Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Osmanl─▒ ve Te┼čkilat─▒ MahsusaÔÇÖn─▒n M├╝ttefiki K├╝├ž├╝k Han
  • 17 May─▒s 2019 Cuma
  • +
  • -

1905 y─▒l─▒nda RusyaÔÇÖn─▒n Uzak Do─ču ve Balt─▒k donanmalar─▒n─▒n Japonlar taraf─▒ndan yok edilmesi ve Japonlar─▒n Rus kuvvetlerini bozguna u─čratarak VladivostokÔÇÖu i┼čgali Beyaz AdamÔÇÖ─▒n yenilmez oldu─ču efsanesini yok etmi┼čti. Ruslar─▒n yenilgisi Do─ču halklar─▒n─▒ ┼čiddetle sarsm─▒┼čt─▒. Sadece RusyaÔÇÖda de─čil, Osmanl─▒, ─░ran ve ├çinÔÇÖde de me┼črutiyet isteklerini g├╝├žlendirmi┼čti.

1908 ─░ran devriminden sonra, ─░ranÔÇÖ─▒n Gilan b├Âlgesinde ├Ânce Ruslar sonra ─░ngilizlerle m├╝cadeleye giri┼čen K├╝├ž├╝k Han, yenilince AfganistanÔÇÖa ├žekilir. RusyaÔÇÖda ki devrimden sonra b├Âlgeye gelen K├╝├ž├╝k Han tekrar m├╝cadeleye ba┼člar. K├╝├ž├╝k Han, daha ├Ânce Te┼čkilat-─▒ Mahsusa vas─▒tas─▒yla Enver Pa┼čayla da irtibat kurmu┼čtu. K├╝├ž├╝k HanÔÇÖ─▒n iki temel d├╝sturu bulunuyordu. K├╝├ž├╝k HanÔÇÖ─▒n iki slogan─▒ vard─▒.

-─░ran, ─░ranl─▒lar─▒n ve toprak i┼čleyenin
-─░ngilizlere ├Âl├╝m ve ya┼čas─▒n yoksullar

K├╝├ž├╝k Han, ─░ran ve T├╝rkiye aras─▒nda yak─▒nla┼čmay─▒ savunmaktayd─▒. K├╝├ž├╝k Han b├Âlgedeki etnik unsurlar─▒ da b├╝nyesine katm─▒┼čt─▒. 4 Haziran 1920ÔÇÖde K├╝├ž├╝k Han merkezi Re┼čt olan ─░ran Sovyet Sosyalist CumhuriyetiÔÇÖni kurdu. Ancak Mart 1921ÔÇÖde ─░ngiliz-Sovyet Ticaret Antla┼čmas─▒ bu cumhuriyetin sonunu getirdi. Resmi antla┼čmada yer almamas─▒na ra─čmen ─░ranÔÇÖda ki Sovyet birliklerinin geri ├žekilmesi antla┼čman─▒n ├Ân ┼čart─▒yd─▒.

21 ┼×ubat 1921ÔÇÖde bir darbe yapan Albay R─▒za Han, ├Ânce ─░ngilizlerle yap─▒lan antla┼čmay─▒ iptal eder. 26 ┼×ubat 1921ÔÇÖde ─░ran-Sovyet Dostluk Antla┼čmas─▒ imzalan─▒r. 8 Eyl├╝l 1921 de K─▒z─▒l Ordu birliklerinin GilanÔÇÖdan ├žekilmesi GilanÔÇÖdaki cumhuriyetin sonunun ba┼člang─▒c─▒d─▒r.

Sadece Enver Pa┼ča de─čil, ezilen uluslar─▒n farkl─▒ bir devrinin s├╝recinden ge├žmesini savunan Sultan Galiyev de K├╝├ž├╝k HanÔÇÖla temas kurmu┼čtu.

AnadoluÔÇÖda Milli M├╝cadeleÔÇÖyi bast─▒rmak i├žin isyan ├Ârg├╝tlemeye ├žal─▒┼čan ─░ngiliz Binba┼č─▒ Noel ─░ranÔÇÖda g├Ârev yapm─▒┼čt─▒r. ─░ranÔÇÖda ─░ngiliz kar┼č─▒t─▒ bir milletvekili tutuklan─▒nca K├╝├ž├╝k Han Re┼čtÔÇÖteki ─░ngiliz Konsolosunu ve istihbarat subay─▒ E. NoelÔÇÖi rehin alm─▒┼čt─▒.

*

K├╝├ž├╝k Han, 1880 y─▒l─▒nda ─░ranÔÇÖ─▒n Gilan EyaletiÔÇÖnin Re┼čt ┼čehrinde d├╝nyaya gelmi┼čtir. 1921’de Cengeli’de ├Âlm├╝┼čt├╝r. Babas─▒n─▒n ad─▒ Mirza BozorgÔÇÖtur. Orta halli bir ailenin ├žocu─ču olarak d├╝nyaya gelen K├╝├ž├╝k Han, medreselerde sarf, nahiv ve din ilimleri tahsil etmi┼čtir. Okumay─▒ ve ara┼čt─▒rmay─▒ ├žok seven Mirza K├╝├ž├╝k HanÔÇÖ─▒n ilk gen├žlik y─▒llar─▒nda, ├Âzellikle Kafkaslar ├╝zerinden gelen fikir ak─▒mlar─▒yla, ─░ran Me┼črutiyet d├╝┼č├╝ncesinde yeni anlay─▒┼člar geli┼čmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Takizade, Devlet├ób├ód├« ve Musavat gibi ba─č─▒ms─▒zl─▒k├ž─▒ ayd─▒nlar─▒n da bu fikirlerden etkilenmesi, h├╝rriyet d├╝┼č├╝ncesinin b├╝y├╝k ivme kazanmas─▒na neden olur. Bu t├╝rden d├╝┼č├╝nce ak─▒mlar─▒, Tebriz, Tahran, Me┼čhed ve Gilan gibi ┼čehirlerde ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ gruplar─▒n do─čmas─▒na neden oldu. Mirza K├╝├ž├╝k Han da bu d├Ânemde e─čitimini yar─▒da kesti ve ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ ak─▒m─▒n i├žinde yer ald─▒.

*

Rus-─░ran Sava┼člar─▒ÔÇÖn─▒n sonunda 1828ÔÇÖde imzalanan T├╝rkmen├žay Anla┼čmas─▒ ile ─░ran topraklar─▒n─▒n neredeyse yar─▒s─▒n─▒ kaybetmi┼čti. Bu tarihten sonra ─░ran, b├Âlgedeki iki h├ókim g├╝├ž olan ─░ngiltere ve Rusya aras─▒nda siyasi ve ekonomik bir m├╝cadele alan─▒ haline gelmi┼čtir. 1908 y─▒l─▒nda ─░ranÔÇÖda petrol├╝n bulunmas─▒yla da, ─░ran ├╝zerinde, iki ├╝lkenin m├╝cadelesi en ├╝st d├╝zeye ├ž─▒km─▒┼čt─▒.

├ľzg├╝rl├╝k├ž├╝ hareketler, hem toplumun i├žinde bulundu─ču ekonomik duruma ve toprak sistemi, hem de ─░ngiliz ve Rus emperyalizmine kar┼č─▒ tepki olarak geli┼čmi┼čti. Halk, bu olumsuz geli┼čmelerin sorumlusu olarak Ka├žar Hanedan─▒n─▒ g├Âr├╝yordu.

1906 y─▒l─▒nda TahranÔÇÖda ba┼člayan isyan, h─▒zla ─░ranÔÇÖ─▒n di─čer ┼čehirlerine de yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu isyan─▒ bast─▒ramayan Muzafereddin ┼×ah, 5 A─čustos 1906ÔÇÖde me┼črutiyeti ilan etmi┼čtir. Fakat bu me┼črutiyet ├žok uzun ├Âm├╝rl├╝ olmad─▒. 1908 y─▒l─▒nda Han taraf─▒ndan ve Rus subaylar─▒n y├Ânetti─či Kazak Birli─či vas─▒tas─▒yla, me┼črutiyetin kanl─▒ bir ┼čekilde y─▒k─▒ld─▒. Me┼črutiyet├žilerin b├╝y├╝k k─▒sm─▒, idamlardan ve bask─▒lardan kurtulmak amac─▒yla Kuzey ─░ranÔÇÖa (GilanÔÇÖa) sakland─▒lar. Mirza K├╝├ž├╝k Han, bu d├Ânemde RusyaÔÇÖya (TiflisÔÇÖe) ge├žmi┼čtir.

Gilan, Kuzey ─░ranÔÇÖda, son derece s─▒k ormanlardan olu┼čan, bir b├Âlgedir. Etnik yap─▒s─▒ bak─▒m─▒ndan da son derece kar─▒┼č─▒k olan bu b├Âlgede, ─░ranl─▒lar, Azeri T├╝rkleri, Ermeniler, K├╝rtler bir arada ya┼čamaktayd─▒. B├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ tar─▒mla u─čra┼čan b├Âlge, ─░ranÔÇÖ─▒n o d├Ânemde, gelir seviyesi en d├╝┼č├╝k b├Âlgesiydi. Ancak, n├╝fus yo─čunlu─čunda ve okuma-yazma oran─▒nda da en geli┼čmi┼č b├Âlgedir.

Toprak sahibi bir aileden Mirza K├╝├ž├╝k Han liderli─čindeki ─░ttihad-i Islam -ya da ÔÇťOrmanl─▒larÔÇŁ anlam─▒na gelen Cengeli Hareketi- anayasal devrimi hedefleyen, ─░ranÔÇÖ─▒n ─░ngiltere ve ├çarl─▒k himayesine kar┼č─▒ ├ž─▒kan ulusal bir hareketti. Yoksullara fayda sa─člayacak reformlar da talep ediyorlard─▒. Bu hareket Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda Gilan da─člar─▒ndaki ormanlarda be┼č bin silahl─▒ ki┼či toplam─▒┼čt─▒.

Mirza K├╝├ž├╝k Han,1915 y─▒l─▒ndan itibaren ikinci kez m├╝cadeleye ba┼člad─▒. Burada ├Ârg├╝tledi─či gerilla hareketi ile k─▒sa s├╝rede ismini t├╝m d├╝nyada duyuldu. T├╝rkiye s─▒n─▒r─▒na yak─▒n bir b├Âlgede, d├Ânemin ─░ngiltere muhalifi bir milletvekili olan Demokrat Parti Ba┼čkan─▒ ─░skenderiÔÇÖnin ─░ngiliz Kuvvetleri taraf─▒ndan tutuklanmas─▒ ├╝zerine, Mirza K├╝├ž├╝k Han bu olaya b├╝y├╝k tepki g├Âstererek; Re┼čt ┼čehrindeki ─░ngiliz KonsolosuÔÇÖyla, ─░ngiltere Bankas─▒ Direkt├Âr├╝ÔÇÖn├╝ ve istihbarat subay─▒ E. NoelÔÇÖi rehin alm─▒┼č ve ─░ngiltere ile pazarl─▒─ča oturmu┼čtu. ─░ngiltere tutuklad─▒─č─▒ muhalifi serbest b─▒rakmak zorunda kalm─▒┼čt─▒.

Mirza K├╝├ž├╝k Han, Hazar Denizi sahillerinde Bat─▒ ile ticaret yapan komisyoncular─▒ ayr─▒ bir vergiye ba─člamak, b├╝y├╝k toprak a─čalar─▒ndan ald─▒─č─▒ hara├žlar─▒ yoksullara da─č─▒tmak gibi eylemlerle 1917 y─▒l─▒na gelindi─činde Kuzey ─░ranÔÇÖ─▒n en ├Ânemli g├╝c├╝ olmu┼čtu. Mirza K├╝├ž├╝k HanÔÇÖa ait birlikler, ─░ngilizlerin g├Ânderdi─či kuvvetlerini dahi p├╝sk├╝rtebilecek bir kuvvete toplam─▒┼čt─▒.

Ekim Devrimi ard─▒ndan Rusya ve ├ževresinde patlak veren i├ž sava┼č s─▒ras─▒nda K├╝├ž├╝k Han, silahl─▒ g├╝├žleriyle birlikte Bol┼čeviklere sald─▒r─▒ i├žin Kuzey ─░ranÔÇÖ─▒ ├╝s olarak kullanan Beyaz Ordu ve ─░ngilizlerin merkezlerine kar┼č─▒ sald─▒r─▒lar d├╝zenledi ve b├Âylece RusyaÔÇÖdaki i├ž sava┼ča d├óhil oldu. May─▒s 1920ÔÇÖde Bol┼čeviklerin Hazar Denizi filosu GilanÔÇÖdaki Enzeli Liman─▒ÔÇÖn─▒ ele ge├žirdi. K─▒z─▒l OrduÔÇÖyla beraber 2 bin Adalat Partisi ├╝yesi de gelir. Bir ay sonra K├╝├ž├╝k HanÔÇÖ─▒n g├╝├žleriyle, ad─▒n─▒ ─░ran Kom├╝nist Partisi (PKP) olarak de─či┼čtiren Adalat Partisi koalisyon yapt─▒ ve b├Âylece Gilan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu.

D├Ânemin b├╝t├╝n anti-emperyalist ve milliyet├ži unsurlar─▒ gibi Mirza K├╝├ž├╝k Han, 1913ÔÇÖten itibaren Almanya ile yak─▒nla┼čm─▒┼čt─▒r. 1917 y─▒l─▒na kadar olan d├Ânemde Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ile i┼čbirli─či i├žinde bulunmas─▒; o d├Ânem ┼čartlar─▒nda ola─čan geli┼čmelerdi. Bu i┼čbirli─či, 1920ÔÇÖli y─▒llara kadar s├╝rm├╝┼čt├╝r.

Te┼čkilat-─▒ Mahsusa ve K├╝├ž├╝k Han

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n ba┼č─▒nda Te┼čkilat-─▒ Mahsusa propaganda amac─▒yla baz─▒ ├╝niversite ve medrese ├Â─črencilerini TahranÔÇÖa g├Ânderdi. Gidenler, Kafkasya ve ─░ran aras─▒nda bir te┼čkilat kurdular. Rus ordusu hakk─▒nda toplad─▒klar─▒ bilgiyi TahranÔÇÖdaki Osmanl─▒ el├žili─čine ilettiler.

Gidenlerden Nur Muhammed, yan─▒nda iki subayla GilanÔÇÖda Ruslarla sava┼čan K├╝├ž├╝k HanÔÇÖ─▒n yan─▒na gider. Nur Muhammed, Ruslarla yap─▒lan bir ├žat─▒┼čmada ┼čehit d├╝┼čer.

Sava┼čtan ├Ânce b├Âlgeyi ziyaret eden Becil kaymakam─▒ Habip Bey, b├Âlgede g├Ârev al─▒r. Habib Bey, KafkasyaÔÇÖn─▒n ┼×irvan b├Âlgesinden 1897 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖa g├Â├ž etmi┼čtir. Sava┼č ├Âncesi, A─čustos 1914ÔÇÖde Batum ├╝zerinden KafkasyaÔÇÖya ge├žer ve d├óhili bir Rus pasaportu al─▒r. Her t├╝rl├╝ bask─▒ya ra─čmen burada ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝r. (Tetik, Ahmet, Te┼čkilat-─▒ Mahsusa-II, s,176)

RusyaÔÇÖda askerler ve halk sava┼č─▒n getirdi─či a─č─▒r ┼čartlara dayanamay─▒p isyan edince, Habib Bey, faaliyetlerini artt─▒r─▒r. 28 Nisan 1917ÔÇÖde Bak├╝ÔÇÖde toplanan ÔÇťUmum Kafkasya ─░slam VekilleriÔÇŁ toplant─▒s─▒na kat─▒l─▒r. Bak├╝-Moskova-Petersburg-Stockholm-Berlin ├╝zerinden ─░stanbulÔÇÖa d├Ânerek b├Âlge hakk─▒nda geni┼č bir rapor verir. Raporunda K├╝├ž├╝k HanÔÇÖla ilgili olarak ┼ču bilgileri verir; ÔÇť Mirza K├╝├ž├╝k Han, ─░ranÔÇÖ─▒n Geylan b├Âlgesinde Enzeli yak─▒nlar─▒nda, ÔÇśMencel nam ormanl─▒ktaÔÇÖ harbin ba┼č─▒ndan beri Ruslara kar┼č─▒ m├╝cadele etmektedir. Yan─▒nda T├╝rk ve Alman subaylar varm─▒┼č, Bizim firari esirlerden baz─▒lar─▒ da oraya g├Ânderilmi┼čtir. Firar─▒ ba┼čaranlar─▒ da misafir etmektedir.ÔÇŁ┬á┬á Tetik, Ahmet, Te┼čkilat-─▒ Mahsusa-II, s,185)

