Tayfun ├çAVU┼×O─×LU
Tayfun  ├çAVU┼×O─×LU
VahidettinÔÇÖin beyannamesiÔÇŽ Mustafa KemalÔÇÖi AnadoluÔÇÖya kim g├Ânderdi?
  • 17 May─▒s 2020 Pazar
  • +
  • -

Saltanat─▒n kald─▒r─▒lmas─▒ ├╝zerine, hayat─▒n─▒ tehlikede g├Ârd├╝─č├╝ gerek├žesini ├Âne s├╝r├╝p bir ─░ngiliz z─▒rhl─▒s─▒yla ─░stanbulÔÇÖdan ka├žan son Osmanl─▒ Padi┼čah─▒ Vahidettin, bir ara MekkeÔÇÖye de gitmi┼č ve bir beyanname yay─▒nlayarak, her ne kadar ─░stanbulÔÇÖu terk etmi┼č olsa da, hilafetten de saltanattan da asla feragat etmedi─čini, ÔÇťge├žici s├╝re i├žinÔÇŁ yurtd─▒┼č─▒nda oldu─čunu duyurmu┼čtu.

Milli M├╝cadelenin ├╝zerinden 100 y─▒l ge├žti ama sonradan ortaya at─▒lan, hayal ├╝r├╝n├╝ detaylarla neredeyse bir film senaryosu olacak kadar s├╝slenip s├╝slenip tekrarlanan ÔÇťMustafa KemalÔÇÖi AnadoluÔÇÖya Milli M├╝cadeleyi ba┼člatmas─▒ i├žin VahidettinÔÇÖin g├Ânderdi─či ve gizli gizli destekledi─čiÔÇŁ iddialar─▒nda ger├žek pay─▒ olup olamayaca─č─▒n─▒ de─čerlendirmek a├ž─▒s─▒ndan okunmas─▒ gereken bu belge, Refik Halid KarayÔÇÖ─▒n[1] eski evraklar─▒ aras─▒ndan ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Karay an─▒ yazarken eski dosyalar─▒ kar─▒┼čt─▒rd─▒─č─▒nda, daha ├Ânce s─▒ras─▒ gelip okumad─▒─č─▒ ve kimden ald─▒─č─▒n─▒ da hat─▒rlamad─▒─č─▒ beyannamenin nas─▒l tesad├╝fen kar┼č─▒s─▒na ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ anlatm─▒┼č, tarih ├žorbas─▒nda tuzu olaca─č─▒n─▒ umdu─čunu aktarm─▒┼čt─▒.

ArabistanÔÇÖda g├Ârev yapan gizli servislerin ve yabanc─▒ misyonlar─▒n o d├Ânemlerde h├╝k├╝metlerine bilgi notu olarak ge├žti─či bu beyanname, VahidettinÔÇÖin Mustafa KemalÔÇÖe, milli m├╝cadeleye, milli m├╝cadele ├Ânderlerine bak─▒┼č a├ž─▒s─▒n─▒ g├Âstermesi bak─▒m─▒ndan da ├Ânemli, saltanat─▒na yeniden kavu┼čabilmek umuduyla yapt─▒─č─▒ giri┼čimlerin anla┼č─▒lmas─▒ bak─▒m─▒ndan daÔÇŽ

Akla ┼ču geliyor. Bu beyanname sahte olabilir mi? Asl─▒nda var olmayan bir metin, kimi siyasi nedenlerle ortaya at─▒l─▒p son padi┼čah─▒n su├žlanmas─▒ ya da ele┼čtirilmesi i├žin malzeme olarak kullan─▒lm─▒┼č olabilir mi?

Vahidettin’in Beyannamesi – ─░lk ve son sayfalar

B├Âyle bir ihtimal yok, belgenin do─črulu─ču konusunda ┼č├╝phe de yok. ┼×├Âyle ki, Fransa Cumhuriyeti Cidde Ba┼čkonsoloslu─čuÔÇÖndan Leon KrajewskiÔÇÖnin Ba┼čbakan R. PoincareÔÇÖe hitaben g├Ânderilen 12 Mart 1923 tarih ve ÔÇťgizliÔÇŁ i┼čaretli yaz─▒da son Osmanl─▒ Padi┼čah─▒ Muhammed Vahidettin taraf─▒ndan ─░sl├óm alemine hitaben yaz─▒l─▒p yay─▒nlanmas─▒ ┼čimdilik geciken ve kimse taraf─▒ndan bilinmeyen bu beyannamenin Arap├ža bir n├╝shas─▒n─▒n elde etmeyi ba┼čard─▒klar─▒n─▒ anlat─▒yor:

ÔÇťÔÇŽ─░slam ├óleminde kullan─▒lan b├╝t├╝n dillerde kaleme al─▒nan bu bildiri, ger├žekte kuru ve karma┼č─▒k bir savunma, ayn─▒ zamanda Kemalistleri ve Mustafa KemalÔÇÖi hedef alan ithamnamedir. Hi├žbir yeni de─čerlendirme unsuru getirmedi─či gibi, ─░stanbulÔÇÖun Bol┼čeviklere teslimi i├žin muvakkatini koparmak ├╝zere S├ób─▒k Sultan nezdinde yap─▒ld─▒─č─▒ iddia olunan te┼čebb├╝s d─▒┼č─▒nda hi├žbir yeni ayr─▒nt─▒y─▒ da i├žermemektedir. Hen├╝z kimse taraf─▒ndan bilinmeyen bu beyannamenin Arap├ža bir n├╝shas─▒n─▒ Y├╝zba┼č─▒ Depui, CiddeÔÇÖnin tan─▒nm─▒┼č ay├ónlar─▒ndan birinin yak─▒n ilgi ve yard─▒m─▒yla elde etmi┼čtir. Bunun bir kopyas─▒n─▒ ├ž─▒kartt─▒m.ÔÇŁ[2]

El Ahram gazetesinde 3 s├╝tunluk haber

Beyannamenin varl─▒─č─▒ do─črulayan ikinci nokta, Kahire gazetesinde yay─▒nlanm─▒┼č olmas─▒d─▒r.
Grammont-Mammeri Frans─▒z belgelerine[3] dayanarak, hem kendini hil├ófet makam─▒ i├žin ba┼čl─▒ca aday olarak g├Âren Hicaz Kral─▒ H├╝seyinÔÇÖin beyannamenin kendi krall─▒─č─▒ s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde yay─▒nlanmas─▒na engel oldu─čunu, hem de M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n ba┼čkenti KahireÔÇÖde yay─▒nlanan El Ahram gazetesinin 16 Nisan 1923 tarih ve 14024 say─▒l─▒ n├╝shas─▒nda yer ald─▒─č─▒n─▒ saptad─▒klar─▒n─▒[4] aktar─▒yorlar.

Beyannamenin dili konusunda farkl─▒ bilgiler var. Refik Halid Karay[5], elinde bulunan ve Arap├ža-T├╝rk├že oldu─čunu s├Âyledi─či n├╝shan─▒n T├╝rk├žesinden aktar─▒yor.[6]

Leon KrajewskiÔÇÖnin Fransa Ba┼čbakan─▒ÔÇÖna g├Ânderdi─či gizli notta ise bu beyannamenin ─░slam ├óleminde kullan─▒lan b├╝t├╝n dillerde kaleme al─▒nd─▒─č─▒n─▒ vurgulan─▒yor.

Dergi bildiriyi ÔÇť(Beyanname metninin) Arap├ža ├ževirisinden Frans─▒zcaya ├ževrilmi┼č halini yeniden T├╝rk├žeye ├ževirmek yerine, rahmetli Refik Halid KarayÔÇÖ─▒n evrak─▒ aras─▒nda bulunan T├╝rk├že asl─▒n─▒n ├ževrim yaz─▒s─▒n─▒ sunuyoruzÔÇŁ notunu d├╝┼čerek yay─▒nlam─▒┼čt─▒r.[7]

VahideddinÔÇÖin beyannamesini Refik HalidÔÇÖin aktard─▒─č─▒ metne dokunmaks─▒z─▒n aktar─▒yorum. Tarih ve Toplum dergisinin dipnotlar─▒ ile a─čdal─▒ dilin bug├╝ne g├Âre sadele┼čtirilmesine d├Ân├╝k parantez i├žindeki bilgi notlar─▒n─▒ oldu─ču gibi korudum.

Ger├žek d├╝nyadan kopuk, tarihi geli┼čmelere ili┼čkin kronolojiyi i┼čine geldi─či gibi ters y├╝z eden bu beyannameyle ilgili de─čerlendirmelerimi de aktaraca─č─▒m.

Beyanname (tam metin)

┼×evketl├╗ Sultan Mehmed Vahideddin Efendimiz Hazretlerinin Beyan-n├óme-i H├╝mayunudur

Bismillahirrahmanirrahim
Bidayet-i i┼čtialinde (tutu┼čmas─▒n─▒n ba┼člang─▒c─▒nda) devletimizin i┼čtirakine katiyyen r─▒za g├Âstermedi─čim ve b├╝t├╝n m├╝ddet-i devam─▒nca elimde bulunan bilc├╝mle vesaitle tahribat ve mazarrat─▒n─▒ tahdide ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m harb-i umum├«nin avak─▒b-─▒ vahimesi (korkutucu sonu├žlar─▒) tamam─▒yla kendini g├Âstermeye ba┼člad─▒─č─▒ bir zamanda biraderimin vefat-─▒ m├╝essifi vukua gelerek Kanun-u Esas├«-i Osman├«nin bah┼č etti─či hakka istinaden ve ehl├╝-l hall ve-l akdin[8] biat-─▒ umumiyyesiyle (genel onay─▒yla) makam-─▒ hil├ófet ve saltanata c├ólis olmu┼čtum (tahta ├ž─▒km─▒┼čt─▒m). O g├╝nler g├Âz ├Ân├╝ne getirilirse, makam-─▒ h├╝k├╝mdar├«yi kabul eyledi─čim zaman beni kar┼č─▒layan m├╝┼čkil├ót─▒n derece-i ehemmiyet ve azameti takdir olunur. Bil├óhare cephelerimizin birbirini m├╝teakip sukut etmesiyle sabit oldu─ču ├╝zere hi├žbir ├╝mid-i galebeye makrun (yakla┼čm─▒┼č) olmayan harb-i h├óilin temadisi (korkun├ž sava┼č─▒n s├╝r├╝p gitmesi) ve usul-├╝ me┼črutiyeti ilan ve tatbik ettirmek nik├ób─▒ (├Ârt├╝s├╝) alt─▒nda 324-1908’den beri re’s-i idaremize yerle┼čmi┼č bulunan ─░ttihat ve Terakki erk├ón─▒ndan m├╝frit ve m├╝teneffiz (a┼č─▒r─▒ ve ileri gelen) k─▒sm─▒n─▒n harpten bil-istifade dahil-i memlekette revac verdi─či ya─čma, ihtik├ór (sayfa 3) ve anla┼č─▒lmayan maksatlarla bir bir ika’ettikleri g├╗nag├╗n (renk renk, t├╝rl├╝ t├╝rl├╝) yang─▒nlar sebebiyle payitahttan m├╝ntehay-─▒ hududa (s─▒n─▒r─▒n sonuna) kadar memleketin her noktas─▒nda milletin varl─▒─č─▒ erimekte ve ├╝sare-i hayatiyyesi hevlengiz (cansuyu korkun├ž) bir surette heder olup gitmekte idi. Bu fec├ói kar┼č─▒s─▒nda tevcih-i mes├ói edilecek hedef ve gaye bittabi sulh ve m├╝salemetin (bar─▒┼č─▒kl─▒─č─▒n) iadesinden ba┼čka bir ┼čey olamazd─▒. Bu maksad─▒n temini i├žin de hi├žbir ter├óhi tevciz edilmemi┼č (gecikmeye izin verilmemi┼č) ve m├╝mk├╝n olan her ├žareye tevess├╝l olunmu┼čtur. Fakat, harbin devam─▒ndan m├╝teneffi olmakla (yararlanmakla) beraber, memleketimizde daima dai-re-i hukuk ve sel├óhiyetini tecav├╝ze al─▒┼čm─▒┼č olan o zaman─▒n h├╝k├╗meti ile yine o h├╝k├╗met-i m├╝-tehakkimenin (diktat├Âr y├Ânetimin) etraf─▒nda tesis eyledi─či ┼čebeke-i ihanet, mes├óimin semered├ór olmas─▒na h├óil (engel) olarak m├╝nferiden m├╝zakerat-─▒ sulhiyyeye giri┼čmekle elde edilecek men├ófi (├ž─▒karlar) ve ┼čerait-i m├╝saideye (uygun ko┼čullara) ve muhterem milletin hun-u mazlumunu (g├╝nahs─▒z kan─▒n─▒) bil├ósebep heder olmaktan vik├óyeye imk├ón-─▒ vusul (korumay─▒ sa─člama olana─č─▒) b─▒rakmad─▒ ve harp b├╝t├╝n deh┼čet-i tahripk├óranesiyle me┼č’um (Mondros) m├╝tarekenamesini iml├ó mecburiyeti has─▒l oluncaya kadar devam eyledi. Bu m├╝tarekenin akdine memur murahhaslar─▒n, elyevm Ankara’daki heyet-i vekile reisi Rauf Beyin taht-─▒ riyasetinde ve o zaman memleketin en m├╝him kuvve-i askeriyesinin de ┼čimdiki Ankara meclisi (sayfa 4) reisi Mustafa Kemal’in kumandas─▒ alt─▒nda bulundu─ču herkesin hat─▒r-ni┼čan─▒d─▒r.

Asayi┼č meselesi vesile ittihaz olunarak l├╝zum g├Âr├╝len herhangi bir mahallin i┼čgali hak ve sel├óhiyetini d├╝vel-i itil├ófiyyeye bah┼č eden madde-i mahsusas─▒yla Adana, Musul, Antalya, ─░stanbul, ─░zmir i┼čgalleri gibi sonraki b├╝t├╝n fel├óketlerin men┼če ve masdar─▒ (kaynak ve dayana─č─▒) bulunan mezk├╗r m├╝tarekenamenin akd ├╝ im-zas─▒ ma─člubiyet ve mecburiyet ilcas─▒yla (zorlamas─▒yla) vuku bulmu┼č oldu─ču halde bil├óhare ─░zmir i┼čgali dolay─▒s─▒yla beni ithama c├╝ret edenlerin nokta-i nazar─▒na g├Âre, mezk├╗r i┼čgallere istinatg├óh olan Mondros M├╝tarekenamesini akde bilfiil i┼čtirak eden Rauf, Fethi ve vaziyet-i askeriyyesi ile devlet-i b├Âyle bir mecburiyet-i elimeye d├╝┼č├╝rmekte cidden zi-medhal (katk─▒s─▒) bulunan Mustafa Kemal gibi bug├╝nk├╝ r├╝esay─▒ aliyyenin (y├╝ce ba┼člar─▒n) mes’ul ve m├╝ttehem olmas─▒ l├óz─▒m gelir. Zira gerek bu m├╝tarekenin imzas─▒nda ve gerek ondan sonraki b├╝t├╝n mesailde (sorunlarda) Kanun-i Esas├« mucibince mes’uliyetten m├╝stesna (sorumsuz) olan makam-─▒ h├╝k├╝mdarÔÇÖ├« i├žin h├╝k├╝met-i mes’ulenin maruzat─▒n─▒ tasdik l├╝zumu gibi gayr-i kabil-i itiraz bir sebep bulundu─ču halde, ne kendi iml├ó ve imza etti─či m├╝tarekenin tatbiki demek olan fel├óketlere (sayfa 5) kar┼č─▒ bil├óhare muhalefette ├Ânayak olmak k├╝stahl─▒─č─▒n─▒ g├Âsteren Rauf Bey i├žin, ne de devletin belli ba┼čl─▒ kuv├ó-y─▒ mevcudesinin k─▒sm-─▒ k├╝ll├«sini esir vererek zilletle (Toros) eteklerine iltica etmesi y├╝z├╝nden m├╝tareke akdini gayr-i kabil-i ictinab (ka├ž─▒n─▒lmaz) bir hale getiren Mustafa Kemal i├žin ┼čayan-─▒ kabul hi├žbir mazeret mevcut de─čildir.[9] ─░┼čte taht-─▒ Osman├«ye c├╝l├╗sumdan sonra ilk m├╝him hatve-i siyasiyyeyi (siyasal ad─▒m─▒) te┼čkil eyleyen m├╝tarekeye kadar cereyan eden hadisat kar┼č─▒s─▒nda benim vaziyetim budur.

M├╝tarekeden sonra ittihaz etti─čim meslek ise geri al─▒nmas─▒ m├╝mk├╝n olmayacak bir hatve atmaktan ihtiraz ile beraber bir taraftan dahilde makul ve mutedil ─▒slahat ve icraata germ├« (s─▒cakl─▒k, h─▒z) vermek, bir taraftan da hari├žte te┼čebb├╝sat-─▒ siyasiyyeye devam eylemek sure-tiyle aleyhimizdeki gayz-─▒ umumiyyenin (genel k─▒zg─▒nl─▒─č─▒n, h─▒nc─▒n) bertaraf olunaca─č─▒ m├╝sait zamanlara intizar edebilmek (bekleyebilmek) i├žin vakit kazanmaktan ibaret idi. ─░zmir i┼čgali hadidesinin kar┼č─▒s─▒nda ittihaz ve takip etti─čim meslek ve gaye de bundan ba┼čka bir ┼čey de─čildi. ├ç├╝nk├╝ Yunan askeri taraf─▒ndan derhal icra olunaca─č─▒ bildirilen bu i┼čgal[10], d├╝vel-i sel├óse-i mu-azzaman─▒n kat’i ve nagehan├« (├╝├ž b├╝y├╝k devletin kesin ve ├óni) karar─▒na istinad etmekte oldu─ču gibi vak’an─▒n bize tebli─či de do─črudan do─čruya d├╝vel-i sel├óse-i m├╝┼čar├╝nileyha (an─▒lan) taraf─▒ndan vuku buldu─ču cihetle d├╝vel-i muazzama (sayfa 6) meselesi ┼čeklinde tecelli etmi┼č idi. Hadisenin Yunan meselesi haline tahavv├╝l├╝ Yunanistan’daki vaziyet-i siyasiyyenin tebedd├╝l├╝ ile d├╝vel-i muazzama-i m├╝┼čar├╝nrileyhan─▒n ittifak─▒na haleld├ór├« olduktan (girdikten) sonra husule geldi. Ondan evvel bu mesele, b├╝y├╝k ve galip devletlerce m├╝ttefikan ittihaz olunmu┼č bir karar-─▒ kat’inin tebli─či mahiyetinde bulundu─ču cihetle hakk─▒m─▒zdaki gayz-i umumiyyenin zevaline intizaren te┼čebb├╝sat-─▒ siyasiyye ile iktifa mesle─čini tercih ettirmekte oldu─ču gibi, i┼čgalin muvakkat (ge├žici) mahiyeti haiz olmas─▒ da meslek-i mezk├╗ru m├╝eyyed (an─▒lan yolu do─črular) g├Âr├╝n├╝yordu. Mesele Yunan meselesi halini ald─▒ktan sonra harpte ma─čl├╗p olmamak ┼čart─▒yla mukavemete ben de tarafdar idim ve nitekim bu his ile kuva-y─▒ milliyyeye m├╝temayil bir tak─▒m kabineleri de mevki-i iktidara getirdim. ┼×u kadar var ki, o devrelerde Mustafa Kemal devlet-i metbuas─▒na (t├óbi oldu─ču devlete) itaat dairesinden huruc etmi┼č (├ž─▒km─▒┼č, ba┼č kald─▒rm─▒┼č) ve Anadolu’da bir├žok aksakall─▒ m├╝ftilere var─▒ncaya kadar as─▒p kesmek gibi mezalimiyle vazife-i milliyye hududunu tecav├╝z ederek milletin ba┼č─▒na tahamm├╝l olunmaz bir bel├ó kesilmi┼č idi.

T─▒pk─▒ ─░zmir hadisesi gibi, “Sevr” muahedesine ait teklif-i d├╝vel├« de Yunanistan’da vaziyet-i siyasiyyenin tebedd├╝l├╝nden ve devletlerin aleyhimizdeki ittifak-─▒ ┼čedidine haleld├óri olmadan mukaddem olarak (├Ânce), hi├žbir noktas─▒nda tadil teklifine m├╝saade edilmeyerek (sayfa 7) yirmi d├Ârt saat zarf─▒nda tamamen kabul veya reddine m├╝tedair tazyikat ve tehdidat─▒ ihtiva etti─či cihetle, gayet nazik ve tehlikeli bir ┼čekilde vuku bulmu┼č idi. Bununla beraber ben “Sevr” muahedesini kesb-i katiyyet etmi┼č addolunacak surette tasdik etmedim. Meselenin kat’iyet kesbetmesi, Meclis-i Meb’usan─▒n kabul├╝nden sonraki tasdikime m├╝tevakk─▒f (ba─čl─▒) oldu─čunu ve hak ve adaletle te’lif olunamayacak surette gayr-i tabi├« olan b├Âyle bir muahedenin devam ve tekerr├╝r edemeyece─čini (yerle┼čemeyece─čini) bildi─čimden, hakk─▒m─▒z─▒n anla┼č─▒lmas─▒na m├╝sait zaman─▒n hulul├╝ne kadar vakit kazanmak tarikinde (yolunda) devam ile muahedenin h├╝k├╗met├že kabul├╝ne taraftar g├Âr├╝nd├╝m.

Mondros m├╝tarekesi, ─░zmir hadisesi, “Sevr” muahedesi gibi m├╝stesna bir nokta-i nazarla tel├ókki etti─čim vek├óyiden sonra gelen mesailde, daima icabat-─▒ me┼črutiyete tevfik-i hareket eyledim (me┼črutiyet gereklerine uygun davrand─▒m) ve bu sebeple, muhtelif kabinelerin muhtelif ve belki m├╝tehalif (├želi┼čen) i├žtihatlar─▒na riayet ettim. Mustafa Kemal’i Anadolu’ya g├Ânderen ve bil├óhare devlet-i metbuas─▒n─▒ tan─▒mad─▒─č─▒ cihetle tenkili (bast─▒r─▒lmas─▒) i├žin kuvve-yi askeriyye sevkine l├╝zum g├Âsteren kabinelere m├╝ma┼čaat─▒mda (uymamda) h├╝k├╗met-i mes’u-le ile makam-─▒ h├╝k├╝mdar├«nin m├╝nasebet-i m├╝tekabilesine (kar┼č─▒l─▒kl─▒ ili┼čkisine) ait icabat-─▒ me┼črutiyetten ayr─▒lmamak arzusu ve baz─▒ es-bab-─▒ zaruriyye-i siyasiyye ├ómil olmu┼čtur. Bundan maada gerek kabine tebedd├╝l├ót─▒nda, gerek icraat-─▒ sairede n├óz─▒m-─▒ harek├ót─▒m efk├ór-─▒ hissiyat-─▒ ┼čahsiyyemden (sayfa 8) ziyade daima efk├ór-─▒ umumiyye veyahut gayr-i kabil-i mukavemet di─čer m├╝essirat olmu┼čtur. Bunun en bariz delili; son Tevfik Pa┼ča kabinesini, s─▒rf aleyhinde efk├ór-─▒ umumiye tezah├╝rat─▒ me┼čhut olmad─▒─č─▒ (g├Âzlemlenmedi─či) i├žin, ┼čahs─▒m ve makam─▒m hakk─▒nda su-i niyetleri z├óhir olan (g├Âr├╝nen) Kemalcilerin, ─░stanbulda tesis-i n├╝fuz etmelerine m├╝sait bulunmas─▒na ra─čmen, iki seneyi m├╝tecaviz mevki-i iktidarda tutmakl─▒─č─▒mda g├Âr├╝lebilir.

Ankara ile ─░stanbul aras─▒ndaki ikili─čin izalesi emrinde bu gibi fedak├órl─▒klardan geri durmamakla beraber, hil├ófetin saltanattan[11] tefriki veya taht─▒n ─░stanbul’dan Anadolu’ya nakli hakk─▒ndaki karar ve tasavvurlar─▒na muvafakat eylemek elimden gelmemi┼čtir. Bunlardan birincisi, ulema-y─▒ ─░sl├óm─▒n mal├╗mu oldu─ču vechile ┼čer’-i ┼čerife (kutsal ┼čeriate) katiyyen mugayir (ayk─▒r─▒) ve m├╝ekkilim bulunan[12] Fahr ├╝l-M├╝rsel├«n[13] efendimiz hazretlerinin hukukundan feragati mutazamm─▒n olmakla (i├žermekle) benim i├žin sel├óhiyet ve imk├ón haricinde bir ┼čey oldu─ču gibi, ─░stanbul’un manen Ruslara teslimi ile Bol┼čeviklere cemile ibraz─▒ (yaranma)[14] mahiyetinde bulunan ikinci tasavvurlar─▒ da, hil├ófeti ─░stanbul gibi siyasi ve tarihi bir istinatg├óhtan mahrum eylemek demek oldu─ču cihetle katiyyen gayr-i kabil-i kabul idi. Bu gibi m├╝frit ve mecnunane arzular─▒n─▒ tebaiyyet etmedi─čim (uymad─▒─č─▒m) i├žin bana h─▒yanet-i vataniyye izafe ve isnat edenlerle birlikte, her ak─▒l ve iz’an sahibinin bilmesi laz─▒m gelir ki (sayfa 9) d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k cah ├╝ mans─▒b─▒ (orunu) olan hil├ófet ve saltanat makam─▒n─▒ fiilen ve bi’l-irs ve’l-istihkak (babadan kalarak ve l├óy─▒─č─▒ olarak) haiz bir h├╝k├╝mdar─▒, h─▒yanet-i vataniyye gibi bir c├╝rm-├╝ ┼čen├«e (k├Ât├╝ su├ža) sevk edecek hi├žbir emel ve ihtiras mevcut de─čildir. Ben o makamlar─▒n ve sim├ó-i hil├ófet makam─▒n─▒n ┼čeref ve haysiyetini muhafaza i├žin muvakkaten taht─▒mdan, vatan─▒mdan ve huzur ve rahat─▒mdan c├╝da (ayr─▒) d├╝┼čmeyi bile g├Âze ald─▒rd─▒m. Bu m├╝farekatim (ayr─▒l─▒─č─▒m) bilhassa harb-i umum├«den sonra kendi ef’alinin (edimlerinin) hesab─▒n─▒ vermek mevkiinde bulunanlara kar┼č─▒ ef’alimin hesab─▒n─▒ vermekten korkmak kabilinden olmay─▒p, belki hi├žbir kanuna t├óbi olmayan insanlar elinde m├╝dafaa ve hakk-─▒ kel├ómdan memnu (yasakl─▒) bir halde hayat─▒m─▒ g├Âz g├Âre g├Âre tehlikeye teslim etmek gibi emr-i ilah├«nin ve akl-─▒ selimin kabul etmeyece─či bir ┼čeyden ictinab eylemek (ka├ž─▒nmak) ve hem de “Elfiraru mimma la-yutak min s├╝nenil m├╝rsel├«n”[15] [dayanma takat─▒n─▒ a┼čandan ka├žmak, peygamberlerin s├╝nnetindendir.] fehva-y─▒ ┼čerifi (kutsal kavram─▒) ├╝zere m├╝ekkil-i z├«-┼čan─▒m─▒n (vekili oldu─čum ┼čanl─▒ zat─▒n) hicret-i nebeviyyelerine ait olan s├╝nnet-i seniyyeye itba’ etmekten (uymaktan) ibarettir.

M├╝dafaa-i vatan gibi m├╝stahsen gayelerle hi├ž m├╝nasebeti olmad─▒─č─▒ halde Ankara meclisinin ittihaz etti─či mukarrerat-─▒ ├óhire (ald─▒─č─▒ son kararlar) ├╝zerine, muar─▒zlar─▒mla aram─▒zda tahadd├╝s eden (ortaya ├ž─▒kan) ve memleketimiz i├žin has─▒l olan vaziyet-i ├óhireyi telhis ederek (├Âzetleyerek) derim ki:

Ceddim Osman Gazi’den Selim-i Evvel’e kadar Devlet-i Osmaniyye nam─▒yla T├╝rk Saltanat─▒ (sayfa 10) var idi, Selim-i Evvel’den sonra ise bu saltanat hil├ófetin inzimam─▒yla (eklenmesiyle)[16] Saltanat-─▒ Muhammediyye haline ge├žmi┼čti.[17]

┼×imdi bana bi-gayr-─▒ hakk─▒n ihanet-i vataniyye isnat edenler, hil├ófeti hukuk ve n├╝fuzundan tecrid ve tatil ederek bu Saltanat-─▒ Muhammediyye’yi y─▒km─▒┼člar ve yaln─▒z vatanlar─▒na de─čil, b├╝t├╝n ├ólem-i ─░sl├óma ihanet etmi┼člerdir. Ben, devleti tehlikeden vikaye i├žin, bilhassa harb-i umum├«ye i┼čtirakimizdeki ifratlar─▒n ac─▒s─▒n─▒ tatt─▒ktan sonra, siyaset-i hariciyyede muarr─▒zlar─▒m─▒n t├óbiri vechile korkarak, yani itidal ve ihtiyat ile hareket ettim; daha do─črusu, vakit kazanmak i├žin, icab eder ise kendimi feda etmeye karar verdim. Bu mutedil ve ihtiyatl─▒ meslek kar┼č─▒s─▒nda, muar─▒zlar─▒m─▒n m├╝frit ve her├žib├ód-ab├ód mesle─či (a┼č─▒r─▒ ve her ┼čeyi g├Âze al─▒r yolu) m├╝ntec-i isabet ve muvaffakiyet olur (do─čruluk ve ba┼čar─▒yla sonu├žlan─▒r) ise, ┼čahsen ben kaybedecektim, fakat devlet kazanacakt─▒; h├ólbuki onlar devlete Saltanat-─▒ ─░sl├ómiyyesini kaybettirdiler.

E─čer benim bir hatam var ise, din ve devletin bu derece tahrib ve tagbirine (y─▒k─▒lmas─▒na ve g├╝cendirilmesine) (baz─▒ m├╝stesna ┼čahsiyetlerden maada) b├╝t├╝n v├╝kel├ó ve ulem├ó ve ukal├ó ve ric├ól-i memleket taraf─▒ndan ses ├ž─▒kar─▒lmayaca─č─▒na ve baz─▒ hasis menfaatler mukabilinde[18] gizli ve a┼čik├ór suretlerle yard─▒m edilece─čine ihtimal vermemekli─čimdedir. Ben, devletin hayat ve memat─▒yla herkesden ziyade al├ókadar olan (sayfa 11) m├╝nevveran-─▒ milletimin, vazife-i vataniyye ve vicdaniyyelerini bu derece sui-istimal etmeyecekleri hakk─▒ndaki h├╝sn-i zann─▒ma ait olan hatam─▒ itiraf ediyorum.

Netice-i kel├óm olarak ┼čuras─▒n─▒ beyan ederim ki, hil├ófet meselesinin halli, dini, kavmiyeti, vatan─▒ me┼čkuk ve mahl├╗t (ku┼čkulu ve kar─▒┼č─▒k), asker├«den ve s├╝nuf-u saireden (di─čer s─▒n─▒flardan) m├╝rekkep bir ┼čirzime-i kalile (k├╝├ž├╝k bir az─▒nl─▒k) ile, k─▒smen m├╝kreh ve m├╝cber (korkutulmu┼č ve zorlanm─▒┼č) ve k─▒smen ahvalin led├╝nni-yat─▒ndan (i├ž y├╝z├╝nden) b├«-haber olarak mugfel halinde (kand─▒r─▒lm─▒┼č) bulunan be┼č alt─▒ milyonluk masum T├╝rk kavminin selahiyeti dahilinde olmay─▒p, bu; ├╝├žy├╝z milyonluk ├ólem-i ─░sl├óm─▒n tamam─▒na taall├╗k edecek bir mesele-i azimedir. Binaenaleyh ┼čimdi ben, hil├ófet hakk─▒nda Ankara’da ve ─░stanbul’da verilen fuzul├« ve cebr├« h├╝km├╝[19] kat’iyyen kabul etmeyerek ve hakk─▒mda reva g├Âr├╝len m├╝fteriyat─▒ (iftiralar─▒), isnad edenlere kemal-i nefretle red ve iade ederek, memleketin ve bil├ó-tefrik-i cins ve mezheb b├╝t├╝n ahalinin saadet ve refah─▒ndan ba┼čka bir emeli olmayan, ve adl ├╝ itidalin h├ókim olmas─▒n─▒ isteyen m├╝sterih bir kalp ve vicdan ve hak ve hakikatin ma─čl├╗p edilemeyece─čine dair kavi bir iman ile sevgili vatan─▒ma avdet edinceye kadar hak-i ─▒tr-n├ókinin ezelden m├╝┼čtak─▒ (g├╝zel kokulu topra─č─▒n─▒n ├Âteden beri ├Âzleyeni) oldu─čum haremeyn-i ┼čerifeynde ve ┼čimdilik civar beyt├╝llahta imrar-─▒ evkat ediyorum (vakit ge├žiriyorum).

Beni “beldett├╝llah”a[20] isal eden ┼ču maceret-i[21] mucib ├╝l-mefharet (├Âv├╝n├╝lesi) ile, (sayfa 12) hil├ófetin saltanattan tecridi teklifine kar┼č─▒ sebat ve m├╝cahedem, nasibe-i hest├«mi ve dehr-i ahiretimi te┼čkil edecektir.

Misafir oldu─čum b├╝l├ód-─▒ mukaddese-i Arabiyyenin h├╝k├╝mdar-─▒ ├ól├«-tebar─▒ (y├╝ce soylu) ile ahali-i nec├«besi (temiz soylu halk─▒) taraflar─▒ndan gerek benim hakk─▒mda ve gerek vatan-c├╝da di─čer hem┼čehrilerim hakk─▒nda g├Âsterilen ├ós├ór-─▒ mihman-nevaziyi (konukseverlikleri) ┼č├╝k├╝r ve mahmidetle (├Âvg├╝yle) yad etti─čim gibi, haiz ol-duklar─▒ asalet-i m├╝mtaza ve mutahharaya muvaf─▒k (se├žkin ve temiz soylulu─ča uygun) bir suretle hareket eden m├╝┼čar├╝nileyh cel├ólet ├╝l-m├╝lk hazretleriyle aile-i muhteremeleri erk├ón─▒n─▒n te├óli-i ┼čan ├╝ ┼čereflerini ve bu sayede b├╝l├ód-─▒ mukaddese-i Arabiyyenin ve sekene-i necibesinin tarihe ziynet veren mazileriyle l├óy─▒k olduklar─▒ inki┼čaf-─▒ mes’uda mazhar olmalar─▒n─▒ da cidden temenni ederim.

─░stanbul’dan m├╝farekatimden sonra bu ilk beyan─▒md─▒r.

Vesselamu ala men itteba’l-H├╝da [Tanr─▒’ya uyanlara (dogru yoldan gidenlere) sel├óm olsun.]

  • Muhammed Vahideddin bin es-Sultan Abd├╝lmecid Han


Sonu├ž ve de─čerlendirme

Yukar─▒da tam metnini aktard─▒─č─▒m─▒z bu beyanname, 36ÔÇÖnc─▒ Osmanl─▒ Padi┼čah─▒ Mehmet VahidettinÔÇÖin milli m├╝cadeleye ve bu m├╝cadeleyi y├Âneten kadrolara d├╝┼čman bak─▒┼č a├ž─▒s─▒n─▒n tam anla┼č─▒labilmesi a├ž─▒s─▒ndan ├žok ├ÂnemliÔÇŽ

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  ├çANAKKALE 1915 ─░ftiralar, Yalanlar, Polemikler

Son padi┼čah─▒n ÔÇťMesele T├╝rk-Yunan meselesi halini ald─▒ktan sonra ben de mukavemete taraftard─▒mÔÇŁ c├╝mlesinin anlam─▒ a├ž─▒kÔÇŽ Mesele b├╝y├╝k devletler meselesiyken, yani ekim 1921ÔÇÖe kadar tam teslimiyet i├žerisinde ve milli m├╝cadeleye kar┼č─▒ oldu─čunu bizzat kendisi s├Âyl├╝yor. 1919ÔÇÖda milli m├╝cadeleye tamamen kar┼č─▒ olan padi┼čah, Mustafa KemalÔÇÖi ÔÇť├╝stelikÔÇŁ milli m├╝cadele ile g├Ârevlendirip neden AnadoluÔÇÖya g├Ândermi┼č olsun? ├ťstelik Padi┼čah kendi a─čz─▒ndan ilave detay veriyor, M. KemalÔÇÖin AnadoluÔÇÖya g├Ânderilmesinde de, daha sonra da tenkil (bast─▒r─▒lmas─▒) i├žin ├╝zerine askeri kuvvet g├Ânderilmesinde de dahli olmad─▒─č─▒n─▒, sadece buna karar veren h├╝k├╝metlerin karar─▒na uydu─čunu vurguluyor. Daha ne desin?

Ama emin olunuz,
Padi┼čah─▒n bizzat kendisinin ne dedi─činin hi├žbir ├Ânemi yokturÔÇŽ
Uydurma tarih├žiler, ÔÇťMustafa KemalÔÇÖi AnadoluÔÇÖya Milli M├╝cadeleyi ba┼člatmas─▒ i├žin VahidettinÔÇÖin g├Ânderdi─či, para ve silah sa─člad─▒─č─▒, AnadoluÔÇÖya subaylar g├Ânderdi─či ve gizli gizli destekledi─čiÔÇŁ masallar─▒n─▒ anlatmaya devam edeceklerdirÔÇŽ Ger├žek ├Âyle oldu─ču i├žin de─čilÔÇŽ Pa┼ča g├Ân├╝lleri ├Âyle istedi─či i├žinÔÇŽ

MADDE MADDE ELE ALIRSAKÔÇŽ

ÔÇťBidayet-i i┼čtialinde (tutu┼čmas─▒n─▒n ba┼člang─▒c─▒nda) devletimizin i┼čtirakine katiyyen r─▒za g├Âstermedi─čim ve b├╝t├╝n m├╝ddet-i devam─▒nca elimde bulunan bilc├╝mle vesaitle tahribat ve mazarrat─▒n─▒ tahdide ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m harb-i umum├«nin avak─▒b-─▒ vahimesi (korkutucu sonu├žlar─▒) tamam─▒yla kendini g├Âstermeye ba┼člad─▒─č─▒ bir zamandaÔÇŽ makam-─▒ hil├ófet ve saltanata c├ólis olmu┼čtum (tahta ├ž─▒km─▒┼čt─▒m).ÔÇŁ

D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n ba┼člad─▒─č─▒ tarih 1914ÔÇŽ ┼×ehzade Mehmet Vahidettin o d├Ânemde veliaht bile de─čil[22]. Ama D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna girilmesine elindeki t├╝m vas─▒talarla kar┼č─▒ ├ž─▒km─▒┼č. ─░ktidarda padi┼čaha bile s├Âz hakk─▒ tan─▒mama e─čilimindeki, VahidettinÔÇÖe de hi├ž s─▒cak bakmayan ─░ttihat ve Terakki Partisi var. Bu iddia hi├ž de inand─▒r─▒c─▒ durmuyor.

ÔÇť(Mondros) M├╝tarekeden sonra ittihaz etti─čim meslek ise geri al─▒nmas─▒ m├╝mk├╝n olmayacak bir hatve atmaktan ihtiraz ile beraber bir taraftan dahilde makul ve mutedil ─▒slahat ve icraata germ├« (s─▒cakl─▒k, h─▒z) vermek, bir taraftan da hari├žte te┼čebb├╝sat-─▒ siyasiyyeye devam eylemek suretiyle aleyhimizdeki gayz-─▒ umumiyyenin (genel k─▒zg─▒nl─▒─č─▒n, h─▒nc─▒n) bertaraf olunaca─č─▒ m├╝sait zamanlara intizar edebilmek (bekleyebilmek) i├žin vakit kazanmaktan ibaret idi. ─░zmir i┼čgali hadidesinin kar┼č─▒s─▒nda ittihaz ve takip etti─čim meslek ve gaye de bundan ba┼čka bir ┼čey de─čildi.ÔÇŁ

Demek ki neymi┼čÔÇŽ Padi┼čah─▒n Mondros ate┼čkes anla┼čmas─▒na dayan─▒larak giri┼čilen i┼čgallere kar┼č─▒ izledi─či genel siyaset, galip devletlerin h─▒nc─▒ ge├žene kadar, vakit kazanmaktan ibaret. Kar┼č─▒ koymay─▒ akl─▒na bile getiremiyor. ─░zmirÔÇÖin i┼čgali konusundaki d├╝┼č├╝ncesi de ayn─▒. ─░┼čin i├žinde ─░ngiltere, Fransa ve ─░talya varsa onlara asla kar┼č─▒ gelinemez, tam bir teslimiyet halinde. ┬áBu teslimiyet├ži anlay─▒┼č─▒ reddedip m├╝cadeleye giri┼čmeye karar verenlere de (asla) destek olmad─▒─č─▒ gibi, engelleyebilmek i├žin elinden geleni yap─▒yor.

ÔÇťAsayi┼č meselesi vesile ittihaz olunarak l├╝zum g├Âr├╝len herhangi bir mahallin i┼čgali hak ve sel├óhiyetini d├╝vel-i itil├ófiyyeye bah┼č eden madde-i mahsusas─▒yla Adana, Musul, Antalya, ─░stanbul, ─░zmir i┼čgalleri gibi sonraki b├╝t├╝n fel├óketlerin men┼če ve masdar─▒ (kaynak ve dayana─č─▒) bulunan mezk├╗r m├╝tarekenamenin akd ├╝ im-zas─▒ ma─člubiyet ve mecburiyet ilcas─▒yla (zorlamas─▒yla) vuku bulmu┼č oldu─ču halde bil├óhare ─░zmir i┼čgali dolay─▒s─▒yla beni ithama c├╝ret edenlerin nokta-i nazar─▒na g├Âre, mezk├╗r i┼čgallere istinatg├óh olan Mondros M├╝tarekenamesini akde bilfiil i┼čtirak eden Rauf, Fethi ve vaziyet-i askeriyyesi ile devlet-i b├Âyle bir mecburiyet-i elimeye d├╝┼č├╝rmekte cidden zi-medhal (katk─▒s─▒) bulunan Mustafa Kemal gibi bug├╝nk├╝ r├╝esay─▒ aliyyenin (y├╝ce ba┼člar─▒n) mes’ul ve m├╝ttehem olmas─▒ l├óz─▒m gelir. Zira gerek bu m├╝tarekenin imzas─▒nda ve gerek ondan sonraki b├╝t├╝n mesailde (sorunlarda) Kanun-i Esas├« mucibince mes’uliyetten m├╝stesna (sorumsuz) olan makam-─▒ h├╝k├╝mdarÔÇÖ├« i├žin h├╝k├╝met-i mes’ulenin maruzat─▒n─▒ tasdik l├╝zumu gibi gayr-i kabil-i itiraz bir sebep bulundu─ču halde, ne kendi iml├ó ve imza etti─či m├╝tarekenin tatbiki demek olan fel├óketlere kar┼č─▒ bil├óhare muhalefette ├Ânayak olmak k├╝stahl─▒─č─▒n─▒ g├Âsteren Rauf Bey i├žin, ne de devletin belli ba┼čl─▒ kuv├ó-y─▒ mevcudesinin k─▒sm-─▒ k├╝ll├«sini esir vererek zilletle (Toros) eteklerine iltica etmesi y├╝z├╝nden m├╝tareke akdini gayr-i kabil-i ictinab (ka├ž─▒n─▒lmaz) bir hale getiren Mustafa Kemal i├žin ┼čayan-─▒ kabul hi├žbir mazeret mevcut de─čildir.ÔÇŁ

VahidettinÔÇÖin Rauf BeyÔÇÖe, Fethi BeyÔÇÖe, Mustafa KemalÔÇÖe sata┼čmas─▒ ├žok do─čal. Saltanat─▒ elinden al─▒nm─▒┼č padi┼čah─▒n, bu karar─▒ verenlere kar┼č─▒ sempati beslemesini bekleyemeyiz elbette. Bu ├žer├ževede, Mondros ate┼čkesine imza atan Rauf Bey ile ilgili ele┼čtirisinde hakl─▒l─▒k pay─▒ var. Ancak Fethi Bey bir hataya kurban gitmi┼č durumda. Turgut ├ľzakman, Fethi BeyÔÇÖin Mondros heyetinde yer almad─▒─č─▒n─▒, dolay─▒s─▒yla imza atanlar aras─▒nda olmad─▒─č─▒n─▒ kan─▒tlar─▒yla aktar─▒yor.[23]

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  ─░ngiliz subay─▒n yarg─▒lanmas─▒na yol a├žan tekmil: ÔÇťTaburum EmrinizdeÔÇŁ

Bu paragrafta problemli b├Âl├╝m, ÔÇťÔÇŽdevletin belli ba┼čl─▒ kuv├ó-y─▒ mevcudesinin k─▒sm-─▒ k├╝ll├«sini (b├╝y├╝k k─▒sm─▒n─▒) esir vererek zilletle (Toros) eteklerine iltica etmesi (s─▒─č─▒nmas─▒) y├╝z├╝nden m├╝tareke akdini gayr-i kabil-i ictinab (ka├ž─▒n─▒lmaz) bir hale getiren Mustafa KemalÔÇŽÔÇŁ ibaresi. Bu yorum son derece yanl─▒┼č,

Madem Mustafa Kemal devletin belli ba┼čl─▒ kuvvetlerinin b├╝y├╝k k─▒sm─▒n─▒ esir verip zilletle Toros eteklerine s─▒─č─▒nm─▒┼č bir kumandan, o ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝kten sonra neden defalarca kabul edip cuma selaml─▒klar─▒nda g├Âr├╝┼čt├╝n, neden h├╝k├╝met Samsun havalisindeki g├╝venlik sorunlar─▒n─▒ ├ž├Âzmek i├žin ona g├Ârev verdi─činde hi├ž itiraz etmedin?

ÔÇťÔÇŽMondros m├╝tarekesi, ─░zmir hadisesi, “Sevr” muahedesi gibi m├╝stesna bir nokta-i nazarla tel├ókki etti─čim vek├óyiden sonra gelen mesailde, daima icabat-─▒ me┼črutiyete tevfik-i hareket eyledim (me┼črutiyet gereklerine uygun davrand─▒m) ve bu sebeple, muhtelif kabinelerin muhtelif ve belki m├╝tehalif (├želi┼čen) i├žtihatlar─▒na riayet ettim.Mustafa Kemal’i Anadolu’ya g├Ânderen ve bil├óhare devlet-i metbuas─▒n─▒ (t├óbi oldu─ču devleti) tan─▒mad─▒─č─▒ cihetle tenkili (bast─▒r─▒lmas─▒) i├žin kuvve-yi askeriyye sevkine l├╝zum g├Âsteren kabinelere m├╝ma┼čaat─▒mda (uymamda) h├╝k├╗met-i mes’u-le ile makam-─▒ h├╝k├╝mdar├«nin m├╝nasebet-i m├╝tekabilesine (sorumlu h├╝k├╝met ile saltanat makam─▒n─▒n kar┼č─▒l─▒kl─▒ ili┼čkisine) ait icabat-─▒ me┼črutiyetten (me┼črutiyet gereklerinden) ayr─▒lmamak arzusu ve baz─▒ es-bab-─▒ zaruriyye-i siyasiyye ├ómil (baz─▒ zaruri siyasal sebepler etken) olmu┼čtur.ÔÇŁ

Vahidettin, ÔÇťMustafa KemalÔÇÖi AnadoluÔÇÖya g├ÂnderenÔÇŁ veya sonras─▒nda devlete ba┼čkald─▒rd─▒─č─▒ gerek├žesiyle ÔÇť├╝zerine askeri kuvvet g├Ânderilmesine gerek g├ÂrenÔÇŁ h├╝k├╝metlerin kararlar─▒n─▒ onaylamas─▒n─▒ me┼čruti y├Ânetimin gereklerinden say─▒yor. Dikkat ediniz, ÔÇťMustafa KemalÔÇÖin AnadoluÔÇÖya g├Ânderilmesine h├╝k├╝met karar verdi, emir dinlemeyince ├╝zerine askeri kuvvet g├Ânderilmesine de gerek g├Âr├╝ld├╝, ben sadece h├╝k├╝metin bu kararlar─▒na uydumÔÇŁ diyor.┬á Bu beyanname ilk kez yay─▒nlanm─▒yor. Neredeyse 35 y─▒ld─▒r biliniyor ama masal tarih├žileri ÔÇťMustafa KemalÔÇÖi AnadoluÔÇÖya Milli M├╝cadeleyi ba┼člatmas─▒ i├žin binlerce alt─▒n verip VahidettinÔÇÖin g├Ânderdi─či ve gizli gizli destekledi─čiÔÇŁ iddias─▒n─▒ b─▒kmadan usanmadan (ve utanmadan) yazmaya devam ediyor.

ÔÇťÔÇŽ─░┼čgalin muvakkat (ge├žici) mahiyeti haiz olmas─▒ da meslek-i mezk├╗ru m├╝eyyed (an─▒lan yolu do─črular) g├Âr├╝n├╝yordu. Mesele Yunan meselesi halini ald─▒ktan sonra harpte ma─čl├╗p olmamak ┼čart─▒yla mukavemete ben de tarafdar idim ve nitekim bu his ile kuva-y─▒ milliyyeye m├╝temayil bir tak─▒m kabineleri de mevki-i iktidara getirdim. ┼×u kadar var ki, o devrelerde Mustafa Kemal devlet-i metbuas─▒na (t├óbi oldu─ču devlete) itaat dairesinden huruc etmi┼č (├ž─▒km─▒┼č, ba┼č kald─▒rm─▒┼č) ve Anadolu’da bir├žok aksakall─▒ m├╝ftilere var─▒ncaya kadar as─▒p kesmek gibi mezalimiyle vazife-i milliyye hududunu tecav├╝z ederek milletin ba┼č─▒na tahamm├╝l olunmaz bir bel├ó kesilmi┼č idi.ÔÇŁ

Kronolojik ak─▒┼č VahidettinÔÇÖin bu de─čerlendirmelerini do─črulam─▒yor. ├ľrne─čin i┼čgalin ge├žici oldu─ču duygusuna nas─▒l kap─▒ld─▒─č─▒ belli de─čil. ─░┼čgallerin ge├žici olmad─▒─č─▒ Sevr antla┼čmas─▒ tasla─č─▒n─▒n Osmanl─▒ delegelerine verildi─či 11 May─▒s 1920ÔÇÖden[24] beri kesin olarak biliniyordu.
Kuvay─▒ MilliyeÔÇÖnin aksakall─▒ m├╝ft├╝lere kadar ÔÇťas─▒p kesti─čiÔÇŁ ifadesi t├╝m├╝yle iftiraÔÇŽ Burada kastetti─či, Kuvay─▒ Milliyeye kar┼č─▒ bozgunculuk ├╝reten Yunan i┼čbirlik├žisi kimi hocalar iseÔÇŽ Onlara ÔÇťaksakall─▒ m├╝ftiÔÇŁ de─čil, olsa olsa hain denir.

Gelelim meselenin Yunan meselesi haline gelmesineÔÇŽ
Vahidettin, 3 b├╝y├╝k devlet kar┼č─▒s─▒nda sus-pus oturdu─čunu, genel siyasetini bunun ├╝zerine kurdu─čunu, genel h─▒n├ž ge├žene kadar sab─▒rla bekleyip, b├╝y├╝k devletlerin l├╝tfuyla sorunun ├ž├Âz├╝lece─či kanaatinde oldu─čunu tekrarl─▒yor. Ama mesele T├╝rk-Yunan meselesi haline d├Ân├╝┼č├╝nce, art─▒k m├╝cadele etmenin gereklili─čine ve me┼čruiyetine karar verdi─čini ve milli m├╝cadeleye taraftar oldu─čunu s├Âyl├╝yor. Bu y├Ânde at─▒lm─▒┼č tek bir ad─▒m duyan-g├Âren yok. Damat FeritÔÇÖi kast etmedi─či ├žok a├ž─▒k. Son Osmanl─▒ h├╝k├╝meti olan Tevfik Pa┼ča h├╝k├╝metini kastediyorsa bile, Tevfik Pa┼čaÔÇÖn─▒n da asla Ankara yanl─▒s─▒ olmad─▒─č─▒ bilinen bir ger├žek.

YunanistanÔÇÖda h├╝k├╝metin d├╝┼čmesi ve Kral KonstantinÔÇÖin taht─▒na geri d├Ânmesi kas─▒m/aral─▒k 1920ÔÇÖdeÔÇŽ ─░tilaf DevletleriÔÇÖnin T├╝rk-Yunan Sava┼č─▒ÔÇÖnda Tarafs─▒zl─▒k ─░lan─▒ tarihi 13 May─▒s 1921. Frans─▒zlar─▒n Ankara Anla┼čmas─▒n─▒ imzalamas─▒ ├╝zerine 3 b├╝y├╝k devlet aras─▒nda k─▒sa s├╝reli gerginli─čin ya┼čand─▒─č─▒ tarih ise ekim 1921.

─░zmir’in ─░┼čgali

19 May─▒s 1919ÔÇÖdan Ekim 1921ÔÇÖe kadar, yani son padi┼čah─▒n, ÔÇťÔÇŽmesele T├╝rk-Yunan meselesi haline d├Ân├╝┼čt├╝kten sonra, mukavemete ben de taraftard─▒mÔÇŁ diyerek tarif etti─či d├Âneme kadar ya┼čananlar─▒ listeleyerek, aradan ge├žen 2 y─▒ldan fazla s├╝rede ─░stanbulÔÇÖun Kuvay─▒ Milliye, B├╝y├╝k Millet Meclisi ve milli m├╝cadeleye kar┼č─▒ eylemlerini listeleyen Turgut ├ľzakmanÔÇÖ─▒n[25] yolundan giderek, kronolojiye bir g├Âz atal─▒m. Neler neler ya┼čan─▒rken, Padi┼čah ÔÇťtam teslimiyet siyaseti takip etmi┼čÔÇŁ ve sonra da ÔÇťMilli m├╝cadeleye taraftar olmu┼čÔÇŁ ortaya ├ž─▒ks─▒n:

1919

  • 15 May─▒s – Yunan ordusu birliklerinin ─░zmir’e ├ž─▒k─▒┼č─▒. ─░zmir’in i┼čgalinin ba┼člamas─▒. Hasan Tahsin’in ilk kur┼čunu. Albay Fethi Bey’in “Zito Venizelos” diye ba─č─▒rmay─▒ reddetti─či i├žin s├╝ng├╝lenmesi. Sar─▒k─▒┼čla’daki silahs─▒z T├╝rk askerlerinin katledilmesi. G├╝n i├žinde farkl─▒ tahminlere g├Âre 300-400 T├╝rk sivilin ├Âld├╝r├╝lmesi, yaralanmas─▒, taciz veya tecav├╝ze u─čramas─▒. Bu i┼čgal k─▒sa zamanda kademe kademe geni┼čleyecektir.
  • 16 May─▒s – Mustafa Kemal Pa┼ča’n─▒n 9. Ordu m├╝fetti┼či olarak Band─▒rma Vapuru ile ─░stanbul’dan Samsun’a hareket etmesi.
  • 19 May─▒s – Mustafa Kemal Pa┼ča’n─▒n Samsun’a ayak basmas─▒.
  • 28 May─▒s – Havza Genelgesi’nin yay─▒nlanmas─▒
  • 20 Haziran – Isparta mitingi ve ─░talyan birliklerinin ┼čehri i┼čgalden vazge├žmesi.
  • 22 Haziran – Mustafa Kemal Pa┼ča, Rauf Bey, Refet Bey, Ali Fuat Pa┼ča ve K├óz─▒m Karabekir Pa┼ča taraf─▒ndan Amasya Genelgesi’nin yay─▒nlanmas─▒ ile Sivas’ta ulusal ├Âl├žekte ve ├Âncesinde Erzurum’da do─ču vilayetleri i├žin milletin istiklalini kurtarma ama├žl─▒ kongreler d├╝zenlenmesi ├ža─čr─▒s─▒ yap─▒lmas─▒.
  • 28 Haziran – Yunan i┼čgaline direni┼čin ├Ârg├╝tlenmesi ama├žl─▒ birinci Bal─▒kesir Kongresinin toplanmas─▒. Bat─▒ Anadolu’nun tamam─▒n─▒ kapsayacak bir kongrenin Ala┼čehir’de toplanmas─▒na karar verilmesi. Bal─▒kesir’de ayn─▒ ama├žla 10 Mart 1920 tarihine kadar art arda be┼č kongre d├╝zenlenecektir.
  • 23 Temmuz-4 A─čustos – Erzurum Kongresi
  • 4 Eyl├╝l-11 Eyl├╝l – Sivas Kongresi
  • 29 Ekim – Frans─▒z ordusu birliklerinin ─░ngilizlerin yerini alarak Mara┼č’─▒ i┼čgali.
  • 31 Ekim – S├╝t├ž├╝ ─░mam olay─▒ ile Mara┼č’ta direni┼čin ba┼člamas─▒.
  • 27 Aral─▒k – Mustafa Kemal Pa┼ča’n─▒n Ankara’ya geli┼či.

1920

  • 21 Ocak – 12 ┼×ubat – Mara┼č Savunmas─▒
  • 12 ┼×ubat – Kuvayi Milliye g├╝├žlerinin Frans─▒z ordusu birliklerini Mara┼č’─▒ terk etmek zorunda b─▒rakmalar─▒.
  • 16 Mart – ─░stanbul’un resmen i┼čgali.
  • 10 Nisan – ┼×eyh├╝lislam D├╝rrizade Abdullah’─▒n Kuvvay─▒ Milliye g├╝├žlerini bir fetva ile K├ófir ilan etmesi ve liderlerini ├Âl├╝me mahk├╗m etmesi.
  • 10 Nisan – Ankara m├╝ft├╝s├╝ Rifat B├Ârek├ži’nin 153 m├╝ft├╝n├╝n de imzalad─▒─č─▒ Ankara fetvas─▒yla ┼×eyh├╝lislam’a kar┼č─▒l─▒k vermesi, Kurtulu┼č Sava┼č─▒’n─▒ caiz k─▒lmas─▒.
  • 13 Nisan – B├╝y├╝k Millet Meclisi se├žimlerine ve Ankara’da h├╝k├╗met kurulmas─▒na kar┼č─▒ Damat Ferit Pa┼ča h├╝k├╗meti destekli Hilafet Ordusu hareketinin D├╝zce’de patlak vermesi.
  • 18 Nisan – Hilafet Ordusu hareketinin Bolu’ya yay─▒lmas─▒
  • 20 Nisan – Hilafet Ordusu hareketinin Gerede’ye yay─▒lmas─▒
  • 23 Nisan – Ankara’da B├╝y├╝k Millet Meclisi’nin a├ž─▒lmas─▒ ve 1. D├Ânem’in ola─čan├╝st├╝ ┼čartlarda ├žal─▒┼čmalar─▒na ba┼člamas─▒.
  • 25 Nisan – Hilafet Ordusu hareketinin Safranbolu’ya yay─▒lmas─▒.
  • 30 Nisan – Hilafet Ordusu hareketinin ├çerke┼č’e yay─▒lmas─▒
  • 27 May─▒s – G├╝ney cephesinde Kuvay─▒ Milliye g├╝├žlerinin ilk kapsaml─▒ askeri ba┼čar─▒s─▒n─▒ te┼čkil eden Karbo─čaz─▒ Bask─▒n─▒nda 500 Frans─▒z askerinin esir edilmesi.
  • 2 Haziran – Kuvayi Milliye g├╝├žlerinin Frans─▒z ordusu birliklerini Kozan’─▒ terk etmek zorunda b─▒rakmalar─▒.
  • 8 Haziran – Frans─▒z askerlerinin Karadeniz Ere─člisi’nden ├žekilmeleri.
  • 18 Haziran – Frans─▒zlar─▒n Zonguldak ├╝zerinde yo─čunla┼čarak ┼čehrin tamam─▒n─▒ ve resmen i┼čgal etmeleri.
  • 23 Haziran – Yunan ordusunun Bat─▒ Anadolu’da g├╝ney Marmara B├Âlgesi’nden B├╝y├╝k Menderes Nehri’ne kadar uzanan bir hatta geni┼č ├žapl─▒ bir taarruza ge├žmesi.
  • 25 Haziran – Hilafet Ordusu hareketinin (isyan─▒n─▒n) bast─▒r─▒lmas─▒, ─░stanbul h├╝k├╗metinin Ankara h├╝k├╗meti g├╝├žleri kar┼č─▒s─▒ndan ald─▒─č─▒ yenilgiler nedeniyle Kuva-i ─░nzibatiye’yi la─čvetmesi.
  • 8 Temmuz – Yunan ordusu birliklerinin Bursa’y─▒ i┼čgali.
  • 20 Temmuz – Yunan ordusu birliklerinin i┼čgali Trakya’ya yayarak Tekirda─č, Marmaraere─člisi ve ├çorlu’yu i┼čgali.
  • 11 Temmuz – Kuvayi Milliye g├╝├žlerinin Frans─▒z ordusu birliklerini Birecik’i terk etmek zorunda b─▒rakmalar─▒.
  • 4 A─čustos – Yunan ordusu birliklerinin Gelibolu’yu i┼čgali.
  • 10 A─čustos – Sadrazam Damat Ferit Pa┼ča, Maarif Naz─▒r─▒ (E─čitim Bakan─▒) Ba─čdatl─▒ Mehmed H├ód├« Pa┼ča, b├╝y├╝kel├ži Re┼čat Halis ve ┼×ura-y─▒ Devlet reisi R─▒za Tevfik’in Sevr Antla┼čmas─▒’n─▒ imzalamalar─▒.
  • 24 Ekim 12 Kas─▒m – Gediz Muharebeleri

1921

  • 6 Ocak – ─░n├Ân├╝ Muharebesi’nin ba┼člamas─▒. Sava┼č alt─▒ g├╝n s├╝recek ve 11 Ocak’ta ─░smet Pa┼ča (─░smet ─░n├Ân├╝) komutas─▒ndaki T├╝rk ordusu birliklerinin zaferi ile sonu├žlanacakt─▒r.
  • 16 Mart – Sovyet Rusya ile TBMM H├╝k├╝meti aras─▒nda Moskova Antla┼čmas─▒’n─▒n imzalanmas─▒
  • 23 Mart – ─░n├Ân├╝ Muharebesi’nin ba┼člamas─▒. Sava┼č on g├╝n s├╝recek ve 1 Nisan’da ─░smet Pa┼ča (─░smet ─░n├Ân├╝) komutas─▒ndaki T├╝rk ordusu birliklerinin zaferi ile sonu├žlanacakt─▒r.
  • 11 Nisan – Kuvayi Milliye g├╝├žlerinin Frans─▒z ordusu birliklerini Urfa’y─▒ terk etmek zorunda b─▒rakmalar─▒.
  • 9 Haziran – Frans─▒z eski devlet bakan─▒ Franklin Bouillon’un Frans─▒z birliklerinin s├╝rekli geriledi─či G├╝ney Cephesi konusunda bir anla┼čmaya varmak ├╝zere Fransa h├╝k├╗metinin temsilcisi s─▒fat─▒yla Ankara’ya gelmesi.
  • 10 Temmuz – 21 Temmuz – K├╝tahya-Eski┼čehir Muharebeleri ve T├╝rk ordusunun Sakarya Nehri’nin do─čusuna ├žekilmesi.
  • 23 A─čustos – Sakarya Meydan Muharebesi’nin ba┼člamas─▒.
  • 13 Eyl├╝l – Sakarya Meydan Muharebesi’nin T├╝rk zaferi ile sona eri┼či. Hemen ard─▒ndan ─░talyanlar─▒n Anadolu’yu terk edi┼či.
  • 20 Ekim – T├╝rk D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ Yusuf Kemal Tengir┼čenk ile Fransa h├╝k├╗meti temsilcisi Franklin Bouillon aras─▒nda G├╝ney Cephesi’nde sava┼č─▒n sona ermesini sa─člayan Ankara Antla┼čmas─▒’n─▒n imzalanmas─▒.

Son padi┼čah─▒n (bu s├Âzleri ba┼čka hi├žbir kaynakta desteklenmiyor olmakla birlikte, kendi iddias─▒na g├Âre) art─▒k milli m├╝cadeleye taraftar oldu─čunu iddia etti─či tarihe kadar ya┼čanan geli┼čmeler b├ÂyleÔÇŽ Sakarya Meydan Muharebesi kazan─▒lm─▒┼č, T├╝rk Ordusu sava┼č─▒n sonunu getirecek b├╝y├╝k taarruza haz─▒rlan─▒yorÔÇŽ O noktada art─▒k desteklemeye karar verdi─či do─čruysa bile asl─▒nda bu g├Âr├╝┼č├╝n├╝n gere─čini yine yapm─▒yor. ├ľrne─čin, B├╝y├╝k Taarruzun ard─▒ndan Ankara H├╝k├╝metini kutlamas─▒ ├Âneriliyor ama h─▒nc─▒ o kadar b├╝y├╝k ki, bu ├Âneriyi reddediyor:

ÔÇť26 Eyl├╝l 1922’de ─░stanbul’daki ─░ngiliz Y├╝ksek Komiseri Rumbold, Londra’daki Lord Curzon’a g├Ânderdi─či bir yaz─▒da ┼č├Âyle diyordu: ÔÇťBildi─činiz gibi padi┼čah, ki┼čisel olarak tehlikeye girerse onu korumak i├žin elimizden geleni yapaca─č─▒m─▒z─▒ kendisine 1920 Ekim ba┼člar─▒nda bildirmi┼čtikÔÇŽ Padi┼čah, Mustafa Kemal’e bir kutlama telgraf─▒ g├Ândermeye te┼čvik edildi─čini ama bunu reddetti─čini bilgime sunmu┼čtur. Padi┼čahla aram─▒zda arac─▒l─▒k yapan ki┼či, Kemalistler er ge├ž ─░stanbul’da ba┼ča ge├žerlerse padi┼čah─▒n tek ├žare olarak ─░stanbul’dan ayr─▒lmak zorunda kalaca─č─▒n─▒ bildirmi┼čtir.ÔÇŁ
ÔÇŽ
ÔÇť6 Kas─▒m 1922’de Vahdettin, ─░ngiliz Y├╝ksek Komiseri Sir Horace Rumbold ve yard─▒mc─▒s─▒ Andrew Ryan ile ├╝├ž bu├žuk saat s├╝ren bir g├Âr├╝┼čme yapt─▒. Vahdettin, bu g├Âr├╝┼čmede, ÔÇťBol┼čevikÔÇŁ olarak tan─▒mlad─▒─č─▒ Kemalistlerin silahs─▒z bir darbeyle h├╝k├╝meti ele ge├žirdiklerini, Kemalistlerin asl─▒nda az─▒nl─▒k olduklar─▒n─▒ belirtti. ─░tilaf devletlerinin, ─░stanbul’u Kemalistlere kar┼č─▒ koruyup korumayacaklar─▒n─▒ sordu. ─░ngilizler, ─░stanbul H├╝k├╝meti’nin ortadan kalkt─▒─č─▒n─▒, Lozan’da T├╝rkiye’yi Ankara’n─▒n temsil etti─čini s├Âylediler.ÔÇŁ
[26]

├ľzetleÔÇŽ

Beyanname ortadaÔÇŽ Son Padi┼čah VahidettinÔÇÖin milli m├╝cadeleyi te┼čvik etti─či, destekledi─či, gizli gizli para ve subay g├Ânderdi─či yolunda bir tek ima bile yokÔÇŽ

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  ─░┼čgalin G├Âlgesinde ─░stanbul ve Peyami Safa

Kuvay─▒ MilliyeÔÇÖnin ├╝zerine yollad─▒─č─▒ Anzavurlardan, i├ž isyanlardan hi├ž s├Âz etmiyor. Frans─▒z ve ─░ngiliz ar┼čivlerinden bug├╝n teker teker okudu─čumuz, milli m├╝cadele kar┼č─▒t─▒ giri┼čimleri, onun g├╝tt├╝─č├╝ ÔÇťsiyasetinÔÇŁ ne menem bir ┼čey oldu─čunu zaten ortaya koyuyor.

Bununla kalsa yine iyiÔÇŽ Son Padi┼čah, atalar─▒n─▒n kemiklerini s─▒zlatacak son bir umutsuz ad─▒m daha at─▒yor ve ─░tilaf g├╝├žlerinin ─░stanbulÔÇÖu Kemalistlere kar┼č─▒ koruyup koruyamayacaklar─▒n─▒ bile soruyor. Evet cevab─▒n─▒ alamay─▒ncaÔÇŽ
Yapt─▒─č─▒ y├╝z k─▒zart─▒c─▒ i┼či, hi├ž ├žekinmeksizin ÔÇťHz. PeygamberÔÇÖin hicretineÔÇŁ benzetip, dini bir k─▒l─▒f uydurmaya kalk─▒┼č─▒yor:

ÔÇťBu m├╝farekatim (ayr─▒l─▒─č─▒m) bilhassa harb-i umum├«den sonra kendi ef’alinin (edimlerinin) hesab─▒n─▒ vermek mevkiinde bulunanlara kar┼č─▒ ef’alimin hesab─▒n─▒ vermekten korkmak kabilinden olmay─▒p, belki hi├žbir kanuna t├óbi olmayan insanlar elinde m├╝dafaa ve hakk-─▒ kel├ómdan memnu (yasakl─▒) bir halde hayat─▒m─▒ g├Âz g├Âre g├Âre tehlikeye teslim etmek gibi emr-i ilah├«nin ve akl-─▒ selimin kabul etmeyece─či bir ┼čeyden ictinab eylemek (ka├ž─▒nmak) ve hem de “Elfiraru mimma la-yutak min s├╝nenil m├╝rsel├«n” [dayanma takat─▒n─▒ a┼čandan ka├žmak, peygamberlerin s├╝nnetindendir.] fehva-y─▒ ┼čerifi (kutsal kavram─▒) ├╝zere m├╝ekkil-i z├«-┼čan─▒m─▒n (vekili oldu─čum ┼čanl─▒ zat─▒n) hicret-i nebeviyyelerine ait olan s├╝nnet-i seniyyeye itba’ etmekten (uymaktan) ibarettir.ÔÇŁ

─░┼čte VahideddinÔÇÖin Mustafa KemalÔÇÖi gizlice milli m├╝cadele i├žin g├Ârevlendirip AnadoluÔÇÖya g├Ânderdi─či yalanlar─▒n─▒n anatomisi budurÔÇŽ

  • Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

D─░PNOTLAR

[1] Halid Refik KarayÔÇÖ─▒n evraklar─▒n─▒n aras─▒nda ├ž─▒kan bu beyanname 12 sayfadan ibarettir. Bilinen ilk yay─▒n─▒, ─░leti┼čim Yay─▒nlar─▒ÔÇÖndan ├ž─▒kan ayl─▒k ÔÇťTarih ve ToplumÔÇŁ dergisinin 16 Nisan 1985 tarihli 16ÔÇÖnc─▒ say─▒s─▒ndad─▒r. Dergide KarayÔÇÖ─▒n an─▒lar─▒ndan bir b├Âl├╝m de yer al─▒yor. Beyannameyi eski evraklar─▒n─▒ kar─▒┼čt─▒r─▒ken bulan Refik Halid, ÔÇťEvrak─▒m─▒ kar─▒┼čt─▒r─▒rken hi├ž de akl─▒mda kalmam─▒┼č ve bir kere bile okumaya s─▒ra gelmemi┼č, fena bir ka─č─▒da kaba Arap harfleriyle yaz─▒lm─▒┼č risale ┼čeklinde bir ┼čey elime ge├žtiÔÇŁ diye anlat─▒yor ve ekliyor: ÔÇťVahideddin HanÔÇÖ─▒n firar─▒ndan sonra davet edildi─či MekkeÔÇÖde bas─▒lm─▒┼č ve yay─▒nlanm─▒┼č olacak. Ne tarih var ne de matbaa, ne na┼čir ismi ve yeri. T├╝rk├že k─▒sm─▒n─▒n ba┼čl─▒─č─▒ ┼ču: (Sevketl├╗ Sultan Mehmet Vahideddin Efendimiz Hazretlerinin Beyan-nÔÇÖame-i H├╝may├╗nudur) ├ľyle san─▒yorum ki bizim matbuatta ve belki de hi├žbir tarih eserimizde bahsedilmemi┼č, vesikalar aras─▒nda da b├Âyle bir beyanname yer almam─▒┼čt─▒r.ÔÇŁ
Turgut ├ľzakmanÔÇÖ─▒n aktard─▒─č─▒na g├Âre (ÔÇťVahidettin, M.Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, 4.Bas─▒m, s.399, dipnot 536) bu beyannameyi Kadir M─▒s─▒ro─člu da y─▒llar sonra ÔÇśHilafetÔÇÖ (1993) adl─▒ kitab─▒na alm─▒┼č, ├╝stelik ilk kendisinin yay─▒nlad─▒─č─▒n─▒ iddia etmi┼čtir. ├ľzakmanÔÇÖa g├Âre, Halid RefikÔÇÖin yay─▒nlad─▒─č─▒ beyanname ile M─▒s─▒ro─čluÔÇÖnun yay─▒nlad─▒─č─▒ beyanname aras─▒nda k├╝├ž├╝k baz─▒ farklar var. Ancak VahideddinÔÇÖe ait oldu─ču konusunda teredd├╝t yok.

[2] Aktaran: Tarih ve Toplum, 16. Say─▒, sayfa 55. Dergide (s. 51) Server TanilliÔÇÖnin ayn─▒ zamanda T├╝rkolog olan Jean-Louis Bacque-Grammont ile s├Âyle┼čisine de yer verilmi┼č.
Son padi┼čah Mehmet VahideddinÔÇÖin yolculu─ču ile ilgili Frans─▒z vesikalar─▒n─▒ derleyen iki yazar Jean-Louis Bacque-Grammont, Hasseine Mammeri; ÔÇťAlt─▒nc─▒ MehmetÔÇÖin S├╝rg├╝ndeki Hac Yolculu─ču ve Birka├ž BildirisiÔÇŁ, Turcica-Revue d’Etudes turques, Cilt XIV (Louvain-Paris-Strasbourg, 1982), s.226-47. Bu makale, Centre National de la Recherche Scientifique (Bilimsel Ara┼čt─▒rma Milli Merkezi) ile Centre d’Etudes de l’Orient Contemporaine ├ó l’Universite de Paris III (Paris III ├ťniversitesi ├ça─čda┼č Do─ču incelemeleri Merkezi) taraf─▒ndan olu┼čturulan E.R.A. (Ortak Ara┼čt─▒rma Ekibi No.57’nin ├žal─▒┼čmalar─▒ ├žer├ževesinde yaz─▒lm─▒┼čt─▒r.
Okuyucunun, VI. Mehmet Vahideddin’in saltanat─▒ (19181922) s─▒ras─▒nda ge├žen Mondros M├╝tarekesi (30 Ekim 1918), Izmir’in Yunanl─▒larca i┼čgali (15 May─▒s 1919), Mustafa Kemal’in Samsun’a ├ç─▒k─▒┼č─▒ ve istikl├ó1 Sava┼č─▒’ n─▒n Ba┼člamas─▒ (19 May─▒s 1919), ─░til├óf Devletlerince Istanbul’un i┼čgali (16 Mart 1920) gibi olaylar─▒ bildi─či varsay─▒lmaktad─▒r. 1922 y─▒l─▒nda Kemalistler’in Yunanl─▒lar’a kar┼č─▒ kazand─▒─č─▒ zafer sonucunda aktedilen Mudanya M├╝tarakesi (11-14 Ekim) ├╝zerine, ─░┼čgalcilerle a├ž─▒ktan a├ž─▒─ča i┼čbirli─či yapan ─░stanbul H├╝k├╗meti ile Vahideddin bertaraf edilir. 1 Kas─▒m tarihinde Ankara B├╝y├╝k Millet Meclisi saltanat─▒ kald─▒r─▒r, VI. Mehmet, Ingilizlerin sayesinde ayn─▒ ay─▒n 17’sinde HMS Malaya z─▒rhl─▒s─▒ ile Istanbul’u gizlice terk ederek s├╝rg├╝n yolunu tutar.

[3] Bu makalede Frans─▒z diplomatik ar┼čivinde bulunan belgelere yaln─▒zca cilt numaralar─▒yla at─▒f yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Serie E, Levant, Turquie, 1918-1929. 27 (Osmanl─▒ saray─▒, Hanedan sorunlar─▒, 1919-1926); 87 (─░├ži┼čleri), 97 (─░├ž politika, A─čustos 1921-Ekim 1922);┬á 108-109 (Din i┼čleri, genel dosya, 1918-1919 ve 1920-1929);┬á 110 (Din i┼čleri, Hilafet, Ocak 1922-15 Mart 1924); 571 (Hilafet, Temmuz 1920-Haziran 1926).
Burada s├Âz├╝ edilen mektup, Cilt:110, yaprak 78-82.

[4] Aktaran: Tarih ve Toplum, 16. Say─▒, sayfa 54-55. Grammont-Mammeri; ÔÇťAlt─▒nc─▒ MehmetÔÇÖin S├╝rg├╝ndeki Hac Yolculu─ču ve Birka├ž BildirisiÔÇŁ, dipnot 26:┬á B├Âyle bir yay─▒n─▒n varl─▒─č─▒n─▒, B├╝y├╝kel├ži Gaillard’─▒n Kahire’den g├Ânderdi─či 19 Nisan tarihli, saat 19.15’te ├žekilmi┼č ┼čifreli telgraftan biliyoruz (cilt 110, yaprak 88). 1981 y─▒l─▒nda Kahire’den ge├žerken El Ahram gazetesinin ilgili servislerinin nazik├óne ilgisi ve ├Âzellikle Dr. Muhammed Madkur ve Bayan Zainab Muhammed Ali’nin yard─▒mlar─▒yla metnin bir suretini sa─člayabildik. Burada, kendilerine tekrar te┼čekk├╝r ederiz.

[5] Refik Halit Karay, 15 Mart 1888 ─░stanbul do─čumlu, T├╝rk yazard─▒r. 18 Temmuz 1965, ─░stanbul’da vefat etmi┼čtir. Tarih ve ToplumÔÇÖun 16 say─▒s─▒nda yay─▒nlanan an─▒ yaz─▒s─▒n─▒ 1963 sonlar─▒nda kaleme alm─▒┼čt─▒r. Dolay─▒s─▒yla VahidettinÔÇÖin beyannamesinden de ilk kez bu tarihte s├Âz etmi┼č olmaktad─▒r.

Refik Halit Karay Maliye Ba┼čveznedar─▒ Mehmed Halit Bey’in o─člu olarak 15 Mart 1888ÔÇÖde ─░stanbulÔÇÖda do─čdu. Galatasaray Sultanisi’nde ve Hukuk Mektebi’nde okudu. Maliye Nezaretinde memur olarak ├žal─▒┼čt─▒.
1.Me┼črutiyet’in ilan─▒ndan sonra gazetecilik ile u─čra┼čmaya ba┼člad─▒; Terc├╝man-─▒ Hakikat gazetesinde m├╝tercimlik ve muhabirlik yapt─▒. Yaz─▒lar─▒ y├╝z├╝nden ilk ├Ânce Sinop’a daha sonra ├çorum, Ankara ve Bilecik’e s├╝rg├╝n olarak g├Ânderildi. ─░stanbul’a d├Ân├╝nce bir s├╝re T├╝rk├že ├Â─čretmenli─či yapt─▒. PTT (Posta ve Telgraf Te┼čkilat─▒) Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ne getirildi. Bu s─▒rada H├╝rriyet ve ─░tilaf F─▒rkas─▒’na ├╝ye oldu ve ─░stiklal Sava┼č─▒ aleyhine yazd─▒─č─▒ yaz─▒lar─▒ndan ├Ât├╝r├╝ vatan hainli─či su├žuyla y├╝zellilikler listesine girerek Beyrut ve Halep’te s├╝rg├╝n hayat─▒ ya┼čad─▒.
Mustafa Kemal Atat├╝rk’e yazd─▒─č─▒ ┼čiir ve mektuplarla 150’likler listesindekilerin affedilmesinde ├žok b├╝y├╝k rol oynad─▒. Af kanunu ile 16 senelik s├╝rg├╝n hayat─▒n─▒n ard─▒ndan temmuz 1938’de yurda d├Ând├╝, daha ├Ânceden ├ž─▒kard─▒─č─▒ Aydede adl─▒ mizah dergisini tekrar yay─▒nlad─▒. T├╝rk Edebiyat─▒’nda ilk defa Anadolu’yu tan─▒tan eserleri ile ismini duyurmu┼č, yergi ve mizah t├╝r├╝ndeki yaz─▒lar─▒ ile de ├╝n yapm─▒┼čt─▒r. G├Âzleme dayanan eserlerinde, tasvirler, portreler, benzetmeler kullanarak, sade, ak─▒c─▒ dili, g├╝├žl├╝ tekni─či ile 20. y├╝zy─▒l romanc─▒lar─▒ aras─▒nda se├žkin bir yere sahip olmu┼čtur. ─░stanbul’u b├╝t├╝n renk ve ├žizgileriyle yans─▒tarak T├╝rk├žeyi ustal─▒kla kullanan Refik Halit, T├╝rk edebiyat─▒na bir├žok eser kazand─▒rm─▒┼čt─▒r.

[6] Tarih ve Toplum, 16. Say─▒, sayfa 13

[7] Tarih ve Toplum, 16. Say─▒, sayfa 55

[8] Ahlu-l-hall wa-l’ikd s├Âzc├╝k anlam─▒yla “d├╝─č├╝mleyip ├ž├Âzenler” demektir; devletin ileri gelenleri.

[9] Ger├že─če ayk─▒r─▒l─▒─č─▒ son derece a├ž─▒k olan bu iddialar─▒ reddetmeyi fuzuli g├Âr├╝yoruz.

[10] Yani Rauf ve Fethi Beylerle Mustafa Kemal Pa┼ča. [Yazarlar taraf─▒ndan kullan─▒lan Arap├ža ├ževiri, anla┼č─▒lan, baz─▒ yerlerde T├╝rk├že asl─▒na uygun de─čildir. Bu ve takip eden baz─▒ notlar b├Âyle tutars─▒zl─▒klar nedeniyle T├╝rk├že metne ayk─▒r─▒ d├╝┼č├╝yor.]

[11] Arap├žas─▒ assultat: yetke, saltanat.

[12] G├Ânderilmi┼člerin (peygamberlerin) ├Âv├╝nc├╝ = Hz. Muhammed.

[13] Halife

[14] Bu kadar acaip bir iftiran─▒n neye dayand─▒─č─▒n─▒ bilmiyoruz.

[15] Hazret-i Peygambere yak─▒┼čt─▒r─▒lan bu s├Âz├╝, ba┼čl─▒ca Hadis derlemelerinde bo┼čuna arad─▒k.

[16] ┼×u noktay─▒ belirtmek gerekir: son Sultan-Halifenin d├╝┼č├╝ncesine g├Âre, hilafet saltanata ba─članm─▒┼čt─▒r; oysa bunun tersine, ikincisinin birincisinden kaynaklanmas─▒ s├Âz konusudur.

[17] Yani Abbasilere, Abbasilerden de bizzat Peygambere kadar uzanan bir me┼čruiyet.

[18] Burada “kawm” terimi k├╝├ž├╝lt├╝c├╝ anlamda kullan─▒lm─▒┼čt─▒r; VI. Mehmet, bu s├Âzle Kemalist kli─či kastediyor. [Kavim, Arap├žada “erkekler toplulu─ču”, daha sonralar─▒ysa “dil, gelenek, k├╝lt├╝r ve ortak ├ž─▒karlar─▒ olan insan toplulu─ču,” yani “ulus/millet” anlam─▒n─▒ ta┼č─▒r.]

[19] TBMM’nce kabul edilen Hil├ófetle Saltanat─▒n ayr─▒lmas─▒ ve Saltanat─▒n la─čv─▒yla ilgili kanunlar. [Asl─▒nda, 307 ve 308 say─▒l─▒ Heyet-i Umumiyye Kararlar─▒.]

[20] “Tanr─▒’n─▒n ┼čehri.”

[21] Hicret.

[22] Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M.Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, Bilgi Yay─▒nevi, 4. Bas─▒m, sayfa 399

[23] ÔÇťMurahhasl─▒─ča Bahriye Naz─▒r─▒ Rauf (Orbay), Hariciye M├╝ste┼čar─▒ Re┼čat Hikmet, o zaman ─░zmirÔÇÖde bulunan Kurmay Yarbay Sadullah beyler intihap edildi. Heyetin katipli─čine ben tayin olundum. Heyetin refakatinde Rauf BeyÔÇÖin yaveri bahriye zabitlerinden Sait Bey bulunmakta idi. General Townshend ile birlikte ├Ânceden giden bahriye zabitlerinden Tevfik Bey de heyete ─░zmirÔÇÖde kat─▒ld─▒.ÔÇŁ A. T├╝rkgeldi, Mondros ve Mudanya M├╝tarekeleri tarihi, s.31 (Aktaran: Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M.Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, Bilgi Yay─▒nevi, 4. Bas─▒m, sayfa 400 ve dipnot 538)

[24] Jeschke, T├╝rk Kurtulu┼č Sava┼č─▒ Kronolojisi I, s 103; Sevres Andla┼čmas─▒nda ─░zmir ile ilgili zehir gibi 19 madde var: S.L.Meray-O.Olcay, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun ├ç├Âk├╝┼č Belgeleri, s.70 vd. (Aktaran: Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M.Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, Bilgi Yay─▒nevi, 4. Bas─▒m, sayfa 401, dipnot 542)

[25] Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M.Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, Bilgi Yay─▒nevi, 4. Bas─▒m, sayfa 404

[26] https://www.sozcu.com.tr/2019/yazarlar/sinan-meydan/vahdettinin-kacisi-5456491/ Son eri┼čim: 17.05.2020

Toplam Okuma: 1,829 , Bug├╝n: 7 

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

Gazeteci / Yazar - Uluda─č ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi Alman Dili Anabilim Dal─▒ (1985) mezunu. 1983'ten itibaren yerel yay─▒n organlar─▒nda muhabir, yaz─▒ i┼čleri m├╝d├╝r├╝ ve genel yay─▒n y├Ânetmeni olarak ├žal─▒┼čt─▒. ├ça─čda┼č Gazeteciler Derne─či (├çGD) Bursa ┼×ubesi eski (1997-2001) ba┼čkanlar─▒ndan. Bursa Ansiklopedisi'ne (Y─▒lmaz Akk─▒l─▒├ž, 1. bask─▒ 2002, Burdef Yay─▒nlar─▒ No:3) madde yazarl─▒─č─▒ yapt─▒. E-Kitap Yay─▒nc─▒l─▒k taraf─▒ndan (┼×ubat 2018) yay─▒nlanan ÔÇťNutukÔÇť i├žin edit├Âr olarak Atat├╝rk ve Kurtulu┼č Sava┼č─▒ kronolojisini haz─▒rlad─▒. Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. Yay─▒nlanm─▒┼č Kitaplar─▒: 1) ÔÇť├çanakkale 1915 ÔÇô ─░ftiralar, Yalanlar, PolemiklerÔÇť, ┼×ubat-2014, Kasta┼č Yay─▒nevi-─░stanbul 2) "1915 - ├çanakkale Sava┼č─▒nda Trakya", Eyl├╝l 2018, Haber Ajans─▒ yay─▒nlar─▒-─░stanbul E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Mustafa KemalÔÇÖi SamsunÔÇÖa G├Ânderen Naz─▒r: ┼×akir Pa┼ča

Mustafa KemalÔÇÖi SamsunÔÇÖa G├Ânderen Naz─▒r: ┼×akir Pa┼ča

20 May─▒s 2020, Mustafa KemalÔÇÖi SamsunÔÇÖa G├Ânderen Naz─▒r: ┼×akir Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
ÔÇś─░┼čte Gidiyorum ├çe┼čmi Siyah─▒mÔÇÖ

ÔÇś─░┼čte Gidiyorum ├çe┼čmi Siyah─▒mÔÇÖ

19 May─▒s 2020, ÔÇś─░┼čte Gidiyorum ├çe┼čmi Siyah─▒mÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Tuna Deltas─▒’nda Bizden ─░zler -1

Tuna Deltas─▒’nda Bizden ─░zler -1

19 May─▒s 2020, Tuna Deltas─▒’nda Bizden ─░zler -1 i├žin yorumlar kapal─▒
VahideddinÔÇÖin S├╝rg├╝ndeki Hac Yolculu─ču ve Birka├ž Bildirisi

VahideddinÔÇÖin S├╝rg├╝ndeki Hac Yolculu─ču ve Birka├ž Bildirisi

19 May─▒s 2020, VahideddinÔÇÖin S├╝rg├╝ndeki Hac Yolculu─ču ve Birka├ž Bildirisi i├žin yorumlar kapal─▒
VahidettinÔÇÖin beyannamesiÔÇŽ Mustafa KemalÔÇÖi AnadoluÔÇÖya kim g├Ânderdi?

VahidettinÔÇÖin beyannamesiÔÇŽ Mustafa KemalÔÇÖi AnadoluÔÇÖya kim g├Ânderdi?

17 May─▒s 2020, VahidettinÔÇÖin beyannamesiÔÇŽ Mustafa KemalÔÇÖi AnadoluÔÇÖya kim g├Ânderdi? i├žin yorumlar kapal─▒
Mezar─▒nda bile rahat b─▒rak─▒lmayan ┼×ehzade Cem Sultan

Mezar─▒nda bile rahat b─▒rak─▒lmayan ┼×ehzade Cem Sultan

17 May─▒s 2020, Mezar─▒nda bile rahat b─▒rak─▒lmayan ┼×ehzade Cem Sultan i├žin yorumlar kapal─▒
Lodos esti─činde u├žaklar BursaÔÇÖya inemezdi

Lodos esti─činde u├žaklar BursaÔÇÖya inemezdi

9 May─▒s 2020, Lodos esti─činde u├žaklar BursaÔÇÖya inemezdi i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa Bas─▒n─▒ndan U├žan Daire Haberleri

Bursa Bas─▒n─▒ndan U├žan Daire Haberleri

9 May─▒s 2020, Bursa Bas─▒n─▒ndan U├žan Daire Haberleri i├žin yorumlar kapal─▒
Yalova Vilayetine ─░skan Edilen Kafkas G├Â├žmenleri

Yalova Vilayetine ─░skan Edilen Kafkas G├Â├žmenleri

9 May─▒s 2020, Yalova Vilayetine ─░skan Edilen Kafkas G├Â├žmenleri i├žin yorumlar kapal─▒
K├╝reselle┼čme K─▒skac─▒nda E─čitim Sanc─▒m─▒z

K├╝reselle┼čme K─▒skac─▒nda E─čitim Sanc─▒m─▒z

9 May─▒s 2020, K├╝reselle┼čme K─▒skac─▒nda E─čitim Sanc─▒m─▒z i├žin yorumlar kapal─▒
Edebiyat ─░li┼čkisi ve Sinema

Edebiyat ─░li┼čkisi ve Sinema

9 May─▒s 2020, Edebiyat ─░li┼čkisi ve Sinema i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ Devletinde Sinema

Osmanl─▒ Devletinde Sinema

9 May─▒s 2020, Osmanl─▒ Devletinde Sinema i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa ve Civar─▒ | Marie de Launay – Bonkowski Bey

Bursa ve Civar─▒ | Marie de Launay – Bonkowski Bey

9 May─▒s 2020, Bursa ve Civar─▒ | Marie de Launay – Bonkowski Bey i├žin yorumlar kapal─▒
Kadersiz T├╝rk├╝ler

Kadersiz T├╝rk├╝ler

24 Nisan 2020, Kadersiz T├╝rk├╝ler i├žin yorumlar kapal─▒
Dili Olmayan─▒n Yolu da Olmaz Beli deÔÇŽ

Dili Olmayan─▒n Yolu da Olmaz Beli deÔÇŽ

24 Nisan 2020, Dili Olmayan─▒n Yolu da Olmaz Beli deÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
─░├žine ├ť├ž Elma Koy ÔÇô Amma!…

─░├žine ├ť├ž Elma Koy ÔÇô Amma!…

24 Nisan 2020, ─░├žine ├ť├ž Elma Koy ÔÇô Amma!… i├žin yorumlar kapal─▒
ÔÇťNem Alacak Felek BenimÔÇŁ

ÔÇťNem Alacak Felek BenimÔÇŁ

24 Nisan 2020, ÔÇťNem Alacak Felek BenimÔÇŁ i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Hayati Vasfi Ta┼čy├╝rek Vard─▒, Yeni Yetmeler Bilmez Onu

Bir Hayati Vasfi Ta┼čy├╝rek Vard─▒, Yeni Yetmeler Bilmez Onu

24 Nisan 2020, Bir Hayati Vasfi Ta┼čy├╝rek Vard─▒, Yeni Yetmeler Bilmez Onu i├žin yorumlar kapal─▒
─░┼čte O ┼×ampiyon ─░smet Atl─▒’d─▒r

─░┼čte O ┼×ampiyon ─░smet Atl─▒’d─▒r

24 Nisan 2020, ─░┼čte O ┼×ampiyon ─░smet Atl─▒’d─▒r i├žin yorumlar kapal─▒
Deste Deste Dertli, ├çileke┼č A┼č─▒k Ferrahi

Deste Deste Dertli, ├çileke┼č A┼č─▒k Ferrahi

24 Nisan 2020, Deste Deste Dertli, ├çileke┼č A┼č─▒k Ferrahi i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar