Hakan BENL─░
Hakan  BENL─░
T├╝rkiyeÔÇÖ de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri
  • 15 A─čustos 2020 Cumartesi
  • +
  • -
  • Hakan BENL─░[1]

Nogay T├╝rklerinin g├Â├žlerine k─▒sa bir bak─▒┼č;

Nogay T├╝rkleri KazakistanÔÇÖdan Balkanlara kadar, olduk├ža geni┼č bir co─črafyada bir├žok b├Âlgede da─č─▒n─▒k olarak ya┼čamaktad─▒rlar. Bug├╝n en yo─čun ya┼čad─▒klar─▒ ├╝lkelerden birisi T├╝rkiyeÔÇÖdir.[2]

Nogay T├╝rkleri hakk─▒nda yaz─▒lan bir├žok ara┼čt─▒rma ve makale olmas─▒na kar┼č─▒n T├╝rkiyeÔÇÖ de en az tan─▒nan T├╝rk Halklar─▒ndan biri olma ├Âzelli─čini h├ól├ó ta┼č─▒maktad─▒r.

Toplumlar─▒n tan─▒n─▒rl─▒─č─▒ genellikle tarihte edindikleri yer ile do─čru orant─▒l─▒ olmas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra ya┼čam─▒┼č olduklar─▒ tarihsel olaylar─▒n ├Ânemine de atfedilmektedir.

Nogay T├╝rkleriÔÇÖ de T├╝rk tarihinde az─▒msanmayacak bir yer edinmi┼č olmalar─▒na ve ├Ânemli baz─▒ tarihsel olaylarda yer almalar─▒na ra─čmen h├ól├ó en az tan─▒nan T├╝rk Halklar─▒ndan biri olmalar─▒n─▒n nedenini T├╝rk Tarih Kurumu eski Ba┼čkan─▒ Prof. Dr. Yusuf Hala├žo─člu farkl─▒ bir tespitle a├ž─▒klamaktad─▒r.

ÔÇťNogay T├╝rkleri ya┼čad─▒klar─▒ s├╝rg├╝nlerden sonra yurt edindikleri yerlerde gerek Osmanl─▒ gerekse Cumhuriyet d├Âneminde, kendilerini o devletin bir par├žas─▒ saym─▒┼č; ayn─▒ dili konu┼čan, ayn─▒ dini ve k├╝lt├╝r├╝ payla┼čan, ayn─▒ ─▒rktan bir millet olarak ya┼čam─▒┼č ve h├╝km├╝ alt─▒nda bulundu─ču otoriteye isyanda bulunmam─▒┼čt─▒r. Dolay─▒s─▒yla Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ve Cumhuriyetin kar─▒┼č─▒kl─▒klar ya┼čad─▒klar─▒ d├Ânemlerde dahi s├╝k├╗netlerini muhafaza edebilmi┼člerdir. Bu nedenlerle AnadoluÔÇÖ da etnisite meydana getirmeyecek, Bat─▒ i├žin bir problem te┼čkil etmeyecek bir halk neden Bat─▒ÔÇÖn─▒n ilgisini ├žeksin.ÔÇŁ Demektedir. [3]

Nogay T├╝rkleri KafkasyaÔÇÖ da ├Âzellikle 1793 y─▒l─▒ndaki General SuvorovÔÇÖun yapt─▒─č─▒ katliamlardan[4] sonra yine Haziran 1864 y─▒l─▒nda RusyaÔÇÖn─▒n yapt─▒─č─▒ ÔÇťKafkasyaÔÇÖn─▒n t├╝m yerle┼čimcileri evlerini terk etmek ve bir ay i├žinde g├Â├ž etmek zorundad─▒r, aksi taktirde vatan haini olarak g├Âr├╝lecekler ve SibiryaÔÇÖ ya g├ÂnderileceklerdirÔÇŁ duyurusundan sonra ├že┼čitli yollardan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne s─▒─č─▒nmaya ba┼člam─▒┼člard─▒r.[5]

Nogay T├╝rklerinin bulunduklar─▒ co─črafyadan ayr─▒lmalar─▒n─▒n nedenleri sadece soyk─▒r─▒mlarla s─▒n─▒rl─▒ kalmam─▒┼čt─▒r. Ruslar asimilasyon politikas─▒na kar┼č─▒ yerli halk─▒n g├Âsterdi─či direncin, mensup olduklar─▒ dinden kaynakland─▒─č─▒ inanc─▒ ile (Kazan, T├╝rkistan ve KafkasyaÔÇÖ da oldu─ču gibi) do─črudan dini m├╝esseseleri hedef se├žtiler. Sadece tahrif etmekle kalmad─▒lar ve yok etmeye ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ kitaplar sadece Kuran-─▒ KerimÔÇÖ den ibaret de─čildi.[6] Nogay topraklar─▒na ├Âzellikle Kuban b├Âlgesinde Rus yetkililer taraf─▒ndan el konuldu. Bu el koyma durumlar─▒ ayn─▒ zamanda Hazar ovas─▒nda da ger├žekle┼čti. Topraklar─▒ elinden al─▒nan Nogaylar g├Â├ž etmeye zorlan─▒yordu.[7]

Nogay T├╝rkleri farkl─▒ y─▒llarda defalarca Osmanl─▒ Devleti himayesine s─▒─č─▒nmak zorunda kalm─▒┼člar ve yurtlar─▒n─▒ b─▒rakm─▒┼člard─▒r.1812ÔÇô1828 y─▒llar─▒nda gerek Rus bask─▒s─▒ gerekse Osmanl─▒ ÔÇô Rus Harbi sonucunda yeni g├Â├žler meydana gelmi┼čtir. Bu d├Ânemde Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin kendisine s─▒─č─▒nan bu muhacirlere y├Ânelik m├╝sbet tutumu ve baz─▒ imtiyazlar sa─člamas─▒ Nogaylar i├žin g├Â├ž etmeyi daha makbul k─▒lm─▒┼čt─▒r.[8]

Nogay T├╝rklerinin en b├╝y├╝k g├Â├žleri ise 1854- 1869 y─▒llar─▒nda ya┼čanm─▒┼čt─▒r. O tarihlerde K─▒r─▒mÔÇÖ dan g├Â├ž eden 800 bin ki┼činin 200 bininin Nogay T├╝rk├╝ oldu─ču tespit edilmi┼čtir.[9] B├╝y├╝k umutlarla yap─▒lan bu g├Â├žlerde Nogaylar hazret-i ┼čehin┼čahide mezelle-ni┼čin emn ve rahat olmak arzusuyla bu tarafa hicret etmekte idiler.[10] G├Â├žlerin bir k─▒sm─▒ deniz yolu ile KaradenizÔÇÖden AnadoluÔÇÖya yap─▒lmakta iken b├╝y├╝k bir ├žo─čunlu─ču karadan, Romanya ├╝zerinden AnadoluÔÇÖya ge├žmek sureti ile ger├žekle┼čmi┼čtir. G├Â├žler neticesinde yollarda binlerce insan hastal─▒ktan, a├žl─▒ktan veya sald─▒r─▒lardan ├Âld├╝. BalkanlarÔÇÖ─▒n, AnadoluÔÇÖnun ve KafkasyaÔÇÖn─▒n t├╝m halklar─▒ i├žin 19. ve 20. y├╝zy─▒llar, bir deh┼čet d├Ânemi olmu┼čtur. B├╝t├╝n topluluklar sava┼č─▒n, a├žl─▒─č─▒n ve sava┼č zaman─▒nda patlak veren (dizanteri, tif├╝s gibi) hastal─▒klar─▒n, ayr─▒ca, yenilen yan i├žin kendini g├Âsteren, yurdunu b─▒rak─▒p gurbete g├Â├žme zorunlulu─čunun deh┼četlerinden nasibini ald─▒.[11] ┬á

Nogay T├╝rklerinin AnadoluÔÇÖ ya isk├ónlar─▒ ve g├Â├žler hakk─▒nda baz─▒ belgeler;

Nogay T├╝rklerinin ├Âzellikle AnadoluÔÇÖ ya g├Â├žleri ile ilgili olarak yay─▒nlanm─▒┼č eserler maalesef pek mevcut de─čildir. Ancak K─▒r─▒m Tatarlar─▒n─▒n, ├çerkeslerin ve genelde Kafkas g├Â├žlerinin anlat─▒ld─▒─č─▒ eserlerde Nogay T├╝rklerinin g├Â├žleri, g├Â├ž yollar─▒, isk├ónlar─▒ ve bunlarla ilgili anlat─▒mlara de─činilmektedir.

AnadoluÔÇÖ ya g├Â├ž etmi┼č olan Nogay T├╝rklerinin kendilerinin de bu y├Ânde yazm─▒┼č olduklar─▒ kaynaklar bulunmamaktad─▒r.

Osmanl─▒ Devlet ar┼čivlerinde bu konu ile ilgili ├že┼čitli belgeler bulunmaktad─▒r. Bu belgelerin baz─▒lar─▒n─▒ a┼ča─č─▒da k─▒saca de─čerlendirmek sureti ile Nogay T├╝rkleriÔÇÖnin AnadoluÔÇÖ da isk├ón edildikleri b├Âlgeler hakk─▒nda bilgilendirmede bulunaca─č─▒z;

├çerkes ve Nogay muhacirlerin AnadoluÔÇÖya yerle┼čme isteklerinin ├Ânceki muhacirlere uygulanan imk├ónlar ├žer├ževesinde kar┼č─▒lanmas─▒;

Osmanl─▒ topraklar─▒na yerle┼čmek arzusuyla d├Ânem d├Ânem gelmekte olan ve say─▒lar─▒ bin be┼č y├╝ze ula┼čan ├çerkes ve Nogay muhacirlerinin yak─▒nda birka├ž bin ki┼činin ilavesiyle arkas─▒ kesilmeden gelmeye devam edece─činin haber al─▒nd─▒─č─▒/ K─▒r─▒mÔÇÖdan Dobruca Ovas─▒ÔÇÖna yerle┼čtirilen muhacirlere Devlet taraf─▒ndan sa─članan imk├ónlar─▒n Kafkas halk─▒n─▒ da g├Â├ž etmeye te┼čvik etti─činin anla┼č─▒ld─▒─č─▒/├çerkes ve Nogaylar birbirlerinden ayr─▒lmayarak isk├ón i├žin AnadoluÔÇÖyu tercih ettiklerinden┬á k─▒┼č bast─▒rmadan Adana ve K├╝tahyaÔÇÖda isk├ón edilen hem┼čehrileriyle ayn─▒ ┼čartlarda yerle┼čtirilmeleri.. [12]

Nogay ve ├çerkes muhacirlerin Osmanl─▒ tabiiyetine giri┼čleri;

─░stanbulÔÇÖa gelmekte olan Nogay ve ├çerkes muhacirlerinin Rusya tebal─▒─č─▒n─▒ terk ederek Osmanl─▒ T├óbiiyetine girdiklerine dair kendilerine senet al─▒nmas─▒ i┼čleminin, sef├óretleri arac─▒l─▒─č─▒yla Rusya DevletiÔÇÖnden al─▒nacak olan yaz─▒l─▒ belgeye dayand─▒r─▒lmas─▒n─▒n gerekli g├Âr├╝ld├╝─č├╝.[13]

K─▒r─▒m ve Kafkasya muhacirlerinin isk├ónlar─▒ i├žin al─▒nacak tedbirler;

K─▒r─▒m ve KafkasyaÔÇÖdan gelerek kara ve deniz yoluyla vil├óyetlere g├Ânderilen muhacirlerin bir ├žo─ču hen├╝z isk├ón olunamad─▒─č─▒ndan peri┼čan halde bulunduklar─▒/bu durum yerel isk├ón memurlar─▒n─▒n ilgisiz davran─▒┼člar─▒ndan meydana geldi─činden dirayetli ve ehliyetli yeni memur ve subaylarla, nefret ettirmeden isk├óndaki g├╝├žl├╝─č├╝n anlat─▒lmas─▒ gerekti─či/ say─▒lar─▒ y├╝z elli bine ula┼čan muhacirlerin bar─▒nma, ziraat aletleri ve yiyecek masraflar─▒n─▒n otuz bin kese masraf ile kar┼č─▒lanabilece─činin hesapland─▒─č─▒,masraflar─▒n hay─▒rseverlerin katk─▒lar─▒yla azalt─▒labilece─či..[14]

├çerkes ve Nogay muhacirlerin miktar─▒n─▒ g├Âsteren liste;

1858 y─▒l─▒ndan itibaren ─░stanbulÔÇÖa gelerek Dobruca, Rodos, ─░zmit, K├╝tahya, Mihali├ž, Ankara, Sivas, Konya ve AdanaÔÇÖda isk├ón yerlerine g├Ânderilen ve ─░stanbulÔÇÖda misafir olarak bulunan ├çerkes ve Nogay muhacirlerinin hane ve n├╝fus miktar─▒n─▒ g├Âsterir liste.[15]

Kuban Kazaklar─▒ B├Âlgesinden gelecek olan muhacirlerin Adana, Ankara ve KonyaÔÇÖ da isk├ónlar─▒ ;

KafkasyaÔÇÖda Kuban Kazaklar─▒ b├Âlgesinden aileleriyle ortalama y├╝z yirmi bin ki┼činin Osmanl─▒ topraklar─▒na g├Â├ž istekleri hususunda Rus makamlar─▒yla yaz─▒┼čman─▒n tamamlanmas─▒ ├╝zerine gelecek olanlar─▒n Adana, Ankara ve KonyaÔÇÖ ya yerle┼čtirilmelerinin kararla┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒.[16]

Yukar─▒da bahsi ge├žen evraklarda da g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi ├Âzelde Nogay T├╝rklerinin genelde KafkasyaÔÇÖ dan g├Â├ž edenlerin kar┼č─▒la┼čm─▒┼č olduklar─▒ bir├žok g├╝├žl├╝kler vard─▒r. G├Â├ž yollar─▒nda kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒ zorluklar─▒n ard─▒ndan gelmi┼č olduklar─▒ ÔÇô nihayetinde yabanc─▒ olduklar─▒ ÔÇô yeni topraklarda bar─▒nma, yeme ÔÇô i├žme, yerle┼čme g├╝├žl├╝kleri ile kar┼č─▒la┼čt─▒lar. Nitekim bu g├╝├žl├╝kler tek tarafl─▒ olmam─▒┼čt─▒r. Gerek g├Â├ž edenler gerek g├Â├že maruz kalan Osmanl─▒ Devleti ve gerekse g├Â├ž edenlerin isk├ón edildikleri yerlerdeki ahali bu konuda epey s─▒k─▒nt─▒larla kar┼č─▒la┼čm─▒┼čt─▒r.

G├Â├ž edenlerin isk├ón edilmek ├╝zere yerle┼čtikleri yerlerde intibak sa─člamalar─▒, ahali ile kayna┼čmalar─▒ elbette ki epey bir zaman alm─▒┼čt─▒r. Bu kar┼č─▒la┼č─▒lan s─▒k─▒nt─▒lar olaylar─▒n farkl─▒ bir boyutunu te┼čkil etmektedir. Tarihsel olaylarda bu t├╝r sosyal boyutlara de─činmek muhakkak ki tarih├žilerin i┼či olmamakla birlikte genellikle sosyal boyutu g├Âz ard─▒ edilmektedir.

─░nsan─▒n sosyal bir varl─▒k olu┼ču ve nihayetinde al─▒┼čkanl─▒klar─▒n─▒ kolayl─▒kla terk edemiyor olu┼ču o g├╝nlerde bu mezalimi ya┼čayanlar─▒ anlamam─▒z─▒ sa─člamaktan uzakt─▒r. Nihayetinde g├╝n├╝m├╝zde bir ailenin oturmakta olduklar─▒ bir evden mecburiyet kar┼č─▒s─▒nda ta┼č─▒n─▒p bir ba┼čka ┼čehirde ayr─▒ bir eve yerle┼čmesi ve o eve al─▒┼čmas─▒, sosyal ├ževre edinmesi bile aylar s├╝rmektedir.

Bu g├Â├ž edi┼č mecburiyetler kar┼č─▒s─▒nda boyun e─čmek sureti ile ÔÇô yeri geldi─činde bir gece i├žerisinde ÔÇô yap─▒l─▒yor ise ve geride t├╝m mal varl─▒klar─▒n─▒, emeklerini b─▒rakarak ; o kaos ortam─▒nda ├žo─ču kez h─▒s─▒mlar─▒n─▒ akrabalar─▒n─▒ ve belki karde┼člerini, ├žocuklar─▒n─▒ ve e┼člerini yitirerek, kaybederek ve hatta cans─▒z bedenlerini geride b─▒rakarak yap─▒l─▒yor ise ; insanlar─▒n canlar─▒n─▒ kurtarma gayreti ile belki k├╝├ž├╝k k─▒yametlerini ya┼čarm─▒┼č gibi g├Â├ž etmeye mecbur edili┼člerini tahayy├╝l edebilmek g├╝n├╝m├╝z insan─▒ i├žin m├╝mk├╝n de─čil. Ve nihayetinde tahmin edilemez me┼čakkatler i├žerisinde devam eden ve belki aylar s├╝ren g├Â├ž├╝n ard─▒ndan s─▒─č─▒nd─▒klar─▒ yerde yeniden bir hayata ba┼člamak i├žin de tabiri caiz ise k├╝├ž├╝k mah┼čeri ya┼čamak gerekiyordu. Muhacirlerin AnadoluÔÇÖ ya iskanlar─▒ onlar ad─▒na k├╝├ž├╝k mah┼čerdi. Yeniden dirili┼č.

Bir kere Ahmet Cevdet Pa┼čaÔÇÖn─▒n m├╝┼čahede etti─či gibi, s├╝rekli olarak e┼čk─▒yal─▒k vakalar─▒n─▒n hedefi olan muhacirler, ÔÇťe┼čk─▒y├ó-y─▒ a┼č├óirin tec├óv├╝z├ót─▒ndan kendilerini silahlar─▒yla muhafaza ediyorlard─▒ÔÇŁ.[17]

Kendi iradeleri d─▒┼č─▒nda nas─▒l g├Â├ž etmek zorunda kald─▒lar ise bu kez yine kendi iradeleri d─▒┼č─▒nda kendilerine g├Âsterilen yerlerde iskana raz─▒ olmak durumundayd─▒lar. Nihayetinde zaten ba┼čka ├žareleri de bulunmamaktayd─▒. Kendileri i├žin tahsis edilen ├Âdeneklerle, yine kendilerine tahsis edilmi┼č olan arazilere yerle┼čmi┼čler ve buralarda kendileri i├žin yeni bir ya┼čam alan─▒ olu┼čturma gayreti i├žerisine girmi┼člerdi.