*

Bak├╝ÔÇÖy├╝ kurtarmak i├žin yola ├ž─▒kan Kafkas ─░slam Ordusu Komutan─▒ Nuri Pa┼čaÔÇÖn─▒n bu harek├ót─▒na K├╝├ž├╝k Han Destek verir. Nuri Pa┼ča, s├Âzde Osmanl─▒n─▒n m├╝ttefiki olan Almanlar─▒n engellemelerini a┼čarak harek├ót─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝. ┼×iddetli ├žat─▒┼čmalarla Aksu, K├╝rtemir ve ┼×amah─▒ kasabalar─▒n─▒ kurtar─▒p, Bak├╝ ├╝zerine y├╝r├╝d├╝.

Bak├╝ÔÇÖde y├Ânetimi ele ge├žiren Ermeniler, ─░ngilizleri yard─▒ma ├ža─č─▒rd─▒lar. ─░ngilizler Lionel Charles Dunsterville komutas─▒nda bir alay g├╝c├╝nde bir kuvveti Bak├╝ÔÇÖye ├ž─▒kard─▒lar. Enzeli ├╝zerinden gelen bu kuvvetleri Osmanl─▒ yanl─▒s─▒ K├╝├ž├╝k Han engellemek istedi. Ancak u├žak, top ve z─▒rhl─▒ otomobil destekli ─░ngilizleri durduramad─▒lar.

Gilan Sovyet Cumhuriyeti

1917 Rus Devrimi ile ba┼člayan s├╝re├žte b├╝y├╝k bir ├Âzg├╝rl├╝k ve devrim ak─▒m─▒ d├╝nyay─▒ sarm─▒┼čt─▒. Rus DevrimiÔÇÖnden sonra iktidara gelen Bol┼čevikler ─░ranÔÇÖ─▒n ├çarl─▒k Rusyas─▒ ile yapt─▒─č─▒ b├╝t├╝n anla┼čmalar─▒ iptal ederek yeni bir anla┼čma yapmak istiyordu. Fakat iktidardaki ┼×ah Rejimi, ─░ngiltere yanl─▒s─▒ bir politika izliyordu. Halk i├žinde de Rus DevrimiÔÇÖnin etkisiyle Bol┼čevik sempatizan─▒ bir kamuoyu olu┼čmaya ba┼člam─▒┼čt─▒.

Mirza K├╝├ž├╝k Han 1920ÔÇÖde Rusya ile i┼čbirli─či konusunda bir anla┼čma yapm─▒┼čt─▒r. Bu durumu T├╝rkiyeÔÇÖdeki Yusuf Ziya BeyÔÇÖe yazd─▒─č─▒ mektupta ┼ču ┼čekilde anlatm─▒┼čt─▒r:

ÔÇť07/09/1920

Bol┼čevik partisine olan dostlu─čumu, meylimi ve sad─▒kane inanc─▒m─▒ anlatmak i├žin; ayn─▒ ┼čekilde, ─░ngiliz g├╝├žlerinin ├ž─▒kar─▒lmas─▒na ili┼čkin onlarla olan sa─člam dostluk akdimiz uyar─▒nca EnzeliÔÇÖye gittim. G├Âr├╝┼čme ve m├╝zakerelerden sonra, k├ófi deliller ile Bol┼čevik meramname maddelerinden baz─▒lar─▒n─▒n ─░ranÔÇÖda icras─▒n─▒n sadece g├╝├žl├╝k ├ž─▒karmakla kalmayaca─č─▒n─▒, bilakis herkesi bize kar┼č─▒ k─▒┼čk─▒rtaca─č─▒n─▒ ispat ettim. Netice al─▒p almamam─▒z bir yana, zarar g├Ârece─čimiz kesindir. Arazi m├╝lkiyetinin ilgas─▒, ba┼člang─▒├žta, ileri g├Âr├╝┼č ve ihtiyattan uzakt─▒r; zira m├╝lk sahiplerinin ├žo─ču, kendi a┼čiret b├Âlgelerinde n├╝fuzu olan ve arazi m├╝lkiyeti ilgas─▒ sebebiyle, ├žal─▒┼čmalar─▒m─▒z─▒n ├Ân├╝ne set ├žekecek olan Ve┼čayir eyaleti liderleridir. Olaylar─▒ susturup kendi ├žal─▒┼čmalar─▒m─▒z─▒n temellerini ┼ču ├╝├ž zemin ├╝zerine oturtmam─▒z daha iyidir: ─░ngilizlerin ─░ranÔÇÖdan ├ž─▒kar─▒lmas─▒, kapit├╝lasyonlar─▒n ve (yap─▒lan) antla┼čmalar─▒n ilgas─▒ÔÇöHindistanÔÇÖa sald─▒r─▒ i├žin ─░ranl─▒lar─▒n m├╝kemmel bir ┼čekilde te├žhizatland─▒r─▒lmas─▒. Bu birka├ž madde etraf─▒nda ve merkezin ele ge├žirilmesindeki ba┼čar─▒y─▒ kazand─▒ktan sonra, o zaman meramnameÔÇÖnin geri kalan maddelerini halk─▒n ruhuna tatbik ile icra etmemiz m├╝mk├╝nd├╝r. E─čer bu d├╝zene riayet edilirse, s├Âz veriyorum; 3 ay m├╝ddeti zarf─▒nda merkezi ele ge├žirip lay─▒k─▒yla ba┼čar─▒l─▒ olaca─č─▒m. Hazret, s├Âz├╝m├╝ tasdik ve kabul ettiler ve bana sadece silah vermeyi kararla┼čt─▒rd─▒lar. Ne kadar gerekliyse o kadar nefer tayin ettim; g├Ândermelerini istiyoruz. ├ľzellikle, d├óhili i┼člerimize m├╝dahale edilmemesi ve ayn─▒ ┼čekilde, Lenin ve Tro├žkiÔÇÖnin ÔÇťHer millet kendi mukadderat─▒n─▒ kendi elinde tutmal─▒d─▒r.ÔÇŁ s├Âz├╝yle a├ž─▒klad─▒klar─▒ gibi y├Ânetim ─░ranl─▒lar─▒n elinde olmas─▒ gerekti─či vurguland─▒. Hatta silahlar kar┼č─▒l─▒─č─▒nda para vermeyi teklif ettim, kabul etmediler ve bu ┼čekilde antla┼čmam─▒z sona erdi. CengelÔÇÖden Re┼čtÔÇÖe geldik, t├╝m katmanlar─▒n mutlulu─čuyla (Sosyalist Geylan) CumhuriyetÔÇÖi ilan ettik. Bizi fevkalade ve geni┼č bir ├žehre ile kabul ettiler; her t├╝rl├╝ i┼čbirli─či ve yard─▒m h├ós─▒l oldu. Tam bir ┼čevkle faaliyetle me┼čgul olup MencilÔÇÖe h├╝cum ettik. Mencil ele ge├žirildi─či g├╝n; gizlice Re┼čtÔÇÖe girerek, ismini bilmedi─čim birka├ž cahil nefer yard─▒m─▒ ile Re┼čt ve EnzeliÔÇÖyi ele ge├žiren 600 ki┼čilik bir g├╝├ž ve Cenab-─▒ ├élinizin her ┼čeyi bizatihi g├Âzleriyle g├Âr├╝p ger├žek ┼čahidi oldu─ču, yarat─▒lan feci manzara ile kar┼č─▒la┼čt─▒k. Vilayetleri harap edip d├╝┼čman─▒ yendiler. ─░nk─▒lapÔÇÖa yard─▒m etmi┼č ─░ran milletini kendilerine muhalefet ve d├╝┼čmanl─▒─ča maruz b─▒rakt─▒lar. Bana, tam bir utanmazl─▒kla, e┼čk─▒yal─▒k, h─▒yanet, ┼čah ve ─░ngilizler ile yak─▒nl─▒─č─▒ nispet ettiler. Pesihan, Fumen ve KesmaÔÇÖya sald─▒rd─▒lar. Bendenizle ├žat─▒┼čma ve sava┼čta bulundular; ├ž├╝nk├╝ hakikatler halktan son derece gizliydi. Hadiseleri ayd─▒nlatmaya meylettim. Bu cihetle, ├žat─▒┼čmadan sak─▒nd─▒m. Vaziyet, m├╝lahaza buyurdu─čunuz yol ile nihayete ersin diye CengelÔÇÖde o zaman kadar oyalanarak vakit ge├žirdim. ─░┼čte o zamanlar MedyuvaniÔÇÖye yazd─▒─č─▒m mektuplarda ┼ču anki durumu ├Âng├Ârd├╝m. Onlara, mektupla┼čmalar─▒m─▒zdan bir n├╝shay─▒ sizi haberdar etmek i├žin g├Ânderdi─čimi hat─▒rlatt─▒m. ┼×imdi, Cenab-─▒ ├élinizden h├╝k├╝m vermenizi istiyorum. Acaba ─░nk─▒lap, Beyefendilerin i┼če el atm─▒┼č olmalar─▒ m─▒d─▒r? Acaba ─░nk─▒lap├ž─▒lar, i┼čte ┼ču nazl─▒ ve dertli varl─▒klar m─▒d─▒r?ÔÇŁ

1920 y─▒l─▒nda Mirza K├╝├ž├╝k Han HareketiÔÇÖnin program─▒ ┼č├Âyledir:

ÔÇť─░ran, ─░ranl─▒lar─▒nd─▒r ve toprak i┼čleyenindir.ÔÇŁ
ÔÇťD─▒┼čar─▒da ─░ngilizlere ├Âl├╝m ve i├žeride ya┼čas─▒n yoksullar.ÔÇŁ
─░ran-T├╝rkiye yak─▒nla┼čmas─▒n─▒ istemektedir.

┼×ahÔÇÖ─▒n de─či┼čtirilmesi ve me┼črutiyete ge├ži┼či savunmaktad─▒r. Ayn─▒ zamanda ├çarl─▒k RusyaÔÇÖs─▒ d├Âneminde kurulmu┼č olan ┼×ahÔÇÖ─▒n Kazak Birli─čiÔÇÖnin de ilgas─▒n─▒ istemektedirler.

May─▒s-Haziran 1920ÔÇÖde Enzeli ┼čehrinde Sovyet yetkililerle i┼čbirli─či anla┼čmas─▒ yapan Mirza K├╝├ž├╝k Han, partisinin ismini, Adalat PartisiÔÇÖnden ─░ran Kom├╝nist Partisi (F─▒rka-i Kom├╝nist-i ─░ran) olarak de─či┼čtiriyordu. Parti, de─či┼čik etnik gruplardan gelen ├╝yelerden olu┼čmaktayd─▒. D├Ânemin hareketlerinde g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi t├╝m anti-emperyalist g├Âr├╝┼čleri bir arada toplam─▒┼čt─▒. 4 Haziran 1920 tarihinde merkezi Re┼čt ┼čehri olmak ├╝zere ÔÇś─░ran Sovyet Sosyalist CumhuriyetiÔÇÖ ilan edilmi┼čtir.

K├╝├ž├╝k Han, GilanÔÇÖ─▒n en b├╝y├╝k ┼čehri Re┼čtÔÇÖin meydan─▒nda, cumhuriyetin ilan─▒nda ┼ču konu┼čmay─▒ yapar:

ÔÇťRusyaÔÇÖdan g├Âz kama┼čt─▒r─▒c─▒ bir ─▒┼č─▒k yay─▒l─▒yordu, ancak ba┼člang─▒├žta ─▒┼č─▒nlar─▒ g├Âz├╝m├╝ o denli k├Âr etmi┼čti ki ona s─▒rt─▒m─▒z─▒ dahi d├Ând├╝k. Fakat ┼čimdi, bu parlayan ─▒┼č─▒n─▒n y├╝celi─čini anlad─▒k. E─čer bu yanan lamba RusyaÔÇÖda s├Ând├╝r├╝lecek olursa, ─░ran halk─▒ onu yeniden yakacak ara├žlara sahip olmayacakt─▒r. Bu nedenle ─░ran halk─▒n─▒n t├╝m ├žabalar─▒ onu yeniden canland─▒rmaya y├Âneliktir. ─░ran halk─▒n─▒n t├╝m gayretleri Sovyet RusyaÔÇÖs─▒yla yap─▒lacak ittifaka y├Âneltilmelidir. Bol┼čeviklerle yak─▒n ittifa─č─▒m─▒z─▒n sembol├╝ olan Sovyet Rusya temsilcisini kucakl─▒yorum.ÔÇŁ

Elbette K├╝├ž├╝k Han bu s├Âzleri sarf ederken, ittifak─▒n bir g├╝n bozulaca─č─▒ ihtimalini ger├žeklikten uzak tutmaktad─▒r. Bu ittifak─▒n sa─člaml─▒─č─▒na daha sonra de─činece─čiz, ┼čimdi bu Cengeli ve PKP ortakl─▒─č─▒yla kurulan Gilan SovyetiÔÇÖnin hangi mutabakat do─črultusunda olu┼čturuldu─čuna bakal─▒m. Basit├že s─▒ralayacak olursak bu gen├ž sovyet, kendine ┼čunlar─▒ ama├ž edinmi┼čti:

ÔÇôIrk ve din ayr─▒m─▒ olmaks─▒z─▒n t├╝m bireylere sivil haklar tan─▒nacak
ÔÇôD├╝┼č├╝nce, konu┼čma, bas─▒n, fikir, istihdam, seyahat ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ ve hakk─▒.
ÔÇôT├╝m aristokratlar─▒n unvan ve ayr─▒cal─▒klar─▒n─▒n kald─▒r─▒lmas─▒
ÔÇôAltm─▒┼č ya┼č─▒nda emeklilik
ÔÇôSivil ve sosyal cinsiyet e┼čitli─či
ÔÇôHerkes i├žin ├╝cretsiz zorunlu ilk├Â─čretim, ├žal─▒┼čma alan─▒ se├žme ├Âzg├╝rl├╝─č├╝
ÔÇôDinin siyaset ve ekonomiden ayr─▒lmas─▒

Yeni kurulan h├╝k├╝metin en ├Ânemli adam─▒ yine Mirza K├╝├ž├╝k HanÔÇÖd─▒r. K├╝├ž├╝k Han, PKPÔÇÖnin ortaya att─▒─č─▒ toprak reformunu yetersiz bulur. Fakat parti i├žindeki farkl─▒ fraksiyonlardan biri olan ─░hsanullahÔÇÖ─▒n yapt─▒─č─▒ ├╝st├╝ ├Ârt├╝l├╝ darbenin ard─▒ndan 28 HaziranÔÇÖda g├Ârevini b─▒rakarak tekrar gerilla hareketinin ba┼č─▒na d├Ând├╝.

DO─×U HALKLARI KURULTAYI

1920 sonunda Bak├╝ÔÇÖde ÔÇśÔÇÖDo─ču Halklar─▒ Kurultay─▒ÔÇÖÔÇÖ toplanm─▒┼čt─▒r. Enver Pa┼ča ve K├╝├ž├╝k Han kurultay─▒n y─▒ld─▒zlar─▒d─▒r. K├╝├ž├╝k Han GilanÔÇÖda k├╝├ž├╝k bir Sovyet Cumhuriyeti kurmu┼čtur. ─░ranÔÇÖla yap─▒lan ticaret antla┼čmas─▒ndan sonra Bol┼čevikler b├Âlgedeki kuvvetlerini ├žektiler. O d├Ânem ─░ran ba┼čbakan─▒ olan Albay R─▒za K├╝├ž├╝k HanÔÇÖ─▒n isyan─▒n─▒ bast─▒rd─▒. K├╝├ž├╝k HanÔÇÖ─▒n ba┼č─▒ kesildi. Gilan SovyetiÔÇÖnin Albay R─▒za taraf─▒ndan y─▒k─▒lmas─▒, ─░ngilizlerle Albay R─▒za aras─▒ndaki ili┼čkileri geli┼čtirdi. R─▒za PehleviÔÇÖye ─░ran ┼čahl─▒─č─▒n─▒n yolu a├ž─▒ld─▒.

Enver Pa┼ča RusyaÔÇÖda ki sosyalist iktidar─▒n deste─čiyle ─░slam d├╝nyas─▒n─▒ i├žinde bulundu─ču ├ž─▒kmazdan kurtarmay─▒ umuyordu. Enver Pa┼ča, K├╝├ž├╝k HanÔÇÖa mektup yazar.

Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n K├╝├ž├╝k Han ve TebrizÔÇÖde Hamid├╝ssal Tanaya g├Ânderdi─či mektup:

ÔÇť├çok mu’azzez [aziz, izzetli] karde┼čim!

┬á┬á┬á┬á Zavall─▒ ma─čdur ve mazlum ─░sl├ómlar─▒n esaretten istihl├ós─▒ [kurtulmas─▒], -din-i m├╝bin saliklerinin te’ali ve terakkileri [y├╝kselme ve ilerleme] gayesiyle her M├╝sl├╝man’─▒n g├Â─čs├╝n├╝ iftiharla kabartan, ebed├« d├╝┼čmanlar─▒m─▒za kar┼č─▒ a├žt─▒─č─▒n─▒z parlak m├╝cahedenizi, ├Âteden beri an-samimÔÇÖ├╝l-kalb [kalbimizin olanca samimiyeti] ve kemal-i dikkatle takib ediyoruz.

┬á┬á┬á┬á T├╝rkiye’nin akdetti─či m├╝tarekeden sonra akur [kudurgan] d├╝┼čmanlar─▒ taraf─▒ndan hakk ve hayat─▒ nez’ [yok] edilerek b├╝t├╝n alem-i ─░sl├óm ba┼č─▒ndan [v] urulmak siyaseti taÔÇÖkib ediliyor. Tahakkuk eden bu hakikate kar┼č─▒ kelime-yi tevhid alt─▒nda birle┼čen her M├╝sl├╝manÔÇÖa d├╝┼čen son bir vazife-yi diniye var ki, o da hakir ya┼čamaktansa, arslan gibi ├Âlmek ve m├╝barek dini ve vatan─▒, k─▒yamete kadar payidar [var] etmektir.

┬á┬á┬á┬á Bug├╝n d├╝┼čman─▒n pay-i tecav├╝z├╝ne [tecav├╝z ├žizmesine] l maÔÇÖruz bulundu─čumuzdan, ┼čimdilik T├╝rkiye haricinde ve din karde┼člerimizle tesis-i m├╝nasebat─▒n daha m├╝sa’id oldu─ču bir mahalde, b├╝t├╝n M├╝sl├╝manlar─▒ ihtil├óle sevk ile esaretten kurtulmalar─▒n─▒ ihzar [haz─▒rlamak] i├ž├╝n, v├╝cuda getirdi─čimiz ─░sl├óm ─░htil├ól Cem’iyetleri ─░ttihad─▒ te┼čkil├ót─▒n─▒ ikmal ile me┼čgul├╝z.

┬á┬á┬á┬á Bu ana kadar muhaberemize en b├╝y├╝k mani’, arzetti─čimiz bu me┼čgale-yi kesiredir [me┼čgalemizin ├žoklu─čudur]. Kemal-i azimle ├žal─▒┼č─▒larak cemÔÇÖiyetin rasin [sa─člam] temellerinin kuruldu─čunu ve yer yer b├╝t├╝n ─░sl├ómlar─▒n sakin oldu─ču memleketlerde, te┼čkil├ót v├╝cuda getirildi─čini size teb┼čir etmekle [m├╝jdelemekle] bahtiyar─▒z.

┬á┬á┬á┬á┬á CemÔÇÖiyetin nizamnamesini hamil-i mektub karde┼čimizle g├Ân deriyoruz. Bu hususta laz─▒m gelen tafsil├ót─▒ mumaileyh [bahsi ge├žen] karde┼čimiz verecektir.

┬á┬á┬á┬á Bu tahrirat [yaz─▒] ilk tesis-i m├╝nasebet i├ž├╝n oldu─čundan, merkez-i umumi nam─▒na imzaya sel├óhiyetdar arkada┼člar─▒n as─▒l isimleriyle imzalanm─▒┼čt─▒r. Bundan sonra geleceklerde Enver Pa┼ča, Ali; Naz─▒m Bey, R├╝stem nam-─▒ m├╝steariyle [takma ad─▒yla] evrak─▒ imza edeceklerdir.

┬á┬á┬á┬á Kemal-i h├╝rmetle g├Âzlerinizden ├Âper, Hakk yolunda ve mukaddes gayede muvaffak─▒yetinize dua ederiz.

Merkez-i Umumi-yi ─░sl├óm ─░htil├ól CemÔÇÖiyetleri ─░ttihadiyesiÔÇŁ

Orta Do─ču ve KafkaslarÔÇÖdaki ─░ngiliz-Rus n├╝fuz rekabeti, Mart 1921 y─▒l─▒nda yap─▒lan anla┼čmayla sona ermi┼čtir. Tarihler ┼×ubat 1921ÔÇÖi g├Âsterdi─činde Sovyet tarihi ve onun eksenindeki d├╝nya tarihi a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli bir geli┼čme ya┼čand─▒. Mart 1921ÔÇÖde ─░ngiltere ile imzalanan ve Anglo-Sovyet Ticaret Anla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒n onaylanmas─▒, Gilan SovyetiÔÇÖnin de sonunu getirir. Anla┼čma kapsam─▒nda Sovyetler buradaki y├Ânetime olan deste─čini ├žektiler.

Bu tarihten sonra ─░ngiltere ve Sovyetler hi├ž kar┼č─▒ kar┼č─▒ya gelmemi┼čtir. ├ľz├╝nde ─░ngiltereÔÇÖnin Sovyet RusyaÔÇÖya kar┼č─▒ duydu─ču rejim ihrac─▒ korkusu; Sovyet RusyaÔÇÖn─▒n da yeni kurulan devletin gelece─či endi┼čeleri y├╝z├╝nden bu anla┼čmaya gidilmi┼čtir. Sovyet Rusya anla┼čmadan sonraki d├Ânemde, Gilan gibi daha ├Ânce kom├╝nizmin geli┼čmesi ad─▒na destekledi─či hareketleri yaln─▒z b─▒rakm─▒┼čt─▒r.

K─▒z─▒l Ordu askerleri kom├╝nist parti y├Ânetimini de yanlar─▒nda g├Ât├╝rerek geri ├žekildiler. Tahran y├Ânetiminin bask─▒s─▒ alt─▒nda bu k─▒sa ├Âm├╝rl├╝ sovyet feshedildi ve Eyl├╝l 1921ÔÇÖde ├ž├Âkt├╝. Cengeliler ve K├╝├ž├╝k Han ise teslim olmad─▒ ve geldikleri yer olan ormanlarda ├žarp─▒┼čmaya devam ettiler. Ancak moralleri olduk├ža d├╝┼čm├╝┼čt├╝ ve g├╝├žlerini yava┼č yava┼č kaybettiler.

1921 May─▒s ay─▒ sonlar─▒nda ─░ranÔÇÖda, Seyit R─▒za ba┼čbakanl─▒ktan d├╝┼č├╝r├╝d├╝. Bu d├Ânemde kuvvetlerini toplayan Albay R─▒za birliklerini GilanÔÇÖa do─čru mevzilendirdi. Fakat yine de b├Âlgede bulunan takviye edilmi┼č K─▒z─▒l Ordu birliklerinden ├žekinmektedir. K─▒z─▒l Ordu birlikleri, 8 Eyl├╝l 1921ÔÇśde LeninÔÇÖin emriyle ├žekildiler. Bu durum, Mirza K├╝├ž├╝k HanÔÇÖ─▒n ba┼č─▒nda bulundu─ču gerillalar─▒n moralini bozdu. Gerek g├╝├ž y├Ân├╝nden, gerekse moral y├Ân├╝nden zay─▒flayan Mirza K├╝├ž├╝k Han birlikleri, b├Âlgelerini tutamad─▒lar.

Mirza K├╝├ž├╝k Han, Albay R─▒za Han birliklerine teslim olmad─▒. Cengeli i├žlerine do─čru ka├žt─▒. Onu bulduklar─▒nda, so─čuktan donmu┼čtur. Kafas─▒ kesilir ve Tahran sokaklar─▒na g├Ât├╝r├╝lerek dola┼čt─▒r─▒l─▒r.

Ekrem Hayri PEKER

KAYNAKÇA

  • Aydemir, ┼×evket S├╝reyya, Enver Pa┼ča, ─░stanbul-1975
  • Bardak├ž─▒, Murat, Enver Pa┼ča, ─░stanbul-2015, ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒
  • Birinci Do─ču Halklar─▒ Kurultay─▒, Bak├╝ 1920 (Belgeler), ─░stanbul-1999
  • ├çeliktepe, Atilla, Te┼čkilat-─▒ MahsusaÔÇÖn─▒n Misyonu, ─░stanbul-2003
  • Cemil, Arif, Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda Te┼čkilat-─▒ Mahsusa, ─░stanbul-1997
  • ├çi├žek, Hikmet. Dr.Bahattin ┼×akir, ─░stanbul-2007
  • Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n An─▒lar─▒, Haz─▒rlayan: Halil Erdo─čan Cengiz, ─░stanbul
  • Hi├žy─▒lmaz, Ergun, Te┼čkilat-─▒ Mahsusa, ─░stanbul-2014
  • Kafkasya Konfederasyonu, Vesikalar ve Materyaller, Paris-1937
  • Karak├Âse, Nejdet, Nuri Pa┼ča, ─░stanbul-2012
  • Mutbay, Mustafa, Kafkasya Hat─▒ralar─▒, Ankara-2007
  • Peker, Ekrem Hayri, Te┼čkilat-─▒ MahsusaÔÇÖdan Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami, ─░stanbul-2011
  • Sorgun, Taylan, Halil Pa┼ča, ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖden Cumhuriyete Bitmeyen Sava┼č, ─░stanbul
  • Stoddard, P,Te┼čkilat-─▒ Mahsusa, ─░stanbul-1993
  • Tetik, Ahmet, Te┼čkilat-─▒ Mahsusa II, ─░stanbul-2018
  • ├ťlk├╝, ─░rfan, Enver Pa┼ča, ─░stanbul-2005
  • K├╝├ž├╝k, Yal├ž─▒n T├╝rkiye ├ťzerine Tezler V, ─░stanbul
  • Yal├ž─▒n, K├╝├ž├╝k, S─▒rlar, ─░stanbul-2006
  • Yal├ž─▒n, K├╝├ž├╝k, Gizli Tarih, ─░stanbul-2006
  • Yel, Selma, Yakup ┼×evki Pa┼ča ve Askeri Faaliyetleri, Ankara-2002
  • Y─▒lmaz, Yunus, Turanc─▒ sosyalist Ethem Nejat, ─░stanbul-2012

754 Toplam, 2 okuma bug├╝n

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

21 Ekim 2019, 1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken! i├žin yorumlar kapal─▒
NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

20 Ekim 2019, NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

20 Ekim 2019, K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

20 Ekim 2019, ─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en i├žin yorumlar kapal─▒
Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

20 Ekim 2019, Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar