok say─▒da insan film setini ziyaret etmi┼čtir.

4 A─čustos tarihli gazetede yer alan haberin ba┼čl─▒─č─▒ ÔÇťUluda─čÔÇÖda m├╝him sahneler ├ževrildiÔÇŁ. Haberin alt ba┼čl─▒─č─▒ ise ÔÇťBatakl─▒ DamÔÇÖ─▒n K─▒z─▒ filminin harici sahneleri bitti, ┼čimdi st├╝dyoda ├žal─▒┼č─▒lacakÔÇŁ. Haberlerde filmden farkl─▒ sahnelerin resimleri kullan─▒lm─▒┼č. 25 A─čustos tarihli Ak┼čam gazetesinin sinema sayfas─▒nda ilgin├ž bir haber yer al─▒r. Film ├žekimi devam ederken bir bakan ziyaretlerine gelir. ─░ktisat Bakan─▒ Celal Bey (Bayar) ├çal─▒ k├Ây├╝ne gelip film ekibini ziyaret eder ve bilgi al─▒r.┬á Bakan film ekibiyle resim ├žektirir.

Tayyare Sinemas─▒ÔÇÖnda oynayan filmi seyreden gazeteci Musa Ate┼č pek be─čenmez. ─░ki noktay─▒ ele┼čtirir. Bunlardan birincisi ÔÇťAmerikan filmlerine ├Âzenilmi┼čÔÇŁ dedi─či araba ├╝zerindeki kavgalar ve oyuncular─▒n filmde g├╝nl├╝k hayatta oldu─ču gibi de─čil, ÔÇťTiyatrodaÔÇŁ oldu─ču gibi konu┼čmalar─▒.

Filmin ├žekim ├Âyk├╝s├╝:

├çal─▒ÔÇÖda ├žekilen bu filmin ├Âyk├╝s├╝n├╝ Turan ├çalayÔÇÖ─▒n kaleminden okuyal─▒m:

ÔÇť1934 y─▒l─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖde ve BursaÔÇÖda ├žekilen ilk sinema filmi olan ve T├╝rkiyeÔÇÖnin ilk k├Ây filmi, ÔÇśAYSEL, Batakl─▒ Dam─▒n K─▒z─▒ÔÇÖ filmi ├çal─▒k├ÂyÔÇÖde ├žekildi. ├çal─▒ k├Ây halk─▒n─▒n yediden yetmi┼če hepsinin “sinema” ile tan─▒┼čmalar─▒ tam olarak 1934 y─▒l─▒d─▒r denebilir. Bir sinema filminin de nas─▒l ├žekildi─čini yak─▒ndan kendi g├Âzleriyle g├Ârm├╝┼člerdir.

Filmin y├Ânetmeni, Muhsin Ertu─črulÔÇÖdu. Cezmi ArÔÇÖ─▒n g├Âr├╝nt├╝ y├Ânetmenli─čini, Naz─▒m HikmetÔÇÖin senaristli─či yapt─▒─č─▒ bu filmde; Haz─▒m K├Ârm├╝k├ž├╝, M├╝fit Kiper, Sami Ayano─člu, Hadi ├ťn, Talat Artemel, Cahide Sonku, Sait K├Âknar, Feriha Tevfik, Cezmi ArÔÇÖ─▒n g├Âr├╝nt├╝ y├Ânetmenli─čini yapt─▒─č─▒ ve Behzat Butak, Mahmud Moral─▒, Nafia Arcan rol ald─▒klar─▒ dram t├╝r├╝ndeki bu filmde; ├žocu─čundan, gencine, ya┼čl─▒s─▒na, hatta ke├žileri, koyunlar─▒yla, inekleri, ├Âk├╝zleriyle, tozlu yollar─▒yla, de─čirmeniyle, ├že┼čmeleriyle, m─▒s─▒r tarlalar─▒yla, ekin harman─▒yla, evleriyle, camisiyle, minaresiyle, da─člar─▒yla, batakl─▒─č─▒ ve mandalar─▒yla b├╝t├╝n ├çal─▒ halk─▒ bu filmde rol ald─▒.

Filmin ses m├╝hendisi ├žok ├Ânemli bir g├Ârev ├╝stleniyordu. Ye┼čil├žamÔÇÖ─▒n 1960ÔÇÖl─▒ y─▒lara kadar ba┼čaramad─▒─č─▒n─▒ bu filmi ├žekenler ba┼čar─▒yordu. Bu filmde, dublaj yoktu. B├╝t├╝n oyuncular─▒n kendi orijinal sesleri vard─▒. Ayn─▒ tiyatro gibiÔÇŽ Sanat├ž─▒lar rollerinde senaryonun gere─či b├╝t├╝n konu┼čmalar─▒ dudaklar─▒n─▒ k─▒p─▒rdatarak de─čil, ger├žek sesleriyle konu┼čuyorlard─▒. ─░┼čte, b├╝t├╝n bunlar─▒ Alman ses m├╝hendisi W. HormennÔÇÖe bor├žluyuz.

K├Âyl├╝ler filmden sonra, ├žocuklar─▒na Cahide, Feriha ve Talat gibi filmdeki sanat├ž─▒lar─▒n isimleri koymaya ba┼člam─▒┼člard─▒r. ├çocu─čundan gencine, ya┼čl─▒s─▒na b├╝t├╝n hayvanlar─▒yla birlikte, tozlu yollar─▒yla, de─čirmeniyle, ├že┼čmeleriyle, m─▒s─▒r tarlalar─▒yla, ekin harman─▒yla, sokak ve evleriyle, camisi ve minaresiyle, da─člar─▒ ve batakl─▒─č─▒yla ├çal─▒ k├Ây her ┼čeyiyle bu filmde rol alm─▒┼čt─▒r.

Filmde rol alan k├Ây ├žocuklar─▒

Bug├╝ne kadar g├Âzlerden ka├žan ve 1933 y─▒l─▒nda Naz─▒m Hikmet’e Bursa Cezaevinde bulunurken, kendisine bir hik├óye getirildi─či ve bundan ─░pek Film taraf─▒ndan bir sinema filmi i├žin senaryo olu┼čturmas─▒ istendi─či yaz─▒l─▒p s├Âylenmektedir. Buna L├╝bnanl─▒ hen├╝z 19 ya┼člar─▒ndaki “Bercavi” adl─▒ gencin de yard─▒mc─▒ oldu─ču bilinmektedir. Bu hik├óye, ─░sve├žli olan d├╝nyaca tan─▒nm─▒┼č “Selma Lagerl├Âf” taraf─▒ndan “Batakl─▒k K─▒z─▒” ad─▒yla yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

Hasan Cemil (├çambel) bu ├Âyk├╝y├╝ dilimize “Batakl─▒ Dam─▒n K─▒z─▒” ad─▒yla uyarlam─▒┼čt─▒r. 1926 y─▒l─▒nda T├╝rk Ocaklar─▒ÔÇÖn─▒n yay─▒nlad─▒─č─▒ “T├╝rk Yurdu” dergisinin 4. cildinin 22, 23, 24 ve 25. say─▒lar─▒nda b├Âl├╝m b├Âl├╝m yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. ├ľyk├╝de ge├žen b├╝t├╝n ki┼či adlar─▒ ve yer adlar─▒ filimde de kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

Hasan Cemil, D├╝nyaca ├╝nl├╝ arkeolog “Halet ├çambel”in babas─▒d─▒r. Askerdir. Almanca’ya vak─▒ft─▒r. Bu hik├óyeyi Alman Genel Kurmay Karargah─▒nda ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. ├ťlkesine 1917 y─▒l─▒nda d├Ând├╝─č├╝nde, Irak Cephesinde sava┼čm─▒┼č ve m├╝tareke oldu─čunda 1918 y─▒l─▒nda emekliye ayr─▒lm─▒┼čt─▒r. Daha sonra, “Yusuf Ak├žura”n─▒n ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine “T├╝rk Tarih Kurumu”nun ba┼čkanl─▒─č─▒na getirilmi┼čtir.

T├╝rk Yurdu dergisinde 1926 Y─▒l─▒nda yay─▒nlanan hik├óye, ─░├ž AnadoluÔÇÖda bir sulh hukuk mahkemesinin salonunda ba┼člamaktad─▒r. Filimde ise “├çaml─▒bel K├Ây├╝n├╝n” camisinin minaresinden k├Ây├╝n evleri, da─člar─▒ ve ovas─▒ g├Âsterildikten sonra, belli ba┼čl─▒ sokaklar─▒ tan─▒t─▒lm─▒┼č ve yalaklar─▒ ta┼člardan oyulmu┼č “lahit par├žalar─▒ndan yap─▒lm─▒┼č tarihi ├že┼čmeler g├Âsterilmi┼čtir.

K├Ây├╝n cami minaresinden g├Âr├╝n├╝m├╝

Bu filmin ├žok k─▒sa iki sahnesi ba┼čka mekanlarda ├žekilmi┼čtir. Bu durum pek bilinmez. Tavuk k├╝meslerinin bulundu─ču sahne “Dikencik ├çiftli─či”nde ├žekilmi┼čtir.┬á (Yak─▒n zamanda kaybetti─čimiz ses sanat├ž─▒s─▒ Burhan Dikencik, ÔÇťO zaman 11-12 ya┼č─▒ndayd─▒m. Baz─▒ sanat├ž─▒lar bizim ├žiftlikte kald─▒lar, baz─▒ sahnelerde bizim ├žiftlikte ├žekildiÔÇŁ demi┼čti-Ekrem Hayri Peker).

Filmde her sokakta kar┼č─▒m─▒za siyah bir k├Âpek ├ž─▒kmaktad─▒r

Bu k├Âpek, filmciler nereye gitse onlarla beraber gider, adeta onlar─▒n maskotu olmu┼čtur. Onun i├žin Bursa’dan francala ekmek bile getirirlermi┼č. B├╝t├╝n bir ekme─čin i├žine bir kal─▒p peynir koyarlar, yemesi i├žin k├Âpe─čin ├Ân├╝ne atarlarm─▒┼č. Zaten filmcilerin pe┼činden hi├ž ayr─▒lmayan k├Ây ├žocuklar─▒, bunu g├Âr├╝nce, ÔÇťHi├ž o mis gibi ekmek ve bir kal─▒p peynir k├Âpe─če at─▒l─▒r m─▒? Bize verseler de yesekÔÇŁ diye hay─▒flan─▒rlarm─▒┼č.

Y├Ânetmen Muhsin Ertu─črul ├žekilecek sahneyi birka├ž kez prova ettirir, sonra ├žekime ge├žermi┼č. E─čer, ├žekim istedi─či gibi olmaz da o sahneyi yeniden ├žekmek gerekirse, ├žok sinirlenir. ┬áÔÇťSizin hi├ž filmin ka├ž para oldu─čundan haberiniz var m─▒?ÔÇŁ. Yine yand─▒ be┼č lira diye ba─č─▒r─▒rm─▒┼čÔÇŁ.

Film i├žin ├Âzel t├╝rk├╝ler bestelenmi┼č ve bunlar─▒n g├╝ftelerinden baz─▒lar─▒n─▒ Naz─▒m Hikmet’in yazd─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmekteyim. Bursa i├žinde alt─▒n kayalar. AnkaraÔÇÖda vuruldum. Taa…K├Ây├╝me dek duyuldum. Oy…Oy… gibi t├╝rk├╝ler, sanki bu film i├žin bestelenmi┼č gibidir. Bu t├╝rk├╝leri, ├žok g├╝zel olduklar─▒ halde, hi├ž kimse, ta┼č plaklara okumaya cesaret edememi┼čtir. Hala bu g├╝zel t├╝rk├╝leri yorumlayacak kimse ├ž─▒kmad─▒. Bursa i├žinde alt─▒n kayalar t├╝rk├╝s├╝ sanki o y─▒lar─▒n k├Âyl├╝s├╝n├╝ anlatmaktad─▒r.

Bu ziyaret├žilerden birisi de me┼čhur opera sanat├ž─▒s─▒ Semiha BerksoyÔÇÖdur. Zeliha BerksoyÔÇÖun annesidir. Film setine gelen ziyaret├žiler, birbirleriyle tan─▒┼čmak i├žin ellerini uzat─▒p ÔÇśm├╝┼čerref oldumÔÇÖ deyip tokala┼č─▒p tan─▒┼č─▒rlarm─▒┼č. Aysel/Cahide Sonku ├žekimlerinin olmad─▒─č─▒ zamanlarda, filimde giymi┼č oldu─ču kost├╝m├╝yle k├Ây├╝n b├╝t├╝n sokaklar─▒n─▒ tek ba┼č─▒na dola┼č─▒r, rastlad─▒─č─▒ k├Âyl├╝ kad─▒nlarla sohbet edermi┼č. Bir g├╝n, Cahide Sonku’nun sokaklarda tek ba┼č─▒na dola┼čt─▒─č─▒ bir s─▒rada kendisiyle kar┼č─▒la┼čan ve daha ├Ânceki tan─▒┼čma fas─▒llar─▒n─▒ yak─▒ndan g├Âren k├Ây gen├žlerinden birisi, Cahide Sonku’ya elini uzat─▒p: ÔÇśSizinle “m├╝┼čerrefÔÇÖ olmak istiyorum demi┼čÔÇŁ

Y─▒llar sonra annesini g├Âren ├žocuk:

Turan ├çalay hazin bir ├Âyk├╝ anlat─▒r; ÔÇť1934 y─▒l─▒nda ─░ngiltere’de montaj─▒ yap─▒lan Aysel, Batakl─▒dam’─▒n K─▒z─▒ filmi, 1935 y─▒l─▒n─▒n ocak ay─▒nda ├╝lkemizde g├Âsterime girmi┼čtir. ├çal─▒ÔÇÖda herkes bu filmi merak etmektedir. ├ç├╝nk├╝, bu filmde b├╝t├╝n k├Ây halk─▒ rol alm─▒┼čt─▒r. Kimi amcas─▒n─▒ (Benim amcam; rahmetli “Ahmet ├çalay”da bu filmde rol alm─▒┼čt─▒r), kimi, tarlas─▒n─▒, kimisi de evini, kimi mandas─▒n─▒, kimi ine─čini, kimi ke├žisini, kimi koyununu, kimi soka─č─▒n─▒ ve ├že┼čmesini, kimi de annesini merak etmektedir.

Filmde g├Âr├╝len Aysel’in bebe─činin de Ergun K├Âknar oldu─ču s├Âylenmektedir. Babas─▒ Sait K├Âknar bu filmde rol ald─▒─č─▒ndan annesi de bir m├╝ddet k├Âyde ya┼čam─▒┼čt─▒r.

Filmde; ÔÇťAysel abla, Aysel ablaÔÇÖ diyerek harmanda d├╝venin ├╝zerinde harman s├╝ren Cahide Sonku’ya seslenen Emine, o y─▒llarda 12-13 ya┼člar─▒nda bir k─▒z ├žocu─čudur. Y─▒llar sonra Emine evlenir. Bir o─člu olur. Ad─▒n─▒ H├╝seyin koyarlar. H├╝seyin hen├╝z iki ya┼č─▒nda bir bebek iken ince hastal─▒ktan yani veremden annesi Emine ├Âl├╝r. H├╝seyin ne annesi Emine’nin simas─▒n─▒ ne de sesini hat─▒rlar. 1956 y─▒l─▒nda film, Bursa sinemalar─▒na yeniden g├Âsterim i├žin gelince, H├╝seyin’i de k├Âydeki otob├╝slerden birisini kiralay─▒p sinemaya g├Ât├╝r├╝rler. ÔÇť─░┼čte, annen buÔÇŁ diye s├Âylerler. ─░lk kez annesini bu filmde g├Âr├╝r.

H├╝seyin annesini ├╝├ž├╝nc├╝ kez 1987 y─▒l─▒nda film tekrar TVÔÇÖde oynay─▒nca g├Âr├╝r. Bu kez her evde televizyon oldu─ču i├žin annesini daha iyi g├Âr├╝p seyretmi┼čtir. H├╝seyin annesini d├Ârd├╝nc├╝ kez 9 Temmuz 2015 y─▒l─▒nda “├çal─▒k├Ây Filmleri ┼×enli─či”nde seyretti. ├çok mutlu oldu, zira bu kez annesinin sesini rahat├ža duydu.

H├╝seyin, annesinin sesinin dublaj oldu─čunu sanmaktayd─▒. G├Âsterimden iki g├╝n ├Ânce, 7 Temmuz 2015 g├╝n├╝ kendisiyle g├Âr├╝┼čt├╝─č├╝mde, filmde annesinin sesinin kendi sesi oldu─čunu s├Âyledi─čimde, ├žok ┼ča┼č─▒rd─▒, ÔÇśBen hep annemin sesinin dublaj oldu─čunu san─▒yordumÔÇÖ dedi.ÔÇŁ

Unutulmaz replik:

ÔÇťBu filmin unutulmaz replikleri vard─▒r. G├╝ls├╝m, Aysel’e sorar;
-Aysel, sen? Ali’yi seviyor musun?
Aysel cevap verir;
-Sevsem ne olacak ki?
G├╝ls├╝m tekrar sorar;
-Aysel, sen? Ali’yi seviyor musun?
Aysel;
-Neden? soruyorsun? Hem, sevsem ne olacak ki?
G├╝ls├╝m;
-Anlad─▒m ki, o da seni seviyor. Ko┼č.ÔÇŁ

Filmdeki ─░lkler:

-├ťlkemizde 1934 Y─▒l─▒nda ├žekilen tek sinema filmi olan ve ilklerin olu┼čturdu─ču, “Aysel, Batakl─▒dam’─▒n K─▒z─▒” 1934 Y─▒l─▒n─▒n yaz mevsiminde k├Âyde ├žekilmi┼čtir.

-Bursa ve ├çal─▒ k├Ây├╝nde ├žekilen ilk filmdir.

-Bu filme T├╝rkiye’nin ilk sesli filmi de diyebiliriz. Filmde dublaj yap─▒lmam─▒┼čt─▒r. Oyuncular, filmdeki rollerini yerlerine getirirlerken, di─čer yandan bir Alman ses m├╝hendisi oynayanlar─▒n seslerini kaydetmi┼čtir. Filmde b├╝t├╝n oyuncular─▒n sesleri kendi sesleridir.

1929 y─▒l─▒nda Cumhuriyet d├Âneminin ─░lk T├╝rkiye G├╝zeli olarak se├žilen Feriha Tevfik’in ikinci filmidir.

Feriha Tevfik ve Talat Artemel filmin bir sahnesinde

-Cahide Sonku’nun ilk filmidir. T├╝rk sinemas─▒n─▒n en g├╝zel aktristlerinden olan Cahide Sonku, rol arkada┼č─▒ Talat Artemel’le bu filmden sonra evlenip sekiz y─▒l evli kalm─▒┼člard─▒r.

Talat ArtamelÔÇÖden bo┼čand─▒ktan sonra aslen Bursal─▒ olup ├╝lkemizin en b├╝y├╝k t├╝t├╝n t├╝ccarlar─▒ndan olan “─░hsan Doruk”la evlenmi┼čtir. Cahide Sonku’nun filmdeki ba┼č─▒n─▒ ├Ârtt├╝─č├╝ yemeni yeni bir moda yaratm─▒┼č ve bu yemeni; “Cahide Yemenisi” diye me┼čhur olmu┼čtur.

-─░lk k├Ây filmidir. ┼×├Âyle ki; bu filmin tamam─▒ k├Ây ortam─▒nda ├žekilmi┼čtir.

Bu filmde ├ťlkemizde ilk kez b├╝y├╝k hayvan s├╝r├╝leri kullan─▒lm─▒┼č ve say─▒ olarak bir ilk olup k├Ây├╝n binlerce hayvan─▒ filmde g├Âr├╝lmektedir. Daha ├Ânce ├žekilen k├Ây filmleri ya st├╝dyoda ya da ─░stanbul’a yak─▒n bir ├žiftlikte ├žekiliyordu. K├Ây├╝n b├╝t├╝n koyunlar─▒, ke├žileri, inekleri, mandalar─▒, at ve e┼čekleri bu filmde fig├╝ran olarak oynam─▒┼člard─▒.

G├Âzl├╝kl├╝ ├çe┼čmesiÔÇÖnde su dolduran Cahide Sonku

-Cezmi Ar’─▒n g├Âr├╝nt├╝ y├Ânetmenli─či yapt─▒─č─▒ bu filmde, t├╝rk├╝ ve m├╝ziklerini ─░stanbul Konservatuar Orkestras─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Film i├žin ├Âzel t├╝rk├╝ler bestelenmi┼čtir.

-Soyad─▒ kanunu ├ž─▒kmad─▒─č─▒ i├žin afi┼člerde sanat├ž─▒lar─▒n sadece isimleri yer al─▒r.

 

KAYNAKÇA:

  • Abisel, Nilg├╝n, T├╝rk Sinemas─▒ ├ťzerine Yaz─▒lar, Ankara-2005
  • Akku┼č, Mine, Bursa Halkevi ve Uluda─č Dergisi, Bursa-2011
  • Hikmet, Naz─▒m, Bursa CezaeviÔÇÖnden V├ó-n├╗ÔÇÖya Mektuplar, ─░stanbul-1998
  • L├╝leci, Yal├ž─▒n, Erken Cumhuriyet D├Âneminde Atat├╝rk ve CHPÔÇÖnin Sinema Politikalar─▒, T├╝rkiye ─░leti┼čim Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, 2018, say─▒: 31, s, 222-248
  • ├ľzy─▒lmaz, ├ľzge, T├╝rkiyeÔÇÖde Sesli Filme Ge├ži┼č, Alternatif Politika, Sinema ├ľzel Say─▒s─▒-20
  • Peker, Ekrem Hayri, BursaÔÇÖda Sinema, Ankara-2021
  • Scognamillo, Giovoni, T├╝rk Sinema Tarihi Kabalc─▒ Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul-2010
  • Y─▒ld─▒r─▒m, Oktay Murat, M─▒s─▒r Filmlerinin T├╝rk Sinemas─▒ ve T├╝rkler ├ťzerine Etkileri, Uluslararas─▒ T├╝rk-Arap M├╝┼čterek De─čerler ve K├╝lt├╝rel Etkile┼čim Sempozyumu Bildiriler Kitab─▒, (s: 286-305), 12-15 May─▒s 2013 Amman

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar. Bursa Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
─░stanbul: ├ť├ž ┼×ehrin Hikayesi

─░stanbul: ├ť├ž ┼×ehrin Hikayesi

Mesut YILMAZ, 28 Haziran 2022
Barak Ellerinin Talihsiz Ezo’su

Barak Ellerinin Talihsiz Ezo’su

Dr. Halil ATILGAN, 29 May─▒s 2022
3 Dilde Resimli Mimarl─▒k ve Restorasyon Terimleri S├Âzl├╝─č├╝

3 Dilde Resimli Mimarl─▒k ve Restorasyon Terimleri S├Âzl├╝─č├╝

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi

Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Integration of Historic Landmarks into New City Concept in Edirne, Turkey

Integration of Historic Landmarks into New City Concept in Edirne, Turkey

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Kafkasya Nart Destanlar─▒ ve N├Ârobilim

Kafkasya Nart Destanlar─▒ ve N├Ârobilim

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN, 29 May─▒s 2022
Muhte┼čem Kanuni – Nicolae Jorga

Muhte┼čem Kanuni – Nicolae Jorga

Mesut YILMAZ, 27 May─▒s 2022
Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Prof. Dr. Nadir Paksoy, 15 May─▒s 2022