VahideddinÔÇÖin S├╝rg├╝ndeki Hac Yolculu─ču ve Birka├ž Bildirisi

VahideddinÔÇÖin S├╝rg├╝ndeki Hac Yolculu─ču ve Birka├ž Bildirisi

  • Jean-Louis Bacqu├ę -Grammont, Hasseine Mammeri*

Kurtulu┼č Sava┼č─▒’nda Sultan Alt─▒nc─▒ Mehmet Vahideddin’in tutumu ve ba┼čvurdu─ču y├Ântemler, ├Âylesine sert ve g├Âr├╝n├╝┼čte ├žok hakl─▒ tenkitlere yol a├žm─▒┼čt─▒r ki, modern tarih├žilerin bu padi┼čah─▒ hemen hemen unutmalar─▒ hi├ž de hayret uyand─▒rmamaktad─▒r. Bu ko┼čullar i├žinde, otuz alt─▒nc─▒ Osmanl─▒ padi┼čah─▒n─▒n hat─▒ras─▒n─▒ temize ├ž─▒karmay─▒ hedefleyen umutsuz bir ├žaba ve genel kan─▒ya ters d├╝┼čen bir d├╝┼č├╝ncenin ├╝r├╝n├╝ olan, inand─▒r─▒c─▒l─▒ktan uzak bir te┼čebb├╝s├╝, takdirle kar┼č─▒la┼čm─▒┼čt─▒k.[1] Ancak bu savunulmas─▒ g├╝├ž davan─▒n aleyhine, tam o s─▒ralarda yay─▒mlanan bilimsel bir yaz─▒, savunucular─▒n─▒ zor duruma sokacak bir ┼čekilde, Alt─▒nc─▒ Mehmet’in i┼čgalcilerle yapm─▒┼č oldu─ču i┼čbirli─čini, apa├ž─▒k olarak bir defa daha g├Âzler ├Ân├╝ne sermi┼čtir.[2]

Paris’te D─▒┼či┼čleri Bakanl─▒─č─▒’n─▒n ar┼čivlerinde bulunan Hil├ófetin ilgas─▒yle ilgili belgeleri incelerken bu konu ile ilgili olarak son zamanlarda okuduklar─▒m─▒z g├Âzlerimizin ├Ân├╝ne geldi. Ger├žekten bu incelemelerimiz s─▒ras─▒nda, elimize ge├žen baz─▒ dosyalarda, h├ól’edilen padi┼čah─▒n, s├╝rg├╝n s─▒ras─▒ndaki faaliyetlerini konu alan ve bug├╝ne kadar tarih├žilerin dikkatinden ka├žm─▒┼č g├Âr├╝nen baz─▒ vesikalar bulduk. ┼×unu belirtmek gerekir: burada sunaca─č─▒m─▒z belgeler, Kahire’de yay─▒nlanan bir gazetenin eski koleksiyonlar─▒nda rastlan─▒lan bir tanesi hari├ž, m├╝nhas─▒ran Frans─▒z diplomatik ar┼čivlerinin belirli bir serisinden al─▒nm─▒┼č bulunmaktad─▒r.[3] Bu vesikalar─▒n ├Ân├╝m├╝ze serdi─či tablo, do─čal olarak hem yar─▒m, hem de yan tutan nitelikleri itibariyle, ┼čimdilik bunlardan herhangi bir sonu├ž ├ž─▒karmayaca─č─▒z. Bunlar─▒ tamamlayacak belgeleri her ┼čeyden ├Ânce ─░ngiliz ve T├╝rk ar┼čivlerinde ve o zamanlar─▒n Hicaz bas─▒n─▒nda aramak gerekir. Bu incelememiz, meslekta┼č tarih├žilerinden birini, b├Âyle bir ├žal─▒┼čmay─▒ k─▒smen veya tamamen ele almaya y├Âneltirse, yararl─▒ bir hizmet g├Ârm├╝┼č olacakt─▒r.

Bu vesikalar─▒, oldu─ču gibi, kendi de─čerleri i├žinde sunarken ┼ču hususu belirtmek gerekir: Kemalist devrimin i├žinde yer ald─▒─č─▒ ortam─▒n nesnel olarak bilinmesine katk─▒da bulunmak, biricik gayemizdir. H├ól’edilen bir h├╝k├╝mdar─▒n kendisini s├╝r-g├╝ne g├Ânderenlere methiyeler ya─čd─▒rmas─▒ beklenemez. B├Âyle oldu─čuna g├Âre, tarihin bir tan─▒─č─▒ olan Vahideddin’in m├╝┼čahedeleri, tutumu ve ifadesi okuyucuda hi├žbir ┼ča┼čk─▒nl─▒k yaratmayacakt─▒r. Kullan─▒lan dil, Abd├╝lhamitv├óri mutlak bir halife-h├╝k├╝mdar a─čz─▒d─▒r. ─░├žindeki ├Â├ž al─▒c─▒ kin, onu savunulamayacak derecede ├ž├╝r├╝k kan─▒tlar─▒, g├╝n gibi ├ó┼čik├ór mukalatalar─▒ kullanmaya sevk etmektedir ki, bunlar─▒n ├╝zerinde durmak dahi abestir. Vahideddin’in bu a┼č─▒r─▒l─▒klar─▒, serin ve bitaraf bir kafa ile d├╝┼č├╝nenlerde, yarat─▒lmas─▒ istenen etkinin tersini yarataca─č─▒ kanaatini uyand─▒rabilir. Mustafa Kemal, dav├ó arkada┼člar─▒ ve eylemleri bu ithamlardan daha da y├╝celmi┼č olarak kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r.

Ba┼čvurdu─čumuz kaynaklar, genellikle Frans─▒z Hariciyesi’nin, tahta ├ž─▒k─▒┼č─▒ndan evvel de, sonra da, h├╝k├╝mdarl─▒─č─▒ esnas─▒nda da son Osmanl─▒ sultan─▒na kar┼č─▒ fazla bir ilgi ve merak beslemedi─čini g├Âstermektedir.[4]

─░stanbul’un Itil├óf Devletleri’nce i┼čgali d├Âneminde Fransa Cumhuriyeti’nin B├ób─▒├óli nezdindeki iki y├╝ksek komiseri, Jules Defrance (1919-1921) ve General Maurice Pelk (1921-1924), yaln─▒zca ─░ngiliz menfaatlerine tamamen ba─čl─▒ g├Ârd├╝kleri Vahideddin’e kar┼č─▒ yak─▒nl─▒k ve ilgi g├Âstermemi┼č ve ili┼čkileri, protokol ├žer├ževesinde mesafeli kalm─▒┼čt─▒r. ─░┼čte bu ortam i├žinde M.Pell├ęÔÇÖnin padi┼čah─▒n ─▒srarl─▒ ve m├╝kerrer talebi ├╝zerine kendisiyle yapm─▒┼č oldu─ču bir g├Âr├╝┼čmeyi anlatan 25 Ekim 1922 tarihli[5] telgraf─▒na icap eden dikkatle e─čilmek gerekir.[6] ├çok s─▒k─▒┼č─▒k ve zor durumda olan Alt─▒nc─▒ Mehmed, komisere ┼ču beyanatta bulunmu┼čtur:

Ankara’daki “Gen├ž ─░nsanlar” kabul edilemez iddia ve isteklerle ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. Delegelerinin konu┼čmalar─▒nda bol┼čeviklerin tesirleri kolayca fark ediliyor. Ulusal egemenli─če ili┼čkin tel├ókkileri T├╝rk halk─▒n─▒n ne sosyal durumuna, ne de geleneklerine uygundur; ┼čeriatin gereklerine de uymaz. “Sultan ben hoca k─▒l─▒─č─▒nda biri de─čilim” diyor, “Papa gibi yaln─▒z bir din adam─▒ olarak kalmaya asla r─▒za g├Âsteremem.” ─░sl├ómi tel├ókkiye g├Âre Halife, dini korumak i├žin d├óima kuvvetli olmal─▒d─▒r. T├╝rkler halifeyi hal’ettikleri takdirde di─čer ├╝lkelerin M├╝sl├╝manlar─▒, T├╝rkiye d─▒┼č─▒nda, ├Ârne─čin Arap memleketlerinde, ger├žek halife olacak birini bulmaya ├žal─▒┼čacaklard─▒r. Ayn─▒ zamanda b├╝y├╝k bir M├╝sl├╝man devlet olan Fransa, b├Âyle bir olas─▒l─▒─č─▒n tehlikelerini takdir edecek vaziyettedir. Suriye’yi ele ge├žirmekle T├╝rkiye ile s─▒n─▒rda┼č olan ve ├╝lkenin istikrar i├žinde geli┼čmesiyle yak─▒ndan al├ókal─▒ olan Fransa’n─▒n, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’nda istikrars─▒z bir rejimin yerle┼čmesini endi┼če ile kar┼č─▒layaca─č─▒ muhakkakt─▒r. Ortak menfaatlerimiz vard─▒r. Sizin i├žin T├╝rkiye, Suriye’den ├žok daha ├Ânemlidir.

Bu kan─▒tlara dayanarak Sultan, hayretler i├žinde kalan muhatab─▒ndan, Fransa’ n─▒n Ankara H├╝k├╝meti nezdinde sert bir giri┼čimde bulunarak yak─▒nda toplanacak Lozan Konferans─▒’nda T├╝rkiye’nin tek bir delegasyonla temsil edilmesini ve bu heyetin ba┼č─▒na da, ifadesinden anla┼č─▒ld─▒─č─▒-na g├Âre, kendisi taraf─▒ndan tayin edilecek bir murahhas─▒n getirilmesini talep etmesini isteyerek:[7]

“Osmanl─▒ halk─▒n─▒n Halife Padi┼čah etraf─▒nda toplanmas─▒ i├žin, Fransa’n─▒n n├╝fuzunu kullanmas─▒n─▒, benim de ki┼čisel itibar─▒m─▒ ve a─č─▒rl─▒─č─▒m─▒ koymam─▒ ├╝mit etti─čini im├ó eder ┼čekilde, ifade etmi┼čtir.”

General ihtiyatla, protokole uygun nezaket ve m├╝camele ├žer├ževesinde, h├╝k├╝metinin T├╝rkiye’nin i├ži┼člerine m├╝dahale etmek istemedi─čini belirtmi┼čtir. Raporun sonu├ž k─▒sm─▒ndan anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre, hele itibar─▒n─▒ kaybetmi┼č bir lider lehine b├Âyle bir giri┼čim s├Âz konusu olamaz:

“Tamamen kaybolmu┼č bir dav├óya bula┼čmak, hi├žbir ┼čekilde yarar─▒m─▒za olmayacakt─▒r”.

Burada dikkati ├žeken husus Alt─▒nc─▒ Mehmet’in ileri s├╝rd├╝─č├╝ ve s├╝rmekte sonuna kadar diretece─či, delilleridir. Me┼čruiyetini mensup oldu─ču hanedan s├╝lalesinden alan bir Osmanl─▒ Padi┼čah─▒ ve M├╝sl├╝manlar─▒n halifesi olarak otoritesi asla tart─▒┼čma konusu olamaz; bunu yapanlar ise T├╝rk milletini hi├žbir ┼čekilde temsil etmeyen ve itil├óf Devletleri’yle yak─▒n bir zamana kadar sava┼č halinde bulunan karanl─▒k ama├žl─▒ yeni bir devlet taraf─▒ndan perde arkas─▒ndan y├Ânetilen, sorumsuz mukaddesat y─▒k─▒c─▒lar─▒d─▒r.[8] ─░zledi─či ├žizgiye sad─▒k kalan sultan, ─░stanbul’u terk etti─či s─▒ralarda, h├óiz oldu─ču ayr─▒cal─▒klar─▒n hi├žbirinden feragat etmeyece─čini il├ón etmi┼čtir.[9] Bu beyanat─▒n ertesi g├╝n├╝, Ankara H├╝k├╝meti’nin Umur-u ┼×eriye Vekili Mehmet Vehbi, Vahideddin’in halifelikten ─▒skat─▒n─▒ bildiren bir fetva yay─▒nlam─▒┼č,[10] ayn─▒ g├╝nde T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisi, Veliaht Abd├╝lmecit Efendi’yi Halife-i M├╝slimin se├žmi┼čtir. Vahideddin her iki karar─▒n me┼čruiyetini tan─▒may─▒ sonuna kadar ─▒srarla reddetmi┼čtir.

Sultan’─▒n T├╝rkiye’yi terkedi┼čini takip eden g├╝nlerde Ankara H├╝k├╝meti’nin, hatt├ó binnefs General Pell├ę’nin S├ók─▒t Sultan’─▒n ─░ngiltere politikas─▒n─▒n ├óleti haline gelerek, bu ├╝lkenin n├╝fuzu alt─▒ndaki bir ─░sl├óm memleketinde halife olarak kullan─▒lmas─▒ndan, endi┼če duyduklar─▒, sezilmektedir.[11] Ayn─▒ d├Ânemde beliren ba┼čka endi┼čeler gibi bu da dayanaks─▒zd─▒. T├╝rkiye ve T├╝rkler hakk─▒ndaki ki┼čisel bilgisi ─░stanbul’a ve bu ┼čehirde ya┼čayan bir k─▒s─▒m varl─▒kl─▒ sosyete kesimine inhisar eden Pell├ę B├╝y├╝k Millet Meclisi’nce Hil├ófetle Saltanat─▒n birbirinden ayr─▒lmas─▒ ve Abd├╝lmecid’in halife se├žilmesinin kamuoyu taraf─▒ndan geni┼č ├žapta tasvip edilmedi─čini s├Âylemekle, Kas─▒m 1922 olaylar─▒ kar┼č─▒s─▒ndaki halk─▒n tepkisini, abartt─▒─č─▒ kan─▒s─▒nday─▒z.[12]

Ger├žekte Do─ču Anadolu’da (Urfa, Birecik, Elaz─▒─č, Antep) ve Suriye’de beliren mevzi├« ve ge├žici baz─▒ ho┼čnutsuzluklar bir kenara b─▒rak─▒l─▒rsa, o zamana kadar cuma hutbelerinde Vahideddin’in ad─▒n─▒n ge├žti─či yerlerde yeni halife, genellikle benimsenmi┼čtir. S├╝rg├╝ndeki halife padi┼čah art─▒k hi├žbir de─čer ifade etmiyordu. Daha da k├Ât├╝s├╝ Vahideddin’in apa├ž─▒k bir ┼čekilde ─░ngiltere’nin himayesi alt─▒na girmekle, ├Ârne─čin M─▒s─▒r’da oldu─ču gibi bu ├╝lkeye d├╝┼čman ─░sl├óm halkoyunu, kar┼č─▒s─▒na alm─▒┼č oluyordu.[13]

S├╝rg├╝n Vahideddin ilk ├Ânce Malta’ya gider. Orada ancak birka├ž hafta kal─▒r. Sa─čl─▒─č─▒ bozuk bu adam─▒n birdenbire uzun ve zahmetli bir yolculu─ča ├ž─▒k─▒┼č─▒n─▒n kesin nedenleri -dini vecibeleri yerine getirmek veya d─▒┼čar─▒dan yap─▒lan ─▒srarl─▒ ricalar- bizce me├žhuld├╝r. ├ľyle g├Âr├╝n├╝yor ki, ─░slam─▒n kutsal yerlerinde hac farizas─▒n─▒ ifa i├žin Hicaz Kral─▒ H├╝seyin taraf─▒ndan kendisine bir davet telgraf─▒ g├Ânderilmi┼čtir.[14]

Bilindi─či gibi, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’nun bir tabii olan Mekke Ha┼čimi ┼×erifi H├╝seyin 1915 y─▒l─▒nda ─░ngiltere taraf─▒na ge├žerek ve Halife Sultan’a kar┼č─▒ tam ba─č─▒ms─▒zl─▒k talebinde bulunarak T├╝rkiye’ye cephe alm─▒┼č ve bu tarihten itibaren de Sultan’─▒n ismi Hicaz camilerinde okunmaz olmu┼čtur. H├╝seyin’in, konfedere bir Arap imparatorlu─ču kurarak i├žindeki ├že┼čitli krall─▒klar─▒n ba┼č─▒na ├žocuklar─▒n─▒ getirip halife unvaniyle h├╝k├╝m s├╝rmek gaye ve ihtiras─▒, herkesce bilinmekte idi.[15] Ancak bu gayeye eri┼čilmesi, g├╝├žl├╝ h├ómisi ─░ngiltere ile tam bir uyum halinde olma ko┼čuluna ba─čl─▒ idi. Zira b├Âyle bir proje, Fransa’n─▒n do─čudaki menfaatlerini zedeledi─či gibi, tehlikeli kom┼čusu Necd B├Âlgesi’nin Vahhabi kral─▒n─▒n hedef ve maksatlar─▒na da ayk─▒r─▒ d├╝┼č├╝yordu. ├ťstelik bizzat kendi tebaas─▒ dahi zaman zaman bu politikas─▒na kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒yordu. A─čabeyine (Sultan Re┼čad’a) ba┼čkald─▒ran H├╝seyin’in, kendisini tek me┼čru halife addetmeye devam eden Vahideddin’i Mekke’ye davet ederken ne gibi art niyetler besledi─čini kesin olarak bilmiyorum. Uygun bir kar┼č─▒l─▒k vermek suretiyle Hilafet hakk─▒n─▒n kendisine intikalini sa─člamak m─▒? Her ne hal ise Alt─▒nc─▒ Mehmet bu daveti hemen kabul etti─čini, tam bir Osmanl─▒ nez├óketini yans─▒tan telgraf─▒yla bildirir.[16]

─░ngiliz H├╝k├╝meti, Vahideddin’in emrine Ajax Z─▒rhl─▒s─▒’n─▒ tahsis eder. Sultan bu z─▒rhl─▒ ile 9 Ocak 1923 tarihinde Port Said’e gelir. Burada kendisini H├╝seyin’in o─čullar─▒ndan ┼×arkil├╝rd├╝n Emiri Abdullah’─▒n ba┼čkanl─▒─č─▒ndaki bir heyet kar┼č─▒lar. Buna kar┼č─▒l─▒k M─▒s─▒r Kral─▒ Fuat ve Kahire H├╝k├╝meti, S├ók─▒t Padi┼čah─▒n M─▒s─▒r topraklar─▒ndan ge├ži┼čini, g├Âsteri┼čli bir ┼čekilde g├Ârmemezlikten gelirler.[17]

Vahideddin’in, kendi konsolosluk b├Âlgesinden yak─▒nda ge├žece─čini ge├ž haber alan Ba┼čkonsolos L├ęon Krajewsky, ziyaret├žiye kar┼č─▒ ne gibi bir protokol uygulanaca─č─▒n─▒, hariciyesinden ivedilikle[18] sorar. 15 Ocak sabah─▒ Sultan Cidde’ye var─▒r. Krajewsky durumu telgrafla bildirir[19] ve ayn─▒ g├╝n, bu hususla ilgili ayr─▒nt─▒l─▒ bir mektup g├Ânderir.[20] Bu mektupta, Vahideddin’in S├╝vey┼č’ten itibaren Hidivi Deniz ┼×irketi’ne ait “Mansura” adl─▒ m├╝tevaz─▒ bir vapurla geldi─či vapurun ana dire─činde T├╝rk band─▒ras─▒n─▒n a├ž─▒lm─▒┼č oldu─ču belirtilmektedir.[21] H├╝seyin ve Veliaht─▒ Ali vapura ├ž─▒karak Padi┼čah─▒ kar┼č─▒larlar ve ┼čehre kadar kendisine refakat ederek, halk─▒n ilgisizli─či aras─▒nda ik├ómetine tahsis edilen yere g├Ât├╝r├╝p yerle┼čtirirler. Ancak Hicaz kral─▒n─▒n Alt─▒nc─▒ Mehmet’e kar┼č─▒ bu itibar ve sayg─▒ g├Âsterilerinin noksan bir yan─▒ vard─▒r; protokol├╝n eksik b─▒rak─▒lan bu y├Ân├╝ ├╝zerinde S├ób─▒k Padi┼čah─▒n bunu kasdi bir hareket sayacak kadar duyarl─▒ olmas─▒ beklenirdi. Ba┼čkonsolos, bununla ilgili olarak ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor:

“Bu gibi merasimlerde adet oldu─ču ├╝zere Peygamber’in sanca─č─▒n─▒n kar┼č─▒lamada a├ž─▒lmamas─▒, dikkati ├žekmi┼čti. Bana kal─▒rsa Hicaz kral─▒n─▒n bu hareketi, Vahideddin’i halife s─▒fatiyle kar┼č─▒lamad─▒─č─▒n─▒ ifade eden karar─▒n─▒n sonucudur. Zira 1916’dan beri cuma namazlar─▒nda halifenin ismi art─▒k okunmamaktad─▒r.”

Sab─▒k Sultan─▒n ┼čehre bir ─░ngiliz harp gemisiyle de─čil, “patates torbalar─▒ ve domates sepetleri” y├╝kl├╝ bir gemi ile gelmesinin ┼čehirde olumsuz bir hava yaratt─▒─č─▒n─▒ belirttikten sonra, Ba┼čkonsolos ┼č├Âyle diyor:

“Acaba Ingilizlerin bu karar─▒, kendine hala halife nazariyle bakmakta devam eden ki┼čiyi, ─░slam─▒n kutsal topraklar─▒na ─░ngiliz bayra─č─▒n─▒ ta┼č─▒yan bir geminin korunmas─▒nda g├Ândermemeyi uygun g├Âren kas─▒tl─▒ bir tutumun mu sonucudur?”

Her ne hal ise Kral H├╝seyin, b├Âylesine m├╝stesna bir ki┼čili─či h├óiz, ancak hangi resmi s─▒fatla kar┼č─▒lanaca─č─▒ a├ž─▒k├ža belli olmayan, bir ziyaret├žiyi, nezdinde mutemet diplomatlar─▒n ve teb’as─▒n─▒n g├Âzleri ├Ân├╝nden uzak tutmaya hi├ž de niyetli de─čildi. ─░ki g├╝n sonra, 17 Ocak’ta Krajewski, Alt─▒nc─▒ Mehmet’le m├╝lakat─▒n─▒ ┼č├Âyle anlat─▒r:[22]

Vahideddin’in benim ├╝zerimde ├žok ├╝z├╝nt├╝ verici bir intiba b─▒rakt─▒─č─▒n─▒ gizlemeyece─čim. Durumu, do─čal bir sebebe ba─čl─▒ veya ileri derecede zehirlenmeden ileri gelen bir yorgunluk belirtilerini ta┼č─▒yordu. Ba┼č─▒ ├Ân├╝ne d├╝┼čm├╝┼č, alt duda─č─▒ sark─▒k, g├Âzleri s├Ân├╝k ve uykulu. Benim ve yan─▒nda oturttu─ču yaveri i├žin olduk├ža s─▒k─▒c─▒ bir sessizlik h├╝k├╝m s├╝rd├╝. ─░ngiliz diplomatik temsilcisi de ayn─▒ s─▒k─▒c─▒ izlenimi ta┼č─▒yordu.[23]

Vahideddin Cidde’de birka├ž g├╝n kald─▒ktan sonra, Emir Ali refakatiyle Taif’e hareket etti.[24] Bu ┼čehirde iki aydan fazla kalacakt─▒. Bu s├╝re i├žinde pek de a├ž─▒kl─▒─ča kavu┼čmayan ├že┼čitli olaylar cereyan etmi┼čtir. Bu olaylarla ilgili olarak Fransa’n─▒n Cidde Konsoloslu─ču’na ait yaz─▒┼čmada 12 Mart 1922 tarihli son derece dikkat ├žekici bir dosya vard─▒r.[25] Bu dosyada Alt─▒nc─▒ Mehmet’in Halife Sultan s─▒fatiyle ─░slam alemine hitaben yay─▒nlamak istedi─či bir bildirinin ├ževirisi bulunmaktad─▒r. Konsolosluk├ža g├Ânderilen sunu┼č yaz─▒s─▒ndan anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre, Cidde’nin ileri gelen bir ┼čahsiyeti hen├╝z yay─▒nlanmam─▒┼č olan bu metnin Arap├ža bir n├╝shas─▒n─▒ konsoloslu─ča sa─člam─▒┼čt─▒r. Konsolosun haz─▒rlanan metnin Kral H├╝seyin taraf─▒ndan “kaleme al─▒nm─▒┼č olmasa bile” onun “ilhamc─▒s─▒” oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝n├╝, ku┼čku ile kar┼č─▒lamak m├╝mk├╝nd├╝r. Bu hususta Sultan’─▒n bu tarihten alt─▒ ay ├Ânce General Pell├ę ile yapm─▒┼č oldu─ču konu┼čmay─▒ hat─▒rlamak k├ófidir: Mekke’de yay─▒mlanmak istenen beyannamede, bu konu┼čmada ileri s├╝r├╝lm├╝┼č olan delillerin geli┼čtirilmi┼č ┼čekli, tak─▒n─▒lan tav─▒r ve zihniyetin ayn─▒s─▒ vard─▒r. B├╝t├╝n bunlar, daha ileride g├Ârece─čimiz gibi Mart 1924 tarihli mektupta yer alacakt─▒r ki, kanaatimce bu metnin Vahideddin’e ait oldu─čunu teyid etmeye yeterlidir.[26]

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Bir ─░ngiliz subay─▒n anlat─▒m─▒yla 19 May─▒s 1919

Hicaz kral─▒n─▒n, haklar─▒n─▒ binnefs Hazret-i Peygamber’den alan ve kendini ┼ča┼čmaz bir ┼čekilde tek me┼čru halife addeden Vahideddin’ in beyannamesinin ilhamc─▒s─▒ olabilece─či, akl─▒n kabul edece─či bir ┼čey de─čildir; aksine kendi kendine, hilafet makam─▒ i├žin ba┼čl─▒ca aday nazariyle bakan H├╝seyin b├Âyle bir metnin yay─▒nlanmas─▒na, hi├ž olmazsa kendi krall─▒─č─▒ s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde engel olmak isteyecektir. B├Âyle de olmu┼čtur. Bizce bu neden, Ankara H├╝k├╝meti’ne kar┼č─▒ ihtiyat ve teenni ile hareket etmek arzusundan daha a─č─▒r basmaktad─▒r. Zira bu h├╝k├╝met taraf─▒ndan a─č─▒r ithamlarla memleketinden ka├žmaya zorlanan bir h├╝k├╝mdar─▒ debdebe ile ve merasimle kabul etmekle, Hicaz kral─▒, nas─▒l olsa Ankara H├╝kumeti’ni zaten rencide etmi┼č bulunuyordu. Ger├žekte bu beyanname yaln─▒zca Kral H├╝seyin’in menfaatlerine dokunmuyordu, Krajewski’nin bildiri ile ilgili olarak g├Ândermi┼č oldu─ču mektubun sa─č yukar─▒ k├Â┼česine Frans─▒z Ba┼čbakan─▒ Raymond Poincar├ę, okunmas─▒ g├╝├ž el yaz─▒s─▒yla ┼ču notu yazm─▒┼čt─▒r:

“Bu bildiri, ─░stanbul H├╝k├╝meti’nin ─░til├óf Devletleri’ne kar┼č─▒ hareketlerinde serbest olmad─▒─č─▒, bu sebeple de b├╝t├╝n tasarruflar─▒nm h├╝k├╝ms├╝z bulundu─ču ┼čeklinde Ankara H├╝k├╝meti’nce ileri s├╝r├╝len tezi desteklemek i├žin kullan─▒labilir, bu nedenle yay─▒nlanmamas─▒ uygundur.”

Konu ile daha yak─▒ndan al├ókal─▒ bulunan ─░ngiltere H├╝k├╝meti de ayn─▒ ┼čekilde d├╝┼č├╝nm├╝┼č olabilir. Bu duruma g├Âre bildiri b├╝y├╝k bir rahats─▒zl─▒k kayna─č─▒ olarak ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r, hatt├ó bizzat yazar─▒ i├žin de. Halbuki kendisi, bu bildiriyi ─░sl├óm ├óleminde kullan─▒lan b├╝t├╝n dillere terc├╝me ettirmi┼č ve yayg─▒n bir ┼čekilde her tarafta yay─▒nlanmas─▒n─▒ da arzu etmi┼čti. Beyannamenin ne ├Âl├ž├╝de da─č─▒t─▒ld─▒─č─▒n─▒ bilmiyoruz. T├╝rkiye’de fiilen da─č─▒t─▒ld─▒─č─▒ ┼č├╝phelidir.

Bu bildirinin yay─▒nlanmas─▒yla ilgili eldeki tek iz, Kahire’de m├╝nte┼čir el-Ahram gazetesinin 29 ┼×aban 1341’e rastlayan 16 Nisan 1923 tarihli 14024 say─▒l─▒ n├╝shas─▒nda tek ba┼čl─▒k alt─▒nda ├╝├ž s├╝tun ├╝zerine yer alan metnidir. Bu metnin, M─▒s─▒r milliyet├žili─činin d├╝┼čmanlar─▒n─▒n, yani ─░ngiltere ile taraftarlar─▒n─▒n menfaatlerini zedeler nitelikte olmas─▒, Arap ├óleminde etkili olan bu gazetenin sorumlular─▒nca yay─▒nlanmas─▒nda g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulan bir husus olup olmad─▒─č─▒ akla gelmektedir.

─░├žeri─či bak─▒m─▒ndan Krajewski’nin yard─▒mc─▒lar─▒n─▒n ellerine ge├žmi┼č olan metnin g├Âr├╝n├╝┼čte ayn─▒ olan T├╝rk├žeden ├ževrili Arap├ža n├╝shas─▒n─▒ okurken, ad─▒ ge├žen ki┼čilerin bildiriyi bir├žok yerinde bozuk bir ┼čekilde ├Âzetleyip basitle┼čtirdikleri g├Âr├╝lmektedir.

Bu durumda metni yeni ba┼čtan ve b├╝t├╝n├╝yle ele al─▒p anlam─▒na ba─čl─▒ kalarak harfiyen ├ževirmeye te┼čebb├╝s ettik. Elde edilen sonu├žtan M├Âsy├ Pierre God├ę’nin yard─▒mlar─▒na ├žok ┼čeyler bor├žluyuz. Kendisine burada minnettarl─▒─č─▒m─▒z─▒ ifade ederiz. Terc├╝menin ba┼čl─▒─č─▒ ve takdim tarz─▒ “El-Ahram” gazetesinin yukar─▒da bahsetti─čimiz n├╝shas─▒n─▒n ayn─▒s─▒d─▒r.

Fransa Cumhuriyeti Fransa Konsoloslu─ču
Ticari ve Siyasi i┼čler Dairesi Cidde
Asya N.56
S├ób─▒k Sultan’─▒n bildirisi

(MAHREMD─░ R)
Cidde 12 Mart 1923
“Bu bildiri, ─░stanbul H├╝k├╗meti’nin itil├óf Devletleri’ne kar┼č─▒ hareketlerinde serbest olmad─▒─č─▒, bu nedenle b├╝t├╝n tasarruflar─▒n─▒n h├╝k├╝ms├╝z bulundu─ču ┼čeklinde Ankara H├╝k├╗meti’nce ileri s├╝r├╝len tezi desteklemek i├žin kullan─▒labilir, bu nedenle yay─▒nlanmamas─▒ uygundur.”
Poincar├ę
(Fransa Ba┼čbakan─▒n─▒n el yaz─▒s─▒ ile)

Fransa Ba┼čkonsoloslu─čundan
Ekselans M├Âsy├ R. Poincar├ęÔÇÖye
─░cra Vekilleri Heyeti Ba┼čkan─▒ ve Hariciye Vekili

Muhammed Vahideddin taraf─▒ndan ─░sl├óm ├ólemine hitaben kaleme al─▒nan ve yay─▒nlanmas─▒ ┼čimdilik geciken beyannamenin terc├╝mesini Ekselans─▒n─▒za sunmakla ┼čeref kesbederim. ─░sl├óm ├óleminde kullan─▒lan b├╝t├╝n dillerde kaleme al─▒nan bu bildiri, ger├žekte kuru ve karma┼č─▒k bir savunma, ayn─▒ zamanda Kemalistleri ve ├Âzellikle Mustafa Kemal’i hedef alan bir ithamnamedir.

Hi├žbir yeni de─čerlendirme unsurunu getirmedi─či gibi, ─░stanbul’un Bol┼čeviklere teslimi i├žin muvafakatini koparmak ├╝zere S├ób─▒k Sultan nezdinde yap─▒ld─▒─č─▒ iddia olunan te┼čebb├╝s d─▒┼č─▒nda, hi├žbir yeni ayr─▒nt─▒y─▒ da i├žermemektedir. Vahideddin ka├ž─▒┼č─▒n─▒ Peygamber’in bir ├Â─čretisine uygun olarak yapt─▒─č─▒n─▒ ifade etmekle beraber, kendini korumak ve hayat─▒n─▒, kanun ve adalet tan─▒mayan kimselerin ellerinde muhakkak bir tehlikeye maruz b─▒rakmak istemedi─čini de itiraf etmektedir.

Hen├╝z kimse taraf─▒ndan bilinmeyen bu beyannamenin Arap├ža bir n├╝shas─▒n─▒ Y├╝zba┼č─▒ Depui, Cidde’nin tan─▒nm─▒┼č ay├ón─▒ndan birinin yak─▒n ilgi ve yard─▒m─▒yla elde etmi┼čtir.. Bunun bir kopyas─▒n─▒ ├ž─▒kartt─▒m. Yine ayn─▒ ┼čah─▒s taraf─▒ndan sa─članan bilgilerden, bu bildirinin yazar─▒ de─čilse de ilhamk├ór─▒ olan Hicaz kral─▒n─▒n, bug├╝nk├╝ ortam i├žinde Mustafa Kemal H├╝k├╝metini ho┼čnut etmeyecek b├Âyle bir belgenin Mekke’den ├ž─▒kar─▒l─▒p da─č─▒t─▒lmas─▒ hususunda teredd├╝t etti─čini, zira ad─▒ ge├žen kral─▒n son zamanlarda Yeni T├╝rkiye’den, Arap ├╝lkelerinin tam ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ tan─▒d─▒─č─▒ ve kendisini de bu ├╝lkelerin en b├╝y├╝k ├Ânderi addetti─či konusunda g├╝vence ald─▒─č─▒n─▒, ├Â─črenmi┼č bulunuyoruz.
─░mza: L├ęon Krajewski

Birka├ž g├╝nden beri gelen telgraflar, S├ók─▒t Sultan’─▒n ─░slam ├ólemine bir mesaj ile hitap edece─čini, bu mesaj─▒ Hindistan’a ve di─čer isl├óm ├╝lkelerine g├Ânderece─či haberini vermektedir. Bu mesaj─▒n elimize ge├žen T├╝rk├že suretinin s├Âzc├╝─č├╝ s├Âzc├╝─č├╝ne ├ževirisi a┼ča─č─▒dad─▒r.

├ľnemli Not:
Bu belgenin Refik Halid KarayÔÇÖ─▒n evrak─▒ aras─▒ndan ├ž─▒kan T├╝rk├že n├╝shas─▒, ÔÇśTarih ve ToplumÔÇÖ dergisinin 16 Nisan 1985 tarihli 16. Say─▒s─▒nda ÔÇťArap├ža ├ževirisinden Frans─▒zcaya ├ževrilmi┼č halini yeniden T├╝rk├žeye ├ževirmek yerine, rahmetli Refik Halid KarayÔÇÖ─▒n evrak─▒ aras─▒nda bulunan T├╝rk├že asl─▒n─▒n ├ževrim yaz─▒s─▒n─▒ sunuyoruzÔÇŁ notuyla yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Beyannamenin tam metnini,┬á Yazar Tayfun ├çavu┼čo─čluÔÇÖnun tarihi geli┼čmelere ili┼čkin de─čerlendirmeleri e┼čli─činde okumak i├žin bu dosyaya g├Âz atabilirsiniz: ÔÇťVahidettinÔÇÖin BeyannamesiÔÇŽ Mustafa KemalÔÇÖi AnkaraÔÇÖya kim g├Ânderdi?ÔÇŁ

Birka├ž g├╝n sonra, 15 Mart tarihinde Krajewski, Vahideddin’in Mekke’ye d├Ând├╝─č├╝n├╝, h├ódiselerin geli┼čmesini beklemek ├╝zere ─░ngiliz makamlar─▒nca yap─▒lan davete icabeten Arabistan’─▒ terk ederek Malta’ya gitmeye haz─▒rland─▒─č─▒n─▒ bildirmektedir. Konsolos bu gidi┼či, Kral H├╝seyin ve o─člu Ali’nin el alt─▒ndan kendilerine kar┼č─▒ ingilizlerce desteklendi─čine inand─▒klar─▒ ─░bni Saud ile muhasemat─▒n yeniden ba┼člamas─▒ ihtimaline ba─čl─▒yordu.[27]

24 Mart tarihinde Krajewski, S├ób─▒k Sultan’─▒n Mekke’den bir hafta sonra hareket edece─čini bildiriyordu[28], ancak bu hareket pek de anla┼č─▒lmayan sebeplerden ├Ât├╝r├╝ m├╝teaddid defalar ertelenmi┼čtir. Bu s─▒ralarda Vahideddin’in hastal─▒k nedeniyle on be┼č g├╝n s├╝reyle yata─č─▒ndan ayr─▒lamaz duruma d├╝┼čm├╝┼č olmas─▒ muhtemeldir. [29]

30 Mart tarihli mektubunda konsolos , T├╝rkiye ile ili┼čkileri d├╝zelmeye ba┼člayan ─░ngiltere’nin, Vahideddin’i yolculuktan al─▒koymas─▒ i├žin H├╝seyin ├╝zerinde bask─▒ yapm─▒┼č olabilece─či ku┼čkusunu dile getirmektedir. ─░kinci bir ihtimal de, ─░bni Saud tehlikesi kar┼č─▒s─▒nda zor duruma d├╝┼čm├╝┼č bulunan Hicaz kral─▒n─▒n, ─░sl├óm d├╝nyas─▒ndan hac─▒lar─▒n kutsal yerleri ziyarete haz─▒rland─▒klar─▒ s─▒rada, Vahideddin’in bu tehlike sebebiyle ayr─▒ld─▒─č─▒n─▒n bilinmesini istememi┼č olmas─▒d─▒r.

“Cereyan eden olaylara genellikle ilgisiz kalan Hicaz kamuoyu bir muamma haline gelen Vahideddin’in ayr─▒lmas─▒ meselesine b├╝y├╝k ilgi duymaktad─▒r. Mekke’de yay─▒nlanan resmi ‘K─▒ble’[30] gazetesinde S├ób─▒k Sultandan bahsedilirken eskiden oldu─ču gibi dalkavuk├ža, ┼čatafatl─▒ unvanlara art─▒k yer verilmedi─čini g├Âren kamuoyu, biraz da sevinerek Ha┼čim├« kral─▒mn zor durumda kald─▒─č─▒ sonucunu ├ž─▒karmaktad─▒r. Hicaz kral─▒na ├╝zecek her ┼čey teb’as─▒ taraf─▒ndan sevin├žle kar┼č─▒lanmaktad─▒r.”[31]

Konsolosun 13 Nisan tarihli mektubu ku┼čkular─▒ teyid eder g├Âr├╝nmektedir. Bu mektupta, ─░ngiltere’nin iste─či ├╝zerine Vahideddin’in al─▒konmu┼č olmasa bile, maddeten gidebilme imkans─▒zl─▒─č─▒ i├žinde b─▒rak─▒ld─▒─č─▒na i┼čaret edilmektedir. “Bunun yan─▒ s─▒ra, Sultan─▒n Hicaz kral─▒ndan bir├žok ┼čikayeti olmu┼čtur. H├╝seyin’in har├žl─▒k olarak kendisine ve maiyetine g├╝nde 40 franktan fazla tahsis etmedi─či ve yak─▒nda a├ž─▒klanan bildiri metninin Hicaz bas─▒n─▒nda yay─▒nlanmas─▒na ─▒srarla engel oldu─ču dola┼čan ┼čayialar aras─▒ndad─▒rÔÇŁ denilmektedir.[32]

Nihayet VI. Mehmet, 18 Nisan tarihinde, kendisini u─čurlamak arzusunu izhar eden H├╝seyin’le beraber Cidde’ye gelir. S├╝rg├╝n Sultan─▒n gidece─či yer me├žhuld├╝. Krajewski, yolculu─čun, ─░ngiltere’nin muvafakatiyle Hayfa’ya veya ba┼čka bir ─░sl├óm ├╝lkesine yap─▒laca─č─▒n─▒ san─▒yordu.[33] Halbuki ─░ngiltere H├╝k├╝meti, himayesi alt─▒ndaki ki┼čiden umdu─čunu bulamaman─▒n hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒na u─čram─▒┼čt─▒, onunla daha fazla i┼čbirli─či yaparak ba┼č─▒na dert a├žmaya pek niyetli g├Âr├╝nm├╝yordu. 19 Nisan tarihli mektubunda Krajewski, maiyetindeki bir├žok ki┼činin ├Âl├╝m├╝nden dolay─▒ ├žok ├╝z├╝len Sultan─▒n Hicaz’─▒ terk etmekte acele etti─čini yaz─▒yordu. ├ťstelik Hicaz Kral─▒ H├╝seyin’in, kendisinin lehine Hil├ófetten feragat etmeyi inatla reddetmesi Sultandan ├ž─▒kar uman koruyucular─▒n─▒n ani ho┼čnutsuzlu─čuna yol a├žm─▒┼čt─▒r.

Birka├ž g├╝n sonra, ─░ngiltere H├╝k├╝meti, m├╝stemlekelerinden hi├žbirinde kendisini kabul etmek istemedi─čini bildirmi┼čtir.[34] Sultanla aralar─▒ndaki ili┼čki kesinlikle ve apa├ž─▒k bir ┼čekilde kopmu┼čtu. T├╝rkiye ve ─░slam alemi taraf─▒ndan reddedilen S├ób─▒k Sultan, art─▒k b├╝y├╝k devletlerin tahtas─▒nda bir piyon dahi de─čildi. Vahideddin ─░svi├žre’ye ├žekilmek istedi─čini bildirerek 2 May─▒s tarihinde bir ticaret gemisiyle Cidde’yi terk etmi┼čtir.[35]

Yolculuk esnas─▒nda fikir de─či┼čtiren Vahideddin ─░svi├žre’de yerine ─░talyan Rivyeras─▒’na gider.[36] May─▒s ortas─▒nda San Remo’ya gelir ve orada vefat─▒na kadar ├╝├ž y─▒l kal─▒r. Burada, herkesten uzak kapal─▒ bir hayat ya┼čar ve hemen hemen hi├žbir siyasal faaliyette bulunmaz.[37]

Ancak iki vesileyle kendini Halife Sultan tel├ókki etmeye devam etti─čini belirtir.

Birincisinde, yeni T├╝rkiye Cumhuriyeti’nin yak─▒n gelecekte Hil├ófeti ilga edece─čine dair birbirini teyid eden ┼čayialar ├╝zerine, Vahideddin, bas─▒na verdi─či beyanatta, de─či┼čmez g├Âr├╝┼č├╝n├╝ bir kez daha yineler.[38]

─░kincisinde ise tutumunu daha resm├« yollarla ortaya koyar. 13 Mart 1924 tarihinde Hil├ófetin la─čv─▒ ve Osmanl─▒ hanedan ailesinin T├╝rkiye d─▒┼č─▒na ├ž─▒kar─▒lmas─▒ndan on g├╝n sonra[39] Vahideddin, Fransa cumhurba┼čkan─▒na bu durumu protesto eden, el yaz─▒s─▒yla kaleme al─▒nm─▒┼č bir mektup yollar. Mektubun tam metni a┼ča─č─▒dad─▒r:[40]

Ekselans M├Âsy├ Millerand
Fransa Cumhurba┼čkan─▒, Paris

Say─▒n Cumhurba┼čkan─▒,
D├╝nyada cereyan eden olaylar─▒n ger├žek anlam─▒ ve kapsam─▒ hakk─▒nda bilgi sahibi olan Ekselans─▒n─▒z, Ba┼čkentimi ge├žici olarak terk etmeme yol a├žan ├ómilleri ve nedenleri herhalde bilmektedirler.

Bu ayr─▒l─▒┼č, alt─▒ as─▒rdan beri s├╝l├ólemizin uhdesinde bulunan ve atalar─▒m─▒n taht─▒n─▒n miras├ž─▒s─▒ s─▒fat─▒yla kutsal bir hak olarak bana intikal eden Hil├ófet ve Saltanattan feragat etmemi hi├žbir zaman tazammun etmez. Asi teb’amdan te┼čekk├╝l eden Ankara Meclisi’nin ald─▒─č─▒ kararlar─▒n h├╝k├╝ms├╝z oldu─ču ve etkisiz kalmaya mahk├╗m oldu─ču apa├ž─▒k ortadad─▒r. Bunlardan, Hil├ófetle Saltanat─▒ birbirinden ay─▒r─▒p Hil├ófeti ilga eden karar, yaln─▒zca alt─▒ milyon M├╝sl├╝mandan olu┼čan T├╝rk halk─▒n─▒n yetkilerini a┼čmaktad─▒r; kald─▒ ki, halen T├╝rk halk─▒ cebir ve ┼čiddet yoluyla kendisini alet eden ve masumiyetiyle temiz kalplili─činden yararlanarak onu aldatan, ├žo─čunlu─čunun k├Âkeni ve inan├žlar─▒ belirsiz, etkili bir az─▒nl─▒─č─▒n y├Ânetimi ve g├╝d├╝m├╝ alt─▒nda bulunmaktad─▒r.[41] Hil├ófet ve Saltanat sorunu, d├╝nya ├žap─▒nda sorunlar olup 300 milyon M├╝sl├╝man─▒ ├žok yak─▒ndan ilgilendiren ve ancak d├╝nya M├╝sl├╝manlann─▒n ezici ├žo─čunlu─čunun iradesi ve en y├╝ksek fetva makamlar─▒n─▒n kararlariyle ├ž├Âz├╝me kavu┼čturulabilecek sorunlard─▒r.

┼×eriatin ahk├óm─▒na ayk─▒r─▒ olan kararlar─▒n h├╝k├╝ms├╝z ve keenlemyek├╝n kalmaya mahk├╗m oldu─ču keyfiyeti, ┼čer’i hukuk├žular─▒n nezdinde yerle┼čmi┼č bir g├Âr├╝┼čt├╝r. ├ľte yandan, ┼čimdiki olaylardan tahmin edilebilece─či ├╝zere, b├Âylesi kararlar M├╝sl├╝manlar aras─▒nda b├╝y├╝k huzursuzluk ve infial yaratabilecek nitelikte oldu─čundan, d├╝nyadaki durum ├╝zerinde de vahim tepkilere yol a├žabilir.

Sad─▒k teb’alar─▒ aras─▒nda say─▒s─▒z M├╝sl├╝manlar─▒n bulundu─ču Fransa Cumhuriyeti’nin en y├╝ksek sorumlu ┼čahsiyeti olan Ekselanslar─▒na bu a├ž─▒klamay─▒ yapmay─▒, faydadan hali bulmad─▒m.

├ľte yandan Ankara Meclisi, Hanedan ailemize ait b├╝t├╝n mallar─▒ m├╝sadere etmi┼č ve fertlerini s├╝rg├╝ne g├Ândermi┼čtir. Bu keyfi kararlar onlar─▒ en do─čal ve kutsal haklar─▒ndan yoksun b─▒rakmaktad─▒r. Bu g├╝├ž durum kar┼č─▒s─▒nda Ekselans─▒n─▒zca veya Fransa Cumhuriyeti H├╝k├╝meti’nce imkan nispetinde kendilerine g├Âsterilecek himaye ve yap─▒lacak yard─▒m, ku┼čkusuz b├╝y├╝k bir destek te┼čkil edecektir.

Bu vesileyle Ekselans─▒n─▒za ve Ailenize sa─čl─▒klar dilerim.

─░mza
Mehemmed Vahideddin
Osmanl─▒ imparatoru

Olduk├ža can s─▒k─▒c─▒ bu mektup, Cumhurba┼čkanl─▒─č─▒ makam─▒nca Frans─▒z Hariciyesi’ne iletilir. Ku┼čkucu D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ Poincar├ę, bu mektuplar─▒n birer kopyas─▒n─▒ ├ž─▒kartarak ─░ngiltere ve ─░talya’daki Frans─▒z sefirlerine g├Ânderir ve telgrafla, kendilerinden, benzeri mektuplar─▒n, s├╝rg├╝n Sultan taraf─▒ndan Kral Be┼činci George ile Kral ├ť├ž├╝nc├╝ Victor-Emmanuel’e g├Ânderilip g├Ânderilmedi─čini ├Â─črenmeleri g├Ârevini verir.[42]

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Frans─▒z tarih├žilerin g├Âz├╝nden Osmanl─▒larÔÇÖ─▒n M─▒s─▒rÔÇÖ─▒ fethi

Ger├žekten benzeri bir mektubun Londra’ya g├Ânderildi─čini ve tahmin edildi─či gibi bu te┼čebb├╝s├╝n sonu├žsuz kald─▒─č─▒ anla┼č─▒l─▒r.[43]

Bunu ├Ârnek alarak kayg─▒lar─▒ndan s─▒yr─▒lan Cumhurba┼čkanl─▒k Genel Sekreterli─či, m├╝sveddesi ar┼čivde korunan ┼ču ka├žamak protokoler cevab─▒, g├Ânderir:[44]

Ha┼čmetmeab

13 Mart tarihli mektuplar─▒nda Majesteleri, Ba┼čkentlerinden muvakkaten ayr─▒ld─▒klar─▒n─▒, bu ge├žici ayr─▒l─▒┼člar─▒n─▒n hi├žbir zaman Hil├ófet ve Saltanat makam─▒ndan feragat anlam─▒na asla gelmeyece─čini bana l├╝tfen bildirmi┼člerdir. Saltanat ve Hil├ófetin birbirinden ayr─▒lmas─▒ ve Hil├ófetin la─čv─▒yla ilgili Ankara B├╝y├╝k Millet Meclisi kararlar─▒n─▒n Kuran’─▒n ├ómir h├╝k├╝mlerine ayk─▒r─▒ d├╝┼čt├╝─č├╝ ve bu Meclisin yetkilerini a┼čt─▒─č─▒, ayr─▒ca belirtilmi┼čtir.

Ailenizin efrad─▒n─▒n mallar─▒n─▒n m├╝saderesi ve bunlar─▒n yurtd─▒┼č─▒na ├ž─▒kar─▒lmalar─▒yla ilgili mezk├╗r Meclisce al─▒nan kararlardan bahseden Majesteleriniz, ailenizin g├╝├ž durumda oldu─čunu, Fransa Cumhuriyeti H├╝k├╝metince imk├ón nispetinde bunlara g├Âsterilecek himaye ve yap─▒lacak yard─▒m─▒n bunlar i├žin ger├žekten b├╝y├╝k bir destek olaca─č─▒n─▒, belirtmi┼člerdir.

─░letilen bu habere muttali oldu─čumu bildirirken, evvel├ó Majestelerinin u─črad─▒─č─▒ haks─▒z fel├óketler vesilesiyle en derin sempati duygular─▒m─▒ ifade etmekten ┼čeref duyar─▒m.

Hil├ófet ve Saltanat konular─▒nda Fransa H├╝k├╝meti’nin m├╝dahale edecek durumda olmad─▒─č─▒ndan dolay─▒, b├╝y├╝k bir ├╝z├╝nt├╝ duydu─čuma emin olman─▒z─▒ isterim. Saltanat konusunda Fransa, ba┼čka ├╝lkelerin i├ži┼člerine m├╝dahale etmemeyi bir kural olarak kabul etmi┼čtir. Hilafet meselesinde ise b├╝t├╝n dinlere sayg─▒l─▒ olan Fransa bu konunun m├╝nhas─▒ran M├╝sl├╝manlar─▒n vicdan├« kanaatlerine ait bir i┼č oldu─čuna daima inanm─▒┼čt─▒r. Fransa her yerde ve her zaman M├╝sl├╝man vatanda┼člar─▒n─▒ kendi dini ihtiya├žlar─▒yla ilgili kararlarda daima serbest b─▒rakm─▒┼č ve onlar─▒ etkilemekten sak─▒nm─▒┼čt─▒r.

Zaten Fransa gibi M├╝sl├╝man-olmayan bir ├╝lkenin bu konuda m├╝dahalesi, m├╝dafaa edilmek istenen davay─▒ tehlikeye sokabilir.

┼×ahs─▒m─▒n ve Bayan Millerand’─▒n sa─čl─▒─č─▒yla ilgili iyi dileklerinden dolay─▒, Majestelerine te┼čekk├╝rlerimi bildirir, ┼čahs─▒n─▒z ve aileniz i├žin en halisane temennilerimin kabul├╝n├╝ rica ederim.

Bu tarihten sonra, Frans─▒z diplomatik ar┼čivlerinde VI. Mehmet’e dair herhangi bir haber yer almam─▒┼čt─▒r. Sadece ├Âl├╝m├╝nden sonra, ailesiyle Abd├╝lmecit ailesi aras─▒nda 15 May─▒s 1926’da yap─▒lan ge├žici anla┼čma dolay─▒s─▒yla ve son arzular─▒na uygun olarak, naa┼č─▒ ┼×am’a nakledildi─činde ad─▒ndan s├Âz edilmi┼čtir.[45]

ÔÇŽ

Turcica-Revue d’Etudes turques, Cilt XIV (Louvain-Paris-Strasbourg, 1982), s.226-47.
* “Tarih ve Toplum” dergisinin 18 Nisan 1985 tarihli 16. say─▒s─▒nda yer alan bu makalenin k├╝nyesi ┼č├Âyle verilmi┼čtir: Bu makale Centre National de la Recher-che Scientifique (Bilimsel Ara┼čt─▒rma Milli Merkezi) ile Centre d’Etudes de l’Orient Contemporaine ├ó l’Universite de Paris III (Paris III ├ťniversitesi ├ça─čda┼č Do─ču incelemeleri Merkezi) taraf─▒ndan olu┼čturulan E.R.A. (Ortak Ara┼čt─▒rma Ekibi No.57’nin ├žal─▒┼čmalar─▒ ├žer├ževesinde yaz─▒lm─▒┼čt─▒r.
Okuyucunun, VI. Mehmet Vahideddin’in saltanat─▒ (1918-1922) s─▒ras─▒nda ge├žen Mondros M├╝tarekesi (30 Ekim 1918), ─░zmir’in Yunanl─▒larca i┼čgali (15 May─▒s 1919), Mustafa Kemal’in Samsun’a ├ç─▒k─▒┼č─▒ ve istikl├ól Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n Ba┼člamas─▒ (19 May─▒s 1919), ─░til├óf Devletlerince Istanbul’un i┼čgali (16 Mart 1920) gibi olaylar─▒ bildi─či varsay─▒lmaktad─▒r. 1922 y─▒l─▒nda Kemalistler’in Yunanl─▒lar’a kar┼č─▒ kazand─▒─č─▒ zafer sonucunda aktedilen Mudanya M├╝tarakesi (11-14 Ekim) ├╝zerine, ─░┼čgalcilerle a├ž─▒ktan a├ž─▒─ča i┼čbirli─či yapan ─░stanbul H├╝k├╗meti ile Vahideddin bertaraf edilir. 1 Kas─▒m tarihinde Ankara B├╝y├╝k Millet Meclisi saltanat─▒ kald─▒r─▒r, VI. Mehmet, ─░ngilizlerin sayesinde ayn─▒ ay─▒n 17’sinde HMS Malaya z─▒rhl─▒s─▒ ile ─░stanbul’u gizlice terk ederek s├╝rg├╝n yolunu tutar.

D─░PNOTLAR / KAYNAKLAR

[1] Necip Faz─▒l K─▒sak├╝rek, “Vatan haini de─čil, b├╝y├╝k vatan dostu Sultan Vahid├╝ddin” (─░stanbul: B├╝y├╝k Do─ču Yay., 1975), 2. bas. Bu kitap, kaynak g├Âstermeyen, sa─čl─▒kl─▒ bir kronolojiden hemen hemen yoksun bulunan, taraf tutan (engage), savundu─ču teze ayk─▒r─▒ her ┼čeyi bile bile bir kenara iten bir eserdir. B├Âyle olmakla birlikte, burada bu eserden bahsetmeyi uygun g├Ârd├╝k. Son padi┼čah─▒n h├ól├ó tek t├╝k taraftarlar─▒n─▒n bulundu─čunu, al─▒nt─▒lar─▒m─▒z─▒n K─▒sak├╝rek’in kitab─▒n─▒n ikinci bask─▒s─▒ndan yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ vurgulamak isteriz. ─░ncelememizde, bu esere bazen tekrar ba┼čvuraca─č─▒z.

[2] Sal├óhi R.Sonyel, “Son Osmanl─▒ Padi┼čah─▒ Vahidettin ve ─░ngilizler,” Belleten, XXXIX/154 (Ankara, 1975), s.257-64, d├Ârt fotokopi.
[Bu makalenin ├Âz├╝n├╝ ┼ču c├╝mle anlat─▒yor:
“─░ngiltere’nin Istanbul’daki diplomatik temsilcisi [Y├╝ksek Komiseri!] Sir Horace Rumbold’un ─░ngiliz D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ Lord Curzon’a 7 Mart 1922 tarihinde g├Ânderdi─či 232 say─▒l─▒ gizli bir yaz─▒dan anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre, Vahidettin, [Yunan propagandas─▒na kar┼č─▒ T├╝rk tezini Avrupa’ya tan─▒tmak amac─▒yla Ankara’dan g├Ânderilen, D─▒┼či┼čleri Bakan─▒] Yusuf Kemal [Tengir┼čenk] kurulu ├╝yelerinden ├Âzel k├ótip Kemal Beyin, kay─▒npederinin evinde bulunan valizini, k├ótibin iki g├╝nl├╝k gaygubetinden yararlanarak ajanlar─▒na a├žt─▒rm─▒┼č, i├žindeki alt─▒ gizli belgenin fotokopilerini ├žektirerek, belgelerin gene valize yerle┼čtirilmelerini buyurmu┼č; fotokopileri 6 Mart 1922 g├╝n├╝ emektar bir mabeyncisiyle, ─░ngiltere Y├╝ksek Komiserli─či ba┼čterc├╝man─▒na g├Ândermi┼čti.” (s.260)
Yazar, incelemesinin sonunda, “Vahidettin bunlar─▒ ger├žekten ├žald─▒rarak, T├╝rkiye’yi i┼čgalinde bulunduran bir ulusun diplomatik temsilcisine g├Ândermi┼čse, ulusal ak─▒ma ve yurdu kurtarma ├žabalar─▒na h─▒yanet etmi┼čtir” (s.264) yarg─▒s─▒na var─▒yor.]

[3] Serie E, Levant, Turquie, 1918-1929. Burada, yaln─▒zca cilt numaralar─▒yla at─▒f yap─▒lacakt─▒r. 27 (Osmanl─▒ saray─▒, Hanedan sorunlar─▒, 1919-1926), 87 (─░├ži┼čleri), 97 (─░├ž politika, A─čustos 1921-Ekim 1922), 108-109 (Din i┼čleri, genel dosya, 1918-1919 ve 1920-1929), 110 (Din i┼čleri, Hilafet, Ocak 1922-15 Mart 1924), 571 (Hilafet, Temmuz 1920-Haziran 1926).

[4] Abd├╝lmecid’in o─člu ve karde┼čleri V.Murad, II. Abd├╝lhamid ve V.Mehmet Re┼čad’─▒n en k├╝├ž├╝─č├╝ olan Vahideddin, 2 ┼×ubat 1861 tarihinde do─čmu┼čtur. Amcazadesi, Abd├╝laziz’in o─člu Yusuf ─░zzettin Efendi’nin 1 ┼×ubat 1916’da intihar─▒ ├╝zerine veliaht ilan edilmi┼č, V.Mehmed’in (Re┼čad) vefat─▒ ├╝zerine de 4 Temmuz 1918 tarihinde tahta ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bu olaylar, Fransa’n─▒n Osmanl─▒ imparatorlu─ču’yla harp halinde oldu─ču s─▒ralarda cereyan etti─činden, Frans─▒z D─▒┼či┼čleri Bakanl─▒─č─▒’nca pek tan─▒nmayan bu yeni Sultan hakk─▒nda daha fazla bilgi i├žin, s├Âzkonusu bakanl─▒k, ─░stanbul sefareti eski m├╝tercimlerinden A.Ledoulx’un belle─čine ba┼čvurmu┼čtur. Bu zat─▒n 6 Temmuz 1918 tarihinde bakanl─▒k i├žin kaleme ald─▒─č─▒ notta (cilt 87, elyazmas─▒ yaprak 107-109, daktiloya ├žekilmi┼č sureti, s.110-111), Vahideddin ┼č├Âyle anlat─▒lmaktad─▒r: “… Uzun boylu, zay─▒f ve g├╝├žl├╝ bir ki┼či. Kendisiyle son defa Haziran 1914’te g├Âr├╝┼čt├╝─č├╝mde, 50 ya┼č─▒nda, tam sa─čl─▒kl─▒ bir insan g├Âr├╝n├╝m├╝ndeydi. ├çok zeki, faal, ├žok muhteris, so─čuk tabiat-i├žten pazarl─▒kl─▒ ve iradeli bir ki┼čidir. Karakterini ve zihniyetini ├žok takdir eden (II) Abd├╝lhamid’in ┼č├╝pheli nazarla bakmad─▒─č─▒ en g├Âzde karde┼čidir. Yeni padi┼čah─▒n e─čitimine, ilk gen├žlik d├Ânemindeki di─čer Osmanl─▒ hanedan─▒ prensleri gibi, gerekli itina g├Âsterilmemi┼čtir. Az Frans─▒zca bilir, fakat cereyan eden olaylar─▒ daima ilgiyle izlemi┼čtir. Abd├╝lhamid’in d├╝┼č├╝┼č├╝nden sonra devaml─▒ olarak ┼č├╝phe i├žinde ya┼čayan J├Ânt├╝rkler Vahideddin Efendi’ye kar┼č─▒ her zaman g├╝vensizlik beslemi┼člerdir. Bunlardan biri, bana bir g├╝n ┼č├Âyle demi┼čti: Vahideddin aynen Abd├╝lhamid’in karakterini ta┼č─▒r. Bizde hi├ž g├╝ven uyand─▒rmam─▒┼čt─▒r; ama bir g├╝n h├╝k├╝mdar olursa vay halimize.”
Sefaret terc├╝man─▒n─▒n notunun ayn─▒ g├╝n├╝, Fransa’n─▒n Berne B├╝y├╝kel├žili─či taraf─▒ndan VI. Mehmet’le ilgili mahrem bir yaz─▒ g├Ânderilmi┼čtir. Bunda, padi┼čah─▒n ─░svi├žre’de oturan akrabalar─▒ndan birinin s├Âzleri ┼č├Âyle nakledilmektedir:
ÔÇťVahideddin otoriter ve hilek├ór tabiat─▒ bak─▒m─▒ndan ikinci bir Abd├╝lhamid olacakt─▒r. Belki biraz daha zeki … ve hilek├ór… daha inat├ž─▒… so─čuk ve esnek.ÔÇŁ (Ayn─▒ yaz─▒daki di─čer bilgiler i├žin yaprak 122’ye bak─▒n─▒z.)

[5] Cilt 97, yaprak 210-213, a├ž─▒k telgraf

[6] General Pell├ęnin bu g├Âzlemini l├óy─▒k─▒yla de─čerlendirmek i├žin, kronolojik s─▒rayla baz─▒ vak’alar─▒ hat─▒rlatmak gerekir. Kurtulu┼č Sava┼č─▒’nda Mustafa Kemal hareketinin zaferini tescil eden Mudanya M├╝tarekesi, yukar─▒da belirtildi─či gibi, 11 il├ó 14 Ekim 1922 ta-rihinde imzalanm─▒┼čt─▒r. Mustafa Kemal, Sadrazam Tevfik Pa┼ča’ya, B├╝y├╝k Millet Meclisi’nin T├╝rkiye Devleti’nin yeg├óne ve mut-lak m├╝messili oldu─čunu bildirir. Bar─▒┼č Konferans─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n Lozan’da ba┼člayaca─č─▒ ve T├╝rkiye’nin temsil edilmesi sorununun olanca a─č─▒rl─▒─č─▒yla ortaya at─▒ld─▒─č─▒ bir s─▒rada bu s├Âzler, b├╝y├╝k bir ├Ânem ta┼č─▒r. Pell├ęnin Padi┼čahla g├Âr├╝┼čmesinden ├╝├ž g├╝n sonra 28 Ekim’de itil├óf Devletleri Ankara ve ─░stanbul h├╝k├╝metlerini konferansa birer delegasyon g├Ândermeye ├ža─č─▒r─▒rlar. Ay─▒n 29’unda, Ankara Hil├ófetle Saltanat─▒n birbirinden ayr─▒lmas─▒ karar─▒n─▒ al─▒r. Ayn─▒ g├╝n, TBMM’ye sunulan bir ├Ânergeyle, 16 Mart 1920 tarihinden itibaren Saltanat─▒n mevcut olmad─▒─č─▒ il├ón edilir. (Bu, Istanbul’un ─░til├óf Devletleri’nce “inzibatii bir tedbir olarak ve muvakkaten” i┼čgal edildi─činin bildirildi─či, VI. Mehmet’inse herkesi hayretler i├žinde b─▒rakan edilgin bir suskunluk g├Âsterdi─či tarihtir.)

[7] Padi┼čah─▒n ─░ngiliz Y├╝ksek Komiseri’yle sonu├žsuz kalan benzer bir konu┼čmas─▒ndan sonra, General Pell├ę ile de ayn─▒ ┼čekilde konu┼čtu─ču, b├╝y├╝k bir yan─▒lg─▒ya d├╝┼čme tehlikesini g├Âze almadan varsay─▒labilir.

[8] Ankara H├╝k├╝meti’nin d├╝┼č├╝ncelerine ve Sovyetlerle yak─▒n ili┼čkilerine im├óda bulunan VI. Mehmet, olaylar─▒n bu cephesine son derece duyarl─▒ bulunan muhatab─▒na, bilerek ve maksatl─▒ olarak bu s├Âzleri y├Âneltiyordu. 26 Ekim 1922 tarihinde, yani iki g├╝n ├Ânce, Pell├ę 19 Ekim g├╝n├╝ TBMM’nin temsilcisi olarak ┼čehre gelen Refet Pa┼ča’n─▒n ─░stanbul ├ťniversitesi’nde verdi─či s├Âylevden baz─▒ par├žalar─▒n ├ževirisini ┼ču girizg├óhla sunmu┼čtu: ÔÇťBu belgenin Bol┼čevikler’den esinlendi─čini de, Ankara h├╝k├╝metinin siyasal kuramlar─▒n─▒n i├žindeki ├╝topya pay─▒n─▒ da belirtmeye gerek yoktur.ÔÇŁ Hem sert hem yumu┼čak olan bu tuhaf metnin ger├žek anlam─▒n─▒n a├ž─▒klanmas─▒n─▒n hen├╝z yap─▒lmad─▒─č─▒n─▒ itiraf etmek zorunday─▒z. (Cilt 97, yaprak 216-220.) Ancak Pell├ę, ├Ârne─čin, Konya’da yay─▒mlanan 26 Kas─▒m 1922 tarihli Babal─▒k gazetesinin ┼ču ba┼čyaz─▒s─▒n─▒n ├ževirisini okusayd─▒, Kemalistler hakk─▒ndaki kanaatinin dayanaks─▒z olmad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nebilirdi: ÔÇťBize itiraz meyan─▒nda, Hil├ófetin d├╝nyevi iktidar─▒n─▒n l├ó─čv─▒yla ilgili karar─▒n b├╝t├╝n d├╝nya M├╝sl├╝manlar─▒nca al─▒nmas─▒ gereken bir karar oldu─čunu ileri s├╝renler olursa, biz de cevap olarak, T├╝rklerin ─░slam d├╝nyas─▒n─▒n s├Âzc├╝leri oldu─čunu ve g├Âr├╝┼člerini muzaffer k─▒lmak i├žin kendi g├╝├žleriyle Moskova’daki dostlar─▒n─▒n g├╝├žlerine dayand─▒klar─▒n─▒ s├Âyleriz.ÔÇŁ (Cilt 110, yaprak 67-88: Suriye ve L├╝bnan Y├╝ksek Komiserli─či ─░stihbarat Hizmetleri’nce haz─▒rlanan bir rapora ek, 15 Aral─▒k 1922, Beyrut.)

[9] Cilt 110, yaprak 4: Pell├ę’nin 17 Kas─▒m 1922 g├╝n├╝ saat 12:40’ta yollad─▒─č─▒ ┼čifreli telgrafta, ÔÇťSultan tahttan feragat etmedi─čini ├Âzellikle vurgulam─▒┼čt─▒. Bununla birlikte, General Harington’a g├Ânderdi─či mektubu Sultan unvan─▒n─▒ zikretmeden, Halife VI. Mehmet ┼čeklinde imzalam─▒┼čt─▒rÔÇŁ denilmektedir. Yine ayn─▒ ┼čifreli telgraf─▒n 18 Kas─▒m tarihli b├Âl├╝m├╝nde, ─░ngiltere Y├╝ksek Komiserli─či’nin yay─▒nlad─▒─č─▒ bildirinin metni verilmektedir: ÔÇťZat-hazret-i padi┼čahinin, mevcut durumun neticesinde, h├╝rriyetinin ve hayat─▒n─▒n tehlikeye girmemesi i├žin b├╝t├╝n M├╝sl├╝manlar─▒n Halifesi olarak Ingiltere’nin himayesini ve Istanbul’dan derhal ayr─▒lmas─▒n─▒n sa─članmas─▒n─▒ talep etti─či resmen bildirilmi┼čtir.ÔÇŁ

[10] Cilt 10, yaprak 19-20. Pell├ę’nin 21 Kas─▒m 1922 g├╝n├╝ saat 15.40’ta ├žekti─či ┼čifreli telgraf:

“S├ób─▒k Halife, Ankara’da ┼×eyh├╝lisl├óm ‘─▒n yerine kaim olan ┼×er’iyye Vekilinin bir fetvas─▒yla azledilmi┼čtir. Azil gerek├žesi ┼čunlard─▒r:
1) Hi├žbir m├╝cbir zaruret yok iken, b├╝t├╝n M├╝sl├╝manlar─▒n mahv─▒na sebep olabilecek d├╝┼čman─▒n, a─č─▒r ┼čartlar─▒n─▒ kabul etmesi,
2) D├╝┼čmanla i┼čbirli─či ederek, davalar─▒n─▒ savunmak i├žin birle┼čmi┼č olan M├╝sl├╝manlar─▒n aras─▒na nifak sokacak fiillere te┼čebb├╝s etmesi,
3) Yabanc─▒ himayesine s─▒─č─▒narak Hil├ófet merkezini b─▒rak─▒p ka├žmas─▒.
B├Âyle hareket etmekle, Emir├╝lm├╝minin, ┼čer’i ahk├óma g├Âre hil├ófetin haiz oldu─ču imtiyazlardan bilfiil feragat etmi┼č, b├Âylece M├╝sl├╝manlar─▒n hak ve menfaatlerini korumak i├žin hilafeti, ehil ve muktedir bir ki┼čiye tevdi et-me zarureti has─▒l olmu┼čtur.” Ayn─▒ cildin 141v numaral─▒ yapra─č─▒na bak─▒n─▒z.

[11] S├Âzkonusu etti─čimiz, 18 Kas─▒m tarihli telgraf─▒nda, Pell├ę, Refet Pa┼ča’yla yapt─▒─č─▒ bir m├╝lakattan bahsetmektedir. Bu g├Âr├╝┼čme s─▒ras─▒nda, Pa┼ča, Pell├ę’den, kanaatince Vahideddin’in Ingilizler taraf─▒ndan ka├ž─▒r─▒larak kendisine siyasi bir rol oynat─▒lmak istenip istenmedi─čini, bu takdirde Fransa’n─▒n s├Âm├╝rgelerinde ve mandas─▒ alt─▒ndaki ├╝lkelerde ya┼čayan M├╝sl├╝man halk─▒n tutumunun ne olabilece─čini sormu┼čtur. Pell├ę’nin ifadesine g├Âre, kendisi Bar─▒┼č Konferans─▒’n─▒n a├ž─▒l─▒┼č─▒n─▒n arefesinde so─čukkanl─▒ olmak gerekti─čini savunmu┼čtur (Cilt 110, yaprak 9).
Ger├žekte, Ankara’n─▒n ┼č├╝phesi daha belirgindi; zira Pell├ę 21 Kas─▒m’da g├Ânderdi─či telgrafta (Cilt 110, yaprak 19) ┼č├Âyle diyordu: ÔÇťT├╝rk milliyet├žileri… Vahideddin’in Ingilizlerin m├╝zaheretiyle, kendisinin Arap ├╝lkelerince Halife tan─▒nmas─▒ i├žin Hicaz Kral─▒ ve o─čullar─▒yla ili┼čki kurdu─čundan ┼č├╝phelenmektedirler.ÔÇŁ (yaprak 49’daki Pell├ę’nin 28 Kas─▒m , tarihli telgraf─▒na da bak─▒n─▒z). ┼×unu da hat─▒rlatmak yerinde olacakt─▒r: Kurtulu┼č Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda TBMM’nin Vahideddin’i b├╝t├╝n g├Ârevlerinden ─▒skat ederek Hilafeti H├╝seyin’e vermek istedikleri s├Âylentisi ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Bu konuyla ilgili olarak, Y├╝ksek Komiser Jules Defrance 26 Temmuz 1920 g├╝n├╝ saat 14.15’te g├Ânderdi─či ┼čifreli telgrafta: ÔÇťMilliyet├ži ve ─▒ttihat├ž─▒ da olsalar, T├╝rklerin Sultan’─▒n elinden Hilafet makam─▒n─▒ nez’etmeye ├žal─▒┼čacaklar─▒na inanmak istemiyorumÔÇŁ demi┼čtir (Cilt 571, yaprak 2; ayr─▒ca bkz. y.3 ve 4). Her ne hal ise, Mustafa Kemal hareketiyle Hicaz Kral─▒ aras─▒nda ├žok erkenden ili┼čkilerin kurulmu┼č oldu─ču, kral─▒n temsilcilerinin m├╝teaddit defalar Anadolu’ya geldikleri anla┼č─▒lmaktad─▒r. Bu ili┼čkilerin tarihi hen├╝z yaz─▒lmam─▒┼čt─▒r; yaz─▒ld─▒─č─▒nda baz─▒ ilgin├ž ve ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ y├Ânlerin ortaya ├ž─▒kmas─▒ olas─▒d─▒r. B├╝t├╝n bu ko┼čullar, Ankara’n─▒n sorumlu makamlar─▒n─▒n tutumunun 1922 Kas─▒m─▒nda hangi ├žizgiye kadar gelmi┼č oldu─čunu g├Âstermektedir.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Polemik-1: ÔÇť├çanakkale zafer midir?ÔÇŁ

[12] Cilt 110, yaprak 48-52: 28 Kas─▒m tarihli ┼čifre telgraf. Buna tepki olarak, h├╝k├╝met muhtemel muar─▒zlara, yar─▒resmi Yenig├╝n gazetesi vas─▒tas─▒yla o takdirde vatana ihanet su├žlamas─▒na ve idam cezas─▒na maruz kalabileceklerini ihtar etmi┼čtir. Istanbul’da ikamet eden, Peygamber s├╝l├ólesinden gelme ┼č├╝refa yeni halifenin 24 Kas─▒m’daki c├╝l├╝s t├Ârenine kat─▒lmaktan, dikkat ├žekercesine imtina etmi┼člerdir. Eski ba┼čkentteki Iran kolonisi de, ayn─▒ ┼čekilde bu durumu onaylamad─▒─č─▒n─▒ belirtmi┼čtir.

[13] Cilt 571, yaprak 91; Sefir Aumale’in ┼čifre telgraf─▒, Kahire, 14 Kas─▒m 1922, saat 18.10; Suriye ve L├╝bnan Y├╝ksek Komiserli─či’nin raporu, Beyrut, 15 Aral─▒k 1922. Cilt 110, yaprak 59-66.

[14] Taraf─▒m─▒zdan yakla┼č─▒k olarak ├ževrilen bu telgraf─▒n metni, N.F.K─▒sak├╝rek’e g├Âre ┼č├Âyledir (a.g.e., s.260):
“Yery├╝z├╝n├╝n Halifesi ve b├╝t├╝n ─░slamlar─▒n ─░mam─▒, Emir ├╝l-M├╝’minin Efendimiz Hazretlerini, Hicaz Kral─▒ H├╝seyin kullar─▒ K├óbe-i Muazzama’n─▒n muazzam misafirli─čine da vet eder ve dindar├óne bir sadakat ve mer butiyetle hakip├ó-yi ┼čahanelerine (ayak tozlar─▒na) y├╝z s├╝rer.”
Osmanl─▒larla ili┼čkilerini koparmas─▒ndan sonra H├╝seyin’in tutumuna dair bildiklerimiz kendisinin VI. Mehmet’i Halife olarak tan─▒d─▒─č─▒n─▒ ifade edecek ┼čekilde ona hitap etmi┼č olmas─▒ ihtimalini ├žok uzak k─▒lmaktad─▒r. Bu nedenle, K─▒sak├╝rek ‘in metni ├žok b├╝y├╝k bir olas─▒l─▒kla uydurmad─▒r.

[15] H├╝seyin’in durumu ve besledi─či tutkular hakk─▒nda, Cidde’deki Frans─▒z Ba┼čkonsolosu L├ęon Krajewski taraf─▒ndan 26 Kas─▒m 1923’te haz─▒rlanm─▒┼č, uzun, ├žok ayr─▒nt─▒l─▒ ve ├Âzellikle sa─čl─▒kl─▒ bir rapor vard─▒r: cilt 108-109, yaprak 292-321.

[16] N.F. K─▒sak├╝rek (a.g.e., s.261):
“Atebe-i felekmertebe-i cenab─▒ hil├ófetpenah-─▒ akdesiye (felek mertebeli ve mukaddeslerin mukaddesi hil├ófet makam─▒n─▒n e┼či─čine) hitaben ├žekilen telgrafname-i ha┼čmetpenahileri son derece s├╝rur-u ┼čahaneyi (padi┼čah sevincini) mucip oldu. Ravza-i Nebi-ye y├╝z s├╝rmek ve m├╝vekkil-i zi┼č├ón─▒n─▒n (vekili oldu─ču ┼čanl─▒ zat─▒n) davet emirlerini yerine getirmek ├╝zere derhal harekete karar verdiklerinin te┼čekk├╝rat-─▒ ┼čahaneleriyle birlikte zat-─▒ ha┼čmetpenahilerine ibla─č─▒n─▒ kulunuza irade buyurduklar─▒ ve hareket g├╝n├╝n├╝n ayr─▒ca i┼č’ar edilece─či maruzdur.”

[17] Cilt 17, yaprak 69, imzas─▒z ┼čifreli telgraf, Port Said 9 Ocak saat 17.15; yaprak 70, M─▒s─▒r Sefiri Gaillard taraf─▒ndan 9 Ocak saat 10.30’da g├Ânderilen ┼čifreli telgraf.

[18] Cilt 18, Krajewski’nin Cidde’den 10 Ocak saat 10.10’da g├Ânderdi─či ┼čifreli telgraf: “Sab─▒k Sultan saat 15 ‘te vas─▒l oldu. Hicaz Kral─▒ kar┼č─▒lamaya geldi. ─░ngiliz temsilcisi ziyarette bulunacak, ne ┼čekilde davranmam gerekir?” Cevap: yaprak 72, ┼čifreli telgraf, 11 Ocak saat 20: “─░ngiliz temsilcisine benzer bir nezaket g├Âsterisinde bulunman─▒za itiraz─▒m yoktur.”

[19] Cilt 110, yaprak 73, ┼čifreli telgraf, saat 18.25: ÔÇťS├ób─▒k Sultan bu sabah geldi. Gemi bordas─▒nda Hicaz kral─▒ ile veliaht─▒ taraf─▒ndan kar┼č─▒land─▒. Gemiden inerken top at─▒┼č─▒yla sel├ómland─▒. Halk ilgisiz.ÔÇŁ

[20] Cilt 110, yaprak 74.

[21] G├Ârg├╝ tan─▒─č─▒n─▒n bu ┼čahadeti, tabiat─▒yla N.F.K─▒sak├╝rek’in a├ž─▒klamalar─▒ndan daha inand─▒r─▒c─▒d─▒r. N.F.K─▒sak├╝rek’in ifadesine g├Âre, VI.Mehmet, H├╝seyin taraf─▒ndan kiralanan Zemzem vapuruyla gelmi┼č; vapurun seren dire─činde Osmanl─▒ Padi┼čahl─▒k armas─▒, pupa dire─činde ise Iran (?) band─▒ras─▒ dalgalanmaktad─▒r.

[22] Cilt 110, yaprak 75, 17 Ocak tarihli mektup.

[23] Bu iki diplomat─▒n birbirine uygun izlenimlerini, 1918 y─▒l─▒ ilkbahar─▒nda resmi bir ziyaret i├žin Almanya’ya giden Veliaht Vahideddin’e refakat eden Mustafa Kemal’in edindi─či izlenimle kar┼č─▒la┼čt─▒rmak yerinde olur. Mustafa Kemal, “Bu zat bir defa g├Âzlerini kapad─▒, derin bir vecde dald─▒. Neden sonra tekrar g├Âzlerini a├žt─▒, bize l├╝tfen iltifat etti: Sizinle m├╝┼čerref oldum, memnunum. Tekrar g├Âzlerini kapad─▒.” ─░ki ziyaret├ži (Mustafa Kemal Pa┼ča, Miralay Naci T─▒naz Beyle birliktedir), kendi kendilerine acaba bu adam tekrar konu┼čabilecek kuvveti kendinde bulabilecek mi diye sordular. “Biraz sonra g├Âzlerini a├žt─▒: Seyahat edece─čiz de─čil mi? dedi”
Mustafa Kemal’de “bir mecnunla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya bulundu─ču” duygusu uyand─▒. Ancak, trenleri Istanbul’dan hareket eder etmez, Vahideddin’le yapt─▒─č─▒ uzun bir g├Âr├╝┼čme, Mustafa Kemal’in ilk kanaat─▒n─▒ yumu┼čatmas─▒na neden oldu. Bu kere, Veliaht─▒n zekas─▒ k─▒t biri olmad─▒─č─▒n─▒ anlad─▒. Daha sonra onunla yapt─▒─č─▒ konu┼čmalar da, bu izlenimini peki┼čtirir nitelikte oldu. Vahideddin’deki bu de─či┼čikli─či, ba┼čkentten uzakla┼čmas─▒na, her t├╝rl├╝ bask─▒dan s─▒yr─▒lmas─▒na ba─čl─▒yordu. Veliaht tekrar ger├žek ki┼čili─čini kazanm─▒┼čt─▒.ÔÇŁ Kar┼č. Jean Deny, “Souvenirs du Gazi Mustafa Kemal Pacha,” Revue des Etudes Islamiques, 1927, cilt II, s.147-48.

[24] Cilt 110, yaprak 76, Krajewski’nin 1 Mart tarihli mektubu.

[25] Cilt 110, yaprak 78-82.

[26] B├Âyle bir yay─▒n─▒n varl─▒─č─▒n─▒, B├╝y├╝kel├ži Gaillard’─▒n Kahire’den g├Ânderdi─či 19 Nisan tarihli, saat 19.15’te ├žekilmi┼č ┼čifreli telgraftan biliyoruz (cilt 110, yaprak 88). 1981 y─▒l─▒nda Kahire’den ge├žerken El Ahram gazetesinin ilgili servislerinin nazik├óne ilgisi ve ├Âzellikle Dr.Muhammed Madkur ve Bayan Zainab Muhammed Ali’nin yard─▒mlar─▒yla metnin bir suretini sa─člayabildik. Burada, kendilerine tekrar te┼čekk├╝r ederiz.

[27] Cilt 110, yaprak 83-84. Bu b├Âlgelerin tarihine pek de ├ó┼čina olmad─▒─č─▒ anla┼č─▒lan Necip Faz─▒l, eserinin 263-64’├╝nc├╝ sayfalar─▒nda, Vahideddin’in Hicaz’─▒n Suudiler taraf─▒ndan kesin olarak ele ge├žirilmesinin hemen ├Âncesinde bu ├╝lkeyi terketti─čini san─▒yor. Oysa, ger├žekte, Suudiler bu ├╝lkeyi ancak iki y─▒l sonra ele ge├žirebilmi┼člerdir.

[28] Cilt 110, yaprak 85, 26 Mart saat 16 tarihli ┼čifre telgraf.

[29] N.F.K─▒sak├╝rek’e g├Âre (s.262): “Sar─▒ Humma dedikleri, ekseriyetle al─▒p g├Ât├╝ren korkun├ž bir hastal─▒k.”

[30] Ha┼čimi Krall─▒k H├╝k├╝meti’nin s├Âzc├╝s├╝ olan bir Mekke gazetesi.

[31] Cilt 110, yaprak 86

[32] Cilt 110, yaprak 87

[33] Cilt 110, yaprak 89

[34] Cilt 110, yaprak 90, Krajewski’nin 21 Nisan saat 11.35’te ├žekilmi┼č ┼čifreli telgraf─▒.

[35] Cilt 110, yaprak 92. Krajewski’nin 2 May─▒s saat 13.15 tarihli ┼čifresi. Vahideddin’in Port-Said’de gemiye binmesi ve gidece─či yer, Sefir Gaillard’─▒n Kahire kaynakl─▒ 11 May─▒s saat 17.25 ┼čifresiyle do─črulanm─▒┼čt─▒r (yaprak 93). 26 Nisan’da Kral H├╝seyin, ans─▒z─▒n Krajewski’yi ziyaret eder. Ona, konsolosun bilmedi─či, yeni hi├žbir ┼čey s├Âylemez; ancak Hac’tan birka├ž hafta ├Ânce, VI.Mehmet’in Hicaz’─▒ terk etmesinden duydu─ču b├╝y├╝k memnuniyetsizli─či belirtir ve bu gidi┼čin, aleyhte yorumlara yol a├žaca─č─▒na de─činir (yaprak 91, 27 Nisan tarihli mektup).

[36] 1 Haziran 1923 tarihli yaz─▒s─▒nda (Cilt 110, yaprak 100), Vintimille’deki Fransa Ba┼čkonsolosu, sab─▒k sultan─▒n beklenenden 15 g├╝n ├Ânce, genel ilgisizlik i├žinde, San Remo’ya gelip yerle┼čti─čini bildirir. Vahideddin, Saint Martin mahallesindeki ├╝├ž Nobel villas─▒nda “m├╝nzevi” bir hayat ya┼čar. Dola┼čan baz─▒ s├Âylentilere g├Âre, Italyan h├╝k├╝meti, Fransa’n─▒n ─▒srarl─▒ giri┼čimleri ├╝zerine (?), kendisini resmen himaye etmeyi kabul etmi┼čtir.

[37] Fransa’n─▒n B├╝kre┼č Askeri Ata┼česi taraf─▒ndan g├Ânderilen ┼ču gizli not hakk─▒nda acaba ne d├╝┼č├╝nmek gerekir? (Cilt 110, yaprak 101) “Sab─▒k Sultan VI. Mehmet’i tekrar taht─▒na oturtmak isteyen taraftarlar─▒yla bir ─░ngiliz ajan─▒ aras─▒nda gizli temaslar (I) G├╝venilir kaynak. Hamdi Pa┼ča’yla yaz─▒┼čan ─░ngiliz ajan─▒n─▒n adresi: Constantin Boyadzis, Avukat. Merkez Postanesi (poste restante), Z├╝rih. S├ób─▒k Sultan San Remo’da bulunuyor.”

[38] Jean Leune’├╝n “Le califat, l’Egypte et le roi Hussein” ba┼čl─▒kl─▒ makalesi, Paris’te yay─▒mlanan g├╝nl├╝k Le Journal gazetesinin 10 Mart 1924 tarihli say─▒s─▒, s.2. Kendisini Mekke’yi terk eden Peygambere benzeten VI. Mehmet ┼č├Âyle demektedir: “Alt─▒ milyon T├╝rk’├╝n haks─▒z yere Hilafet makam─▒na tecav├╝z├╝n├╝ protesto ediyorum. Bu m├╝essese, on ├╝├ž as─▒r boyunca kafirlerin sald─▒r─▒s─▒na kahramanca kar┼č─▒ koymu┼čtur. Bu nedenle, ben yegane Halifeyim. Istanbul’daki ise Halife de─čildir; zira her t├╝rl├╝ ruhani ve cismani yetkeden ve Halifenin haiz olmas─▒ gereken yetkilerden yoksundur.”

[39] Bu tarih, belgenin ├╝st├╝nde yoktur; daha ileride ve ba┼čka kaynaklarda g├Ârece─čimiz cevap tasla─č─▒nda ge├žmektedir. A┼ča─č─▒da not 41 ve 44’e bak─▒n─▒z.

[40] Cilt 57, yaprak 79-80. Kur┼čun kalemle kenara yaz─▒lm─▒┼č bir not, mektup metninin 29 Mart tarihinde Londra’ya ve Roma’ya g├Ânderildi─čini belirtmektedir.

[41] Sab─▒k Sultan, kendisini iki ay sonra ziyaret eden Fransa’n─▒n Vintimille konsolosu Re-ne Prigent’e bu g├Âr├╝┼č├╝n├╝ s├Âzl├╝ olarak yinelemi┼čtir. Konsolos 17 May─▒s tarihli raporunda bundan bahsetmektedir (Cilt 27, yaprak 89): “13 Mart tarihli son mektubunda, VI. Mehmet Bol┼čevik ve halk─▒ ezici diye niteledi─či Ankara H├╝k├╝meti’ni olu┼čturan ki┼čiler hakk─▒nda, Frans─▒z H├╝k├╝metini ayd─▒nlatmak istiyordu.”

[42] Cilt 27, yaprak 81, 29 Mart 1924 saat 21.10 ┼čifreli telgraf: S├ób─▒k Sultan VI. Mehmet, M├Âsy├ Millerand’a hitaben bir mektup g├Ândererek, Ankara Meclisi’nin saltanat ve hilafetle ilgili kararlar─▒n─▒ ve hanedan ailesinin eml├ókinin m├╝saderesini protesto etmi┼č ve (Frans─▒z) Cumhuriyet H├╝ld─▒meti’nden yard─▒m ve koruma istemi┼čtir. Nezdinde temsil g├Ârevini yapt─▒─č─▒n─▒z H├╝k├╝mete ba┼čvurarak, ─░ngiltere, ─░talya Kral─▒’n─▒n benzer bir mektup al─▒p almad─▒─č─▒n─▒ ve ne gibi bir cevap verildi─čini l├╝tfen sorunuz.

[43] Cilt 127, yaprak 82. Roma B├╝y├╝kel├žisi Barr6-e taraf─▒ndan g├Ânderilen cevap- 1 Nisan tarihli ┼čifreli telgraf: S├ób─▒k Sultan VI. Mehmet, Ankara Meclisi’nin kararlar─▒yla ilgili olarak ─░talya Kral─▒’na hi├žbir mektup g├Ândermemi┼čtir. B├Âyle bir giri┼čimde bulunursa, b├╝y├╝k bir ihtiyatla kar┼č─▒lanacakt─▒r. Yaprak 83-84, Londra B├╝y├╝kel├žisi Saint-Aulaire’in 14 Nisan tarihli mektubu, ek olarak da Ingiliz Hariciye Nezareti M├╝ste┼čar─▒ Lancelot Oliphant’─▒n imzas─▒n─▒ ta┼č─▒yan, ─░ngiltere H├╝k├╝meti’nin ayn─▒ tarihli cevab─▒: Majeste Kral─▒n Sab─▒k Sultandan, Fransa Cumhurba┼čkan─▒’na g├Ânderilenle ayn─▒ i├žerikte oldu─čunu sand─▒─č─▒m─▒z bir mektup ald─▒─č─▒n─▒ bildirmekle ┼čeref duyar─▒m. Majeste Kral, kendisinin ve ailesinin u─črad─▒─č─▒ felaketlerden dolay─▒ S├ób─▒k Sultan’a duyguda┼čl─▒─č─▒n─▒ ifade etmekte ve Hitafetle ilgili hi├žbir giri┼čimde bulunamayacaklar─▒n─▒ ├╝z├╝lerek bildirmektedir. Zira Hilafetle ilgili olarak, ├Âzellikle M├╝sl├╝man-olmayan bir devlet taraf─▒ndan yap─▒lacak bir d─▒┼č m├╝dahele hem haks─▒zd─▒r, hem de hi├žbir sonu├ž vermeyecektir.ÔÇŁ

[44] Cilt 27, yaprak 85- tarihsiz, yer yer ihmal edilmi┼č g├Âr├╝nen, bu m├╝sveddenin noktalama i┼čaretleri ve imlas─▒ d├╝zeltilmi┼čtir. Frans─▒z makamlar─▒, 3 Mart tarihli yasayla s├╝rg├╝ne g├Ânderilen Osmanl─▒ Hanedan ├╝yelerine herhangi bir maddi yard─▒mda bulunmam─▒┼čt─▒r. Ancak, Hanedandan isteyenlere, do─čal olarak siyasal faaliyette bulunmamak ko┼čuluyla, Fransa ve Suriye’de ikamet hakk─▒ verilmi┼čtir.

[45] Cilt 27, yaprak 88, 91-99, 100-102 (Vintimille konsolosu Robert Armez’in, Vahideddin’in vefat─▒ ├╝zerine, Abd├╝lmecid’in ba┼čkanl─▒─č─▒nda Nice’te toplanan Hanedan konseyiyle ilgili raporu), 103-15.

Toplam Okuma: 467 , Bug├╝n: 7 

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Mustafa KemalÔÇÖi SamsunÔÇÖa G├Ânderen Naz─▒r: ┼×akir Pa┼ča

Mustafa KemalÔÇÖi SamsunÔÇÖa G├Ânderen Naz─▒r: ┼×akir Pa┼ča

20 May─▒s 2020, Mustafa KemalÔÇÖi SamsunÔÇÖa G├Ânderen Naz─▒r: ┼×akir Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
ÔÇś─░┼čte Gidiyorum ├çe┼čmi Siyah─▒mÔÇÖ

ÔÇś─░┼čte Gidiyorum ├çe┼čmi Siyah─▒mÔÇÖ

19 May─▒s 2020, ÔÇś─░┼čte Gidiyorum ├çe┼čmi Siyah─▒mÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Tuna Deltas─▒’nda Bizden ─░zler -1

Tuna Deltas─▒’nda Bizden ─░zler -1

19 May─▒s 2020, Tuna Deltas─▒’nda Bizden ─░zler -1 i├žin yorumlar kapal─▒
VahideddinÔÇÖin S├╝rg├╝ndeki Hac Yolculu─ču ve Birka├ž Bildirisi

VahideddinÔÇÖin S├╝rg├╝ndeki Hac Yolculu─ču ve Birka├ž Bildirisi

19 May─▒s 2020, VahideddinÔÇÖin S├╝rg├╝ndeki Hac Yolculu─ču ve Birka├ž Bildirisi i├žin yorumlar kapal─▒
VahidettinÔÇÖin beyannamesiÔÇŽ Mustafa KemalÔÇÖi AnadoluÔÇÖya kim g├Ânderdi?

VahidettinÔÇÖin beyannamesiÔÇŽ Mustafa KemalÔÇÖi AnadoluÔÇÖya kim g├Ânderdi?

17 May─▒s 2020, VahidettinÔÇÖin beyannamesiÔÇŽ Mustafa KemalÔÇÖi AnadoluÔÇÖya kim g├Ânderdi? i├žin yorumlar kapal─▒
Mezar─▒nda bile rahat b─▒rak─▒lmayan ┼×ehzade Cem Sultan

Mezar─▒nda bile rahat b─▒rak─▒lmayan ┼×ehzade Cem Sultan

17 May─▒s 2020, Mezar─▒nda bile rahat b─▒rak─▒lmayan ┼×ehzade Cem Sultan i├žin yorumlar kapal─▒
Lodos esti─činde u├žaklar BursaÔÇÖya inemezdi

Lodos esti─činde u├žaklar BursaÔÇÖya inemezdi

9 May─▒s 2020, Lodos esti─činde u├žaklar BursaÔÇÖya inemezdi i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa Bas─▒n─▒ndan U├žan Daire Haberleri

Bursa Bas─▒n─▒ndan U├žan Daire Haberleri

9 May─▒s 2020, Bursa Bas─▒n─▒ndan U├žan Daire Haberleri i├žin yorumlar kapal─▒
Yalova Vilayetine ─░skan Edilen Kafkas G├Â├žmenleri

Yalova Vilayetine ─░skan Edilen Kafkas G├Â├žmenleri

9 May─▒s 2020, Yalova Vilayetine ─░skan Edilen Kafkas G├Â├žmenleri i├žin yorumlar kapal─▒
K├╝reselle┼čme K─▒skac─▒nda E─čitim Sanc─▒m─▒z

K├╝reselle┼čme K─▒skac─▒nda E─čitim Sanc─▒m─▒z

9 May─▒s 2020, K├╝reselle┼čme K─▒skac─▒nda E─čitim Sanc─▒m─▒z i├žin yorumlar kapal─▒
Edebiyat ─░li┼čkisi ve Sinema

Edebiyat ─░li┼čkisi ve Sinema

9 May─▒s 2020, Edebiyat ─░li┼čkisi ve Sinema i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ Devletinde Sinema

Osmanl─▒ Devletinde Sinema

9 May─▒s 2020, Osmanl─▒ Devletinde Sinema i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa ve Civar─▒ | Marie de Launay – Bonkowski Bey

Bursa ve Civar─▒ | Marie de Launay – Bonkowski Bey

9 May─▒s 2020, Bursa ve Civar─▒ | Marie de Launay – Bonkowski Bey i├žin yorumlar kapal─▒
Kadersiz T├╝rk├╝ler

Kadersiz T├╝rk├╝ler

24 Nisan 2020, Kadersiz T├╝rk├╝ler i├žin yorumlar kapal─▒
Dili Olmayan─▒n Yolu da Olmaz Beli deÔÇŽ

Dili Olmayan─▒n Yolu da Olmaz Beli deÔÇŽ

24 Nisan 2020, Dili Olmayan─▒n Yolu da Olmaz Beli deÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
─░├žine ├ť├ž Elma Koy ÔÇô Amma!…

─░├žine ├ť├ž Elma Koy ÔÇô Amma!…

24 Nisan 2020, ─░├žine ├ť├ž Elma Koy ÔÇô Amma!… i├žin yorumlar kapal─▒
ÔÇťNem Alacak Felek BenimÔÇŁ

ÔÇťNem Alacak Felek BenimÔÇŁ

24 Nisan 2020, ÔÇťNem Alacak Felek BenimÔÇŁ i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Hayati Vasfi Ta┼čy├╝rek Vard─▒, Yeni Yetmeler Bilmez Onu

Bir Hayati Vasfi Ta┼čy├╝rek Vard─▒, Yeni Yetmeler Bilmez Onu

24 Nisan 2020, Bir Hayati Vasfi Ta┼čy├╝rek Vard─▒, Yeni Yetmeler Bilmez Onu i├žin yorumlar kapal─▒
─░┼čte O ┼×ampiyon ─░smet Atl─▒’d─▒r

─░┼čte O ┼×ampiyon ─░smet Atl─▒’d─▒r

24 Nisan 2020, ─░┼čte O ┼×ampiyon ─░smet Atl─▒’d─▒r i├žin yorumlar kapal─▒
Deste Deste Dertli, ├çileke┼č A┼č─▒k Ferrahi

Deste Deste Dertli, ├çileke┼č A┼č─▒k Ferrahi

24 Nisan 2020, Deste Deste Dertli, ├çileke┼č A┼č─▒k Ferrahi i├žin yorumlar kapal─▒