Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n kurulu┼č y─▒llar─▒nda BursaÔÇÖda sa─čl─▒k

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n kurulu┼č y─▒llar─▒nda BursaÔÇÖda sa─čl─▒k

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

Malazgirt zaferinden sonra Anadolu yerle┼čen T├╝rkler h─▒zla ba─č─▒ms─▒z beylikler kurdular. Anadolu Sel├žuklu Devleti ve bu beylikler h─▒zla birer ├žekim merkezi oldular. AnadoluÔÇÖya yerle┼čen T├╝rkler, medreselerin yan─▒nda, dar├╝┼č┼čifalar ve t─▒p okullar─▒ a├žt─▒lar.

Kurulu┼č tarihi bilinen ilk dar├╝┼č┼čifa, Dani┼čmendo─člu Mehmet Bey taraf─▒ndan 1170 y─▒l─▒nda NiksarÔÇÖda yapt─▒r─▒ld─▒. Anadolu k─▒sa s├╝rede dar├╝┼č┼čifalarla donat─▒ld─▒.

1206 y─▒l─▒nda KayseriÔÇÖde Gevher Nesibe Sultan, taraf─▒ndan bir dar├╝┼č┼čifa yap─▒ld─▒. AnadoluÔÇÖnun en b├╝y├╝k dar├╝┼č┼čifas─▒ Sel├žuklular taraf─▒ndan SivasÔÇÖta yapt─▒r─▒ld─▒.

Meng├╝ceko─čullar─▒n─▒n Divri─či kolu taraf─▒ndan yapt─▒r─▒lan Dar├╝┼č┼čifa, ta├ž kap─▒s─▒n─▒n ├╝n├╝ t├╝m d├╝nyaya yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu muhte┼čem yap─▒y─▒, 1228ÔÇô29 y─▒llar─▒nda Meng├╝cek Beyi Ahmet ┼×ah e┼či ve Turan Melek taraf─▒ndan Ahlatl─▒ Mu─čis o─člu H├╝rrem ┼×ah adl─▒ bir mimara yapt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Divri─či Ulu Cami ve Dar├╝┼č┼čifas─▒ 1985 y─▒l─▒nda UNESCO D├╝nya Miras Listesine al─▒nm─▒┼čt─▒r.

├çank─▒r─▒, Ak┼čehir, Tokat, Kastamonu, Erzincan ve AmasyaÔÇÖya dar├╝┼č┼čifa yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda AnadoluÔÇÖda ├žok say─▒da bimarhane, dar-├╝l rahna (d├╝┼čk├╝nler evi) hizmet veriyordu.

Orhan BeyÔÇÖin BursaÔÇÖy─▒ fethi sadece Osmanl─▒lar i├žin de─čil, Bursa i├žinde bir d├Ân├╝m noktas─▒ olmu┼čtur. ┼×ehir, fetihle beraber b├╝y├╝meye ba┼člar. ├ľnce G├ÂkdereÔÇÖnin yata─č─▒ de─či┼čtirilir. Orhan Bey, hanlar b├Âlgesinde, Orhan Bo─čaz─▒ denilen yerde Cami ve bir k├╝lliye kurarak ┼čehirdeki ticari hayat─▒ canland─▒r─▒r. ┼×ehrin n├╝fusu h─▒zla artar. Orhan Bey, ┼čehre Yahudileri ├ža─č─▒r─▒r. ├çok say─▒da meslek sahibi ve esnaf kente gelir. ┼×ehirdeki Rum ve Yahudi tabiplere ilaveten ├žok say─▒da tabip ┼čehre geldi.

Orhan Bey, karaci─čerinden sanc─▒land─▒─č─▒nda, d├Ânemin en ├╝nl├╝ doktoru Taranites tedavi i├žin ├ža─čr─▒l─▒r. Orhan BeyÔÇÖi ba┼čar─▒yla tedavi eden Doktor Taranites, T├╝rklerin elinde esir olan piskopos Georges Palamas i├žin Orhan BeyÔÇÖe ricac─▒ olur ve onun ─░znikÔÇÖe g├Ânderilmesini sa─člar. Yine o d├Ânemde Katip el-Konstantin ad─▒nda M├╝sl├╝man olmu┼č ├╝nl├╝ bir hekim, 1312 y─▒l─▒nda bir t─▒p kitab─▒ yazm─▒┼čt─▒r.

BursaÔÇÖda birbiri s─▒ra k├╝lliyeler kurulur. ┼×ehrin d├Ârt bir yan─▒na hamam yap─▒ld─▒. Medreseler ve sa─čl─▒k kurulu┼člar─▒ a├ž─▒l─▒r. Orhan Bey, Orhan Bo─čaz─▒ denilen yere bir k├╝lliye yapt─▒r─▒r. Bug├╝n yok olan bir hamam k├╝lliye i├žindedir. Hisar i├žine Alaaddin Bey ve Oru├žbey hamamlar─▒ yap─▒l─▒r.┬á I.Murat ├çekirgeyi ┼čenlendirir. I. Beyaz─▒t ise, ┼čehrin giri┼čindeki bir tepeye b├╝y├╝k bir k├╝lliye kurar. 1390-94 y─▒llar─▒ aras─▒nda yap─▒lan bu k├╝lliyeye 1400 y─▒l─▒nda bir dar├╝┼č┼čifa ekler.

Dar├╝┼č┼čifa, 52 metre uzunlukta ve 30 metre geni┼člikte 1560 metrekarelik bir yap─▒yd─▒. Vakfiyede buras─▒ i├žin ÔÇťDar├╝┼č┼čifan─▒n yan─▒ s─▒ra ÔÇťMaristanÔÇŁ deyimi de kullan─▒l─▒yordu. Vakfiyeye g├Âre, hastanenin kadrosu 1 Ba┼čtabip, 2 tabip, 2 eczac─▒, 2 ┼čerbet├ži, 1 ekmek├ži ve ─▒ a┼č├ž─▒dan olu┼čuyordu. Doktorlar ve eczac─▒lar i├žin birer oda, hastalar i├žin iki b├╝y├╝k oda mevcutmu┼č. 1622 y─▒l─▒nda kadro 25ÔÇÖe y├╝kselmi┼č. Doktorlara 2 cerrah ve bir g├Âz tabibi eklenmi┼č.

Baz─▒ kaynaklara g├Âre bu dar├╝┼č┼čifada ─░shak bin Murat, Ahmedi, ┼×eyhi ve Tebrizli Ali ├çelebiÔÇÖnin ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ yaz─▒l─▒d─▒r.

1552 y─▒l─▒na ait sicil kay─▒tlar─▒na g├Âre 6 ak├že g├╝ndelik ├╝cret alan g├Âz hekiminin g├╝ndeli─či vakf─▒n geliri azald─▒─č─▒ i├žin m├╝tevelli heyeti taraf─▒ndan d├Ârt ak├žeye d├╝┼č├╝r├╝l├╝r. Bunun ├╝zerine Bedreddin ad─▒ndaki doktor i┼či b─▒rak─▒r. Bu g├╝ndelik ├╝crete ├žal─▒┼čacak hekim bulunmay─▒nca 4 ak├želik g├╝nl├╝k ├╝cretin yan─▒ s─▒ra 12 mud (832 gr)bu─čday verilmesi kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

┼×eri kay─▒tlarda ilgin├ž bilgiler rastl─▒yoruz. Dar├╝┼č┼čifada g├Âz kapa─č─▒na cerrahi m├╝dahale sonucu bir g├Âz├╝ k├Âr olan hasta, kehh├ólÔÇÖ─▒ (cerrah) mahkemeye verir. 1487 y─▒l─▒na ait, hasta ve cerrah aras─▒ndaki ba┼čka imzalanan bir r─▒za belgesindeyse hekim Seyyit Abd├╝lkadirÔÇÖden k├¬hh├óllerin ve cerrahlar─▒n ├Âv├╝nc├╝ diye bahsedilir. Bu belge sayesinde baz─▒ cerrahlar─▒n g├Âz alan─▒nda da ihtisas yapt─▒klar─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r.

├çelebi Mehmet, Ye┼čilÔÇÖe, II. Murat ise Muradiye semtine birer hamam yapt─▒r─▒rlar. ┼×ehrin ├žar┼č─▒s─▒ Tahtakale ve kapal─▒ ├žar┼č─▒ i├žinde ve civar─▒nda ├žok say─▒da hamam yer al─▒r. Osmanl─▒lar ┼čehri hamamlarla, ├že┼čmelerle donat─▒rlar. ├ç├╝nk├╝ su ve hamam temizlik demektir.

1300ÔÇÖl├╝ y─▒llarda Kahire, Konya, Halep, ┼×am, G─▒rnata, Buhara ve Tebriz ─░slam d├╝nyas─▒n─▒n bilim merkezleriydi. Kahire t─▒p ├Â─čreniminde ├Ânde geliyordu. Ancak,┬á geleneksel olarak e─čim aile i├žerisinde veriliyordu.

Meml├╝k DevletiÔÇÖnin ba┼č┼čehri olan Kahire, t─▒p ├Â─čreniminin merkezidir. 14. Y├╝zy─▒lda Osmanl─▒ devletinde ├Ânemli g├Ârevler ├╝stlenen ├žok say─▒da insan KahireÔÇÖye e─čitime geldiler. Bunlar─▒n aras─▒nda ┼čair ve tarih├ži Ahmedi, ┼×eyh Bedrettin, Bayburtlu Ekmeleddin H├╝seyin ve 1380 y─▒l─▒nda gelen Molla Fenari uzun s├╝re burada kald─▒lar. Ahmedi, Tabip Hac─▒ Pa┼ča ve Molla Fenari KahireÔÇÖde Ekmel├╝ddin BabertiÔÇÖnin ├Â─črencisi oldular.

─░bni Batuta, seyahatnamesinde KahireÔÇÖde g├Ârd├╝─č├╝ b├╝y├╝k bir hastaneyi anlat─▒r. ÔÇťEl-Melik├╝l-Mansur KalavunÔÇÖun t├╝rbesi civar─▒nda, iki kas─▒r aras─▒nda bulunan hastaneye gelinceÔÇŽ Buran─▒n g├╝zelliklerini tarif etmekle m├╝ellefin kalemi aciz kal─▒r. Bu hastanede haz─▒rlanan sa─čl─▒─ča faydal─▒ maddelerin ve ila├žlar─▒n tam say─▒s─▒n─▒ tespit etmek bir hayli zor. Ama olduk├ža ba┼čar─▒l─▒ bir ila├ž ├╝retim d├╝zeni kurduklar─▒na hi├ž ku┼čku yok. Yetkililer bana hastanenin g├╝nde bin dinar dolay─▒nda bir geliri oldu─čunu ifade ettilerÔÇŁ(─░bni Battuta B├╝y├╝k D├╝nya Seyahatnamesi, s,44-45)

─░bni Batuta, misafir oldu─ču Birgi Sultan─▒ Ayd─▒no─člu Mehmet BeyÔÇÖin saray─▒nda bulunan ya┼čl─▒ bir Yahudi tabibin ├žok b├╝y├╝k itibar g├Ârd├╝─č├╝n├╝ yazar. ├ťnl├╝ seyyah, BursaÔÇÖya Bal─▒kesir ├╝zerinden gelmi┼čtir. Seyahatnamesinde, ÔÇťBursaÔÇÖn─▒n hemen d─▒┼č─▒nda ├žok ├╝nl├╝ bir s─▒cak su kayna─č─▒ vard─▒r, bu kaynaktan ├ž─▒kan sular b├╝y├╝k├že bir g├Âle d├Âk├╝l├╝r. Kayna─č─▒n ├╝zerine biri erkeklere, di─čeri kad─▒nlara ait olmak ├╝zere iki bina yap─▒lm─▒┼čt─▒r. ┬áHastalar tedavi olmak i├žin bu kapl─▒caya gelirler. Hatta bunlar─▒n aras─▒nda ├žok uzaktan gelmi┼č olanlar bulunur.ÔÇŁ

El-├ľmeri, Bursa i├žin ┼čunlar─▒ yazar: ÔÇťbu memlekette 300 s─▒cak su f─▒┼čk─▒ran kapl─▒ca vard─▒r. So─čuk balgam t├╝k├╝ren hasta ve fel├žliler bu kapl─▒calarda y─▒kan─▒p ┼čifa bulmaya giderler. Allah─▒n izniyle pek ├žo─ču s─▒hhatine kavu┼čur. Bu kapl─▒calar d├╝nyan─▒n bir├žok ├╝lkesinde vard─▒r, ama hi├žbir yerde bu ┼čehirdeki gibi hepsi bir arada de─čildir. San─▒r─▒m bunun sebebi arazinin k├╝k├╝rtl├╝ ve batakl─▒k olmas─▒d─▒r. Allah en do─črusunu bilir.ÔÇŁ(T├╝rkler Hakk─▒ndaki Duyduklar─▒m ve G├Ârd├╝klerim, s.165, ─░stanbul-2014)

┼×air Ahmedi, M├╝ntahab├╝ÔÇÖ┼č-┼×ifa (Tedavi Derlemesi) ba┼čl─▒kl─▒ bir kitap yazm─▒┼čt─▒r.┬á Adnan Ad─▒var, ParisÔÇÖte 1933 y─▒l─▒nda yay─▒nlad─▒─č─▒ ÔÇťLa Science Chez Les Turcs OttomamasÔÇŁ adl─▒ eserinde bu ├ža─čdaki T├╝rk bilim adamlar─▒n─▒ tan─▒t─▒r.

16.y├╝zy─▒lda ya┼čayan Osmanl─▒ terc├╝me-i hal (ya┼čam ├Âyk├╝s├╝) yazar─▒ Ta┼čk├Âpr├╝l├╝zade, ÔÇť├élim ve de─čerli molla Hac─▒ Pa┼ča ├Â─črenim i├žin KahireÔÇÖye gitti (ÔÇŽ) Bu ilimden kemale erene kadar t─▒p okudu ve Kahire Kalavun Dar├╝┼č┼čifas─▒ÔÇÖn─▒n hekimba┼č─▒l─▒─č─▒na atand─▒. Bu g├Ârevi ├žok iyi ┼čekilde yerine getirdi. Kitab├╗ÔÇÖ┼č ┼čifa FiÔÇÖt T─▒bbi (T─▒p Yoluyla ┼×ifa) yazd─▒ ve Ayd─▒no─člu Mehmet BeyÔÇÖe ithaf etti. Sonra onun bir T├╝rk├že ├Âzetini haz─▒rlad─▒ÔÇŁ. (Ta┼čk├Âpr├╝l├╝zade, e┼č ┼×aik├╗ÔÇÖn NuÔÇÖmaniyye, ─░stanbul, 1985)

Bursa, k─▒sa zamanda ─░ranl─▒ ve Yahudi doktorlarla doldu. I. Beyaz─▒t, BursaÔÇÖn─▒n Anadolu kap─▒s─▒ say─▒lacak bir noktaya kurdu─ču k├╝lliyeye bir dar├╝┼č┼čifa kurdu. Burada ├╝├ž hekim g├Ârevlendirildi. Ne┼čriÔÇÖnin vekayinamesine g├Âre Sultan I. Murat ve I. Beyaz─▒t d├Âneminde saraydaki hekimlerin ba┼č─▒nda ─░ranl─▒ bir hekim olan GerdranÔÇÖ─▒n bulunuyordu.

Sultan I.(├çelebi) Mehmet, AnadoluÔÇÖda bir sefer s─▒ras─▒nda a─č─▒r hastalan─▒r. Tedavi i├žin usta bir hekim aran─▒r. T─▒bbi yetene─či ile ├╝nlenmi┼č ┼×eyhi, tedavi i├žin getirilir. ┼×eyhi, gelir gelmez h├╝k├╝mdar─▒n nabz─▒n─▒ tutar ve g├Âzlerini muayene eder. H├╝k├╝mdarÔÇÖ─▒n bir depresyon ge├žirdi─čini te┼čhis eden hekim, onu psikolojik bir ┼čokun iyile┼čtirece─čini s├Âyler. K─▒sa bir s├╝re sonra bir ulak gelir ve al─▒nmaz denilen bir kalenin zapt edildi─či haberini getirirdi.┬á Bu haber ├╝zerine h├╝k├╝mdar h─▒zla iyile┼čir. Sultan, bu tan─▒s─▒ ├╝zerine hekime b├╝y├╝k ihsanlarda bulunur.

14.y├╝zy─▒lda ilk defa 1331ÔÇÖde ├çinÔÇÖde ba┼člayan veba salg─▒n─▒ kervanlarla ve gemilerle yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Veba, 1338ÔÇÖde Baykal G├Âl├╝ civar─▒nda, 1345ÔÇÖte A┼ča─č─▒ Volga Nehri civar─▒nda g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. 1345ÔÇÖte K─▒r─▒mÔÇÖ─▒, 1347 Oca─č─▒nda ─░stanbulÔÇÖu, 1347 ilkbahar─▒nda ─░skenderiyeÔÇÖyi vurmu┼č, Haziranda K─▒br─▒s, Kas─▒m ay─▒nda SicilyaÔÇÖya ula┼čm─▒┼č, oradan da AfrikaÔÇÖya yay─▒lm─▒┼čt─▒r.1429ÔÇÖda BursaÔÇÖda ba┼č g├Âsteren veba salg─▒n─▒nda ├žok say─▒da insan ├Âlm├╝┼čt├╝r. ├ľlenler aras─▒nda Emir Sultan, ┼×emsettin Fenari, Hac─▒ ─░vaz Pa┼ča, Emir S├╝leymanÔÇÖ─▒n o─člu Orhan, Sadrazam ├çandarl─▒ ─░brahim Pa┼ča, Sultan II. MuratÔÇÖ─▒n g├Âzlerine mil ├žekilen Mahmut ve Yusuf ├želebi ÔÇśde bulunuyordu.

├çelebi Mehmet ve II. Murat d├Âneminde Yahudi hekimlerden ├Ân plana ├ž─▒kan sultan─▒ ve ─░shak Pa┼čaÔÇÖn─▒n doktoru olan ve Yakup Pa┼ča olarak tan─▒nan ─░talyan Yahudisi olan GeataÔÇÖl─▒ ─░ocopo ├Âne ├ž─▒kar. ┬áPapa V. Nicolaus, Yahudilere hekimleri meslekten men edince ─░ocopo Osmanl─▒ Devletine ka├žar. Otuz y─▒l boyunca hekimlik yapar. ├ľnce, ─░shak Pa┼čaÔÇÖn─▒n, sonra Sultan II. MuratÔÇÖ─▒n hekimi olur. Kendisine verilen bir belgeyle vergiden muaf tutulur.

Fatih d├Ânemini yazan Rum vakaniv├╝s Kritovulos ┼č├Âyle yazar, ÔÇťHekim Yakubes bilge bir adamd─▒ (ÔÇŽ) sanat─▒n─▒n hem nazariyesinde hem ameliyesinde uzmand─▒.ÔÇŁ

Yakup Pa┼ča, Bat─▒ÔÇÖdaki geli┼čmeleri yak─▒ndan takip ediyordu. 1468 y─▒l─▒nda Ragusa Cumhuriyeti vas─▒tas─▒yla t─▒p kitaplar─▒ getirtmi┼čti. Sadrazam Mahmut Pa┼ča, bu konuda Yakup Pa┼čaÔÇÖya yard─▒mc─▒ oluyordu.

Yakup Pa┼ča, ilerleyen y─▒llarda Fatih Sultan MehmetÔÇÖin, s─▒rda┼č─▒ ve politik dan─▒┼čman─▒ olarak saraydaki en ├Ânemli ┼čah─▒slardan birisi olarak ├Âne ├ž─▒kt─▒.┬á Sultan─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra, ÔÇťPadi┼čah─▒ zehirledi─či iddias─▒ylaÔÇŁ yeni├žeriler taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.

Fatih Sultan MehmetÔÇÖin saray─▒nda ├že┼čitli milletlerden tabipler bulunuyordu. Saltanat─▒n ilk d├Ânemlerinde, ─░ranl─▒ hekimler ├Ân plandayd─▒. 1460 y─▒l─▒nda ├Âlen ┼×├╝krullah ┼×irvani, padi┼čah─▒n ├Âzel hekimiydi. Kutbeddin Ahmet Kirmani 1468-1497 y─▒llar─▒ aras─▒nda ─░stanbulÔÇÖun tan─▒nm─▒┼č bir hekimiydi. ├ľld├╝─č├╝nde Ey├╝pÔÇÖe g├Âm├╝lm├╝┼čt├╝.

Padi┼čah─▒n son y─▒llar─▒ndaki hekimi ─░ranl─▒ Hamidettin el-LariÔÇÖydi. Osmanl─▒ kaynaklar─▒ sultan─▒n ├Âl├╝m├╝n├╝ LariÔÇÖnin yanl─▒┼č te┼čhisine ba─člarlar. Yakup Pa┼ča, saraya ├ža─čr─▒l─▒r ama ├žok ge├ž kal─▒nm─▒┼čt─▒r. ├ťstelik padi┼čah─▒n ├Âl├╝m├╝n├╝n hesab─▒ ondan sorulur.

D├Ânemin ├╝nl├╝ hekimleri

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n b├╝y├╝me ve imparatorlu─ča d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝ y─▒llarda ad─▒ ├Âne ├ž─▒kan birka├ž hekimden s├Âz edelim. 1390 y─▒l─▒nda M├╝ntahab-─▒ ┼×ifa adl─▒ t─▒p kitab─▒n─▒ yazan ve Bursa Dar├╝┼č┼čifas─▒ÔÇÖnda hasta bakan Geredeli ─░shak bin Murat, Tarvih-al Ervan adl─▒ t─▒p kitab─▒n─▒ yazan, Y─▒ld─▒r─▒m Beyaz─▒t, Emir S├╝leyman ve ├çelebi MehmetÔÇÖe hekimlik yapan K├╝tahyal─▒ ┼čair Ahmedi, yine ┼čair ve ├çelebi MehmetÔÇÖin sinir krizlerini tedavi eden hekim ┼×eyhi, Yadig├ór adl─▒ t─▒p kitab─▒ olan Yadig├ór, A─čazade Tabip Mehmet, Kemanke┼č Musli, A─čazade Nak┼či, Vefa ├çelebiÔÇŽ

Birka├ž T├╝rk hekim II. MehmetÔÇÖin saray─▒nda hizmet veren T├╝rk hekimleri ─░ran ve Yahudi hekimlerin pozisyonu k─▒yasland─▒─č─▒nda daha a┼ča─č─▒dayd─▒. Bu d├Ânemde Necmettin Alt─▒nc─▒zade (1386-1436) ├╝nl├╝yd├╝. Bu hekim ÔÇťMumÔÇŁ ad─▒ verilen baz─▒ sondalar─▒ ilk kullananlardan biriydi. ├ťretral kateterizmi (─░drar kesesine sonda sokulmas─▒) ilk kez onun uygulad─▒─č─▒ san─▒l─▒yor.

Osmanl─▒ Kaynaklar─▒ Sultan II. MehmetÔÇÖin hocas─▒ Ak┼čemsettinÔÇÖi ÔÇťKitab├╝ÔÇÖt t─▒pÔÇŁ adl─▒ kitab─▒ndan dolay─▒ hekim olarak g├Âsterirler. Bu kitab─▒nda ate┼čli hastal─▒klar─▒n tedavisini anlat─▒r: ÔÇťT├╝m hastal─▒klar─▒n t├╝rlerine g├Âre, t─▒pk─▒ bitkilerdeki ve bitki k├Âklerindeki gibi, kendi tohumlar─▒na ve ├Âzlerine sahiptir. Bu hastal─▒klardan, sara, gut veya c├╝zam gibi baz─▒lar─▒ kal─▒t─▒m yoluyla babadan veya anadan ge├žerler. Ve kimi zaman ge├žtikten 7 y─▒l sonra kendilerini g├Âsterirler. Yiyecekler ve i├žeceklerle ge├žen hastal─▒k tohumlar─▒ ise daha h─▒zl─▒ geli┼čip b├╝y├╝r.ÔÇŁ

Baz─▒ modern T├╝rk hekimler bu paragrafta patojen bakteri kavram─▒n─▒n ilk betimini g├Âr├╝rler. Ak┼čemsettin, mutasavv─▒f olarak,┬á maneviyat alan─▒nda takdiri ilahi kavram─▒na ba─čl─▒ kalmakla birlikte, t─▒p alan─▒nda hastal─▒k nedenlerinin k├Ât├╝ ruhlara ve ay─▒n ├že┼čitli haletline ba─člayan hekimlere de kar┼č─▒ ├ž─▒kar.ÔÇŁ

Fatih Sultan MehmetÔÇÖin hocas─▒, AnadoluÔÇÖda Beypazar─▒, Amasya, ─░skilip ve G├Âyn├╝kÔÇÖte hekimlik yapm─▒┼čt─▒. 1447 y─▒l─▒nda EdirneÔÇÖde ikinci MuratÔÇÖ─▒n kazaskeri S├╝leyman ├çelebi gibi Osmanl─▒ ileri gelenlerini ve 1451 y─▒l─▒nda II. MehmetÔÇÖin bir k─▒z─▒n─▒ tedavi etmi┼čtir.

D├Ânemin baz─▒ t─▒p kitaplar─▒ ve m├╝ellifleri

Yaz─▒l─▒┼č tarihi kesin olarak bilinen telif t─▒p eseri 1390 y─▒l─▒nda ─░shak bin Murat taraf─▒ndan yaz─▒lan Edviye-i M├╝frede adl─▒ kitapt─▒r. ─░shak bin Murat, ilk Osmanl─▒ devrinin me┼čhur (m├╝derris/profes├Âr) doktorlar─▒ndand─▒r. ─░shak Efendi, din bilimlerine de vak─▒f bir hekim oldu─čundan halk aras─▒nda ÔÇťhoca tabibÔÇŁ diye nam salm─▒┼čt─▒r. Do─čum ve ├Âl├╝m tarihleri bilinmemektedir. Edviye-i M├╝frede n├╝shalar─▒ genellikle Hac─▒ Pa┼čaÔÇÖn─▒n ÔÇśM├╝ntehab├╝ÔÇÖ┼č-┼×ifaÔÇÖs─▒ ile birlikte istinsah edilerek (├žo─čalt─▒larak) tek kitap halinde kullan─▒ld─▒─č─▒ndan ad─▒ baz─▒ k├╝t├╝phanelerde ÔÇťM├╝ntehab├╝ÔÇÖ┼č-┼×ifa et-T─▒bÔÇŁ ┼čeklinde ge├žmi┼čtir

As─▒l ad─▒ Taceddin ─░brahim bin H─▒z─▒r olan Ahmedi, aruz vezniyle mesnevi tarz─▒nda yazd─▒─č─▒ Tarvih├╝ÔÇÖl Ervah adl─▒ bir eser yazm─▒┼čt─▒r. Eserinin birinci cildinde t─▒bb─▒n teori ve eczac─▒l─▒kla ilgili bilgiler vermi┼č, ikinci cildindeyse hastal─▒klar─▒n tedavisini yazm─▒┼čt─▒r. K├╝tahyal─▒ ┼čair ve hekim, Y─▒ld─▒r─▒m Beyaz─▒t, Emir S├╝leyman ve ├çelebi Mehmet hekimlik yapm─▒┼čt─▒r.

Hekim ┼×eyhi, Ahmedi gibi Germiyanl─▒, ┼čair ve hekimdir. Osmanl─▒ saray─▒nda hekimlik yapm─▒┼č ve ├çelebi Sultan MehmetÔÇÖin sinir krizlerini tedavi etmi┼čtir. Baz─▒ kaynaklara g├Âre Osmanl─▒n─▒n ilk hekimba┼č─▒s─▒d─▒r.

M─▒s─▒rÔÇÖa yeti┼čen ├╝nl├╝ tabip Hac─▒ Pa┼ča (Celaleddin H─▒z─▒r) eserlerini T├╝rk├že ve Arap├ža yazm─▒┼čt─▒r. Sonraki y├╝zy─▒llarda T├╝rk ─░bni SinaÔÇÖs─▒ olarak an─▒lan Hac─▒ Pa┼ča, Kitab├╝ÔÇÖt-Teskil FiÔÇÖt-T─▒bb ve M├╝ntahab-─▒ ┼×ifa adl─▒ kitaplar─▒nda d├Ânemin t─▒p bilgilerini, hastal─▒ktan korunmay─▒ ve ila├ž yap─▒m─▒ konular─▒n─▒ i┼člemi┼čtir. Hac─▒ Pa┼ča, 1370 y─▒l─▒nda KahireÔÇÖde bulunmu┼čtu.

Ahi ├çelebi bin ┼×erif, Y├ódig├ór-─▒ ─░bni ┼×erif adl─▒ eserini Timurta┼č Pa┼čaÔÇÖn─▒n o─člu Umur BeyÔÇÖe ithaf etmi┼čtir. Bu kitapta hijyen, hastal─▒k belirtileri, farmokoloji ve hastal─▒klar─▒n tedavisini anlat─▒yordu.

Abdulvahhab Maidri, ├çelebi Mehmet BeyÔÇÖe ithafen 1420ÔÇÖde Kit├óbuÔÇÖl M├╝nteh├ób fiÔÇÖt-T─▒bb ad─▒yla bir kitap yazm─▒┼čt─▒r. Bu d├Ânem yaz─▒lan t─▒p kitaplar─▒n─▒n baz─▒lar─▒ ─░nebeyÔÇÖdeki k├╝t├╝phanede saklanmaktad─▒r

Fatih d├Âneminde T─▒p

Alt─▒nc─▒zadeÔÇÖnin m├╝ridi Tebrizli Ahi ├çelebi, FatihÔÇÖin iste─čiyle 1470ÔÇÖda Ayas A─ča taraf─▒ndan in┼ča edilen Fatih K├╝lliyesiÔÇÖnde bir dar├╝┼č┼čifa kurar. Ahi ├çelebi, mesane ta┼člar─▒ ├╝zerine 10 b├Âl├╝ml├╝k bir kitap kaleme alm─▒┼čt─▒r. Bu eserin T├╝rk├že olarak yaz─▒lmas─▒ bu d├Ânemde Arap├ža ve Fars├žaÔÇÖn─▒n yan─▒nda bilim dili olarak kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒n bir g├Âstergesidir.

Yakup Pa┼čaÔÇÖn─▒n burada ilk kez Addison hastal─▒─č─▒n─▒ (B├Âbrek├╝st├╝ bezleri iltihab─▒) ba┼čar─▒yla tedavi etti─či d├╝┼č├╝n├╝l├╝yor. Dar├╝┼č┼čifaÔÇÖda hastalar i├žin 70 ko─ču┼č ve iki hekimba┼č─▒ bulunuyordu. Dar├╝┼č┼čifan─▒n vak─▒f senedine g├Âre her milletler hasta tedavi olacakt─▒.

Fatih k├╝lliyesinde kurdu─ču Sahn-─▒ Seman (Sekiz medrese meydan─▒)ÔÇÖda m├╝derrisler sultan─▒n ba┼čkanl─▒k etti─či bir j├╝ri taraf─▒ndan se├žilirlerdi.

Fatih, bir├žok klasik t─▒p kitab─▒ al─▒r. Amasya Dar├╝┼č┼čifas─▒ÔÇÖn─▒n hekimba┼č─▒s─▒ Sabuncuo─člu 1465 y─▒l─▒nda Fatih i├žin kaleme ald─▒─č─▒398 sayfal─▒k cerrahi risalesi bug├╝n ParisÔÇÖte, Biblioth├ęque bulunuyor.

Bu d├Ânemde ─░stanbul d─▒┼č─▒nda Bursa, Edirne, Manisa ve Amasya dar├╝┼č┼čifalar─▒ g├Âzdeydi. Edirne Dar├╝┼č┼čifas─▒ÔÇÖnda m├╝zikle tedavi ediliyorlard─▒.

T─▒p alan─▒nda geli┼čme ve rekabet, 15. Y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda ─░spanyaÔÇÖdan Seferad Yahudilerinin gelmesiyle geli┼čme ve rekabet kazan─▒r. Gelenlerin en tan─▒nm─▒┼č─▒ G─▒rnata k├Âkenli Hamon ailesidir. K─▒sa s├╝rede saray hekimleri aras─▒na girerler. Aileden Mo┼če Hamon 1536-1554 y─▒llar─▒ aras─▒nda Kanuni Sultan S├╝leymanÔÇÖ─▒n hekimi oldu. Kendisine ÔÇť─░srailo─člu Musa GalenusÔÇŁ dedirtiyordu.

16.y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒nda ─░stanbulÔÇÖa gelen Frans─▒z seyyah Nicolas de Nicolay onun hakk─▒nda ┼č├Âyle yazar: ÔÇťSultan─▒n ├Âzel ve ola─čan (hekimleri vard─▒r). Bunlar ├žok y├╝ksek ├╝cretlerle tutulur ve ihtiya├žlar─▒ kar┼č─▒lan─▒r. Bir k─▒sm─▒ T├╝rk, bir k─▒sm─▒ YahudidirÔÇŽ Hekimlerin en ├Ânde geleni ve otorite sahibi olan Yahudi milletindendi ve Hamon ad─▒ndayd─▒. Altm─▒┼č─▒n─▒ ge├žen bu adam, mal varl─▒─č─▒, bilgi, nam a├ž─▒s─▒ndan oldu─ču kadar, ┼čan, ┼č├Âhret ve bilgelik a├ž─▒s─▒ndan da ├žok de─čer verilen bir ┼čahsiyetti.ÔÇŁ(Nicolas de Nicolay, Dans lÔÇÖEmpire de Solimon le Magnificent, Paris, Orient, 1989,s.181, aktaran Orta├ža─čda T├╝rkler,

III. MuratÔÇÖ─▒n saltanat─▒nda sarayda 8ÔÇÖi pa┼ča unvan─▒ ta┼č─▒yan 41 Yahudi hekim bulunmaktayd─▒.

Kanuni Sultan S├╝leyman, S├╝leymaniye Camii k├╝lliyesinde bir dar├╝tt─▒p kurar. Burada uzman hekimler, g├Âz hekimleri, eczac─▒lar, kalfalar g├Ârevlendirilir. Buna ra─čmen t─▒p alan─▒nda gerileme bu d├Ânem ba┼člar.┬á Hekimlerdeki gerilemeyi g├Âren II. SelimÔÇÖin (1566-1574) hekimba┼č─▒s─▒, 1574 y─▒l─▒nda tababetin icras─▒ i├žin zor bir devlet s─▒nav─▒ koyar. XVI. y├╝zy─▒lda saray hekimlerinin say─▒s─▒ 116ÔÇÖya ├ž─▒kar.

XVII. y├╝zy─▒lda ─░talyaÔÇÖn─▒n Padova ┼čehrinde t─▒p ├Â─črenimi yapan Panagiotis Nikussias ve Aleksandr Mavrokordato sarayda hekimlik ve drogmanl─▒k (terc├╝manl─▒k) yaparlar. Bu d├Ânemin ├╝nl├╝ hekimba┼č─▒lar─▒ aras─▒nda Sak─▒zl─▒ ─░sa Efendi ve ihtida ederek M├╝sl├╝man olan Giritli Nuh Efendi ├Ân plana ├ž─▒kar.

Ancak gerileme devam eder. Bu d├Ânemde t─▒p eserleri ├Âzg├╝nl├╝─č├╝n├╝ yitirir. Manzum yaz─▒lm─▒┼č derlemelere, orta├ža─čdaki uygulamalar─▒n ve bilgilerin tekrarland─▒─č─▒ eserlere d├Ân├╝┼č├╝r. Yahudi hekimlerin AvrupaÔÇÖdaki meslekta┼člar─▒yla olan ili┼čkileri t─▒p alan─▒ndaki geli┼čmeleri Osmanl─▒ topraklar─▒na aktarmakta yetersiz olur.

Baltac─▒ Mehmet Pa┼čaÔÇÖn─▒n doktorunun Yahudi Naftali Mansur oldu─čunu Avram GalanteÔÇÖden ├Â─čreniyoruz.

18.y├╝zy─▒lda Bursal─▒ bir hekim bu k─▒s─▒r d├Âng├╝y├╝ k─▒rmak ister. ├ľmer ┼×ifa, t─▒bbi tedavilerde kimyaya ba┼čvurulmas─▒n─▒ ├Ânerir. 1742 y─▒l─▒nda BursaÔÇÖda ├Âl├╝nce mezar─▒ Avrupal─▒ bir hekim taraf─▒ndan yapt─▒r─▒l─▒r. ─░stanbulÔÇÖda ya┼čayan Siyahi bir dervi┼č olan Hazarfen Efendi, t─▒p alan─▒na y├Ânelik Arap├ža-Fars├ža-─░branice-Yunanca ve Berberice bir s├Âzl├╝k haz─▒rlar.

Bu d├Ânemde Bat─▒ÔÇÖda b├╝y├╝k bir problem olan ├çi├žek hastal─▒─č─▒na kar┼č─▒ a┼č─▒ kulland─▒klar─▒n─▒ Lady MonteaguÔÇÖnun ─░stanbulÔÇÖdan LondraÔÇÖdaki bir arkada┼č─▒na yazd─▒─č─▒ mektuplardan ├Â─čreniyoruz.

KAYNAKÇA

Abd├╝llatif Efendi, Gazzizade Seyyid, H├ťLASAT├ťÔÇÖL VEFEY├éT (BursaÔÇÖda Medfun Me┼čayihin K─▒sa Hayat─▒), Bursa-2015

-Bursa Sa─čl─▒k Ansiklopedisi, Dr.Ceyhun ─░rgil, Dr.├çetin Tor, Deniz Dalk─▒l─▒n├ž, Dr. Can Ba┼čaran, Bursa-2017

-El-├ľmeri, T├╝rkler Hakk─▒ndaki Duyduklarim ve G├Ârd├╝klerim, ─░stanbul-2014

-Evliya Çelebi, Seyahatname, Ankara-1984
-Galante, Avram, T├╝rkler ve Yahudiler, ─░stanbul-1995
– Halil, ─░nalc─▒k, Devlet-i Aliyye I, ─░stanbul-2010
-H─▒zl─▒, Mefail. Molla Fenari, Buras-2009

-─░bni Battuta, b├╝y├╝k d├╝nya seyahatnamesi, ─░stanbul, (Yeni ┼×afak K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒)

-─░nalc─▒k, Halil, Osmanl─▒ ─░dare ve Ekonomi Tarihi, ─░stanbul-2011

-─░nalc─▒k, Halil, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, ─░stanbul-2000

-Kaplano─člu, Raif Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin Kurulu┼ču, ─░stanbul-2000

– K├Âymen, Mehmet Altay, Ne┼čri Tarihi-I, Ankara-1983

-K├Âymen, Mehmet Altay, Ne┼čri Tarihi-I, Ankara-1984
– Mantran, Robert, Osmanl─▒ Tarihi, ─░stanbul-1995

 

Bursa Osmangazi Belediyesinin kurulu┼č d├Ânemi padi┼čahlar─▒yla ilgili olarak d├╝zenledi─či sempozyum yay─▒nlar─▒:

-Osman Gazi ve Bursa Sempozyumu, Bursa-2005

-Osman Gazi ve D├Ânemi, Bursa-2010

-Orhan Gazi Ve D├Ânemi, Bursa-2011

-Sultan I. Murad H├╝davendig├ór ve D├Ânemi, Bursa-2012

-Sultan Y─▒ld─▒r─▒m Beyaz─▒d Han ve D├Ânemi-2013

-Sultan II. Murad ve D├Ânemi, Bursa-2015

-Fatih Sultan Mehmet Han ve D├Ânemi-2016

863 total views, 1 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