Nogay T├╝rklerinin g├Â├žler sonras─▒nda AnadoluÔÇÖ da isk├ón edildikleri yerler ve bunlarla ilgili Osmanl─▒ belgelerinden baz─▒lar─▒;

AnadoluÔÇÖdaki isk├ón yerleri ve Nogay ad─▒n─▒n ge├žti─či belgelerden ├Ârnekler;

Kafkaslardan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖ ne ya┼čanan g├Â├ž dalgalar─▒ nihayetinde onun halefi olan T├╝rkiye CumhuriyetiÔÇÖnin demografik yap─▒s─▒nda da kayda de─čer fevkalade de─či┼čikliklere yol a├žm─▒┼čt─▒r. Nitekim s├Âz├╝n├╝ etti─čimiz K─▒r─▒m Tatar─▒ÔÇÖn─▒n ve NogayÔÇÖ─▒n soyundan gelip g├╝n├╝m├╝zde T├╝rkiyeÔÇÖde, Bulgaristan ve Romanya gibi arazisi ge├žmi┼čte Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde yer alan ├╝lkelerde ve ayr─▒ca -T├╝rkiyeÔÇÖden ve bu ├╝lkelerden giderek yerle┼čmek suretiyle- Almanya, Hollanda, Fransa, ─░svi├žre, Amerika Birle┼čik Devletleri, Avusturalya, Yeni Zelanda gibi ├žok farkl─▒ devletlerde ya┼čayan insanlar─▒n say─▒s─▒ milyonlarla ifade edilmektedir.ÔÇŁ[18]

 

K─▒r─▒m Sava┼č─▒ sonras─▒nda Osmanl─▒ DevletiÔÇÖ ne gelen muhacirlerin isk├ón ve ia┼če i┼čleri ile ilgilenen Ticaret Nezareti ve ─░stanbul ┼×ehremaneti bulunmaktayd─▒. Yo─čun g├Â├žlerle ba┼č edemeyen bu iki kurumun yerine sonradan 1860 y─▒l─▒nda sadece bu konu ile ilgilenmek ├╝zere Muhacir├«n Komisyonu kuruldu.[19]

Nogay T├╝rkleriÔÇÖ nin yukar─▒da ad─▒ ge├žen kurumlar taraf─▒ndan ├že┼čitli yerlerde kay─▒tlar─▒ yap─▒l─▒rken ve isk├ón edildikleri yerlerdeki kay─▒tlar─▒nda sadece Nogaylar olarak adland─▒r─▒lmam─▒┼člard─▒r. Kimi zaman ├çerkes veya K─▒r─▒m Tatarlar─▒ veya Kafkas, Kara├žay veya Da─č─▒stan muhacirleri ilen birlikte gelen Nogay T├╝rkleri gelmi┼č olduklar─▒ yer adlar─▒na g├Âre veya gruplar─▒n adlar─▒ ile de kaydedilmi┼člerdir. Dolay─▒s─▒yla Osmanl─▒ DevletiÔÇÖ ne g├Â├ž eden Nogay T├╝rkleri ile ilgili kesin rakamlar ifade edebilmek m├╝mk├╝n olmamaktad─▒r. Hal b├Âyle iken ├že┼čitli kaynaklarda g├Â├ž eden Nogay T├╝rklerinin n├╝fusunun 70 bin ile 150 bin aras─▒nda oldu─ču ifade edilmektedir.

├ľrne─čin, 1854-1860 y─▒llar─▒ aras─▒nda Kuban ve Nogay b├Âlgelerinden gelip AnadoluÔÇÖ ya yerle┼čen Tatarlar─▒n say─▒s─▒ 170 bindir. Denilmektedir.[20]

Bunun en ├žarp─▒c─▒ ├Ârne─či K─▒r─▒mÔÇÖdan g├Â├ž etmek zorunda kalan Nogaylar i├žin ge├žerlidir. K─▒r─▒mÔÇÖdan g├Â├ž edenlerin ├žo─čunun K─▒r─▒m Tatar─▒ olarak kaydedilmesi biraz da NogayÔÇôK─▒r─▒m ayr─▒m─▒n─▒n olmamas─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r. Hakan K─▒r─▒ml─▒ bu konuda ÔÇťKaba bir ayr─▒mla hanl─▒k devrinde K─▒r─▒m Yar─▒madas─▒ÔÇÖnda az ├žok yerle┼čik hayat d├╝zeni i├žinde ya┼čayan T├╝rk ve M├╝sl├╝manlar ÔÇťK─▒r─▒m Tatar─▒ÔÇŁ, hanl─▒─č─▒n yar─▒mada d─▒┼č─▒nda, anakaradaki geni┼č arazilerinde esasen hayvanc─▒l─▒─ča dayal─▒ g├Â├žebe bir hayat s├╝rd├╝ren ve yine T├╝rk ve M├╝sl├╝man olmalar─▒na ra─čmen yar─▒madadakilerden bir ├Âl├ž├╝de farkl─▒ ├Âzg├╝n k├╝lt├╝r├╝ ve leh├žesi olanlara ise ÔÇťNogayÔÇŁ olarak adland─▒r─▒labilirler. Ancak temelde yanl─▒┼č olmamakla birlikte, bu tasnif de kesin ve her zaman ge├žerli olmaktan ├žok uzakt─▒r. Nihayetinde, K─▒p├žak bozk─▒rlar─▒ndan K─▒r─▒m Yar─▒madas─▒ÔÇÖna gelip yerle┼čik hayata ge├žen her ÔÇťNogayÔÇŁ, teknik olarak ÔÇťK─▒r─▒m Tatar─▒ÔÇŁ h├óline gelmekteydi. Nitekim K─▒r─▒m Yar─▒madas─▒ d├óhilindeki kuzey b├Âlgesinde yer alan bozk─▒r (├ç├Âl) b├Âlgesinin yerli halk─▒ olan, dillerinde ve fizyonomilerinde bariz K─▒p├žak ├Âzellikleri ta┼č─▒yan K─▒r─▒m Tatarlar─▒, g├╝n├╝m├╝zde dahi halk aras─▒nda ÔÇťNogayÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lmaktad─▒rÔÇŁ demektedir.[21]

Nogay muh├ócirler AnadoluÔÇÖ da belli yerlere de─čil da─č─▒n─▒k halde bir├žok yerlere isk├ón edilmek ├╝zere da─č─▒t─▒lm─▒┼člard─▒r. Bunlardan baz─▒lar─▒ ┼čunlard─▒r;

Kuban B├Âlgesinden gelen muhacirlerin isk├ón i├žin Mamuret├╝laziz (bu g├╝nk├╝ ad─▒ Elaz─▒─č) ve Sivas vilayetlerine iskan edilmeleri.[22]

Mecidiye Kaz├ós─▒ Setme semtinde bulunan Kuban muhacirleri ili┼čkin belge neticesinde bu g├╝nk├╝ K─▒r┼čehirÔÇÖe ba─čl─▒ ├çi├žekda─č─▒ il├žesinde Nogaylar─▒n isk├ón edildiklerini biliyoruz.[23]

1858 y─▒l─▒ndan itibaren ─░stanbulÔÇÖ a gelerek ─░zmit, K├╝tahya, Mihali├ž, Ankara, Sivas, Konya ve AdanaÔÇÖdaki isk├ón yerlerine g├Ânderilen Nogay ve ├çerkes muhacirlere ili┼čkin belge[24]

KubanÔÇÖdan gelecek olan muhacirlerin Samsun, Sivas ve SinopÔÇÖa yerle┼čtirilmelerine ili┼čkin belge[25]

Haydarpa┼čaÔÇÖ da bekletilen ve KonyaÔÇÖ ya iskanlar─▒ uygun g├Âr├╝len Nogay muhacirlerinden ayr─▒lmak istemeyip K─▒br─▒s Ceziresi ne g├Ânderilmeleri uygun g├Âr├╝len Hayal├« Canboyluk Kabilesinin ─▒srarla di─čer Nogaylarla birlikte KonyaÔÇÖ ya gitmek istediklerini belirten bir ba┼čka belge[26]

Erzurum, Sivas, Trabzon, Diyarbekir vilayetlerinde ├çerkes, ├çe├žen ve Nogay muhacirlerinden silahla dola┼čarak e┼čk─▒yal─▒k yapanlar─▒n cezaland─▒r─▒lmas─▒ ile ilgili belge [27]

K─▒r┼čehirÔÇÖe g├Ânderilen Nogay muhacirlerinin bir k─▒sm─▒ m├╝nasip k├Âylere par├ža par├ža yerle┼čtirilirken, bunlar─▒n bir k─▒sm─▒ da Ni─čde sanca─č─▒nda bulunan Aksaray, K─▒r┼čehir, Arapsun, ├ťrg├╝p ve Bor kazalar─▒na g├Ânderilmi┼č iseler de K─▒r┼čehirÔÇÖde bulunanlar k├Âylere yerle┼čtirilmeyi pek kabul etmemi┼člerdir. Aksaray taraflar─▒na gitmek isteyenler Pa┼ča Da─č─▒ taraflar─▒na gitmi┼člerdir. Konya eyaleti d├óhilinde 15 bine yak─▒n n├╝fus bulunmaktad─▒r. Ankara mutasarr─▒f─▒ Nurettin Pa┼čaÔÇÖ ya yaz─▒lan yaz─▒da Ni─čde ve K─▒r┼čehir taraflar─▒na yerle┼čtirilen muhacirlerin b├╝y├╝k ├žo─čunlu─čunun hali peri┼čan olup Yozgat taraflar─▒na gittikleri belirtilerek e─čer orada isk├ón olunmazlar ise geriye d├Ân├╝┼čleri daha masrafl─▒ olaca─č─▒ndan bunlar─▒n Ankara eyaletinde m├╝nasip yerlere yerle┼čtirilmesi istenmektedir. Nogay muhacirlerinden ve Canbay tak─▒m─▒ndan 141 hane n├╝fusun K─▒r┼čehir kazas─▒nda Malya ├ç├Âl├╝ÔÇÖnde Ba─čdatl─▒ nam mahalde in┼ča olunan hanelerde oturmaktad─▒rlar. Ancak Abd├╝lmelik Hoca ve di─čerlerinin tahrikleri sonucunda ├çi├žekda─č─▒ taraflar─▒na gitmek gibi arzular─▒ olu┼čtu─čunda, bunlar─▒n ba┼čka bir yere nakil edilemeyecekleri kendilerine a├ž─▒klanm─▒┼čt─▒r. K─▒r┼čehirÔÇÖe yerle┼čtirilmi┼č olan Nogaylar g├╝n├╝m├╝zde Boztepe il├žesine ba─čl─▒ Malya Ovas─▒ s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde ├ť├žkuyu k├Ây├╝nde Kaman il├žesine ba─čl─▒ De─čirmen├Âz├╝, Tat─▒k, Nogay K─▒z─▒k├Âz├╝, K─▒r┼čehir/Akp─▒nar il├žesine ba─čl─▒ Birecik k├Ây├╝n├╝n bir mahallesi ile K─▒r─▒kkale ili Keskin il├žesine ba─čl─▒ Polatyurdu k├Âylerinde mesk├╗ndurlar. Ayr─▒ca baz─▒ k├Âylerde ise perakende yani tek bir aile ┼čeklinde yerle┼čtirilmi┼člerdir. ├ľrne─čin; merkeze ba─čl─▒ A┼ča─č─▒ Homurlu k├Ây├╝nde oldu─ču gibi. 60 ya┼č ve ├╝zerindekiler T├╝rkiye T├╝rk├žesinin yan─▒ s─▒ra Tatarcay─▒ bilmektedirler. Yeni yeti┼čen gen├žler ise T├╝rkiye T├╝rk├žesinden ba┼čka bir dil bilmemektedirler. K─▒r┼čehirÔÇÖe yerle┼čtirilen Nogay muhacirleri g├╝n├╝m├╝zde i├žerisinde ya┼čad─▒klar─▒ toplumla b├╝t├╝nle┼čmi┼č bir ┼čekilde uyum i├žerisinde ya┼čamaktad─▒rlar.[28]

─░sk├ón yeri olarak se├žilen vilayetlerden birisi de AdanaÔÇÖd─▒r. Bu ba─člamda 1859ÔÇô1861 y─▒llar─▒ aras─▒nda Adana EyaletiÔÇÖne 20.511 Nogay yerle┼čtirilmi┼čtir. Bunlardan bir k─▒sm─▒ Ceyhan Nehri boylar─▒na toplu olarak yerle┼čtirildi.[29]

Anadolu d─▒┼č─▒ndaki yerle┼čimleri

Konumuzla ilgili olmasa bile Nogaylar─▒n AnadoluÔÇÖ nun haricinde ├že┼čitli yerlere de isk├ón edildi─čini g├Âsterir belgelere de─činmekte fayda var.

Silistre Kazas─▒n─▒n (Bug├╝nk├╝ BulgaristanÔÇÖ da Dobruca b├Âlgesinde) k├Âylerinde isk├ón edilen ├çerkez ve Kuban muhacirleri i├žin ev in┼ča edilerek kaza kaymakam─▒ ve yerli halk taraf─▒ndan g─▒da yard─▒m─▒ yap─▒ld─▒─č─▒na dair belge.[30]

Bug├╝n Bulgaristan s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde kalan Zi┼čtovi, Ni─čbolu, Plevne ve Lof├ža kazalar─▒nda isk├ón edilen Nogay muhacirlerden sa─članan ├Â┼č├╝r geliri ile Abaza muhacirlerin masraflar─▒n─▒n kar┼č─▒lanmas─▒ hu┼čunda ki belge.[31]

Sadaret emri ├╝zerine ├ťsk├╝p (Bu g├╝nk├╝ MakedonyaÔÇÖdad─▒r) Eyaleti civar─▒nda K─▒r─▒m, Nogay ve ├çerkes muhacirlerin yerle┼čik ahali ile durumunu anlat─▒r belge [32]

SuriyeÔÇÖ VilayetiÔÇÖnde isk├ón edilen ├çerkes, Nogay ve Ma─čribi Muhacirler ile ilgili bir belge[33]

1858 y─▒l─▒ndan itibaren ─░stanbulÔÇÖ a gelerek Dobruca (bu g├╝nk├╝ Romanya, Rodos, ─░zmit, K├╝tahya, Mihali├ž, Ankara, Sivas, Konya ve AdanaÔÇÖ daki isk├ón yerlerine g├Ânderilen Nogay ve ├çerkes muhacirlere ili┼čkin belge[34]

RumeliÔÇÖye g├Ânderilen Kafkas muhac├«rleri K─▒r─▒m, Nogay ve ├çerkeslerden olu┼čmaktayd─▒. ─░stanbulÔÇÖa gelip buradan da DobrucaÔÇÖya daimi isk├ón edilmeleri i├žin muhac├«rlerin sevk edilmesi ikinci yola bir ba┼čka ├Ârnektir.[35]

Nogay T├╝rk├╝, 26 Ocak 1860ÔÇÖta ├çerkes muhac├«rlerinden Natuha├ž kabilesinden yirmi dokuz hane, y├╝z on ├╝├ž n├╝fusun 15 ┼×ubat 1860ÔÇÖta RumeliÔÇÖye isk├ón olunmalar─▒n─▒ belgelerden izlemekteyiz. [36]

Benzer belgelerde Nogay T├╝rklerinin K─▒br─▒s adas─▒na ve daha ba┼čka b├Âlgelere isk├ón─▒na ili┼čkin ├že┼čitli belgeler de bulunmaktad─▒r.

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin da─č─▒lma s├╝recinde ya┼čan─▒lan sava┼člar ve kurtulu┼č m├╝cadelesi ile kurulan yeni T├╝rkiye DevletiÔÇÖnin yeniden ┼čekillenen s─▒n─▒rlar─▒ yeni bir g├Â├ž dalgas─▒na neden oldu. Yeni T├╝rk Devletinin, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin par├žalanmas─▒ ile y├╝zy─▒llard─▒r T├╝rk topra─č─▒ olarak kalan yerleri b─▒rakmak zorunda kal─▒┼č─▒ ve bu b─▒rak─▒lan yerlere daha ├Ânce ├že┼čitli nedenlerle g├Â├ž etmek zorunda kalan bir├žok muhacir halk─▒n yeniden yeni T├╝rk DevletiÔÇÖnin s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde bir yer edinebilmek i├žin g├Â├ž etmek zorunda b─▒rakt─▒.

Bu yeni g├Â├ž dalgas─▒ ile ilgili bir├žok yay─▒n olmas─▒na kar┼č─▒n yine maalesef bu konu i├žerisinde Nogay T├╝rklerinin yerle┼čik durumda olduklar─▒ Bulgaristan, Romanya, Makedonya gibi ├╝lkelerdeki durumlar─▒na de─činen; ne kadar─▒n─▒n AnadoluÔÇÖ ya g├Â├ž edip ne kadar─▒n─▒n Osmanl─▒ Devleti d├Âneminde isk├ón edildikleri yerlerde kald─▒klar─▒ ya da ayn─▒ b├Âlgeler i├žerisinde yer de─či┼čtirdikleri hakk─▒nda pek fazla bilgi mevcut de─čildir.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  18.Y├╝zy─▒l sonu Osmanl─▒-Kafkas ili┼čkileri ve Ferah Ali Pa┼ča

1923 y─▒l─▒nda Lozan anla┼čmas─▒na ek protokol uyar─▒nca Yunan Devleti ile T├╝rk Devleti aras─▒nda var─▒lan anla┼čma ile bir m├╝badele s├╝reci ba┼člad─▒. Bu m├╝badelenin en ├Ânemli noktas─▒, zorunlu g├Â├že tabii tutulacak olanlar─▒n dili veya milliyeti de─čil dini esas al─▒nacakt─▒. Nihayetinde hi├ž Rumca veya Yunanca bilmeyen binlerce Hristiyan T├╝rkler YunanistanÔÇÖa g├Ânderilirken hi├ž T├╝rk├že bilmeyen ve Bulgarca, Yunanca, Arnavut├ža, Romence konu┼čan M├╝sl├╝man halklarda T├╝rkiyeÔÇÖ ye g├Â├že zorlanm─▒┼člard─▒. Osmanl─▒ d├Âneminde ├že┼čitli g├Â├žler neticesinde KafkasyaÔÇÖdan, K─▒r─▒mÔÇÖdan Osmanl─▒ÔÇÖya s─▒─č─▒nan Nogay T├╝rklerinden az da olsa bir k─▒sm─▒ Selanik b├Âlgesine ge├žmi┼člerdi. Yine bu m├╝badele s├╝recinde bunlar─▒n ak─▒betleri hakk─▒nda yeterli bilgi bulunmamaktad─▒r.

Nogay T├╝rklerinin g├╝n├╝m├╝zdeki yerle┼čim yerleri;

T├╝rkiye CumhuriyetiÔÇÖnin kurulu┼čundan sonra ya┼čan─▒lan bir├žok i├ž kar─▒┼č─▒kl─▒klar ve isyanlar nedeniyle az─▒nl─▒klar meselesi her zaman ├╝rpererek bak─▒lan bir konu olmu┼čtur. ├ťlkedeki etnik ve dini az─▒nl─▒klar meselesi nedeniyle ya┼čan─▒lan s─▒k─▒nt─▒lar ve bunlardan kaynaklanan hassasiyetler maalesef T├╝rk soylu halklar i├žinde ge├žerli olmu┼čtur.

├ťlkemizdeki ├╝niversitelerde, akademik ve entelekt├╝el ├ževrelerde ve hen├╝z olgunla┼čmam─▒┼č olsa da ├že┼čitli ara┼čt─▒rma kurum ve kurulu┼člar─▒nda, o d├Ânemin so─čuk sava┼č ortam─▒nda uyuyan devi uyand─▒rmamak ve kom┼čuluk ili┼čkilerini zedelememek ad─▒na, bir Sovyet ├žekincesiyle T├╝rk halklar─▒na y├Ânelik ├žok az ara┼čt─▒rmalar yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

T├╝rk milletini meydana getiren etnisite unsurlar─▒ devletin bir imparatorluk varisi olmas─▒ hasebiyle olduk├ža ├že┼čitlilik g├Âstermektedir. Hal b├Âyle iken bu konu her zaman bir taassup halini korumu┼čtur. Milleti meydana getiren unsurlar─▒n ├žok b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ T├╝rk soylu gruplardan meydana gelmesine kar┼č─▒n bunu a┼čmak bug├╝n bile h├ól├ó g├╝├ž.

Bu ortam i├žerisinde akademik ├ževre i├žerisinde Nogay T├╝rklerini inceleyen, bu konu ile ilgili ├žal─▒┼čmalar yapan ├žok az ki┼či olmu┼č. Nogay T├╝rkleriÔÇÖ nin AnadoluÔÇÖ ya ilk g├Â├žlerinin ard─▒ndan neredeyse iki as─▒r ge├žmi┼č olmas─▒na kar┼č─▒n yeteri kadar ara┼čt─▒rma yap─▒lmam─▒┼č.

Dolay─▒s─▒yla Nogay T├╝rklerinin AnadoluÔÇÖ da yerle┼čik olarak ya┼čad─▒klar─▒ yerler ile ilgili kaynaklar da olduk├ža s─▒n─▒rl─▒. Bu konu ile ilgili olarak hen├╝z 2012 y─▒l─▒na kadar bas─▒lm─▒┼č olan bir kitap mevcut de─čildi. Nogay T├╝rklerinin T├╝rkiyeÔÇÖ de ya┼čad─▒klar─▒ yerlerden ziyade, akademik e─čitimlerini tamamlamak i├žin tez haz─▒rlayan ├Â─črencilerin, bulunduklar─▒ ├ževrelerde ya┼čayan Nogay T├╝rklerinin tarihleri, k├╝lt├╝rleri ve yerle┼čtikleri yerleri ile ilgili birka├ž ├žal─▒┼čmadan ├Âteye ge├žmemi┼čtir.

Bunun ├╝├ž nedeni vard─▒r. ─░lki yukar─▒da bahsetti─čimiz gerek├želerden ├Ât├╝r├╝ gerek devletin gerekse o d├Ânemde devlet kurumu stat├╝s├╝nde olan ├╝niversitelerin sadece Nogay T├╝rkleri ile de─čil ayn─▒ zamanda di─čer T├╝rk soylu halklara y├Ânelik dar bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ndan kaynaklanan ilgisizlikleriydi.

Bir di─čer etken ise T├╝rk Tarih Kurumu Eski Ba┼čkan─▒ Prof. Dr. Yusuf Hala├žo─čluÔÇÖ nun da belirtti─či gibi Nogay T├╝rklerinin kendilerini T├╝rkten ba┼čka bir ┼čey g├Ârmedikleri ve gerek Osmanl─▒ gerekse T├╝rkiye Cumhuriyeti d├Ânemi i├žerisinde hi├žbir isyana kar─▒┼čmamalar─▒, kar─▒┼č─▒kl─▒klar zaman─▒nda devletten yana tav─▒r koymalar─▒ ve neticesinde gerek ├╝lke i├žinde gerekse bat─▒ da, devlet i├žerisinde bir etnisite olu┼čturacak, bir tehdit unsuru olarak kullan─▒labilecek kapasiteye ve altyap─▒ya sahip olamamalar─▒ndan ├Ât├╝r├╝, hem devlet kurumlar─▒ taraf─▒ndan hem de bat─▒daki akademik ve ├že┼čitli ara┼čt─▒rma kurumlar─▒ taraf─▒ndan g├Âz ard─▒ edilmi┼člerdir. Bu nedenle bat─▒l─▒ kaynaklarda da Nogay T├╝rkleri ile ilgili olarak ÔÇô T├╝rkiyeÔÇÖdekinden daha fazla olmas─▒na kar┼č─▒n ÔÇô az say─▒da ara┼čt─▒rma yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

┼×ayet tersi bir durum olmu┼č olsa idi ve Nogay T├╝rkleri T├╝rkiyeÔÇÖ de etnisite olu┼čturabilecek bir grup olarak g├Âr├╝lebilseydi ve Nogay T├╝rkleriÔÇÖ de bu yolda ├že┼čitli ├žal─▒┼čmalar i├žerisinde bulunarak kendilerini T├╝rk aidiyetinden farkl─▒ bir aidiyet i├žerisinde hissetmi┼č olsalard─▒, ansiklopedik bir cilt de─čil k├╝lliyat olu┼čturabilecek ciltler dolusu ara┼čt─▒rmalara konu olurlard─▒.

├ť├ž├╝nc├╝ ve sonuncu etken ise bizzat├«hi Nogay T├╝rkleriÔÇÖ nin kendilerinden kaynaklanmaktad─▒r. K─▒saca ├Âzetlemek gerekirse Nogay T├╝rkleri g├Â├žler sonunda yerle┼čtikleri yerlerde genellikle komin bir hayat─▒ tercih edecek ┼čekilde ┼čehirlerden uzak, e─čitimin k─▒s─▒tl─▒ oldu─ču yerlerde ya┼čamay─▒ tercih etmi┼člerdir. Neticesinde e─čitim seviyesi d├╝┼č├╝k bir toplum olarak ortaya ├ž─▒kmaktad─▒rlar. Bu durumun ya┼čan─▒l─▒yor olmas─▒ ayn─▒ zamanda kendi i├žlerinde, kendi toplumlar─▒n─▒n ya┼čay─▒┼člar─▒n─▒, gelenek ve g├Âreneklerini, g├Â├ž hikayelerini yazacak ayd─▒n kimselerin olmay─▒┼č─▒na da sebebiyet vermektedir. Sonu├ž itibari ile T├╝rkiyeÔÇÖ de ya┼čayan Nogay T├╝rkleriÔÇÖ ne ait bir edebiyat literat├╝r├╝ bulunmamaktad─▒r.

Bu anlat─▒m─▒n ard─▒ndan konumuza d├Ânersek, Nogay T├╝rklerinin T├╝rkiyeÔÇÖ deki yerle┼čimleri ile ilgili olarak hen├╝z 2012ÔÇÖ ye kadar bir kitab─▒n olmad─▒─č─▒n─▒ belirtmi┼čtik.

├ľzelde sadece Nogay T├╝rkleri ile ilgili olmamakla beraber ÔÇťT├╝rkiyeÔÇÖdeki K─▒r─▒m Tatar ve Nogay K├Ây Yerle┼čimleriÔÇŁ[37] isimli kitab─▒ ile bu bo┼člu─ču dolduran Hakan K─▒r─▒ml─▒, uzun y─▒llar s├╝ren ve saha ara┼čt─▒rmalar─▒ ile ger├žekle┼čen eserinde T├╝rkiyeÔÇÖ deki bir├žok K─▒r─▒m Tatar ve Nogay k├Âylerinin ve yerle┼čimlerinin varl─▒─č─▒n─▒ tespit etmi┼čtir.

K─▒r─▒mÔÇÖ l─▒ kitab─▒nda Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan kuruldu─ču tespit edilen k├Ây yerle┼čimlerinin yan─▒ s─▒ra, NogaylarÔÇÖ─▒n sonradan yerle┼čtikleri k├Ây yerle┼čimlerinin de tespitlerini yapm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca tespit edilen bir├žok k├Âyde genellikle Nogay T├╝rkleri ve K─▒r─▒m Tatarlar─▒ bir arada ya┼čam─▒┼člar ya da ya┼čamaya devam etmektedirler.

Nogay T├╝rklerinin ya┼čam─▒┼č oldu─ču ya da h├ól├ó ya┼čamakta olduklar─▒ yerle┼čimler[38]

Hakan K─▒r─▒ml─▒ÔÇÖn─▒n yapm─▒┼č oldu─ču ara┼čt─▒rmalar─▒ esas alarak, kitab─▒nda Nogay T├╝rklerinin T├╝rkiyeÔÇÖnin pek ├žok yerinde daha ├Ânce ya┼čay─▒p ayr─▒ld─▒klar─▒ veya hala ya┼čad─▒klar─▒ belirtilen k├Âyleri ve bu k├Âylerin bulunduklar─▒ illeri k─▒sa ├Âzetlerle s─▒ralarsak;

ADANA:

Adana ili Ceyhan il├žesine ba─čl─▒ Mercimek ve B├╝y├╝k Mang─▒t Beldesi, Alt─▒kara, ├çakaldere, ├çiftlikler, Kelemeti, K─▒l─▒├žkaya, K├╝├ž├╝k Mang─▒t, Sirkeli, Toktam─▒┼č ve Y─▒lankale K├ÂyleriÔÇÖnde Nogay T├╝rkleri ya┼čam─▒┼č veya h├ól├ó ya┼čamaktad─▒r.

Bu k├Âylerden Alt─▒kara, B├╝y├╝k Mang─▒t, ├çiftlikler, Kelemetli, Mercimek, Sirkeli ve Toktam─▒┼č K├Âyleri isk├ónlar s─▒ras─▒nda 1860 y─▒llar─▒nda Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan kurulmu┼čtur.

AFYON:

Afyon ili ├çay il├žesine ba─čl─▒ Orhaniye k├Ây├╝ ile, K─▒z─▒l├Âren il├žesi Yenibelkavak (Muhacir Belkavak) k├Ây├╝nde Nogay T├╝rkleri ya┼čamaktad─▒r.

Yenibelkavak k├Ây├╝ Nogaylar geldi─činde viran halde iken Nogaylar─▒n isk├ón─▒ndan sonra yeniden canland─▒─č─▒ belirtiliyor. Her iki k├Âyde de 1860ÔÇÖl─▒ y─▒llarda ya┼čan─▒lmaya ba┼članm─▒┼č

ANKARA:

Nogay T├╝rklerinin en yo─čun ya┼čad─▒klar─▒ illerden biri de AnkaraÔÇÖd─▒r.

G├Âlba┼č─▒ il├žesine ba─čl─▒ Ahiboz k├Ây├╝ 1870 y─▒l─▒nda Nogay T├╝rklerine ev sahipli─či yapmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r.

G├╝nalan (Holoz) k├Ây├╝ K─▒r─▒m Tatarlar─▒ taraf─▒ndan kurulmu┼č ancak k├Âyde 10 kadar Nogay T├╝rk├╝ÔÇÖ n├╝n varl─▒─č─▒ o d├Ânemde bilinmekte.

B├ól├ó il├žesine ba─čl─▒ Ahmet├žay─▒r─▒ k├Ây├╝ne 1862 y─▒l─▒nda, Tatarh├Ây├╝k (┼×edidh├Ây├╝k) K├Ây├╝ne 1860 y─▒l─▒nda gelmi┼člerdir.

┼×erefliko├žhisar il├žesine ba─čl─▒ Ak─▒n k├Ây├╝ ve Do─čankaya (Abd├╝lgedi─či/Karakura) K├Ây├╝ ve ┼×eker K├Ây├╝ 1860 y─▒llar─▒nda Nogaylar taraf─▒ndan kurulmu┼č.

Haymana il├žesine ba─čl─▒ ├çayraz k├Ây├╝ne 1899 y─▒l─▒nda yerle┼čmi┼čler. ├çingirli k├Ây├╝ 1860ÔÇÖl─▒ y─▒llarda,

Polatl─▒ il├žesine ba─čl─▒ Sakarya (T─▒rnaks─▒z) k├Ây├╝ne 1906-1907 y─▒llar─▒nda gelinmi┼č. Tatl─▒kuyu k├Ây├╝ne ise 1904-1906 y─▒llar─▒ aras─▒nda gelinmi┼č.

BALIKES─░R:

Bal─▒kesir merkez il├žeye ba─čl─▒ Halkap─▒nar k├Ây├╝ 1861 y─▒l─▒nda Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan kurulmu┼č.

Susurluk il├žesine ba─čl─▒ Babak├Ây 1850ÔÇÖl─▒ y─▒llar─▒n sonunda Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan kurulmu┼č.

Sultan├žay─▒r K├Ây├╝ 1860 y─▒llar─▒nda Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan kurulmu┼č.

Havran il├žesine ba─čl─▒ B├╝y├╝kdere BeldesiÔÇÖ ne 1930 y─▒l─▒nda RomanyaÔÇÖdan gelen Nogay T├╝rkleri yerle┼čtirilmi┼č. K├Âye ilk gelen muhacirleri ise 1860ÔÇÖl─▒ y─▒llarda gelen K─▒r─▒m Tatarlar─▒d─▒r.

Band─▒rma il├žesine ba─čl─▒ Orhaniye k├Ây├╝nde de Nogay T├╝rkleri isk├ón edilmi┼čler.

BURSA:

Karacabey il├žesine ba─čl─▒ Bak─▒rk├Ây (Makri) K─▒r─▒m Tatar ÔÇô Nogay muhacir k├Ây├╝d├╝r.

Hamidiye (Bulgarlar) K├Ây├╝ÔÇÖne 1880ÔÇÖli y─▒llarda DobrucaÔÇÖdan g├Â├ž eden Nogay T├╝rkleri de yerle┼čtirilmi┼č.

Ovaesemen k├Ây├╝ne ise 1850 y─▒llar─▒ sonu veya 1860 y─▒llar─▒ ba┼č─▒nda Nogay T├╝rkleri isk├ón edilmi┼člerdir.

Mustafakemalpa┼ča il├žesine ba─čl─▒ Dorumtay K├Ây├╝ 1859 y─▒l─▒nda Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan kurulmu┼čtur. K├Âye 93 harbi sonras─▒nda gelen Nogay T├╝rkleri ve K─▒r─▒m Tatarlar─▒ da vard─▒r.

ÇANKIRI:[39]

Nogay T├╝rkleri 1862 y─▒l─▒nda isk├ón edilmek ├╝zere yakla┼č─▒k 200 hanenin Kengiri (├çank─▒r─▒) sanca─č─▒na g├Ânderildi─či belirtilmektedir. Mang─▒t kabilesine mensup olan Nogaylar bir m├╝ddet isk├ón edildikleri yerde kald─▒ktan sonra Urfa Sanca─č─▒na yerle┼čmek istediklerini belirterek bulunduklar─▒ mahalden ayr─▒lm─▒┼člard─▒r.

ÇORUM:

Alaca il├žesine ba─čl─▒ K─▒z─▒ll─▒ K├Ây├╝ÔÇÖ ne 1880 li y─▒llarda DobrucaÔÇÖ dan g├Â├ž etmi┼č az say─▒da Nogay ve K─▒r─▒m Tatar muhaciri vard─▒r.

ESK─░┼×EH─░R:

Eski┼čehir merkez il├žeye ba─čl─▒ Kalkanl─▒ K├Ây├╝ÔÇÖ ne 1860ÔÇÖ l─▒ y─▒larda Nogay T├╝rkleriÔÇÖ nin isk├ón edildi─či bilinmektedir.

Kara├žay K├Ây├╝ 1880ÔÇÖlerin ilk yar─▒s─▒nda K─▒r─▒m Tatarlar─▒ taraf─▒ndan kurulmu┼č olup 1893ÔÇÖ den sonra baz─▒ Nogaylar─▒n buraya yerle┼čtikleri bilinmektedir.

Alpu il├žesine ba─čl─▒ Aktepe (R─▒fk├«keye) k├Ây├╝n├╝ kuran Nogay T├╝rklerinin 1850ÔÇÖli y─▒llar─▒n sonunda Bug├╝nk├╝ Romanya s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde kalan DobrucaÔÇÖn─▒n Alakap─▒, Nazar├ža, Hac─▒d├Âlek ve Kalayc─▒ k├Âylerinden geldikleri tespit edilmi┼č.

I┼č─▒k├Âren (Aziziye/Arapkuyusu) k├Ây├╝ne Nogaylar ilk olarak 1880ÔÇÖlerin sonunda gelmi┼člerdir.

Esence (┼×efkatiye/Yellice) k├Ây├╝ yine Dobruca g├Â├žmeni Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan XIX. Y├╝zy─▒l sonlar─▒nda kurulmu┼č.

Seyitgazi il├žesine ba─čl─▒ De─či┼č├Âren K├Ây├╝ 1860ÔÇÖl─▒ y─▒llarda Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan yeniden kurulan bir k├Âyd├╝r.

Mahmudiye il├žesine ba─čl─▒ Hamidiye K├Ây├╝ 93 harbi sonras─▒nda DobrucaÔÇÖdan gelen Nogay muhacirler taraf─▒ndan kurulmu┼č.

GAZ─░ANTEP:

Nurda─č─▒ il├žesine ba─čl─▒ ├çakmak (Muh├ócir├«n- i Cedid) K├Ây├╝ Nogay T├╝rklerinin isk├ón sonras─▒ az say─▒da da olsa yerle┼čtikleri bir k├Âyd├╝r.

Nogaylar (Muh├ócir├«n- i At├«k) K├Ây├╝, ├žakmak K├Ây├╝ne kom┼ču bir k├Âyd├╝r. Anlat─▒lanlara g├Âre 1850ÔÇÖli y─▒lar─▒n sonunda Rus Devletinde Binba┼č─▒ r├╝tbesi ta┼č─▒yan Hasan Bey ad─▒nda bir Nogay komutan─▒n ├Ânderli─činde Nogay T├╝rkleri buraya gelmi┼člerdir.

KIRIKKALE:

K─▒r─▒kkaleÔÇÖnin Keskin il├žesine ba─čl─▒ Polatyurdu K├Ây├╝ÔÇÖ ne 1861 y─▒l─▒nda Nogay T├╝rkleri isk├ón edilmi┼č ancak kal─▒c─▒ olmam─▒┼člard─▒r.

├ť├žkuyu K├Ây├╝ 1880 y─▒llar─▒n─▒n sonunda DobrucaÔÇÖdan g├Â├ž eden Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan kurulmu┼čtur.

Yoncal─▒ K├Ây├╝ yine Keskin il├žesine ba─čl─▒ olan ve Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan 1861ÔÇÖ li y─▒llarda kurulmu┼čtur.

Karake├žili il├žesine ba─čl─▒ Sulub├╝k K├Ây├╝ yak─▒nlar─▒nda Kale Yamac─▒ denilen bir mevkiye 1862ÔÇÖli y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda Nogay T├╝rklerini yerle┼čtikleri bilinmektedir. Ayn─▒ yerde Nogay mezarl─▒─č─▒ olarak adland─▒r─▒lan bir yer de mevcutmu┼č.

KIR┼×EH─░R:

K─▒r┼čehirÔÇÖe g├Ânderilen Nogay muhacirlerinin bir k─▒sm─▒ m├╝nasip k├Âylere par├ža par├ža yerle┼čtirilirken, bunlar─▒n bir k─▒sm─▒ da Ni─čde sanca─č─▒nda taksim ve tevzi olunmak ├╝zere g├Ânderilmi┼č ise de liva-─▒ mezk├╗r d├óhilinde bulunan Aksaray, K─▒r┼čehir, Arapsun, ├ťrg├╝p ve Bor kazalar─▒na g├Ânderilmi┼č iseler de K─▒r┼čehirÔÇÖde bulunanlar k├Âylere yerle┼čtirilmeyi pek kabul etmemi┼člerdir. Aksaray taraflar─▒na gitmek isteyenler Pa┼ča Da─č─▒ taraflar─▒na gitmi┼člerdir.[40]

Kaman ─░l├žesine ba─čl─▒ Dar─▒├Âz├╝ K├Ây├╝ 1861 y─▒l─▒nda Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan kurulmu┼č.

De─čirmen├Âz├╝ K├Ây├╝ yine KamanÔÇÖ a ba─čl─▒ olup 1856 ÔÇô 1861 y─▒llar─▒ aras─▒nda K─▒r─▒m Tatarlar─▒ k├Âye isk├ón i├žin geldiklerinde k├Âyde az say─▒da Nogay T├╝rk├╝ÔÇÖ n├╝n oturdu─čunu g├Ârm├╝┼čler. Bir zaman sonra Nogay T├╝rkleri k├Âyden ayr─▒lm─▒┼člar.

Boztepe il├žesine ba─čl─▒ ├ť├žkuyu K├Ây├╝ 1859 y─▒l─▒nda Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan kurulmu┼č.

KOCAEL─░:

Merkez il├žeye ba─čl─▒ olan Sar─▒me┼če BeldesiÔÇÖ ne 1935 y─▒l─▒nda RomanyaÔÇÖ dan g├Â├ž etmi┼č olan K─▒r─▒m Tatar ve Nogay T├╝rkleri i├žin isk├ón yeri olarak kullan─▒lm─▒┼č. Beldedeki Nogay T├╝rkleri DobrucaÔÇÖn─▒n Hocal─▒, kanara, Palaz ve K├Âr├že┼čme k├Âylerinden gelmi┼čler.

KONYA:

Nogay T├╝rkleriÔÇÖ nin en yo─čun ya┼čad─▒klar─▒ b├Âlgelerden biri olan Konya ayn─▒ zamanda burada bulunan Nogay k├Âylerinin, ├Âzellikle Tuz G├Âl├╝ havzas─▒ndaki Kulu il├žesi ile AnkaraÔÇÖya ba─čl─▒ ┼×erefliko├žhisarÔÇÖdaki Nogay T├╝rk├╝ k├Âylerinin, Nogayl─▒k bilincinin ye┼čermesi i├žin yapm─▒┼č olduklar─▒ ├žal─▒┼čmalar ile T├╝rkiyeÔÇÖ deki hemen hemen t├╝m Nogay k├Âylerinden daha aktif durumdad─▒rlar.

Bahsi ge├žen b├Âlgede bulunan 7 Nogay T├╝rk├╝ k├Ây├╝, T├╝rkiyeÔÇÖ deki ilk Nogay T├╝rkleri dernek ├žal─▒┼čmalar─▒na, Sabantoy ┼č├Âlenlerine ve ├že┼čitli uluslararas─▒ etkinliklere ev sahipli─či yapmaktad─▒rlar.

T├╝rkiye ve AvrupaÔÇÖdaki Nogay T├╝rkleri derneklerinin ├žo─ču bu b├Âlgede ya┼čayan Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan hayata ge├žirilmi┼člerdir.

Merkez il├žeye ba─čl─▒ Dokuz K├Ây├╝ DobrucaÔÇÖ dan gelmi┼č olan K─▒r─▒m Tatar ve Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan 1860ÔÇÖ l─▒ y─▒llarda kuruldu.

Kulu il├žesine ba─čl─▒ A─č─▒lba┼č─▒ (Mand─▒ra) K├Ây├╝ 1860ÔÇÖ l─▒ y─▒llarda Pa┼čada─č─▒ÔÇÖndan gelmi┼č olan Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan kurulmu┼č bir k├Âyd├╝r.

Bo─čaz├Âren (K├Âstengil) K├Ây├╝ Pa┼čada─č─▒ÔÇÖndan gelen Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan 1860 y─▒l─▒nda kurulmu┼čtur.

K─▒rkkuyu K├Ây├╝ iki kez Nogay T├╝rklerinin isk├ón─▒na sahne olmu┼č ilkinde k├Âye yerle┼čen Nogay T├╝rkleri 1880ÔÇÖlerin sonunda k├Âyden ayr─▒lm─▒┼člard─▒r. Ard─▒ndan 1890ÔÇÖlar─▒n ba┼č─▒nda bir ba┼čka Nogay kafilesi ayn─▒ k├Âye yerle┼čtirilmi┼čtir.

Seyitahmetli (Seydahmetli/Sidametli ) K├Ây├╝ 1886 ile 1887 y─▒llar─▒ aras─▒nda Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan kurulmu┼čtur.

Tuzlukaya il├žesine ba─čl─▒ olan Erdo─čdu K├Ây├╝ 1859 y─▒l─▒nda Nogay T├╝rkleriÔÇÖ nin isk├ón─▒ i├žin kullan─▒ld─▒.

├çumra il├žesine ba─čl─▒ Fethiye K├Ây├╝ÔÇÖ ne 1859 y─▒l─▒nda Nogay T├╝rkleri isk├ón edilmi┼člerdir.

Ak├Âren il├žesine ba─čl─▒ S├╝laymaniye (Susuz) K├Ây├╝ 1888 y─▒l─▒nda K─▒r─▒m Tatar veya Nogay T├╝rkleri taraf─▒ndan kurulmu┼čtur.

Ilg─▒n il├žesi merkezinde 1862 y─▒l─▒nda bir k─▒s─▒m Nogay T├╝rk├╝ÔÇÖ n├╝n isk├ón edildi─či bilinmektedir.

MU┼×:

Bulan─▒k il├žesi Sar─▒p─▒nar (Hamza┼čeyh) beldesindeki Nogay T├╝rkleri ├Ânce SivasÔÇÖa ard─▒ndan HaymanaÔÇÖ ya g├Â├ž etmi┼člerdir. Bulunduklar─▒ yerlerde rahat edemediklerinden son olarak Sar─▒p─▒nar k├Ây├╝ne yerle┼čmi┼člerdir.

SAKARYA:

S├Â─č├╝tl├╝ il├žesine ba─čl─▒ F─▒nd─▒kl─▒ (Ayazmal─▒ ) K├Ây├╝ 1935 y─▒llar─▒nda DobrucaÔÇÖ dan gelmi┼č olan Nogay T├╝rkleriÔÇÖ ni isk├ón etmek i├žin kullan─▒lm─▒┼č. Buradaki Nogay T├╝rkleri DobrucaÔÇÖ n─▒n Balaban, Ki┼čkene ve B├╝lb├╝l k├Âylerinden g├Â├ž etmi┼čler.

Merkez il├žeye ba─čl─▒ Kalayc─▒ K├Ây├╝ÔÇÖnde birka├ž hane Nogay T├╝rk├╝ÔÇÖ n├╝n ya┼čad─▒─č─▒ bilinmektedir.

S─░VAS:

┼×ark─▒┼čla il├žesine ba─čl─▒ Ahmetli K├Ây├╝ÔÇÖndeki Nogay T├╝rkleri buraya yerle┼čmeden ├Ânce AntakyaÔÇÖ ya veya Islahiye taraflar─▒na yerle┼čtikten sonra bulunduklar─▒ yere uyum sa─člayamayarak Ahmetli k├Ây├╝ÔÇÖ ne yerle┼čmi┼člerdir.

Kangal il├žesine ba─čl─▒ Akp─▒nar K├Ây├╝ÔÇÖndeki Nogay T├╝rkleri de buraya yerle┼čmeden ├Ânce Erzurum HasankaleÔÇÖde isk├ón edilmi┼č iken yerlerini de─či┼čtirmek istemi┼čler ve Akp─▒nar K├Ây├╝ÔÇÖ ne yerle┼čmi┼člerdir.

TEK─░RDA─×:

Muratl─▒ il├žesi Ball─▒hoca K├Ây├╝, RomanyaÔÇÖdan1935 y─▒l─▒nda g├Â├ž eden K─▒r─▒m Tatar ve Nogay T├╝rkleriÔÇÖ nin isk├ón─▒ i├žin kullan─▒lan yerlerden biridir.

Malkara il├žesi Batk─▒nk├ÂyÔÇÖ ne Nogay T├╝rkleri 1860 y─▒l─▒nda isk├ón edildi.

Sar─▒yer (Sar─▒yar) K├Ây├╝ 1853ÔÇô1856 y─▒llar─▒ aras─▒nda K─▒r─▒m Harbi sonras─▒nda 5- 6 hane┬á┬á K─▒r─▒m Tatar ve Nogay T├╝rk├╝ÔÇÖn├╝n buraya yerle┼čmesi ile kuruldu.

TOKAT:

Turhal il├žesi Atak├ÂyÔÇÖ de ya┼čayan Nogay T├╝rkleri, Da─č─▒stanÔÇÖ dan AnadoluÔÇÖ ya g├Â├ž edip gelen ve sadece bu Nogaylar─▒n bir b├╝t├╝n olarak ya┼čad─▒─č─▒ tek k├Ây olma ├Âzelli─čini ta┼č─▒maktad─▒r. Bu Nogay T├╝rkleri 1860 y─▒llar─▒n─▒n sonu ile 1870 y─▒llar─▒n─▒n ba┼č─▒nda Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n Hasavyurt b├Âlgesinden g├Â├ž ettikleri tespit edilmi┼č.

YOZGAT:

Sorgun il├žesi Tuzlac─▒k K├Ây├╝, 1860 y─▒llar─▒nda DobrucaÔÇÖ ya yerle┼čmi┼č olan K─▒r─▒m Tatar ve Nogay T├╝rklerinin bir k─▒sm─▒n─▒n 93 harbi sonras─▒ AnadoluÔÇÖ ya g├Â├ž ederek buraya yerle┼čmeleri ile kurulan k├Âylerden birisidir.

Hakan K─▒r─▒ml─▒, kitab─▒nda ayr─▒ca Adigeler ile birlikte AnadoluÔÇÖ ya g├Â├ž edip onlarla beraber yerle┼čerek Nogay K├╝lt├╝r├╝n├╝ unutarak tamamen Adigele┼čmi┼č olan baz─▒ Nogaylardan da bahsetmektedir. Kendisinin tespit etmi┼č oldu─ču bu Nogaylar─▒n yerle┼čimlerini kitab─▒n─▒n sonunda ayr─▒ bir ba┼čl─▒kta vermeyi uygun g├Ârm├╝┼č. Bizde buna sad─▒k kalarak Adigele┼čmi┼č olan Nogay T├╝rklerinin ya┼čad─▒klar─▒ yerleri a┼ča─č─▒da belirtmi┼č olal─▒m.

Adigele┼čmi┼č Nogay T├╝rklerinin Ya┼čad─▒─č─▒ K├Âyler;

ÇORUM:

Merkeze ba─čl─▒ Cemilbey (├çorak) K├Ây├╝ÔÇÖnde ve Ye┼čilyayla (Kuduzlar) K├Ây├╝ÔÇÖnde 1860ÔÇÖl─▒ y─▒llarda Kafkaslardan g├Â├ž eden Adigelerin i├žerisinde gelerekk├Âye yerle┼čen ve tamamen asimile olarak Adigele┼čmi┼č olan birer Nogay T├╝rkÔÇÖ ├╝ s├╝lalesi vard─▒r.

KAYSER─░:

P─▒narba┼č─▒ il├žesi Karakuyu K├Ây├╝, Malakk├Ây ve Sacaya─č─▒ K├Âylerinde yine Kafkaslardan gelmi┼č olan Adigelerin aras─▒na kar─▒┼čmak suretiyle veya sonradan onlar─▒n yerle┼čtikleri k├Âylere yerle┼čmek sureti ile Adigele┼čmi┼č olan Nogay T├╝rk aileler ya┼čamaktad─▒r. Bu ailelerde Nogayl─▒klar─▒n─▒ unutmu┼č ve Adigele┼čmi┼člerdir.

T├╝rkiyeÔÇÖ deki Nogay T├╝rklerinin sosyal durumlar─▒;

Onlarca y─▒ld─▒r T├╝rkiyeÔÇÖ de ya┼čayan Nogay T├╝rkleri g├Â├žler sonras─▒nda isk├ón edildikleri yerlerde, ├Âzellikle gelmi┼č olduklar─▒ yerlere hem co─črafi y├Ânden hem de iklimsel olarak benze┼čen co─črafyalar─▒ tercih etmi┼člerdir. Yukar─▒ da i┼čaret etti─čimiz gibi T├╝rkiyeÔÇÖ de bir├žok yerde ya┼čayan Nogay T├╝rkleri g├Â├ž nedeniyle kalabal─▒k kitleler halinde veya m├╝nferit g├Â├žlerle geldikleri yeni topraklar─▒nda ister istemez birbirlerinden ayr─▒lmak zorunda kalm─▒┼člar ya da birbirlerinden hi├ž haberdar olmam─▒┼člard─▒r.

Nihayetinde birlikte geldikleri di─čer Nogaylardan ayr─▒lmadan, m├╝mk├╝n oldu─ču kadar birbirlerine yak─▒n k├Âylere yerle┼čmi┼člerdir. Dikkat edildi─činde neredeyse hi├žbir yerde tek olarak kurulmu┼č bir Nogay T├╝rk k├Ây yerle┼čimi bulunmamaktad─▒r. Yerle┼čimlerin en az─▒ iki yak─▒n k├Âyden m├╝te┼čekkildir.

Nogay T├╝rkleri g├Â├žler sonras─▒nda ya┼čam─▒┼č olduklar─▒ a─č─▒r travmalar neticesinde kuvvetle muhtemel ├ževre k├Âylerin bask─▒lar─▒ neticesiyle de sosyal ili┼čkilere pek s─▒cak bakmam─▒┼člard─▒r. Bunun etkisi ile olsa gerek, uzun y─▒llar sadece kendi yerle┼čimlerine yak─▒n di─čer Nogay yerle┼čimleri ile sosyal ili┼čkiler ve ba─člar kurmay─▒ tercih ederek tabiri caiz ise komin bir ya┼čam─▒ tercih etmi┼člerdir.

Nogay T├╝rkleri g├Â├žler ├Âncesinde de bir arada ya┼čamaya al─▒┼čm─▒┼č bir toplum oldu─čundan ayn─▒ durumu AnadoluÔÇÖ da da muhafaza etmeye gayret g├Âstermi┼č ve yerle┼čimlerinden d─▒┼čar─▒ya pek a├ž─▒lmam─▒┼čt─▒r. Bu durumun ├že┼čitli sosyal etkileri olmu┼čtur.

Komin bir ya┼čam─▒ uzun y─▒llar koruyan bir toplum olarak Nogaylar yak─▒n bir tarihe kadar k├╝lt├╝rlerini ve dillerini muhafaza etmeyi ba┼čarabilmi┼člerdir. Gerek ticari gerekse sosyal ili┼čkilerini a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak di─čer yak─▒n yerlerdeki Nogay T├╝rk k├Âyleri ile yap─▒yor olu┼člar─▒ onlar─▒n k├╝lt├╝rel kimliklerini muhafaza etmelerinde en ├Ânemli etkendir.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  G├╝ndemdeki Sabantoy ve Nogay k├╝lt├╝r├╝ndeki yeri

Yerle┼čtikleri yerlerde kerpi├žten yap─▒lma evler in┼ča eden Nogaylar ataerkil yap─▒lar─▒ ve (b├╝y├╝k aile tipi / dikey geni┼č aile )┬á dedi─čimiz baba o─čul torunun bir arada ya┼čad─▒─č─▒ bir aile modeli sergilenmektedir. K─▒rsal aile tipine uygun bir ya┼čam tarz─▒ olan Nogay T├╝rkleri a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak tar─▒m ve ziraat ile i┼čtigal etmekte ve ├žo─čunlukla evin ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒layacak ┼čekilde b├╝y├╝k ve k├╝├ž├╝kba┼č hayvanc─▒l─▒─č─▒ ile de u─čra┼čmaktad─▒r.

Zaman─▒n sa─člad─▒─č─▒ ┼čartlara uygun olarak her hane kendi evini ├ževreleyen duvarlar ├Ârmek sureti ile kendine ait bir ya┼čam alan─▒ belirlemi┼čtir. K├Âylerde hemen her evin kendi bah├žesi vard─▒r ve genellikle ÔÇťKoraÔÇŁ denilen duvarlar─▒ y├╝ksek ├Âr├╝lmektedir. Bu bah├že i├žerisinde bah├ženin b├╝y├╝kl├╝─č├╝ne g├Âre ├žo─čunlukla ÔÇť├ťyÔÇŁ denilen tek ev olmakla birlikte sonradan evlenen ├žocuk i├žin di─čer eve biti┼čik veya genelde ayn─▒ bah├žede ikinci bir ev in┼ča edilmekteydi. Evler ayr─▒ olsa bile yemekler, ├Âzellikle ak┼čam yemekleri t├╝m ailenin topland─▒─č─▒, AtaÔÇÖ n─▒n evinde yenmekteydi.

Nogaylar─▒n Evi ÔÇť Nogayd─▒n ├ťy├╝ÔÇŁ;

Nogay T├╝rkleri ataerkil yap─▒lar─▒na uygun olarak genelde kalabal─▒k aile yap─▒s─▒n─▒ tercih eden bir k├╝lt├╝re sahiplerdir. Dolay─▒s─▒yla ev d├╝zenleri de buna uygun olarak yap─▒lmaktad─▒r. Nogaylar evlerine ÔÇť├ťyÔÇŁ derler. Evin en ├Ânemli yeri ve misafirlerin oturtuldu─ču yere ÔÇťT├ÂrÔÇŁ denilir. Evin i├žerisinde olmazsa olmazlardan biri ─░brik ve le─čen ÔÇťKumgan ve ElekenÔÇŁ dir. ├çe┼čitli odalardan olu┼čan bu yap─▒da genellikle evin giri┼či ÔÇťEsikÔÇŁ olan oda hem yemek yenilen hem de yemek ve ekmek haz─▒rlanan ÔÇťa┼čeneÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lan yerdir. A┼čene de ÔÇť├ťnd├╝r├╝kÔÇŁ ad─▒ verilen raflarda g├╝nl├╝k kulan─▒m i├žin dizilmi┼č olan ÔÇťtep┼čekÔÇŁ tabak, ÔÇť┼×├Ây├╝n KazanÔÇŁ tencere gibi malzemeler bulunur.

Nogaylar─▒n Bah├žesi ÔÇťNogayd─▒n Bak┼čas─▒;

Yine ayn─▒ bah├že i├žerisinde, evlerden ayr─▒ ve genellikle bah├želerin uzak k├Â┼čelerine in┼ča edilen ÔÇťayakcoluÔÇŁ denilen ve g├╝n├╝m├╝zde tuvalet denilen yap─▒lar in┼ča edilirdi. ─░nek, ├Âk├╝z, at gibi hayvanlar─▒n bar─▒nmas─▒ i├žin yap─▒lm─▒┼č olan ve ÔÇť AranÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lan bar─▒nak, koyun ÔÇťKoyÔÇŁ , ke├ži gibi hayvanlar─▒n bar─▒nmas─▒ i├žin ÔÇť Ag─▒lÔÇŁ ad─▒ verilen bar─▒nak, Horoz ÔÇť KorazÔÇŁ , Tavuk, kaz, hindi ÔÇťK├ÂkisÔÇŁ ┬ágibi hayvanlar i├žin ÔÇť kumesÔÇŁ ya da ÔÇť kete┼čÔÇŁ ad─▒ verilen bar─▒nak ile k├Âpe─čin yeme─činin verildi─či ÔÇťCalakÔÇŁ ad─▒ verilen bir yer bulunur. K├Âpeklerin bar─▒na─č─▒na ise ÔÇťiytayakÔÇŁ denirdi. Nogaylarda k├Âpe─čin ayr─▒ bir yeri vard─▒r. K├Âpe─čin olmad─▒─č─▒ bir ev yoktur.

Nogaylar─▒n yemek k├╝lt├╝r├╝ a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak hamur ├╝zerine oldu─ču i├žin bazen evin i├žinde bazen evin d─▒┼č─▒nda ÔÇťTand─▒rÔÇŁ dedikleri ocaklar─▒ olur. Bu ocaklardan ├ž─▒kan k├╝lleri d├Âkmek i├žin ├žo─čunlukla bah├ženin d─▒┼č─▒nda duvarlar─▒n kenar─▒nda ÔÇťkult├ÂbeÔÇŁ ad─▒n─▒ verdikleri k├╝l d├Âkme yerleri vard─▒r.

Nogay T├╝rkleri ziraat ile u─čra┼čt─▒klar─▒ i├žin ├žo─čunlukla yine ayn─▒ bah├že i├žerisinde olmak ├╝zere, bazen bah├žeye biti┼čik ayr─▒ yer de olacak ┼čekilde mahs├╝llerini muhafaza edebilmek i├žin ÔÇťAnbarÔÇŁ ad─▒ verilen yap─▒lar in┼ča ederler. Bu yap─▒lar kendi i├žlerinde ÔÇťBerenÔÇŁ ad─▒ verilen b├Âlmelere ayr─▒lmaktayd─▒. Bu b├Âlmelere arpa, bu─čday gibi mahsuller ayr─▒ ayr─▒ istiflenirdi. K─▒┼č─▒n hayvanlar─▒ besleyebilmek i├žin genellikle yazdan saman veya ├žay─▒r toplan─▒r, bunlar ÔÇťSamanl─▒kÔÇŁ veya ÔÇťTobanÔÇŁ ad─▒ verilen yap─▒larda, ah─▒rlara ÔÇťAranÔÇŁ biti┼čik olarak in┼ča edilirdi.

Nogaylarda D├╝─č├╝n ÔÇťNogaylarda ToyÔÇŁ;

Nogay T├╝rkleriÔÇÖnde d├╝─č├╝n adetlerine de─činmek ayn─▒ zamanda onlar─▒n sosyal ili┼čkileri hakk─▒nda da bilgiler verecektir. Gelin olacak k─▒z kay─▒nlar─▒ndan ka├žar ÔÇťSak─▒nma Gelene─čiÔÇŁ onlara g├Âr├╝nmemeye ├žal─▒┼č─▒r, onlar─▒n yan─▒nda konu┼čmazd─▒. Kay─▒n Atas─▒n─▒n ad─▒n─▒ telaffuz etmezdi. A┼ča─č─▒da belirtilen adetler d├╝─č├╝n ba┼člang─▒c─▒ndan sonuna belli ba┼čl─▒ seremonileri anlatmakta olup her birinin aras─▒nda ba┼čka irili ufakl─▒ adetler de bulunmaktad─▒r.

ÔÇťK├╝n KesmeÔÇŁ g├╝n belirleme anlam─▒na gelmekte ve d├╝─č├╝nden ├Ânce k─▒z taraf─▒na giden o─član taraf─▒n─▒n d├╝─č├╝n g├╝n├╝n├╝ tespit merasimini ifade etmektedir.

ÔÇťKave ToyÔÇŁ kahve d├╝─č├╝n├╝ olarak isimlendirilen bu etkinlik d├╝─č├╝n sahibi taraf─▒ndan kom┼čular─▒n─▒ ve baz─▒ yak─▒n akrabalar─▒n─▒ ak┼čam yeme─činden sonra kahve i├žmek ├╝zere evine ├ža─č─▒rmas─▒d─▒r. Burada ama├ž belirlenmi┼č olan d├╝─č├╝n tarihini onlara iletmek ve olur almakt─▒r.

ÔÇťCasav BuzmaÔÇŁ D├╝─č├╝n g├╝n├╝n├╝n kesinlik kazanmas─▒ndan sonra k─▒z ve o─član taraf─▒ bulu┼čarak yeni evlenecek ├žiftler i├žin gerekli olan ihtiya├žlar listelenir ve bu konu ile ilgili g├Âr├╝┼č al─▒┼čveri┼činde bulunmaktad─▒rlar.

Bu a┼čamadan sonra bu ihtiya├žlar temin edilmek ├╝zere al─▒┼čveri┼č yap─▒l─▒rd─▒.

ÔÇť Cayma ToyÔÇŁ Yayma d├╝─č├╝n├╝ olarak da adland─▒rabilecek olan bu ├žal─▒┼čma d├╝─č├╝nde yeme─čin yan─▒nda verilmek ├╝zere haz─▒rlanan ekmeklerdir. Bu ekmekler sacda pi┼čirilen ince a├ž─▒lm─▒┼č hamurdan yap─▒lmaktad─▒r. O─član taraf─▒n─▒n kad─▒nlar─▒ ve kom┼čular─▒ taraf─▒ndan haz─▒rlanan bu ekmekleri yapanlara ev sahibi taraf─▒ndan ├že┼čitli hediyeler verilmektedir.

ÔÇťOkuntuÔÇŁ matbuat─▒n bu kadar yayg─▒n olmad─▒─č─▒ d├Ânemlerde hem k─▒z hem de erkek taraf─▒ davet edecekleri ki┼čiler i├žin her k├Âye birisini yollayarak isim isim ├ža─č─▒r─▒rlard─▒. Sonradan bu yaz─▒l─▒ davetiye haline gelmi┼čtir.

ÔÇťSo─čum SoyarÔÇŁ D├╝─č├╝nden ├Ânce o─član taraf─▒n─▒n eni┼čtesi d├╝─č├╝n i├žin bir dana keserdi.

ÔÇťOkuntu BasÔÇŁ D├╝─č├╝n g├╝n├╝ geldi─činde farkl─▒ k├Âylerden gelecek olan gen├žler her k├Âyde bir gencin liderli─činde d├╝─č├╝ne i┼čtirak ederlerdi. O gen├žlerden bu ÔÇťokuntu basÔÇŁ denilen gen├ž sorumlu olurdu. Ayn─▒ zamanda gen├žlerin damada verilmek ├╝zere aralar─▒nda toplad─▒klar─▒ paray─▒ da bu gen├ž iletirdi.

D├╝─č├╝nler Nogay k├Âylerinde genellikle per┼čembe ├Â─čleden sonra ba┼člay─▒p pazar sabah─▒ gelin inene kadar devam ederdi. Per┼čembe ak┼čamlar─▒ ba┼čka k├Âylerden gen├žler d├╝─č├╝ne gelmezlerdi. ─░lk g├╝n genellikle o k├Ây├╝n gen├žlerinin e─člendikleri g├╝n olurdu.

ÔÇťBayrak ToyÔÇŁ d├╝─č├╝n├╝n ilk g├╝n├╝ d├╝─č├╝n sahibi k├Ây ahalisinin de i┼čtiraki ile dualar e┼čli─činde T├╝rk bayra─č─▒n─▒ uzunca bir sopaya ba─člayarak, sopan─▒n ucuna genellikle k─▒rm─▒z─▒ bir elma sabitleyerek d├╝─č├╝n evinin dam─▒na dikerdi. Ard─▒ndan k├Ây├╝n imam─▒ ya da bir b├╝y├╝─č├╝ Kuran ÔÇô ─▒ Kerim okuyarak d├╝─č├╝n evini kutsard─▒.

Bayrak Ka├ž─▒rmaÔÇŁ genellikle bayra─č─▒n ilk dikildi─či g├╝n k├Ây├╝n gen├žleri bayra─č─▒ dikildi─či yerden indirmek i├žin ├že┼čitli te┼čebb├╝slerde bulunurlard─▒. Bunda ama├ž d├╝─č├╝n sahibinden y├╝kl├╝ miktarda bah┼či┼č alabilmek amac─▒n─▒ ta┼č─▒maktad─▒r. Ancak as─▒l bayrak ka├ž─▒rma o─član taraf─▒n─▒n k─▒z taraf─▒na gitti─či zamanlar i├žin ge├žerlidir. K─▒z taraf─▒na gidildi─činde bir ki┼či mutlaka bayrak ka├ž─▒r─▒lmas─▒n diye beklerdi.

ÔÇťKiyev KapamaÔÇŁ Kiyev yani damat d├╝─č├╝n├╝n ba┼člamadan kendi evinden bir dizi seremoni ile ├ž─▒kar ve yan─▒nda kiyevbas ve di─čer akranlar─▒ e┼čli─činde d├╝─č├╝n s├╝resince kalaca─č─▒ eve giderdi. Bu ev yengesinin, amcas─▒n─▒n evi olurdu. Evdeki e┼čyalar genellikle toplan─▒rd─▒. Zira damat evde kald─▒─č─▒ s├╝rece akranlar─▒ da onunla birlikte kal─▒r e─členirlerdi. Damat o evde iken tra┼č edilirdi.

ÔÇťKiyevbasÔÇŁ bug├╝n sa─čd─▒├ž olarak adland─▒r─▒lan kiyevcas damad─▒n ihtiya├žlar─▒n─▒ gidermekle g├Ârevli ki┼čiydi. Damat yani ÔÇťkiyevÔÇŁ d├╝─č├╝nde ortal─▒kta g├Âz├╝kmez, yengesinin ya da amcas─▒n─▒n evinde kendi arkada┼člar─▒ ile e─členirdi. Okuntu basÔÇÖlar─▒n getirdikleri hediye niyetindeki paralar─▒ kiyevbas (kiyevcas da denmektedir) toplar ve damada iletirdi.

ÔÇťKazan A┼čmaÔÇŁ tencere a├žma olarak da terc├╝me edilebilecek bu adette k─▒z taraf─▒nda haz─▒rlanm─▒┼č olan yemeklerin tad─▒na bakt─▒rmak ├╝zere o─član taraf─▒ndan durumu iyi olan ki┼čiler davet edilir ve kapa─č─▒ a├žmak i├žin bah┼či┼čler istenirdi. Bu genellikle cuma g├╝n├╝ yap─▒l─▒rd─▒.

D├╝─č├╝n boyunca gelin ve damat bir araya gelmezlerdi. Cumartesi g├╝n├╝ nikah k─▒y─▒lmas─▒ t├Âreni yap─▒l─▒rd─▒. Nikahlar k─▒z ve damattan al─▒nan vekaletler ├╝zerine yap─▒l─▒rd─▒. Bu vekaletler ve nikah─▒n k─▒y─▒lmas─▒ ┼čahitler huzurunda dualar e┼čli─činde yap─▒l─▒rd─▒. Bu s─▒rada ni┼čan devam ederken o─član taraf─▒ndan k─▒z taraf─▒na ├že┼čitli hediyeler g├Ânderilirdi. O─član taraf─▒ d├╝─č├╝n esnas─▒nda ne zaman k─▒z taraf─▒na gitse her seferinde bayrak e┼čli─činde giderdi.

ÔÇťK─▒na GecesiÔÇŁ K─▒z evinde yap─▒lan k─▒na gecesinde damat ve gelin ilk kez bulu┼čturulur ve k─▒z─▒n damada k─▒na yakmas─▒na izin verilirdi. Genelde k─▒z k─▒na yakmadan ├Ânce damad─▒n avucunun i├žine k├╝├ž├╝k bir hediye ÔÇô alt─▒n ÔÇô koymas─▒ adettendi. K─▒z ise damada i┼člemeli bir mendil ba─člard─▒.

D├╝─č├╝n├╝n son g├╝n├╝ k─▒z taraf─▒ ├žeyizini sergilerken damat taraf─▒ da gelini almak ├╝zere s├╝slenmi┼č bir araba ile k─▒z taraf─▒na gelirdi. K─▒za ait ├žeyizler erkek taraf─▒n─▒n ya┼čl─▒ kad─▒nlar─▒ ÔÇťkurtgalarÔÇŁ g├Âzetiminde arabalara y├╝klenirken k─▒z─▒n sand─▒─č─▒n─▒n ├╝zerine oturan birileri sand─▒k i├žin bah┼či┼č isterdi.

Gelin erkek evine ├ž─▒kar─▒laca─č─▒ zaman gelinin erkek karde┼či evden ├ž─▒kmadan beline k─▒rm─▒z─▒ bir ku┼čak ba─člard─▒. Dualar e┼čli─činde arabaya bindirilen gelin erkek evine vard─▒─č─▒nda evin ├Ân├╝nde duran arabada bekleyerek damatla beraber arabadan inmezdi. Damad─▒n babas─▒ damada ve geline arsa, tarla ve ├že┼čitli hayvanlar─▒ hediye eder ve damat ile gelin ancak ├Âyle ara├žtan inerlerdi. ─░ndiklerinde ayaklar─▒n─▒n alt─▒na kuzu postu serilmesi de eski adetlerdendir.

Gelin ve damat arabadan inerken bir tepsi i├žerisinde bozuk para, arpa, bu─čday, ┼čeker gibi sembolik ├╝r├╝nler ba┼člar─▒ndan serpilirdi.

Gelinin e┼čyalar─▒ ara├žlardan indirilirken e┼čyalarla birlikte gelen ÔÇť kurtgalar ÔÇť bah┼či┼č almadan e┼čyalar─▒ indirtmezlerdi.

Hen├╝z 1950 ÔÇô 60 l─▒ y─▒llara kadar d├╝─č├╝nlerde gen├ž erkek ve k─▒zlar aras─▒nda ┼č─▒nlamalar da yap─▒l─▒r, kanekiy oynan─▒r, kobuz ├žal─▒n─▒rd─▒.

Bu adetlerin bir├žo─ču bug├╝n ortadan kalkm─▒┼čt─▒r. D├╝─č├╝nler ├žo─čunlukla d├╝─č├╝n salonlar─▒nda yap─▒lmaktad─▒r.

├çocu─čun do─čumu ├Âncesinde, do─čumunda ve sonras─▒nda yap─▒lan bir├žok rit├╝eller vard─▒r. Bunlardan baz─▒lar─▒ ÔÇťAt SalmaÔÇŁ, ÔÇťK─▒rklamaÔÇŁ ve ÔÇťT─▒rnak ToyÔÇŁÔÇśdur. Bunlar─▒n da bir├žo─ču art─▒k uygulanmamaktad─▒r.

Sosyal ─░li┼čkiler;

Nogay T├╝rklerinde ev i├žerisinde mutlak otorite erke─če aittir. Ancak kad─▒n─▒n ÔÇťBikeÔÇŁ kararlara etkisi her zaman i├žin vard─▒r. Ev i├žerisinde g├Ârev da─č─▒l─▒m─▒ e┼člerin y├╝k├╝ml├╝l├╝kleri do─črultusundad─▒r. Evde son s├Âz├╝ ÔÇťAtaÔÇŁ s├Âyler. Ata ÔÇťT├Âr ÔÇť de oturur ve o ba┼člamadan ÔÇťS─▒praÔÇŁ sofrada yeme─če ba┼članmaz.┬á Evdeki ÔÇťken┼čekÔÇŁ gelin evin erkeklerinin yan─▒nda konu┼čmaz, ya da k─▒s─▒k sesle konu┼čurdu.

Kom┼čuluk ili┼čkileri ├Âzellikle k─▒┼č─▒n i┼člerin fazla olmad─▒─č─▒ zamanlarda ak┼čam yemeklerinden sonra k├Ây odas─▒nda veya her g├╝n belirlenen bir ba┼čka evde toplanmak sureti ile sohbetler yap─▒l─▒rd─▒. Kad─▒n ve erkeklerin bir arada oturdu─ču, ├žocuklar─▒n ayr─▒ odalarda oynad─▒─č─▒ uzun k─▒┼č geceleri olurdu.

Bu ziyaretler sadece k├Ây i├žerisinde yap─▒lmakla kalmaz ├Âzellikle k─▒┼č─▒n, bazen bir hafta, on g├╝n s├╝ren, yak─▒n Nogay T├╝rk k├Âylerine ziyaretlerde yap─▒l─▒rd─▒.

Nogay T├╝rkleri evliliklerini belki bir 30 y─▒l ├Âncesine kadar kendi i├žlerinde yaparlard─▒. ├çevredeki Nogay T├╝rk k├Âyleri ile kar┼č─▒l─▒kl─▒ hemen hepsinin kar─▒┼č─▒k akrabal─▒k ve h─▒s─▒ml─▒k ba─člar─▒ mevcuttur.

1970ÔÇÖli y─▒llarda ekonomik ko┼čullar nedeniyle ba┼člayan d─▒┼ča a├ž─▒lmalar neticesinde k├Âylerden b├╝y├╝k┼čehirlere ve yurt d─▒┼č─▒na ├žal─▒┼čmaya gidenler yo─čunla┼čmaya ba┼člad─▒. Bu durum aileler aras─▒ndaki ba─č─▒n da zay─▒flamas─▒na yol a├žmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. Bunun ├Ân├╝ne ge├žmek i├žin ailelerle birlikte k├Âyden ayr─▒lmalar ba┼člad─▒.

Zamanla ├╝lkedeki hemen her k├Âyde oldu─ču gibi, Nogay T├╝rklerinin ya┼čad─▒klar─▒ k├Âyler de ya tamamen bo┼čalmaya ba┼člad─▒ ya da ├žo─ču kez ya┼čl─▒ n├╝fusun kald─▒─č─▒ yerle┼čimlere d├Ân├╝┼čt├╝.

B├╝y├╝k ┼čehirlerde ya┼čayan n├╝fus artmas─▒na kar┼č─▒n, k├Âylerdeki n├╝fusun azalmas─▒, ailevi ba─člar─▒n yan─▒ s─▒ra akrabal─▒k ba─člar─▒n─▒ da zay─▒flatmaya ba┼člad─▒. Yeni yeti┼čmeye ba┼člayan nesil, k├╝lt├╝rel ortamdan uzak kalarak ┼čehir sosyal hayat─▒nda ya┼čad─▒─č─▒ i├žin, aile i├žerisinde de k├╝lt├╝rel de─či┼čimler s├Âz konusu olmaya ba┼člad─▒. Nihayetinde sosyal ba─člar─▒n zay─▒flad─▒─č─▒, ileti┼čimin azald─▒─č─▒ bir toplum profili meydana gelmeye ba┼člad─▒.

T├╝rkiyeÔÇÖ deki Nogay T├╝rklerinin k├╝lt├╝rel durumlar;

Nogay T├╝rklerinin K├╝lt├╝r├╝;

Nogay T├╝rkleri a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak konar g├Â├žer bir ya┼čam s├╝rmesinden ├Ât├╝r├╝, tarih boyunca s├Âzl├╝ edebiyata a─č─▒rl─▒k vermi┼čtir. Bu gelenek yerle┼čik d├╝zene ge├žtikten sonra da bozulmam─▒┼č ve s├Âzl├╝ edebiyatlar─▒n─▒ yaz─▒l─▒ kaynaklara aktarmakta hi├ž de aceleci davranmam─▒┼člard─▒r. ├ľzellikle ├╝lkemizde Nogay T├╝rklerinin kendi k├╝lt├╝rlerini, edebiyatlar─▒n─▒, gelenek ve g├Âreneklerini anlatan ve kendilerinin yazm─▒┼č olduklar─▒ bir eser mevcut de─čildir.

Nogay T├╝rkleri AnadoluÔÇÖ da ya┼čad─▒klar─▒ s├╝re i├žerisinde maalesef e─čitime gerekli ├Ânemi vermemi┼člerdir. Bunun do─čal sonucu olarak, okur yazar oran─▒ olduk├ža d├╝┼č├╝k seviyede kalm─▒┼čt─▒r. Halbuki, gelenek ve g├Âreneklerine s─▒k─▒ s─▒k─▒ya ba─čl─▒ olan Nogay T├╝rkleri, kendi geleneklerini bir sonraki nesile aktar─▒rken, bilin├žli bir aktar─▒m yerine ├žocu─čun do─čal s├╝re├ž i├žerisinde sosyal ili┼čkileri, gelenek ve g├Ârenekleri ├Â─črenmesini tercih etmi┼č ve bunu bilin├žli bir ┼čekilde de yapmam─▒┼čt─▒r.

Halbuki, k├Ây i├žerisinde okumu┼č gen├ž say─▒s─▒ ├žo─čalsa ve daha bilin├žli bir nesil yeti┼čmi┼č olsayd─▒, k├╝lt├╝r aktar─▒m─▒ do─čal seyrinde de─čil, bilin├žli bir ┼čekilde ├Â─čretilirdi. Bunun neticesinde de s├Âzl├╝ edebiyat ve gelenekler, g├Ârenekler mutlaka birileri taraf─▒ndan yaz─▒l─▒ olarak kay─▒t alt─▒na al─▒n─▒rd─▒.

Bug├╝n her k├Âyde, neredeyse her evde bir veya birka├ž ├╝niversite mezunu ya da ├╝niversite de okuyan gen├žler vard─▒r. Bu gen├žler Nogay k├╝lt├╝r├╝ne olan ilgilerini ara┼čt─▒rmalar yaparak, ├že┼čitli faaliyetlere kat─▒larak g├Âstermektedirler.

Ne var ki, bu e─čitim seviyesini bundan 30 ÔÇô 40 y─▒l ├Âncesinde, her k├Âyde birka├ž ├╝niversite okuyan gen├ž seviyesinde yakalayabilmi┼č olsalard─▒, muhtemelen o d├Ânemde hala hayatta olup da s├Âzl├╝ edebiyat─▒ bilen ki┼čilerin, bu bilgilerinden istifade ederek bug├╝ne zengin bir kaynak b─▒rakma ┼čans─▒ olabilirdi. Halbuki, bug├╝n bir├žok s├Âzl├╝ edebiyat eseri ya┼čl─▒ insanlar─▒m─▒z─▒n haf─▒zalar─▒yla beraber bir daha geri d├Ânmemek ├╝zere topra─ča kar─▒┼čm─▒┼č durumdad─▒r. Bu bir toplum i├žin ger├žekten y─▒k─▒c─▒ bir tesirdir.

Maddi K├╝lt├╝rleri;

Nogay T├╝rklerinin maddi k├╝lt├╝rel varl─▒klar─▒n─▒n en ├Ânemlisi, onlar─▒n kendi aralar─▒ndaki farkl─▒l─▒klar─▒n─▒ da ortaya koyan ÔÇťtamgaÔÇŁ lard─▒r. Bug├╝n bu tamgalar─▒n varl─▒─č─▒ sayesinde Nogay T├╝rklerinin hem geldikleri yerleri hem de g├Â├ž yollar─▒ ├╝zerinde nerelerde bulunduklar─▒na y├Ânelik kesin i┼čaretler bulmaktay─▒z. Ayn─▒ zamanda, yak─▒n zamanlarda Rusya i├žindeki Nogay rayonlar─▒na yap─▒lan ziyaretlerde, T├╝rkiyeÔÇÖ deki tamgalar─▒n ├žo─čunun oralarda da oldu─ču g├Âr├╝lm├╝┼č ve aralar─▒ndaki akrabal─▒k ba─člar─▒ olanlar aras─▒nda irtibatla┼čmalar sa─članmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r.

Eskiden Nogay T├╝rkleriÔÇÖ nin ya┼čam─▒┼č oldu─ču hemen her k├Âyde bu tamgalardan s─▒k├ža bulmak m├╝mk├╝nken, bug├╝n hem ilgisizlik hem de tamgalar─▒ kullanmaktan vazge├žilmesi nedeniyle, art─▒k bir├žok k├Âyde tamga bulmak neredeyse imkans─▒z hale gelmi┼čtir.

Nogay T├╝rklerinin tamgalar haricinde somut olarak maddi k├╝lt├╝rlerini ortaya koyabilecek zanaatlar─▒ da pek yoktur. Kimi k├Âylerde dokunan hal─▒ ve kilimlerde kullan─▒lan motiflerin incelenmesinde fayda vard─▒r. Bunun haricinde kimi yerlerde g├╝m├╝┼č i┼člemecili─či sanat─▒ vard─▒r.

Nogay kad─▒nlar─▒n ├žeyizleri i├žin haz─▒rlad─▒klar─▒ bir├žok par├žaya i┼člemi┼č olduklar─▒ motifler ve desenler ger├žekten birer sanat harikas─▒d─▒r. Ancak bunlarla ilgili olarak yap─▒lan ├žal─▒┼čmalar da mevcut de─čildir.

Kad─▒nlar─▒n giyimleri ve k─▒yafetleri de zaman i├žerisinde de─či┼čikli─če u─črad─▒─č─▒ i├žin elimizde somut eserler pek nadir bulunmaktad─▒r.

Nogay T├╝rklerinin Somut Olmayan K├╝lt├╝rel Varl─▒klar─▒;

Nogay T├╝rklerinin en ├Ânemli somut olmayan varl─▒klar─▒ndan biri, ayn─▒ zamanda bir├žok T├╝rk boyunun da m├╝┼čterek miras─▒ olan SabantoyÔÇÖdur.

Sabantoy, Nogay T├╝rklerinin de deste─či ile K├╝lt├╝r ve Turizm Bakanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n yapm─▒┼č oldu─ču ├žal─▒┼čmalar neticesinde UnescoÔÇÖnun Somut Olmayan K├╝lt├╝rel Varl─▒klar listesine al─▒nmas─▒ i├žin ├žal─▒┼čmalar yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

Son on y─▒ld─▒r Nogay T├╝rkleri DernekleriÔÇÖnin ├žal─▒┼čmalar─▒ ile Sabantoy ┼×├Âlenleri d├╝zenlenmekte ve Nogay T├╝rklerinin kayna┼čmas─▒ sa─članmaktad─▒r.

Nogay T├╝rklerinin Edebiyat─▒ ve Dili;

Nogay T├╝rkleriÔÇÖ nin en ├Ânemli k├╝lt├╝rel varl─▒klar─▒ s├Âzl├╝ Nogay edebiyat─▒d─▒r. Nogay T├╝rklerinin en ├žok bilinen destanlar─▒,

  • ┼×ora Bat─▒r destan─▒Edige Destan─▒
  • Mamay Destan─▒[41] ve
  • S├╝y├╝m Bike Destan─▒
  • K─▒rk Nogay Bahad─▒r Destan─▒ÔÇÖd─▒r.

Bunlar─▒n haricinde Nogay k├╝lt├╝r├╝nde a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak ┼×─▒nlamalar ├Ânemli bir yer tutmaktad─▒r. ┼×─▒nlamalar ile ilgili geni┼č ├žapl─▒ ├žal─▒┼čmalar yap─▒lmam─▒┼čt─▒r. ┼×─▒nlama k─▒z ve erke─čin kar┼č─▒l─▒kl─▒ at─▒┼čmalar─▒d─▒r.

Nogay edebiyat─▒nda ├Ânemli bir yer tutan di─čer edebiyat t├╝r├╝ ise Ertengilerdir. Ertengiler masals─▒ hikayelerdir. Eskiden beri anlat─▒lagelen bir├žok ertengi bug├╝n bu ertengileri ve ┼č─▒nlamalar─▒ bilenlerin ├žo─čunun vefat etmesi nedeniyle kaybolmu┼č ya da eksik olarak g├╝n├╝m├╝ze eri┼čmi┼čtir.

Bir di─čer edebiyat t├╝r├╝ ise Aytlavlard─▒r. Aytlavlar ┼čiirlerdir.

Bug├╝n T├╝rkiyeÔÇÖ de Nogay T├╝rk├žesi ile ┼čiir yazan birka├ž ki┼či vard─▒r. Bunlardan birinin kitab─▒ yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. [42] Ayn─▒ ┼čekilde Nogay T├╝rk├žesi ile Ertengi yazan ki┼či say─▒s─▒ da birka├ž ki┼či ile s─▒n─▒rl─▒d─▒r ve hen├╝z bu konu ile ilgili kitap yay─▒nlanmam─▒┼čt─▒r.[43]

Ertengi ve ┼č─▒nlamalarla ilgili ├žok az derlemeler yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Maalesef bu konuda da biraz ge├ž kal─▒nm─▒┼č ve ├žok az say─▒da eser kay─▒t alt─▒na al─▒n─▒rken bir├žok eser hala kay─▒t alt─▒na al─▒namam─▒┼čt─▒r.[44]

Nogay T├╝rkleri i├žerisinde T├╝rkiye T├╝rk├žesi ile eserler veren yazarlar da vard─▒r.[45]

Nogay T├╝rklerinin hen├╝z yak─▒n bir tarihe kadar bas─▒l─▒ olarak yay─▒nlad─▒klar─▒ dergileri yoktu. ─░lk olarak bir dernek yay─▒n─▒ olan ÔÇťNogayÔÇŁ dergisi bas─▒ld─▒. Toplamda iki say─▒ bas─▒lan bu dergi ┼ču an at─▒l durumdad─▒r.[46]┬á Ard─▒ndan yine sadece iki say─▒ yay─▒nlanm─▒┼č olan ÔÇťSabantoyÔÇŁ Dergisi ├ž─▒kart─▒ld─▒. Bu derginin bir ├Âzelli─či de d├╝zenlenmekte olan Sabantoy ┼×├Âleni i├žin ├Âzel olarak bas─▒lmas─▒yd─▒.[47]

Son olarak ÔÇťNogay T├╝rk DergisiÔÇŁ yay─▒mland─▒. ─░lk say─▒s─▒n─▒ 2008 y─▒l─▒nda ├ž─▒kartan dergi ilk iki say─▒s─▒n─▒ bas─▒l─▒ olarak yay─▒mlad─▒. Halen yay─▒n hayat─▒na devam etmekte olan Nogay T├╝rk Dergisi 3- 4 ve 5. say─▒lar─▒n─▒ internetten yay─▒nlam─▒┼čt─▒r.┬á Derneklerden ba─č─▒ms─▒z olarak Nogay tarih, k├╝lt├╝r ve edebiyat─▒ ├╝zerine yar─▒ akademik i├žeri─če sahip olmaya ba┼člam─▒┼č bir dergidir. Derginin bir di─čer ├Âzelli─či ise T├╝rkiyeÔÇÖ de Nogay T├╝rkleri ile ilgili olarak yay─▒nlanan, derneklerden ba─č─▒ms─▒z, tarih, k├╝lt├╝r ve edebiyat i├žerikli tek dergi olmas─▒d─▒r. Nogay T├╝rk Dergisi, Nogay Cas ÔÇťNogay Gen├žÔÇŁ, Nogay Bike ÔÇťNogay Kad─▒nÔÇŁ ve Nogay b├╝lten ekleri ile yay─▒nlanmaktad─▒r.[48]

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Y├╝z y─▒lll─▒k hasret... M├╝badele - M├╝badiller

Nogay T├╝rklerinin dili konusunda son y─▒llarda akademik ├žal─▒┼čmalar yap─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r.[49] Bunun en ├Ânemli nedeni ÔÇťTehlikedeki DillerÔÇŁ stat├╝s├╝nde olmas─▒ ve yak─▒n gelecekte tamamen kaybolma tehlikesiyle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya olmas─▒d─▒r.

Bu konu ile ilgili olarak 2012 y─▒l─▒nda Hacettepe ├ťniversitesi b├╝nyesinde ÔÇťDilleri ve K├╝lt├╝rleri Yok Olma Tehlikesine Maruz T├╝rk Topluluklar─▒ ÔÇťsempozyumunun en ├Ânemli maddelerinden biri de Nogay T├╝rkleri idi.

Konu akademi d├╝nyas─▒n─▒n o kadar ilgisini ├žekti ki ÔÇťTehlikedeki DillerÔÇŁ isimli hakemli derginin 2. Say─▒s─▒n─▒n ana konusu Nogay T├╝rkleri olmu┼čtur.[50]

Nogay Mutfa─č─▒;

Her k├╝lt├╝r├╝n en ├Ânemli unsurlar─▒ndan biri olan mutfak ve yemek k├╝lt├╝r├╝, Nogay T├╝rklerinin de ├Ânemli unsurlar─▒ndan biridir. Nogay T├╝rklerinin mutfa─č─▒ a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak hamur i┼či yemeklerden olu┼čmaktad─▒r.

Nogay T├╝rklerinin mutfa─č─▒na y├Ânelik hen├╝z ciddi anlamda ara┼čt─▒rma yap─▒lmam─▒┼čt─▒r. Bu konu ile ilgili olarak hen├╝z bir yay─▒n yoktur.

Nogay Mutfa─č─▒ndan baz─▒ ├Ârnekler vermek gerekir ise; Nogay ├çay─▒, Taba B├Ârek, ┼×ir B├Ârek, Kas─▒k B├Ârek, Kalakay, Bazlama, Taba ├ľptek, ┼×orpalar, Talkan say─▒labilir.

Nogay M├╝zi─či ve M├╝zik aletleri;

Son y─▒llarda Nogay m├╝zi─čine ilgi giderek artmaktad─▒r. Bunun en ├Ânemli nedeni d├╝nyaca ├╝n kazanmaya ba┼člam─▒┼č olan Nogay sanat├ž─▒ Aslanbek SultanbekovÔÇÖun ÔÇťDombraÔÇŁ ve ÔÇťNogay elÔÇŁ isimli par├žalar─▒n─▒n internette fenomen olmalar─▒d─▒r.

Nogaylar─▒n ad─▒n─▒n duyulmas─▒na katk─▒ sa─člayan bir ba┼čka sanat├ž─▒ ise Hasan Sa─č─▒nd─▒kÔÇÖ t─▒r.

Nogay m├╝ziklerine artan ilgi ├že┼čitli m├╝zik gruplar─▒n─▒n da Nogay M├╝ziklerini seslendirmesine vesile oldu. Bunlardan biri de Samsun ─░lkad─▒m T├╝rk D├╝nyas─▒ M├╝zikleri Gen├žlik KorosuÔÇÖ dur.

Nogay m├╝zik aletlerinin en ba┼č─▒nda Dombra gelmektedir. Ayr─▒ca evvelden d├╝─č├╝nlerde ve ┼č├Âlenlerde s─▒k├ža kullan─▒lan ve bug├╝n maalesef pek kullan─▒lmayan bir di─čer m├╝zik aletimiz ÔÇťKobuzÔÇŁ dur.[51]

Nogay Halk Oyunları ve Çocuk Oyunları;

Nogay T├╝rklerinin en ├Ânemli halk oyunlar─▒n─▒n ba┼č─▒nda ÔÇťKanakeyÔÇŁ gelmektedir. Nogay T├╝rklerinin ├žocuk oyunlar─▒ndan baz─▒lar─▒ ┼čunlard─▒r; Kulakburgav─▒┼č, Aks├╝yek[52], M─▒k oyunu, Ay K├Ârd├╝m[53].

T├╝rkiyeÔÇÖ deki Nogay T├╝rklerinin ekonomik durumlar─▒;

Nogay T├╝rkleri yerle┼čtikleri yerlerde genellikle tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒k ile u─čra┼čt─▒klar─▒ i├žin uzun y─▒llar ┼čehirlerden uzak, k├Âylerde ya┼čamay─▒ tercih etmelerinden ├Ât├╝r├╝, ├žo─čunluk olarak, orta d├╝zey gelir sahibidirler. Dolay─▒s─▒yla ekonomik y├Ânden g├╝├ž sahibi olmaktan uzakt─▒rlar. Son y─▒llarda gerek yurt d─▒┼č─▒na gidenler gerekse ticaret ile u─čra┼čmaya ba┼člamalar─▒, onlar─▒n ekonomik d├╝zeylerini hala k├Âyde tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒kla u─čra┼čanlara k─▒yasla ├žok daha iyi duruma getirmi┼č olmalar─▒na kar┼č─▒n, yak─▒n yelerdeki di─čer Nogay T├╝rk├╝ olmayan k├Âylerle k─▒yasland─▒klar─▒ zaman, durumlar─▒ daha iyi anla┼č─▒labilmektedir.

Nogay T├╝rklerinin genelinin ekonomik durumlar─▒n─▒n zay─▒fl─▒─č─▒ kendilerini hemen her alanda etkilemi┼čtir ve h├ól├ó da etkileye devam etmektedir.

T├╝rkiyeÔÇÖ deki Nogay T├╝rklerinin temsil durumlar─▒;

Nogay T├╝rkleriÔÇÖnin T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet MeclisiÔÇÖnde kendisini Nogay T├╝rk├╝ olarak ifade eden tek milletvekili 20,21 ve 22 d├Ânem milletvekili olan ─░smail ├ľzg├╝nÔÇÖ d├╝r.[54]

Hemen her d├Ânem bir ya da iki milletvekilinin Nogay T├╝rk├╝ oldu─ču s├Âylenmektedir. Ancak ÔÇô benim bildi─čim ÔÇô yapt─▒─č─▒m k─▒sa bir ara┼čt─▒rmada kendisini Nogay olarak tan─▒tan ba┼čka bir milletvekili ad─▒na rastlayamad─▒m. ┼×├╝phesiz ki bir├žok isim vard─▒r.

T├╝rkiyeÔÇÖ deki Nogay T├╝rklerinin dernekle┼čmeleri;

Nogay T├╝rkleri uzun y─▒llar kendisini ÔÇťTatarÔÇŁ olarak tan─▒tt─▒. ├çevremizde bize hala ÔÇťTatarÔÇť denilmektedir. Hen├╝z on be┼č y─▒l ├Âncesine kadar ÔÇťNogayÔÇŁ diyen veya o ┼čekilde kendisini tan─▒tan yoktu. Ancak AnkaraÔÇÖ da kurulan ilk derne─čin ad─▒n─▒ Nogay T├╝rkleri olarak kullanmas─▒ ile birlikte ÔÇťNogayÔÇŁ ad─▒ duyulmaya ba┼čland─▒.[55]

O d├Ânemde k├Âylerdeki ya┼čl─▒lardan bununla ilgili olumsuz tepkiler de al─▒nd─▒─č─▒n─▒ hat─▒rl─▒yorum. Nogayl─▒k bilincinin ilk olarak o d├Ânemde ye┼čermeye ba┼člad─▒─č─▒ bilinen bir ger├žektir.

KonyaÔÇÖ n─▒n Kulu il├žesi A─č─▒lba┼č─▒ K├Ây├╝ÔÇÖnde ilk olarak ÔÇťSabantoyÔÇŁ ad─▒ ile bir etkinlik d├╝zenlendi. 1998 y─▒l─▒ndaki bu etkinli─čin ard─▒ndan ÔÇťNogayÔÇŁ ad─▒ duyulmaya ba┼čland─▒[56]. Ard─▒ndan bir├žok dernek kurulmaya ba┼čland─▒. Halen gerek yurt i├žinde gerekse yurt d─▒┼č─▒nda ona yak─▒n dernek ve vak─▒f faaliyet g├Âstermektedir. Dernekler Sabantoy ┼×├Âleni faaliyetlerinin haricinde, ├že┼čitli uluslararas─▒ sempozyumlar d├╝zenlemekte[57], Nogay T├╝rkleri ile ilgili belgeseller[58] ve akademik yay─▒nlar yap─▒lmas─▒ i├žin ├žal─▒┼čmalarda bulunmaktad─▒rlar.

T├╝rkiyeÔÇÖ deki Nogay T├╝rkleriÔÇÖnin kendilerini yeniden ke┼čfetmeleri;

Nogay T├╝rkleri derneklerin yo─čun faaliyetleri ile art─▒k kendilerini Nogay olarak tan─▒tmaya ba┼člam─▒┼č ve ayn─▒ zamanda ÔÇťNogay┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á olarak da tan─▒nmaya ba┼članm─▒┼člard─▒. Derneklerin ola─čan faaliyetleri aras─▒nda yer alan ÔÇťSabantoy ÔÇťetkinlikleri geleneksel hale gelmi┼č durumda. Her y─▒l d├╝zenlenmeye ba┼člayan bu etkinlik binerce ki┼činin kat─▒l─▒m─▒n─▒ sa─člamakta ve daha ├Ânce varl─▒klar─▒ bilinmeyen veya duyulup da irtibata ge├žilmeyen Nogay T├╝rklerinin de kat─▒l─▒m─▒n─▒ sa─člamaktad─▒r. Uluslararas─▒ stat├╝ye eri┼čmeye ba┼člam─▒┼č olan bu etkinli─čin sayesinde gerek RomanyaÔÇÖ da gerek BulgaristanÔÇÖ da gerekse Rusya ve KazakistanÔÇÖ da ki Nogay T├╝rkleri ile de irtibata ge├žilmi┼čtir.

T├╝rkiyeÔÇÖ deki Nogaylar─▒n Yurt D─▒┼č─▒ Nogaylar ile irtibatlar─▒;

Ya┼čad─▒klar─▒ topraklardan g├Â├ž ederek vatanlar─▒n─▒ terk etmek zorunda kalan Nogay T├╝rkleri, uzun y─▒llar geldikleri yerlerdeki rejimin bask─▒s─▒ nedeniyle g├Â├ž etmi┼č olduklar─▒ topraklara gidememi┼člerdi. ─░lk olarak bir heyet ile Da─č─▒stan, Kara├žay- ├çerkez ve StavrapolÔÇÖa bir ziyarette bulunuldu.[59] Ard─▒ndan 2008 y─▒l─▒nda bir ba┼čka heyetin daha ayn─▒ b├Âlgeye gitmesi ile kar┼č─▒l─▒kl─▒ olarak ziyaretler g├╝n├╝m├╝zde devam etmektedir. Bug├╝n Rusya Federasyonu Kara├žay-├çerkes CumhuriyetiÔÇÖnde merkezi ErkenÔÇô┼×ahar olan ve yakla┼č─▒k 100 bin n├╝fusa sahip bir Nogay Rayonu vard─▒r. Bu rayon 2007 y─▒l─▒nda kurulmu┼čtur. Da─č─▒stan CumhuriyetiÔÇÖ nde ise bir Nogay B├Âlgesi vard─▒r. Nogay T├╝rk├žesi bug├╝n Kara├žayÔÇô├çerkes ve Da─č─▒stan Cumhuriyetlerinde resmi dil stat├╝s├╝ndedir.

┬áSonu├ž;

Nogay T├╝rkleri g├Â├ž ettirildikleri topraklarda ve g├Â├ž ederek geldikleri bu topraklarda b├╝y├╝k s─▒k─▒nt─▒lar ├žekmi┼čler ve tabiri caiz ise kay─▒p bir toplum olarak ya┼čamak durumunda kalm─▒┼člard─▒. Bug├╝n bu kay─▒p toplum, T├╝rk d├╝nyas─▒n─▒n bir par├žas─▒ olan Nogay T├╝rkleri, T├╝rkl├╝k bilinciyle yeniden uyanmakta ve Romanya, Bulgaristan, Ukrayna ve RusyaÔÇÖ da ki Nogay T├╝rkleri ile aralar─▒nda kopmu┼č olan ba─člar─▒ g├╝├žlendirerek; kendi benli─čine, diline, k├╝lt├╝r├╝ne, gelenek ve g├Âreneklerine sahip ├ž─▒kmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r.

 

[1]┬á Hakan BENL─░. NogayT├╝rk Dergisi. Edit├Âr.

[2] O─čuz ├çET─░NO─×LU. Nogaylar (2011. Kalgay Dergisi, Y─▒l 16, S. 61, s.12┬á Sami NOGAY. T├╝rk Devlet Topluluklar─▒: 1 Nogay T├╝rkleri. (2007), Nogay Dergisi, Y─▒l 1. S.1, ss. 14- 15

[3]┬á Hakan BENL─░. Prof.Dr. Yusuf Hala├žo─člu R├Âportaj─▒ (2011) NogayT├╝rk Dergisi S.5, ss. 15-21

[4]┬á Ali BARUT. Nogaylar─▒n Kuzey-Bat─▒ KafkasyaÔÇÖ ya Yerle┼čmeleri. (1998), Emel Dergisi, S.225, s. 18

[5]┬á M. Aziz S├ťTBA┼×. ┬áKafkasya Sava┼č Y─▒llar─▒ ve Nogaylar─▒n T├╝rkiyeÔÇÖ ye G├Â├žleri (2008). NogayT├╝rk Dergisi S.2,s.10

[6] ┬áHac─▒ Murat ARABACI. K─▒r─▒mÔÇÖ dan AnadoluÔÇÖ ya Yap─▒lan G├Â├žler (2008), NogayT├╝rk Dergisi S. 2, ss. 5 ÔÇô 9

[7]┬á Mehmet ALPARGU. Nogaylar. (2007), De─či┼čim Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul. s.195

[8]┬á Hac─▒ Murat ARABACI. K─▒r─▒mÔÇÖ dan AnadoluÔÇÖ ya Yap─▒lan G├Â├žler (2011), NogayT├╝rk Dergisi Say─▒5, ss. 11-14

[9]┬á Elvira KAZAS .1853-1863 Y─▒llar─▒nda K─▒r─▒mÔÇÖdan Osmanl─▒ Topraklar─▒na Yap─▒lan G├Â├žler (1994), Y├╝ksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, ─░stanbul. s. 19

[10]┬á BOA Sad├óret Mektub├« Um├╗mi Kalemi (A.MKT.UM). 459/3. J├╝lide AKY├ťZ. (2008), G├Â├ž Yollar─▒nda; KafkasyaÔÇÖdan AnadoluÔÇÖya G├Â├ž Hareketleri, Bilig, T├╝rk D├╝nyas─▒ Sosyal Bilimler Dergisi, S.46, s. 39,

[11]┬á Justin McCharty . ├ľl├╝m ve S├╝rg├╝n. (1998), Bilge UMAR (├çev.),3.Bask─▒.─░nk─▒lap Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, s. 14-20

[12]┬á┬á Ba┼čbakanl─▒k Devlet Ar┼čivleri Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ (2012), Osmanl─▒ Ar┼čivi Daire Ba┼čkanl─▒─č─▒, Yay─▒n No: 121. Osmanl─▒ Belgelerinde Kafkas G├Â├žleri, Cilt 1, s. 24-29, Belge No: 8 Eyl├╝l 1859- ─░rade Meclis-i Mahsus – ─░.MMS 16/649

[13]┬á A.g.e., s. 37-40 Belge No: 12 Ocak 1860 ÔÇô─░rade Hariciye ─░. HR,173/9438,9453

[14]┬á A.g.e., ss.58-63┬á┬á Belge No: 12 May─▒s 1861 ÔÇô ─░rade Meclis-i Mahsus ÔÇô ─░.MMS,22/961

[15]┬á┬á A.g.e., ss.288-291┬á┬á Belge No: 28 Kas─▒m 1859 ÔÇô Y─▒ld─▒z Esas Evrak─▒ ÔÇô Y. EE,34/53

[16]┬á┬á Ba┼čbakanl─▒k Devlet Ar┼čivleri Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ (2012), Osmanl─▒ Ar┼čivi Daire Ba┼čkanl─▒─č─▒.Yay─▒n No: 121. Osmanl─▒ Belgelerinde Kafkas G├Â├žleri, Cilt 2, ┬ás.428-429┬á┬á Belge No: 6 ┼×ubat 1890┬á ÔÇô Y─▒ld─▒z M├╝tenevvi Maruzat Evrak─▒┬á ÔÇô Y. MTV,128/105

[17]┬á Ahmet Cevdet Pa┼ča. MaÔÇÖr├╗z├ót. s.156. Hakan KIRIMLI (2011). T├╝rkiyeÔÇÖdeki K─▒r─▒m Tatar ve Nogay K├Ây Yerle┼čimleri.1.Bas─▒m.Tarih Vakf─▒ Yurt Yay─▒nlar─▒.─░stanbul, s.18

[18]┬á┬á Hakan KIRIMLI. T├╝rkiyeÔÇÖdeki K─▒r─▒m Tatar ve Nogay K├Ây Yerle┼čimleri ( 2011 ).1.Bas─▒m.Tarih Vakf─▒ Yurt Yay─▒nlar─▒.─░stanbul, s. XIX

[19]  A.g.e. s. 17

[20]┬á Stanford SHAW. History of The Ottoman Empire and Modern Turkey,Vol 2- s.1. Numan EL─░BOL. Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču.ÔÇÖnda ┬á,N├╝fus Meselesi ve Demo─črafik Ara┼čt─▒rmalar─▒.S├╝leyman Demirel ├ťnv. ─░.─░.B.F. Dergisi.2007/2

[21]┬á KIRIMLI. a.g.e. ,ss.3 – 4

[22]┬á┬á Osmanl─▒ Belgelerinde Kafkas G├Â├žleri -1. Ss.141-143┬á Belge No:21 Ekim 1887┬á ÔÇô Meclis-i V├╝kela Mazbatalar─▒┬á┬á ÔÇô MV,25/29

[23]┬á A.g.e , ss.181-182┬á┬á Belge No: 25 Ocak 1899┬á ÔÇô Meclis-i V├╝kela Mazbatalar─▒┬á┬á ÔÇô MV,96/95

[24]┬á A.g.e, ss.288-291┬á┬á Belge No:┬á 28 Kas─▒m 1859 ÔÇô Y─▒ld─▒z Esas Evrak─▒ ÔÇô Y. EE,34/53

[25]┬á A.g.e, ss..470-473┬á Belge No: 21 Kas─▒m 1891 ÔÇô Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi┬á ÔÇô DH. MKT ,1920/106

[26]┬á Osmanl─▒ Belgelerinde Kafkas G├Â├žleri ÔÇô 2, ss.209-216┬á Belge No: 27 Eyl├╝l 1860 ÔÇô Sadaret Mektubi Kalemi Nezaret ve DevaÔÇÖir Evrak─▒┬á ÔÇô A. MKT. NZD, 326/2

[27]┬á A.g. e, ss.267-271┬á Belge No:┬á 23 Kas─▒m 1868 ÔÇô Sadaret Mektubi Kalemi Devai┬á Evrak─▒┬á ÔÇô A. MKT. MHM, 428/78

[28]┬á Ahmet G├ťND├ťZ. ┬áXIX yy. K─▒r┼čehirÔÇÖe Yerle┼čtirilen Nogay Muhacirleri (1861-1863), (2012) Turkish Studies, ss.1217-1229

[29]┬á Hilmi BAYRAKTAR. K─▒r─▒m Sava┼č─▒ Sonras─▒ Adana EyaletiÔÇÖne Yap─▒lan Nogay G├Â├ž ve ─░sk├ónlar─▒ (1859ÔÇô1861), (2008) Bilig, T├╝rk D├╝nyas─▒ Sosyal Bilimler Dergisi. S. 45, ss. 45-72

[30]┬á┬á Osmanl─▒ Belgelerinde Kafkas G├Â├žleri ÔÇô 2, ss.50 -63┬á Belge No: 19 Aral─▒k 1860 ÔÇô Sadaret Mektubi Kalemi Umum Vilayet Evrak─▒ ÔÇô A. MKT. UM, 443/28

[31]┬á A.g.e. , ss. 102 ÔÇô 106┬á┬á Belge No: 25 Eyl├╝l 1867 ─░rade Dahiliye, ─░DH 567/39470

[32]┬á A.g.e, ss. 250- 251 Belge No: 12 Temmuz 1864 Sadaret Mektubi M├╝himme Kalemi Evrak─▒ ÔÇô A. MKT. MHM, 305/65

[33]┬á A.g.e. , ss .404 ÔÇô 409┬á Belge No :27 Eyl├╝l 1887┬á ÔÇô Hazine-i Hassa Tahrirat Kalemi┬á ÔÇô HH.THR, 465/19

[34]┬á A.g.e, ss.288 ÔÇô 291┬á┬á┬á Belge No: 28 Kas─▒m 1859 ÔÇô Y─▒ld─▒z Esas Evrak─▒┬á ÔÇô Y. EE, 33/ 53

[35]┬á BOA, . MMS 16/649 (22 May─▒s 1869). ├çerkes g├Â├žmenlerinden ve Nogay T├╝rklerinden DobrucaÔÇÖya gelmekte olan n├╝fusun s├╝ratle isk├ónlar─▒ yap─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒lmaktad─▒r. Fakat bu n├╝fus d─▒┼č─▒nda bin be┼č y├╝z n├╝fus daha gelmi┼č ve birka├ž bin n├╝fusun gelmekte oldu─ču bu tarafa haber verilmi┼čtir. ├ľmer KARATA┼×. (K─▒┼č 2012). 19. Y├╝zy─▒lda Balkanlarda K├ófkas Muh├ócirlerinin ─░sk├ón─▒. T├╝rk D├╝nyas─▒ ─░ncelemeleri Dergisi. s.362

[36]┬á KARATA┼×. A.g.e. BOA; Y.EE 34/53; Ayr─▒ca bk. Canik sanca─č─▒nda isk├ón ettirilen muhacirin icmal pusulas─▒nda 51 ├çerkes n├╝fusun Rumeli taraf─▒na gitmek ├╝zere Dersaadete izam k─▒l─▒nd─▒─č─▒n─▒ g├Ârmekteyiz. A.MKT. NZD 345/48 (16 ┼×ubat 1861).. s.362

[37]┬á KIRIMLI, T├╝rkiyeÔÇÖdeki K─▒r─▒m Tatar ve Nogay K├Ây Yerle┼čimleri (2011) 1.Bas─▒m.Tarih Vakf─▒ Yurt Yay─▒nlar─▒.─░stanbul,

[38]  KIRIMLI. A.g.e.  ss. 45-650

[39]  B.O.A/ AMKT.MHM.232 ve B.O.A/ AMKT.MHM.228. Yüksel ARSLAN (2009). Çankırı ve Nogay Türkleri. www.cansaati.or

[40]┬á G├ťND├ťZ. XIX yy. K─▒r┼čehirÔÇÖe Yerle┼čtirilen Nogay Muhacirleri (1861-1863), (2012).Turkish Studies, s.1223

[41]┬á T├ťRKSOY,Uluslaras─▒ T├╝rk K├╝lt├╝r├╝ Te┼čkilat─▒. Mamay Nogay T├╝rkleriÔÇÖ nin Kahramanl─▒k Destan─▒, (2010). ─░hsan KALENDERO─×LU. ÔÇť Destan─▒ Anlatan,Kara Nogay B├ÂlgesiÔÇÖne Ba─čl─▒ Terekli Mektep K├Ây├╝ÔÇÖnde Ya┼čayan Koybakov YUMANBET ÔÇť

[42]┬á┬á Mehmet TA┼×KIRAN. TilÔÇÖim Nogay (DilÔÇÖim Nogay),( 2007 ).Ankara. (Yay─▒n Evi Yok), ISBN: 978-975-01877-0-9

[43] Nogay T├╝rk├žesi ile Ertengi yazanlar; ┬á

Necdet ├ľZEN.1942, Eski┼čehir,Alpu il├žesi Aktepe K├Ây├╝ do─čumlu. Emekli, ─░stanbulÔÇÖda ya┼čamakta, Nogay T├╝rk├žesi ile yaz─▒lm─▒┼č pek ├žok ÔÇťErtengiÔÇŁ ve ÔÇť AytlavÔÇŁ ÔÇś ─▒ vard─▒r. Ayr─▒ca ├že┼čitli derlemeleri vard─▒r.

Bknz : http://nogai.blogspot.com

Hakan BENL─░,1974, Konya, Kulu il├žesi Seyitahmetli K├Ây├╝ do─čumlu. AnkaraÔÇÖ da ya┼čamakta. Amat├Âr olarak yay─▒nlanan NogayT├╝rk DergisiÔÇÖ nin edit├Ârl├╝─č├╝n├╝ yapmaktad─▒r. Nogay T├╝rk├žesi ile yaz─▒lm─▒┼č ├že┼čitli ÔÇť ErtengiÔÇŁ ÔÇś leri ve bir derlemesi vard─▒r. Bknz : http://hakanbenli.tr.gg/ ve http://www.izedebiyat.com/yazar.asp?id=6776

Fatih POLAT, Konya, Kulu il├žesi Seyitahmetli K├Ây├╝ do─čumlu. AlmanyaÔÇÖ da ya┼čamakta. Nogay T├╝rk├žesi ile yaz─▒lm─▒┼č bir ÔÇť ErtengiÔÇŁsi vard─▒r.

[44]┬á┬á Derleme yapanlardan baz─▒lar─▒: ┬áCelalettin ERBAY, Ankara Ostim Mesleki E─čitim MerkeziÔÇÖnde M├╝d├╝r olarak g├Ârev yapmakta ve ayn─▒ zamanda bir Nogay T├╝rk Derne─činin Ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapmaktad─▒r. Kendisinin ├že┼čitli derlemeleri bulunmaktad─▒r.

Mustafa ESKEN, Konya, Kulu il├žesi Seyitahmetli K├Ây├╝ do─čumlu. AnkaraÔÇÖ da bir bankada g├Ârev yapmakta. Kendisinin baz─▒ derlemeleri bulunmaktad─▒r.

[45]┬á Hasan BENL─░.K─▒r─▒mÔÇÖ da HilalÔÇÖ in Yeniden Do─ču┼ču (2005),(Y.E.Y.). Konya – Kulu

 Fatih KARAYANDI, Nogay (2005 ),(Y.E.Y.). Adana. ISBN: 975-270-930-3

KARAYANDI. Kay─▒p Tamga.(2009). (Y.E.Y.) Adana. ISBN: 975-270-930-3

KARAYANDI. Nogay ─░nce Ali. (2011) (Y.E.Y.). Adana ISBN 978-9944-5234-2-4

[46]┬á Nogay Dergisi; Ankara merkezli Nogay T├╝rkleri K├╝lt├╝r ve Yard─▒mla┼čma Derne─či yay─▒n organ─▒ ÔÇô Say─▒ 1. ┬áOcak 2007 ÔÇô Say─▒2. May─▒s 2007

[47]┬á Sabantoy Dergisi; Kulu merkezli Nogay T├╝rkleri E─čitim ve Dayan─▒┼čma Derne─či yay─▒n organ─▒ ÔÇô Say─▒ 1. May─▒s 2007- Say─▒ 2. May─▒s 2008

[48]  NogayTürk Dergisi : http://issuu.com/nogayturkdergisi ,

[49]┬á Bu konuda ├Âzellikle Gazi ├ťniversitesiÔÇÖnden Dilek Erg├Ânen├ž AKBABAÔÇÖn─▒n yay─▒nlar─▒ ├Ânemli yer tutmaktad─▒r.

[50]  Tehlikedeki Diller Dergisi : http://tehlikedekidiller.com/turkce/

[51]┬á Romanya, K─▒r─▒m ve RusyaÔÇÖ da ya┼čayan Nogaylar─▒n ├žok daha geni┼č m├╝zik aletleri ├že┼čitleri vard─▒r. Burada T├╝rkiyeÔÇÖ de kullan─▒lmakta olan Nogay m├╝zik aletlerinden bahsedildi.

[52]  Hakan BENLİ.Nogay Kültüründe Çocuk Oyunları-1. (2008 ) NogayTürk Dergisi. S.2, ss.24-25  

[53]┬á BENL─░. Nogay K├╝lt├╝r├╝nde ├çocuk Oyunlar─▒ ÔÇô 2 . (2010 ).NogayT├╝rk Dergisi. S.4, ss.37-41

[54]┬á ─░smail ├ľZG├ťN, 1956 Bal─▒kesir Karakaya K├Ây├╝ do─čumludur.

[55]┬á AnkaraÔÇÖ da iki ayr─▒ dernek vard─▒r, Konya merkez, Konya ÔÇô Kulu, Konya ÔÇô Ilg─▒n, Eski┼čehir, ─░stanbul, Bal─▒kesir Nogay Dernekleri ile HollandaÔÇÖ da bir Nogay Vakf─▒ vard─▒r.

[56] Nogay T├╝rkleri Sabantoy ┼×├Âleni s─▒ras─▒ ile; 1. A─č─▒lba┼č─▒ K├Ây├╝- Kulu (1998), 2.K─▒rkuyu ÔÇô Kulu (2004), 3.┼×eke (2005), ┬á4.Seyitahmetli ÔÇô Kulu (2006), 5. Akin – ┼×erefliko├žhisar ( 2007), 6.Bo─čaz├Âren ÔÇôKulu (2008)┬á 7.Do─čankaya- ┼×erefliko├žhisar ( 2009 )┬á 8.A─č─▒lba┼č─▒ ÔÇô Kulu (2011) 9.K─▒rkuyu ÔÇô Kulu (2013) k├Âylerinde d├╝zenlenmi┼čtir.

[57] 1. Uluslararas─▒ Nogay T├╝rkleri Bilgi ┼×├Âleni.2008 AnkaraÔÇÖ da ATO Konferans Salonunda,

  1. Uluslararas─▒ Nogay T├╝rkleri Bilgi ┼×├Âleni.2011. AnkaraÔÇÖ da Gazi ├ťniversitesi Teknoloji Fak├╝ltesi Konferans SalonuÔÇÖnda yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

[58] Funda ├ľzyurt TORUN. Nogay ve K─▒r─▒m T├╝rkleri S├Âzl├╝ Tarih Belgeseli. (2008) Belgesel 61. Cannes Film FestivaliÔÇÖnde, Octaedro Film FestivaliÔÇÖnde ve 11.Uluslararas─▒ 1001 Belgesel Film FestivaliÔÇÖnde g├Âsterilmi┼čtir.

[59] ┬á1992 y─▒l─▒nda, kendisi de Nogay T├╝rk├╝ olan, Hatay ili K─▒r─▒khan il├že Kaymakam─▒ Mustafa ALTINTA┼×, Da─č─▒stan ve Kara├žayÔÇô├çerkes Cumhuriyetlerinden gelen bir davet ├╝zerine b├Âlgeye bir inceleme gezisi yapm─▒┼čt─▒r. Bu gezi ayn─▒ zamanda T├╝rkiyeÔÇÖden RusyaÔÇÖdaki Nogay T├╝rkleriÔÇÖ ne yap─▒lan ilk ziyarettir.

Toplam Okuma: 534 , Bug├╝n: 10 

Hakan BENL─░

Hakan BENL─░

1974 Konya Kulu do─čumlu olan Hakan Benli, Nogay T├╝rkleri ├╝zerine ├žal─▒┼čmalar yapmaktad─▒r. Daha ├Ânce Nogay T├╝rk ad─▒nda bir dergi ├ž─▒karmas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra, Nogay T├╝rkleri K├╝lt├╝r ve Yard─▒mla┼čma Derne─či y├Ânetim kurulu ├╝yesidir. Nogay T├╝rkleri B├╝lteni Dergisi haber sorumlulu─ču g├Ârevini y├╝r├╝tmektedir. Avrasya Yazarlar Birli─či ├╝yesi de olan Benli, bir├žok STKÔÇÖda g├Ârev almaktad─▒r. Nogay T├╝rkleri ile ilgili bir├žok konferans ve TV program─▒nda yer alm─▒┼čt─▒r. Eposta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti

Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti

20 Eyl├╝l 2020, Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒

Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒

28 A─čustos 2020, Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Benim Tahtakalem

Benim Tahtakalem

20 A─čustos 2020, Benim Tahtakalem i├žin yorumlar kapal─▒
Nogay T├╝rklerinin Tarihine K─▒sa Bir Bak─▒┼č

Nogay T├╝rklerinin Tarihine K─▒sa Bir Bak─▒┼č

20 A─čustos 2020, Nogay T├╝rklerinin Tarihine K─▒sa Bir Bak─▒┼č i├žin yorumlar kapal─▒
G├Â├ž(men) S─▒├žra(t)mas─▒

G├Â├ž(men) S─▒├žra(t)mas─▒

16 A─čustos 2020, G├Â├ž(men) S─▒├žra(t)mas─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rkiyeÔÇÖ de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri

T├╝rkiyeÔÇÖ de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri

15 A─čustos 2020, T├╝rkiyeÔÇÖ de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri i├žin yorumlar kapal─▒
G├╝ndemdeki Sabantoy ve Nogay k├╝lt├╝r├╝ndeki yeri

G├╝ndemdeki Sabantoy ve Nogay k├╝lt├╝r├╝ndeki yeri

15 A─čustos 2020, G├╝ndemdeki Sabantoy ve Nogay k├╝lt├╝r├╝ndeki yeri i├žin yorumlar kapal─▒
Nogay Edebiyat─▒nda Ertengi

Nogay Edebiyat─▒nda Ertengi

15 A─čustos 2020, Nogay Edebiyat─▒nda Ertengi i├žin yorumlar kapal─▒
Nogay Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n 237’nci y─▒l─▒

Nogay Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n 237’nci y─▒l─▒

15 A─čustos 2020, Nogay Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n 237’nci y─▒l─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rk yurtd─▒┼č─▒nda bir ba┼čka say─▒l─▒yor, seviliyor

Atat├╝rk yurtd─▒┼č─▒nda bir ba┼čka say─▒l─▒yor, seviliyor

15 A─čustos 2020, Atat├╝rk yurtd─▒┼č─▒nda bir ba┼čka say─▒l─▒yor, seviliyor i├žin yorumlar kapal─▒
Yar─▒s─▒ T├╝rk Yar─▒s─▒ Macar Olanlar─▒n Ya┼čad─▒─č─▒ Muhte┼čem Kent: Budape┼čte

Yar─▒s─▒ T├╝rk Yar─▒s─▒ Macar Olanlar─▒n Ya┼čad─▒─č─▒ Muhte┼čem Kent: Budape┼čte

15 A─čustos 2020, Yar─▒s─▒ T├╝rk Yar─▒s─▒ Macar Olanlar─▒n Ya┼čad─▒─č─▒ Muhte┼čem Kent: Budape┼čte i├žin yorumlar kapal─▒
Destanla┼čan Kahramanl─▒k: Y├╝zba┼č─▒ Yusuf Kenan Efendi

Destanla┼čan Kahramanl─▒k: Y├╝zba┼č─▒ Yusuf Kenan Efendi

14 A─čustos 2020, Destanla┼čan Kahramanl─▒k: Y├╝zba┼č─▒ Yusuf Kenan Efendi i├žin yorumlar kapal─▒
Her Y─▒l T├╝rk Festivali D├╝zenlenen ┼×irin ─░talyan K├Ây├╝: Moena

Her Y─▒l T├╝rk Festivali D├╝zenlenen ┼×irin ─░talyan K├Ây├╝: Moena

10 A─čustos 2020, Her Y─▒l T├╝rk Festivali D├╝zenlenen ┼×irin ─░talyan K├Ây├╝: Moena i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rkiyeÔÇÖden 3 bin kilometre uzakta bir k├Ây var: T├╝rkiye

T├╝rkiyeÔÇÖden 3 bin kilometre uzakta bir k├Ây var: T├╝rkiye

9 A─čustos 2020, T├╝rkiyeÔÇÖden 3 bin kilometre uzakta bir k├Ây var: T├╝rkiye i├žin yorumlar kapal─▒
Yay ├žeken b├╝t├╝n halklar─▒n bulu┼čtu─ču Turan Kurultay─▒

Yay ├žeken b├╝t├╝n halklar─▒n bulu┼čtu─ču Turan Kurultay─▒

9 A─čustos 2020, Yay ├žeken b├╝t├╝n halklar─▒n bulu┼čtu─ču Turan Kurultay─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
AtillaÔÇÖn─▒n Avrupa seferleri ve FransaÔÇÖdaki bilinmeyen ota─č─▒

AtillaÔÇÖn─▒n Avrupa seferleri ve FransaÔÇÖdaki bilinmeyen ota─č─▒

9 A─čustos 2020, AtillaÔÇÖn─▒n Avrupa seferleri ve FransaÔÇÖdaki bilinmeyen ota─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Kaderin Birle┼čtirdi─či iki T─▒bbiyeli ve Ya┼čar Kemal

Kaderin Birle┼čtirdi─či iki T─▒bbiyeli ve Ya┼čar Kemal

9 A─čustos 2020, Kaderin Birle┼čtirdi─či iki T─▒bbiyeli ve Ya┼čar Kemal i├žin yorumlar kapal─▒
─░spanyaÔÇÖn─▒n Sax Kasabas─▒nda 1920ÔÇÖden buyana T├╝rkevi var

─░spanyaÔÇÖn─▒n Sax Kasabas─▒nda 1920ÔÇÖden buyana T├╝rkevi var

9 A─čustos 2020, ─░spanyaÔÇÖn─▒n Sax Kasabas─▒nda 1920ÔÇÖden buyana T├╝rkevi var i├žin yorumlar kapal─▒
─░ngu┼č Bayra─č─▒ ve Maan Simgesi

─░ngu┼č Bayra─č─▒ ve Maan Simgesi

9 A─čustos 2020, ─░ngu┼č Bayra─č─▒ ve Maan Simgesi i├žin yorumlar kapal─▒
Kocaeli Vilayetine isk├ón edilen Kafkas g├Â├žmenleri

Kocaeli Vilayetine isk├ón edilen Kafkas g├Â├žmenleri

9 A─čustos 2020, Kocaeli Vilayetine isk├ón edilen Kafkas g├Â├žmenleri i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar