Quantcast
Tulipmania ya da Tulip-Coin (Lale-Coin)1 – Lale’nin Hikayesi – Belgesel Tarih

├ľzden Bekir KARAKA┼×
├ľzden Bekir  KARAKA┼×
Tulipmania ya da Tulip-Coin (Lale-Coin)1 – Lale’nin Hikayesi
  • 03 Ekim 2022 Pazartesi
  • +
  • -
  • ├ľzden Bekir KARAKA┼× /

Toplam: 881 , Bug├╝n: 2 Okuma

Nisan ay─▒, ─░stanbul parklar─▒nda bahar─▒ m├╝jdeleyen laleler, reng├órenk. Osmanl─▒ ile lale ile tan─▒┼čan KonstantinopolisÔÇÖin simgesi Bizans d├Ânemi boyunca Erguvan olmu┼čtu. Erguvan rengi de ─░stanbulÔÇÖa yak─▒┼č─▒yordu. Japonya da Sakura ├ži├žeklerinin a├ž─▒lmas─▒ gibi, ─░stanbulÔÇÖda da Erguvan a─ča├žlar─▒ ├ži├žeklendi─činde d├╝nya kentlerinin krali├žesi erguvani bir renge b├╝r├╝n├╝yordu. H├ól├ó da ├Âyledir ama Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ─░stanbulÔÇÖa getirdi─či bu uzun boyunlu ipeksi g├Âr├╝n├╝┼čl├╝ lale yepyeni bir k├╝lt├╝r olu┼čturdu. Hatta Osmanl─▒ d├Âneminin en ┼čatafatl─▒ bir o kadar hazin d├Âneminin ad─▒ da oldu. Toplumsal ve y├Ânetim olarak bir├žok de─či┼čimlerinin ya┼čand─▒─č─▒ d├Ânem, safahat ve sefaletin ad─▒ olmu┼čtur.

Y─▒llar sonra Neo-Osmanl─▒c─▒l─▒k bayraktarlar─▒nda ─░stanbul yerel y├Ânetimleri de ayn─▒ lale d├Âneminin hesaps─▒zl─▒─č─▒ gibi y─▒llar ya┼čatm─▒┼čt─▒. Lale ├╝zerinden d├Ânen baya─č─▒ b├╝y├╝k yolsuzluk g├╝nlerce medyada yaz─▒lm─▒┼č, ├žizilmi┼č pe┼činde her ┼čeyde oldu─ču gibi unutulup gitmi┼čtir.

Nisan─▒n bu g├╝zel g├╝nlerinde bir├žok klasik lale yaz─▒lar─▒ yaz─▒lmaktad─▒r. Bu art─▒k cemre d├╝┼čt├╝ haberleri gibi gelenek haline gelmi┼čtir. Bizde geleneksel ezberlerden bahsedip, sonra Kanuni d├Âneminde HollandaÔÇÖya giden lale so─čanlar─▒ndan bahsedece─čiz. Hatta tarih profes├Âr├╝ bir b├╝y├╝k ├╝stat gibi Hollandal─▒lar laleden yemek yapt─▒lar diye m├╝thi┼č dikkat ├žekici c├╝mlelerde kurmak zorunda kalaca─č─▒z.

Lale ad─▒ nereden geliyor? Mitolojisi nas─▒ld─▒r? Gibi sorularla beraber bu yaz─▒n─▒n as─▒l konusu, bug├╝n herkesin hayat─▒na bir ┼čekilde dokunan COIN (Dijital Para). Lale so─čan─▒ 16. Y├╝zy─▒l Avrupas─▒ÔÇÖn─▒n ilk Bit-Coin denemesidir. Evet, bu COIN bug├╝nk├╝ fiziki paraya bir alternatif ise, Lale so─čan─▒ da o d├Ânemde ayn─▒ i┼člevi g├Ârm├╝┼čt├╝r. Daha ilkel bir ┼čekilde de olsa ayn─▒d─▒r. Hatta bir├žok farkl─▒ bitkininde bu yeni pazarda arz-─▒ endam etmesinin de yolunu a├žm─▒┼čt─▒r. Bunlardan en ├Ânemlisi HollandaÔÇÖdaki LalecoinÔÇÖden sonda sonra ─░ngiltere de Orkidecoin benzeri bir olay ya┼čanm─▒┼čt─▒r.

Kısa bir klasik lale yazısına girizgâh yapalım;

T├╝rklerin AnadoluÔÇÖya yerle┼čmesi ve T├╝rk k├╝lt├╝r├╝n├╝n AnadoluÔÇÖda yay─▒lmas─▒, lalenin de bu topraklara gelmesini sa─člam─▒┼čt─▒r. Sel├žuklu DevletiÔÇÖnden kalma eserlerde kullan─▒lan motiflerdeki lale fig├╝rleri bunu kan─▒tlar niteliktedir. Lalenin ilk olarak Orta AsyaÔÇÖda yer alan Pamir Da─člar─▒ÔÇÖnda g├Âr├╝ld├╝─č├╝n├╝ belirtmektedir. Akdeniz k─▒y─▒lar─▒, Japonya, ─░ran gibi pek ├žok yerde yeti┼čen yabani laleler bulunmakla birlikte ilk yay─▒ld─▒─č─▒ b├Âlge Trans-KafkasyaÔÇÖdan AnadoluÔÇÖya do─črudur. O d├Ânemde ticaretin en canl─▒ rotas─▒ olan ─░pek YoluÔÇÖnda lale so─čanlar─▒n─▒n da ticaretinin yap─▒ld─▒─č─▒ bilinmektedir.

Lale, Romal─▒lar ve Bizansl─▒lar d├Âneminde tan─▒nmayan bir bitkidir. Bu d├Âneme ait paralar, abideler ve e┼čyalar ├╝zerinde motiflerine rastlanmamaktad─▒r. Orta AsyaÔÇÖdan bat─▒ya g├Â├ž eden kavimlerin beraberinde getirdi─či bir de─čer olarak ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. Osmanl─▒lar kadar olmasa da Sel├žuklular da laleyi kullanm─▒┼člard─▒r.

Tarih boyunca laleye en ├žok de─čerin verildi─či d├Ânem Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču zaman─▒d─▒r. 1453ÔÇÖte ─░stanbulÔÇÖun fethinden sonra Fatih Sultan Mehmet, ┼čehirde yeni kurulan park ve bah├želere lale dikilmesi konusunda emir vermi┼čtir. Kanuni Sultan S├╝leyman d├Âneminde ise lale so─čanlar─▒ incelenerek ara┼čt─▒rmalar yap─▒lm─▒┼č ve melezleme ya da se├žme y├Ântemleriyle yeni t├╝rler geli┼čtirilip ├žo─čalt─▒lm─▒┼čt─▒r. Bunlardan en me┼čhuru ilk profesyonel lale yeti┼čtiricisi ┼×eyh├╝lislam Ebusuud Efendinin yeti┼čtirdi─či ÔÇťLale-i RumiÔÇŁ ve ÔÇťNur-─▒ adnÔÇŁ (Cennet nuru) ad─▒ verilen t├╝r├╝d├╝r.

Osmanl─▒ da tezhip sanat─▒, ├žini, ebru sanat─▒, kaftanlar, mintanlar, yazmalar, alt─▒nlar, g├╝m├╝┼čler, ah┼čaplar hep lale ile i├ži├žedir. Lale t├╝rlerine zarif isimler vermek, laleyi ┼čiire, sanata katmak, lale ├╝zerine sohbetler tertip etmek hatta ”Lale Devri” denen bir zaman─▒ ya┼čam─▒┼č olmak Osmanl─▒’n─▒n lale ile ili┼čkisini g├Âstermektedir.Lale s├Âzc├╝─č├╝ Fars├žadan T├╝rk├žeye ge├žmi┼č bir s├Âzc├╝k olup ÔÇťk─▒rm─▒z─▒ÔÇŁ anlam─▒nda kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. “Lale” ad─▒, T├╝rk├žeye Fars├žada “gelincik” ya da “Anemon” anlam─▒na gelen ┘äěž┘ä┘ç (l─üle) kelimesinden ge├žmi┼čtir ki bu kelimenin de k├Âkeni Eski Fars├žada “k─▒rm─▒z─▒ ┼čey” anlam─▒na gelen “al─ülag” s├Âzc├╝─č├╝d├╝r. Fars├žada ve Osmanl─▒cada k─▒rm─▒z─▒ anlam─▒na gelen “l├ól” kelimesi de ayn─▒ k├Âkten gelmektedir Burada, parlak k─▒rm─▒z─▒ renkte de─čerli bir ta┼č olan ÔÇťlalÔÇŁ ta┼č─▒na bir g├Ânderme s├Âz konusudur. Lalenin bat─▒ dillerindeki kar┼č─▒l─▒─č─▒ ÔÇťTulipÔÇŁ, ÔÇťTulipeÔÇŁ ya da ÔÇťTulpeÔÇŁdir. Bu ismin ortaya ├ž─▒kmas─▒ konusundaki en yayg─▒n g├Âr├╝┼č ise Kanuni Sultan S├╝leyman d├Âneminde laleye ÔÇťtulipanÔÇŁ denilmesi ve o d├Ânem Avusturya el├žisi olan BusbecqÔÇÖin ─░stanbulÔÇÖla ilgili yazd─▒─č─▒ hat─▒ralar─▒nda bu ismi kullanmas─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r.

Lale kelimesi Arap alfabesinde ”lam, elif, lam ve he” ile yaz─▒l─▒r. Allah(cc) lafz─▒n─▒n yaz─▒l─▒┼č─▒ da ayn─▒ harflerledir. Lalenin Ebcet de─čeri Allah(cc) lafz─▒ ile ayn─▒d─▒r.

Bahar─▒n m├╝jdecilerinden olan ve ilkbaharda renk renk ├ži├žekler a├žan lale, ├Âzellikle T├╝rkler i├žin hayat ve bereket simgesi halini alm─▒┼čt─▒r.

Her ├ži├žekte oldu─ču gibi Lale i├žinde insanlar renklerine g├Âre anlamlar y├╝klemi┼člerdir. K─▒rm─▒z─▒ lale, Ferhat ile ┼×irinÔÇÖin a┼čk─▒nda ge├žen laledir. FerhatÔÇÖ─▒n, ┼×irin i├žin d├Âkt├╝─č├╝ her g├Âzya┼č─▒ k─▒rm─▒z─▒ laleye d├Ân├╝┼čerek, ÔÇťsenin a┼čk─▒n i├žin bu k─▒rm─▒z─▒ lale gibi yan─▒yorumÔÇŁ anlam─▒n─▒ ta┼č─▒maktad─▒r. Mavi laleler, bar─▒┼č ve huzuru simgelerler. Beyaz lale, saf ve masumiyeti, af dileme anlam─▒ ta┼č─▒r. Mor renkli lale asilli─či simgeler. Normalde sar─▒├ži├žek ayr─▒l─▒kt─▒r gibi anlamlar ortaya ├ž─▒ksa da, sar─▒ laleler renginden dolay─▒, g├╝ne┼či, enerjiyi, umudu ve ne┼čeyi simgelemektedir. Turuncu lale anlam─▒ ise, s─▒cakl─▒k, mutluluk, hayranl─▒k gibi anlamlar ta┼č─▒maktad─▒r. Tam bir enerji rengi olan turuncu, lale ile b├╝t├╝nle┼čince, daha ne┼čeli, daha dinamik bir his ortaya ├ž─▒kartmaktad─▒r. Lale ├ži├že─činin b├╝t├╝n renkleri g├╝zeldir. Fakat genellikle tercih edilen renk; k─▒rm─▒z─▒, kadifemsi dokulu ve tam olarak a┼čk─▒ simgeleyen laledir.

Lalenin ─░slam tasavvuf a├ž─▒s─▒ndan anlam─▒;

ÔÇťGer├žek l├ólelerin hepsinde renkli alt─▒ yaprak bulunur. Bu ise iman─▒n alt─▒ nurunun libas─▒na b├╝r├╝nen dervi┼čin iman ve ihsan potas─▒nda erimesi ve daha sonra bu nurun ┼čualar─▒yla derinden bir yan─▒┼ča gark olmas─▒n─▒n da bir simgesidir.

L├ólenin renkli yapraklar─▒n─▒n yukar─▒ya do─čru olmas─▒ da t─▒pk─▒ bir dervi┼čin dua edi┼čindeki eday─▒ and─▒r─▒r. Zira dervi┼č bu h├ól ile s─▒rat-─▒ m├╝stakim ├╝zere olmay─▒ murat etmi┼č ve ifrat-tefrit noktalar─▒n─▒ t├Ârp├╝leyerek hakikate, yani istik├ómete ermi┼čtir Ve t─▒pk─▒ l├ólenin der├╗nundaki siyahl─▒─č─▒ g├Âstermemesi gibi o da i├žinde ya┼čad─▒─č─▒ yan─▒┼č halini gizlemi┼č ve kendine her nazar edene o g├╝zel rengini sunarak ona ferahl─▒k vermi┼čtir. Nitekim l├ólenin en reva├ž buldu─ču d├Ânemlerden biri olan Osmanl─▒lar zaman─▒nda ona, ÔÇťfer├óh├óver (ferahl─▒k veren)ÔÇŁ denmi┼čtir. ─░┼čte bu vas─▒flarla vas─▒flanan dervi┼č de t─▒pk─▒ l├ólenin bu ad─▒n─▒ alarak etraf─▒na letafet ve zarafet sa├žm─▒┼č, g├Ân├╝llere ab-─▒ hayat sunmu┼čtur.ÔÇŁ

Ayr─▒ca tasavvuf gelene─činde, ÔÇť─░nsan-─▒ KamilÔÇŁ yani ÔÇťEfendiÔÇŁ kelimesi, Arap harfleri aras─▒nda ÔÇťElifÔÇŁ harfi ile ifade edilmektedir. Botanikte de, tek dall─▒ bir ├ži├žek olmas─▒, g├Âvde k─▒sm─▒n─▒n dimdik olmas─▒, so─čan─▒n─▒n dallanmay─▒p tek bir sap ├╝zerinde bir ├ži├žek vermesinden ├Ât├╝r├╝ lale ├ži├že─či ile Elif harfi aras─▒nda bir ili┼čki bulunmaktad─▒r.

Bir devre ad─▒n─▒ veren bu g├╝zel bitkiler i├žin, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču zaman─▒nda zanaatk├órlar taraf─▒ndan ÔÇťlaledanÔÇŁ denilen vazolar yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu vazolar alt─▒n, g├╝m├╝┼č, porselen ya da camdan, a─č─▒z k─▒sm─▒ dar, alt─▒ genellikle geni┼č, uzun vazolard─▒r. G├╝n├╝m├╝zde bu vazolar─▒n ├Ârneklerine m├╝zelerde rastlamak m├╝mk├╝nd├╝r.

12.Y├╝zy─▒ldan itibaren AnadoluÔÇÖda yap─▒lan mimari eserlerde ve ├žinilerde l├óle motifi de─či┼čik renklerde ve s─▒k s─▒k kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. L├óle motifleri ile dikkat ├žeken bir mimari eser de, II. SelimÔÇÖin emriyle Mimar Sinan taraf─▒ndan EdirneÔÇÖde yapt─▒r─▒lan ve yap─▒m─▒ 1568-1575 y─▒llar─▒ aras─▒nda tamamlanan Selimiye CamiiÔÇÖdir.

Mitolojide lale ├ži├že─či, g├╝ne┼č ve bitki tanr─▒s─▒ AdonisÔÇÖin can verdi─či s─▒rada akan kanlar─▒yla sulanan toprakta yerle┼čen bitkidir. Adonis, ─░branicede ÔÇťefendiÔÇŁ anlam─▒na gelen Tammuz (T├╝rk├že Temmuz) ad─▒n─▒n kar┼č─▒l─▒─č─▒d─▒r. ─░ran mitolojisine g├Âre ise bir yapra─č─▒n ├╝zerindeki ├ži─č tanesine y─▒ld─▒r─▒m d├╝┼čm├╝┼č ve alev alan yaprak o haliyle donup kalarak laleye d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r. G├Âbe─čindeki siyahl─▒k da y─▒ld─▒r─▒mdan arta kalan yan─▒k izidir. O g├╝nden sonra lale, rengi ve ┼čekliyle ┼čairlerin ilgisini ├žekerek sevgilinin yana─č─▒na, ┼čarap dolu kadehe, muma, yaraya vb. benzetilip durmu┼čtur.

Ters Lale, (A─člayan Gelin, A─člayan Lale, Kejan Lalesi, Kerbela Lalesi) Hakk├óriÔÇÖde ve yak─▒nlar─▒nda yeti┼čen ters lale asl─▒nda ├žok ├Âzel bir ├ži├žek. B├Âlge halk─▒ ondan A─člayan Gelin olarak bahsediyor. ├ç├╝nk├╝ bir gelin kadar g├╝zel ve boynu e─čik hali ile de son derece ├╝zg├╝n. O zamanlarda Hakk├óri B├ÂlgesiÔÇśnde ya┼čayan Asurilerde her sabah g├Âbe─činden su yayd─▒─č─▒ i├žin ona ÔÇśA─člayan laleÔÇÖ ismini tak─▒yor. Bu sebeple de onu kutsal say─▒yorlar. Belki de bu sebeptendir ÔÇťTers LaleÔÇŁ g├╝n├╝m├╝zde de son derece de─čerli ve koruma alt─▒na al─▒nm─▒┼č durumdad─▒r. Her ne kadar h├╝z├╝nl├╝ bir mizac─▒ olsa da ├ži├že─čin ad─▒ dinsel bir temele dayan─▒yor. ├ťstelik yaln─▒zca tek bir dine de─čil.

19.y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na kadar Osmanl─▒ topraklar─▒na ├Âzg├╝ bir ├ži├žek olma ├Âzelli─čini koruyan Ters lale, Anadolu co─črafyas─▒na ait endemik bir t├╝rd├╝r. Bu ├ži├že─če dair anlat─▒lan ilk hik├óye Hristiyanl─▒k ile ilgili. Bu hik├óyede anlat─▒lana g├Âre Hz. ─░sa ├žarm─▒ha gerilmeye giderken ge├žti─či yoldaki t├╝m ├ži├žekler sayg─▒ ve ├╝z├╝nt├╝yle e─čilir, bir tek Ters Lale boyun e─čmez ve ma─črurlu─čunu korur. Fakat ─░saÔÇÖn─▒n ona bak─▒┼člar─▒ndan ve ard─▒ndan ├žarm─▒ha gerilmesinden son derece etkilenen bu ├ži├žek, ├╝z├╝nt├╝ ve utan├žtan boynunu e─čer ve a─člamaya ba┼člar. Hik├óyenin ba┼čka bir anlat─▒m─▒nda ise ─░saÔÇÖn─▒n ├žarm─▒ha gerilece─či an─▒ izleyen Hz. MeryemÔÇÖin g├Âzya┼člar─▒n─▒n d├╝┼čt├╝─č├╝ yerde Ters Lale yeti┼čmeye ba┼člar. Bu hik├óyeden ├Ât├╝r├╝ bu ├ži├žek Hristiyan ├óleminde kutsal say─▒lmaktad─▒r.

├çi├že─čin bir di─čer hik├óyesi de M├╝sl├╝manlar taraf─▒ndan anlat─▒l─▒yor. Bu hik├óyeye g├Âre KerbelaÔÇÖda katledilen Hz. Hasan ve H├╝seyinÔÇÖin an─▒s─▒na yeti┼čmektedir. Anadolu topraklar─▒nda ya┼čanan h├╝zn├╝ temsil etmektedir.

LaleÔÇÖye dair anlat─▒lan romantik bir hik├óye de var ki kendisi Ferhat ve ┼×irinÔÇÖe aittir. Bu hik├óyeye g├Âre, ┼×irinÔÇÖin a┼čk─▒ndan kendini ├ž├Âllere vuran Ferhat, a┼čk─▒ u─čruna g├Âzya┼člar─▒ i├žinde yol almaktad─▒r. Her d├Âkt├╝─č├╝ g├Âzya┼č─▒ damlas─▒, ├ž├Âle d├╝┼čt├╝─č├╝nde k─▒rm─▒z─▒ laleye d├Ân├╝┼č├╝rm├╝┼čt├╝r.

ÔÇťLale der ki: Ey AllahÔÇÖ─▒m benim boynum neden e─čri?
Y
ardan ayr─▒ d├╝┼čt├╝m gayr─▒, benden ala ├ži├žek var m─▒?ÔÇŁ
├é┼č─▒k Veysel

ÔÇťEy G├Ân├╝l! Can─▒na ├╝flenen nefhayla yan da kavrul!
Amma l├óle gibi ol ki, h├ólinden sadece y├ór haberdar olsun.ÔÇŁ
Mevlana Celaleddin-i Rumi

ÔÇť(Lale) bir kimlik, bir ruh ┼čahsiyetidir ki Sel├žuko─čullar─▒ ve Osmano─čullar─▒ÔÇÖn─▒n naz ile b├╝y├╝tt├╝kleri taze eda i├žinde ya┼čar. ├ľyle ki Eb├╝lfeth Mehmet Han zaman─▒nda ManisaÔÇÖda serpilip yeti┼čmi┼č, Kanuni S├╝leyman ┼×ah asr─▒nda ─░stanbul bah├želerinde s├╝slenip g├╝zelle┼čmi┼čti.

Yaz─▒k ki ┼čimdilerde en renkli elbiselerini Felemenk diyar─▒nda ku┼čanm─▒┼č bir gelin misali vatan─▒na hasret ├žekiyor, a─čl─▒yor, belki h─▒├žk─▒r─▒yor. ─░├žinde siyaha ├žalan koyu mor bir h├╝z├╝n saklayan bu ├ži├žek bah├želerde a├žt─▒─č─▒ vakit Felemenk diyar─▒ndaki laleler ÔÇôki onlar bu vatan─▒n evden ka├ž─▒r─▒lm─▒┼č k─▒zlar─▒d─▒r- kimli─čini yeniden hat─▒rlayacak. Ve onlar, taa Sadabat bah├želerindeki m├╝tevaz─▒ evlerine d├Ânesiye kadar, her baharda, bu ├ži├žek gibi bir ├Âzel ├ži├že─či yeti┼čtirmek i├žin ├ž─▒rp─▒n─▒p duraca─č─▒m ben. T─▒pk─▒ ÔÇťNur-─▒ adnÔÇŁ (Cennet nuru) ad─▒yla ilk de─či┼čik laleyi ├╝reten Ebusuud Efendi gibi, t─▒pk─▒ sayfa sayfa lale desenlerini boyay─▒p bir k├╝lliyat haz─▒rlayan tabip Mehmet A┼č─▒k├« Efendi gibi, t─▒pk─▒ ÔÇťNet├óyic├╝ÔÇÖl-ezh├ór (├çi├žeklerin Neticeleri)ÔÇŁ isimli kitab─▒n yazar─▒ Cerrahpa┼ča Camii imam─▒ Ahmet Ubeydi o─člu Mehmet Efendi gibi… Ve daha ad─▒yla san─▒yla belki iki y├╝z kadar ┼č├╝k├╗feci gibi…

(ÔÇŽ)Ve elbette lale Do─čuludur, H─▒ristiyanl─▒k kadar, Musevilik kadar, ─░slamiyet kadar do─čuludur yaniÔÇŽ Lale utanga├žt─▒r, taze bir gelin kadar, iltifat g├Ârm├╝┼č bir nazenin kadar utanga├ž… Lale alt─▒ yapra─č─▒yla hercayidir, bat─▒lar ve kuzeyler kadar, alt veya ├╝stler kadar… Lale sabr-u sebat─▒n, ├Âl├╝mden sonra dirilmenin ad─▒d─▒r, ekim mevsiminde ekilip nisan mevsiminde a├žacak kadarÔÇŽÔÇŁ
─░skender Pala, Katre-i Matem

K─▒sa bir girizg├óh yaz─▒s─▒ yazacakt─▒m. Lale gibi bir ├ži├že─či k─▒saca anlatabilmeyi ancak bu kadar ba┼čarabiliyorum. Zaten beni takip edenler bilirler, en b├╝y├╝k s─▒k─▒nt─▒m k─▒sa bir ┼čey yazmakt─▒r. Bir t├╝rl├╝ beceremedim, bir iki c├╝mle ile meram─▒ m─▒ anlatabilmeyi. LaleÔÇÖnin hat─▒r─▒na bu kusurumu mazur g├Ârmenizi dilerim.

Gelelim ┼ču Hollanda da patlayan sonra AvrupaÔÇÖy─▒ kas─▒p kavuran Tulipmania (Lale ├ž─▒lg─▒nl─▒─č─▒na) ya da benim ifademle Tulip-Coin (Lale-Coin) olay─▒na; (Bu yaz─▒da k─▒sa bir giri┼č olarak yazaca─č─▒m─▒z AvrupaÔÇÖya gidi┼či maceras─▒n─▒ TULIPMANIA YA DA TULIP-COIN (LALE-COIN) 2 yaz─▒m─▒zda detayl─▒ olarak okuyabilirsiniz.)

Lalenin Avrupa Maceras─▒

1554-1562 y─▒llar─▒ aras─▒nda Avusturya el├žisi olarak Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖna gelen Ogier Ghiselin de Busbecq ViyanaÔÇÖya d├Ânerken bir├žok bitkinin yan─▒ s─▒ra lale so─čanlar─▒n─▒ da yan─▒nda g├Ât├╝rm├╝┼čt├╝r. Busbecq, bu so─čanlar─▒ imparatorluk bah├želeri sorumlusu arkada┼č─▒ Carolus ClusiusÔÇÖe verip, T├╝rklerin yeti┼čtirdi─či laleleri ona anlatm─▒┼č, Clusius, BusbecqÔÇÖin getirdi─či so─čanlarla AvusturyaÔÇÖda lale ├╝retmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Clusius, 1593ÔÇÖte ├╝lkesi HollandaÔÇÖya d├Ânerken lale so─čanlar─▒n─▒ da beraberinde g├Ât├╝rm├╝┼č, orada ├╝retmeye devam etmi┼čtir. 17. y├╝zy─▒l─▒n ilk ├žeyre─činde HollandaÔÇÖy─▒ lale ├ž─▒lg─▒nl─▒─č─▒ sarm─▒┼čt─▒r. Lale ticareti g├╝nden g├╝ne ├Ânem kazanm─▒┼č ve her yerde lale yeti┼čtirilmeye ba┼članm─▒┼čt─▒r. 1636 sonbahar─▒nda ├ž─▒lg─▒nl─▒k iyice hat safhaya varm─▒┼č, laleler a├žt─▒─č─▒nda fiyatlar─▒n inan─▒lmaz y├╝ksekli─či y├╝z├╝nden t├╝ccarlarda laleyi alacak para kalmam─▒┼čt─▒r. Hollandal─▒lar, art─▒k lale almak yerine satmaya ba┼člam─▒┼člard─▒r. 1637ÔÇÖde devlet bu duruma el koyarak yeni bir d├╝zenleme yap─▒p, lale ticaretini daha k├╝├ž├╝k ├Âl├žekli ve kontrol edilebilir bir duruma getirmi┼čtir. B├Âylece ÔÇťlale ├ž─▒lg─▒nl─▒─č─▒ÔÇŁ da kontrol alt─▒na al─▒nm─▒┼čt─▒r.

Tarihinin en ba┼č─▒ndan bu yana hep farkl─▒ anlamlar─▒ simgelemi┼č ancak daima i├žinde sevgiyi bar─▒nd─▒rm─▒┼č lale. Zamanla elimizde tutamad─▒─č─▒m─▒z lale ilk olarak ViyanaÔÇÖya sonra da ┼ču anda LaleÔÇÖde d├╝nya devi olarak g├Âr├╝len HollandaÔÇÖya ula┼čm─▒┼č. Lalenin HollandaÔÇÖda yeti┼čtirilmesi ise Flaman botanik├žisi Carolus ClusiusÔÇÖla 1593 y─▒l─▒nda ba┼čl─▒yor. (G├╝n├╝m├╝zde Hollanda bir lale devi olman─▒n ├Âtesinde, ticari olarak sat─▒lan lalelerin d├╝nya ├žap─▒nda ba┼čl─▒ca ├╝reticisi konumundad─▒r.)

Kaynak├ža:

├ľzden Bekir KARAKA┼×

1970 Kas─▒m─▒nda ─░stanbul da do─čdu ve Galata b├Âlgesinde b├╝y├╝d├╝. ─░stanbulÔÇÖu ─░stanbul yapan t├╝m toplumsal yap─▒larla ge├žen bir ├žocukluk hayat─▒ ile GalataÔÇÖda Ok├žu Musa ─░lkokuluÔÇÖnda ba┼člayan ve sonras─▒nda Bah├želievler Fikret Y├╝zatl─▒ ─░lkokulu, Bah├želievler Ortaokulu, ┼×i┼čli End├╝stri Meslek Lisesi ile devam eden e─čitim hayat─▒, Y─▒ld─▒z ├ťniversitesiÔÇÖnde KocaeliÔÇÖde devam etti. ├ľzel sekt├Ârde sat─▒┼č, pazarlama, yat─▒r─▒m, planlama ve y├Âneticilik pozisyonlar─▒nda uzun y─▒llar ├žal─▒┼čma hayat─▒ devam ederken Anadolu ├ťniversitesiÔÇÖnde Felsefe okuma d├Ânemi de oldu. Almanca biliyor. ├ľzellikle Bizans d├Ânemi ba┼čta olmak ├╝zere, Sel├žuklu ve Osmanl─▒ kurulu┼č d├Ânemiyle ilgili bir├žok ara┼čt─▒rma yapm─▒┼č bulunuyor. Ayr─▒ca uzun s├╝redir ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ M.S. 500 adl─▒ belgesel-d├Âk├╝mantasyon ├žal─▒┼čmas─▒ i├žerisindedir. Bunlar d─▒┼č─▒nda ÔÇśdoland─▒r─▒c─▒l─▒kÔÇÖ konusuyla ilgili bas─▒ma haz─▒r hale gelmi┼č ├žal─▒┼čmas─▒, b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla 2021 Mart veya Nisan gibi kitap olarak yay─▒nlanacak. Tar─▒m konusunda da hem bir erozyon e─čitmeni hem de organik tar─▒m uzman─▒ olarak ├žal─▒┼čmalar yapmaktad─▒r. ├ľzellikle T─▒bbi ve Aromatik Bitkiler ve Endemik Bitkilerle ilgili yo─čun bir ├žal─▒┼čma i├žindedir. T├╝rkiye de eksiklik olarak g├Ârd├╝─č├╝ Y├Ânetim Felsefesi ile Strateji ve Planlama konular─▒nda da ├žal─▒┼čmalar─▒ var. Email: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
BursaÔÇÖda Gelin Alay─▒

BursaÔÇÖda Gelin Alay─▒

Haber Merkezi, 23 Ocak 2023
Osmanl─▒n─▒n kitapla imtihan─▒

Osmanl─▒n─▒n kitapla imtihan─▒

Haber Merkezi, 14 Ocak 2023
─░neg├Âl Hastane Park─▒

─░neg├Âl Hastane Park─▒

Selma PE┼×TEL─░, 14 Ocak 2023
Esat Uluumay: Uluslararas─▒ Bir Koleksiyoner

Esat Uluumay: Uluslararas─▒ Bir Koleksiyoner

Ekrem Hayri PEKER, 11 Ocak 2023
Bulgar gazetecinin g├Âz├╝yle Mustafa Kemal ve Enver Pa┼ča

Bulgar gazetecinin g├Âz├╝yle Mustafa Kemal ve Enver Pa┼ča

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU, 21 Aral─▒k 2022
Ar─▒burnu Muharebeleri! G├Âze G├Âz, Di┼če Di┼č

Ar─▒burnu Muharebeleri! G├Âze G├Âz, Di┼če Di┼č

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU, 3 Aral─▒k 2022
Enginar

Enginar

├ľzden Bekir KARAKA┼×, 3 Aral─▒k 2022
Yaraya Anason Basmak!

Yaraya Anason Basmak!

├ľzden Bekir KARAKA┼×, 3 Aral─▒k 2022
Caddede Bulu┼čal─▒m

Caddede Bulu┼čal─▒m

Deniz DALKILINÇ, 24 Kasım 2022
Conservation of dome mosaics of Hagia Sophia in Istanbul

Conservation of dome mosaics of Hagia Sophia in Istanbul

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 24 Kas─▒m 2022
Musluk Y├Âr├╝k Hayrat─▒

Musluk Y├Âr├╝k Hayrat─▒

Hasip ├ľZT├ťRK, 23 Kas─▒m 2022
Sorularla Kafkasya ÔÇô B├Âl├╝m 1

Sorularla Kafkasya ÔÇô B├Âl├╝m 1

Mesut YILMAZ, 23 Kas─▒m 2022
T├╝rk├╝lerin Atas─▒ Muzaffer Sar─▒s├Âzen

T├╝rk├╝lerin Atas─▒ Muzaffer Sar─▒s├Âzen

Dr. Halil ATILGAN, 16 Kas─▒m 2022