├çanakkale Sava┼č─▒nda en kritik d├Ânem: ANAFARTALARÔÇÖDA 7 G├ťN

├çanakkale Sava┼č─▒nda en kritik d├Ânem: ANAFARTALARÔÇÖDA 7 G├ťN

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

Gazeteci / Yazar - Uluda─č ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi Alman Dili Anabilim Dal─▒ (1985) mezunu. 1983'ten itibaren yerel yay─▒n organlar─▒nda muhabir, yaz─▒ i┼čleri m├╝d├╝r├╝ ve genel yay─▒n y├Ânetmeni olarak ├žal─▒┼čt─▒. ├ça─čda┼č Gazeteciler Derne─či (├çGD) Bursa ┼×ubesi eski (1997-2001) ba┼čkanlar─▒ndan. Bursa Ansiklopedisi'ne (Y─▒lmaz Akk─▒l─▒├ž, 1. bask─▒ 2002, Burdef Yay─▒nlar─▒ No:3) madde yazarl─▒─č─▒ yapt─▒. E-Kitap Yay─▒nc─▒l─▒k taraf─▒ndan (┼×ubat 2018) yay─▒nlanan ÔÇťNutukÔÇť i├žin edit├Âr olarak Atat├╝rk ve Kurtulu┼č Sava┼č─▒ kronolojisini haz─▒rlad─▒. Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
Yay─▒nlanm─▒┼č Kitaplar─▒:
1) ÔÇť├çanakkale 1915 ÔÇô ─░ftiralar, Yalanlar, PolemiklerÔÇť, ┼×ubat-2014, Kasta┼č Yay─▒nevi-─░stanbul
2) "1915 - ├çanakkale Sava┼č─▒nda Trakya", Eyl├╝l 2018, Haber Ajans─▒ yay─▒nlar─▒-─░stanbul
E-Posta: tayfunc@gmail.com
Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

Modern T├╝rkiye CumhuriyetiÔÇÖne giden yolun ba┼člang─▒c─▒d─▒r ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇŽ Orada kazan─▒lan m├╝thi┼č ├Âzg├╝ven, cumhuriyete giden yolu ayd─▒nlat─▒r. T├╝rkiyeÔÇÖnin bug├╝n├╝n├╝ anlamak istiyorsan─▒z, ├Ânce ├çanakkaleÔÇÖyi, GeliboluÔÇÖyu, yedi d├╝vele meydan okuyan o m├╝thi┼č ruhu tan─▒mak gerek. Sonra Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖnaÔÇŽ T├╝rkiye CumhuriyetiÔÇÖnin kurucu iradesine s─▒ra gelirÔÇŽ T├╝rk ve d├╝nya tarihine ÔÇť├çanakkale Sava┼člar─▒ÔÇŁ olarak ge├žen ve tarihte benzeri az olan bu cephe, 28 Temmuz 1914ÔÇÖte ba┼člayan ve 1918 Ekim sonunda biten Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n ├Âzel ve ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝d├╝r.

├çanakkale Sava┼člar─▒ 3 Kas─▒m 1914ÔÇÖte ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n Ege DeniziÔÇÖne a├ž─▒lan a─čz─▒na kar┼č─▒ ─░ngiliz ve Frans─▒z filolar─▒n─▒n deniz harek├ót─▒ ┼čeklinde ba┼člad─▒. Bo─čaz─▒n bu kesiminde, Avrupa yakas─▒nda Sedd├╝lbahir, Asya yakas─▒nda Kumkale ba┼čta olmak ├╝zere, Ertu─črul ve Orhaniye ile beraber ba┼čl─▒ca d├Ârt T├╝rk m├╝stahkem noktas─▒ vard─▒r. Bu a─č─▒zdan i├žeride Bo─čaz geni┼čler ve orta k─▒sm─▒nda tekrar daral─▒r. ─░┼čte bu orta k─▒s─▒mda da Avrupa yakas─▒nda Kilitbahir, Asya k─▒tas─▒nda Hamidiye olmak ├╝zere ve bunlarla beraber merkez savunma hatt─▒ ve sahil bataryalar─▒ vard─▒r. Denizden gelecek d├╝┼čmana kar┼č─▒ Bo─čaz─▒ i┼čte bu iki kademeli istihk├ómlar grubu korur. Fakat bunlar d─▒┼č─▒nda ne AnadoluÔÇÖda ne de Gelibolu Yar─▒madas─▒ÔÇÖn─▒n EgeÔÇÖye bakan b├Âl├╝m├╝nde k─▒y─▒ savunma tertibat─▒ vard─▒r. ─░lk bombard─▒man─▒n hedefi olan Avrupa yakas─▒nda Sedd├╝lbahir, Ertu─črul, Anadolu yakas─▒nda Kumkale ve Orhaniye bataryalar─▒nda zayiat 7 subay ile 66ÔÇÖs─▒ ┼čehit olmak ├╝zere 85 er idi.

M├╝ttefiklerin sonu├ž alma ├žabas─▒ g├╝tmeyen bu sald─▒r─▒dan ama├žlar─▒, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne fiili sava┼č ilan─▒ndan ba┼čka bir ┼čey de─čildi. Fakat bu bombard─▒man─▒n -─░ngilizlerin hi├ž akl─▒na gelmeyen- bir ba┼čka sonucu oldu. Osmanl─▒ Genelkurmay─▒ÔÇÖn─▒n dikkati ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖna ├žekildi. Bu bombard─▒man Osmanl─▒lar i├žin bir erken alarm niteli─či ta┼č─▒yordu. ─░stanbulÔÇÖu korumak istiyorsak, ├Âncelikli olarak ├çanakkale Bo─čaz─▒n─▒ korumak gerekiyordu, hem de acilenÔÇŽ Art─▒k Almanlar─▒n da s├Âz sahibi oldu─ču Osmanl─▒ Genelkurmay─▒ derhal bu konuyu mercek alt─▒na ald─▒. ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n b├╝y├╝k bir sava┼ča sahne olaca─č─▒ art─▒k neredeyse kesinle┼čmi┼čti.

Ve beklenen olduÔÇŽ ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖna as─▒l d├╝┼čman harek├ót─▒ 19-20 ┼×ubat 1915ÔÇÖte 12 b├╝y├╝k z─▒rhl─▒ ve di─čer refakat gemilerinin sald─▒r─▒lar─▒yla ba┼člad─▒.[1]

25 ┼×ubat 1915ÔÇÖte sald─▒r─▒ tekrarland─▒. Sabahtan ak┼čama kadar s├╝ren bombard─▒manlarla Bo─čaz a─čz─▒ndaki Sedd├╝lbahir ve Kumkale tabya gruplar─▒ susturuldu. Gece asker ├ž─▒kar─▒larak tahribat geni┼čletildi ve askerler geri ├žekildi. 4 Mart g├╝n├╝ bu hareketler tekrarland─▒. ├ç─▒kar─▒lan askerler kar┼č─▒ sald─▒r─▒ ile p├╝sk├╝rt├╝ld├╝.[2]

├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n giri┼čindeki savunma tahkimat─▒ art─▒k i┼če yaramaz hale gelmi┼čti. Bunun ├╝zerine 7-8 MartÔÇÖta Bo─čaza giren ─░ngiliz-Frans─▒z gemileri merkez istihk├ómlar─▒na sald─▒rmaya ba┼člad─▒lar. 11-12 MartÔÇÖta ayn─▒ hareketler tekrarland─▒. Sava┼č ├žok ┼čiddetli oluyordu. Nihayet 18 MartÔÇÖta ─░ngiliz ve Frans─▒z filolar─▒ b├╝t├╝n kuvvetleriyle ve Bo─čaz─▒ ge├žmek i├žin en b├╝y├╝k sald─▒r─▒lar─▒n─▒ yapt─▒lar. Harp ak┼čama kadar s├╝rd├╝. 18 b├╝y├╝k z─▒rhl─▒, bir├žok muhrip, denizalt─▒lar ve hulasa 506 topluk bir kudret, ├žo─ču eski olan kara istihk├ómlar─▒na ate┼č kustu. Fakat netice d├╝┼čman i├žin tam bir ma─člubiyet oldu.

Ak┼čam├╝zeri geri ├žekilmeye karar verdikleri zaman, 6 saat 45 dakika s├╝ren harbin sonunda Frans─▒z z─▒rhl─▒s─▒ Bouvet ve iki ─░ngiliz z─▒rhl─▒s─▒ (Ocean ve Irresistible) batt─▒. Di─čer ├╝├ž gemi torpil isabetiyle karaya oturmu┼čtu. ├ľzetle Bo─čaza giren filolar kuvvetlerinin yar─▒s─▒n─▒ kaybetmi┼člerdi. Bu sava┼čta T├╝rk merkez bataryalar─▒ ancak 150 top kullanabiliyorlard─▒. Yaln─▒z 44 ┼čehitle 70 yaral─▒ verdiler. 3 top tahrip oldu.

─░┼čte bu deniz yenilgisinden sonrad─▒r ki, ─░ngiliz ve Frans─▒zlar ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n ge├žilemeyece─čine karar verdiler. Karadan taarruz planlar─▒na ge├žtiler.

Sava┼č─▒n ikinci a┼čamas─▒ ise ├çanakkaleÔÇÖyi denizden ge├žemeyece─čini anlayan ─░ngiliz ve Frans─▒z ordular─▒n─▒n bu kez 25 Nisan 1915 g├╝n├╝ Gelibolu yar─▒madas─▒na ├ž─▒karma yapmas─▒yla ya┼čand─▒. Hint ve A.N.Z.A.C (Avustralya-Yeni Zelanda) birlikleriyle de desteklenen ─░ngiliz ve Frans─▒z kuvvetleri Gelibolu yar─▒madas─▒ndaki T├╝rk top├žu bataryalar─▒n─▒ susturmay─▒ ve b├Âylelikle donanman─▒n kalan b├Âl├╝m├╝n├╝n ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ g├╝le oynaya ge├žmesini sa─člamaya ├žal─▒┼čt─▒lar. D├╝┼čman askeri Gelibolu yar─▒madas─▒na ├ž─▒kt─▒ ├ž─▒kmas─▒na ama belli noktalardan fazla ilerleyemedi… Korkun├ž siper sava┼člar─▒ ya┼čand─▒. Yar─▒madan─▒n her bir kar─▒┼č topra─č─▒, kanla suland─▒. ├ľl├╝m pahas─▒na vatan─▒n─▒ savunan T├╝rk askeri, d├╝┼čman─▒n ilerlemesine izin vermedi. 9 ay─▒ a┼čk─▒n s├╝re devam eden kanl─▒ bo─ču┼čma sonras─▒nda ─░ngiliz Harp Kabinesi GeliboluÔÇÖdan ├žekilme karar─▒ verdi. ├çanakkaleÔÇÖde zafer T├╝rk ordusunun olmu┼čtu…

D├╝┼čman, kademeler halinde 525.000 askerle geldi─či sava┼č alan─▒nda ─░ngiliz, Frans─▒z, Avustralyal─▒, Yeni Zelandal─▒ ve Hintli olmak ├╝zere toplam 284.000 askerini kaybetti. (Buradaki kay─▒p ifadesi t├╝m├╝yle can kayb─▒ de─čildir. Esaret, yaralanma gibi, bir askeri sava┼č d─▒┼č─▒ b─▒rakan etkenlerin t├╝m├╝n├╝ ifade eder. ─░tilaf askerlerinin toplam ├Âl├╝ say─▒s─▒ 44 bin, yaral─▒ say─▒s─▒ 97 bindir.)

Osmanl─▒ ordusunun kayb─▒ da 253.000 asker olarak kay─▒tlara ge├žti. 253 bin kayb─▒n t├╝m├╝, ┼čehit de─čildir. Yaral─▒-esir-kay─▒p askerler de bu rakama d├óhildir. Genelkurmay Harp Dairesi kay─▒tlar─▒na g├Âre, T├╝rk ordusunun verdi─či ┼čehit say─▒s─▒ 57 bindir. Bir hata yap─▒lmakta, ─▒srarla T├╝rk ordusunun 250 bin ┼čehit[3] verdi─či yaz─▒l─▒p s├Âylenmektedir. Oysa yaz─▒l─▒ belge ve bilgiler, bu iddiay─▒ do─črulam─▒yor.

Elde edilen ├žok b├╝y├╝k bir zaferdir. ┼×ehit say─▒m─▒z─▒n 250 bin olmamas─▒ bu muhte┼čem zafere g├Âlge d├╝┼č├╝rmez.

Kara Sava┼člar─▒ (Kronolojik ├Âzet)

ÔÇť…├çanakkale Kara Sava┼člar─▒n─▒n safhalar─▒ ┼č├Âyle ├Âzetlenebilir.

25 NisanÔÇÖda[4] ilk esasl─▒ ├ž─▒karma Bo─čaz─▒n Rumeli a─čz─▒ k├Â┼česinde (Sedd├╝lbahir- Eskihisarl─▒k- Tekke burnu) 6 kmÔÇÖlik bir sahaya yap─▒ld─▒. ─░tilaf DevletleriÔÇÖnin askerleri Sedd├╝lbahirÔÇÖde 5 ayr─▒ noktada, Anadolu yakas─▒nda ise yan─▒ltmaca amac─▒yla KumkaleÔÇÖde karaya ayak bast─▒.[5]

Ayn─▒ zamanda yar─▒madan─▒n bat─▒ k─▒y─▒s─▒nda da Ar─▒burnu ├ž─▒karmas─▒ yap─▒ld─▒. Her iki cephede d├╝┼čman─▒ denize d├Âkmek i├žin T├╝rkler ├╝├ž g├╝n i├žinde d├Ârt taarruz yapt─▒lar. Fakat tam ba┼čar─▒ sa─članamad─▒. (Ar─▒burnuÔÇÖnda 1 May─▒s ve Sedd├╝lbahirÔÇÖde 1-2 May─▒s taarruzlar─▒.)

28 NisanÔÇÖda yap─▒lan ve Birinci Kirte Sava┼č─▒ ad─▒n─▒ alan ├žarp─▒┼čmada d├╝┼čman 3.000 kay─▒p verdi ve k─▒y─▒ hatt─▒na s─▒─č─▒nd─▒.

6-9 May─▒sÔÇÖta d├╝┼čman Sedd├╝lbahirÔÇÖden Al├ž─▒tepeÔÇÖyi hedefleyerek h├╝cuma ge├žti. ─░kinci Kirte Sava┼č─▒ ad─▒ verilen bu sava┼čta 42 bin ki┼čilik d├╝┼čman kuvvetine donanma da top deste─čiyle i┼čtirak etti. 20 bin ki┼činin kayb─▒na mal olan bu sava┼čta d├╝┼čman ancak yar─▒m kilometre ilerleyebildi. 11 May─▒sÔÇÖta Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n tefti┼činden sonra -ve yaz─▒ld─▒─č─▒na g├Âre- haz─▒rl─▒ks─▒z yap─▒lan bir taarruzda 300 ┼čehit, 6.000 yaral─▒ verdik.

4-5 Haziran ├ť├ž├╝nc├╝ Kirte Sava┼č─▒, iki g├╝n iki gece s├╝rd├╝. D├╝┼čman 9.000 kay─▒p verdi. T├╝rk zayiat─▒ ise 7.900 idi.

21 Haziran: KerevizdereÔÇÖde d├╝┼čman─▒n en kanl─▒ taarruzlar─▒ndan biri. Osmanl─▒ ordusunun zayiat─▒ 10.000, d├╝┼čman─▒n zayiat─▒ ise 3.340.

28 Haziran-5 Temmuz aras─▒nda 8 g├╝n s├╝ren ve yar─▒madan─▒n ucunun iki taraf─▒na y├Âneltilen taarruz: D├╝┼čman zayiat─▒ 14.000. ├çekilen d├╝┼čman takip ediliyor.

6 A─čustos: Hem Ar─▒burnu hem Sedd├╝lbahir cephelerinde sava┼člar. Sonra 13 A─čustosÔÇÖa kadar kar┼č─▒ sald─▒r─▒lar─▒m─▒z. Bilhassa Ar─▒burnu cephesindeÔÇŽ

Ar─▒burnuÔÇÖnda 10 A─čustosÔÇÖta ve Mustafa Kemal BeyÔÇÖin emriyle yap─▒lan taarruz: 5 g├╝n s├╝ren harpte 6.950 zayiat─▒m─▒z var. Bu arada daha kuzeyde d├╝┼čman SuvlaÔÇÖya asker ├ž─▒kartarak ├╝├ž├╝nc├╝ cephe, ÔÇśAnafartalar CephesiÔÇÖ a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r. D├╝┼čman─▒n hedefi, yar─▒madan─▒n en y├╝ksek tepesi olan Koca├žimenÔÇÖdir. 7 A─čustosÔÇÖta ba┼člayan bu taarruzlar 10 A─čustosÔÇÖa kadar 4 g├╝n devam ediyor. Kar┼č─▒l─▒kl─▒ sald─▒r─▒larda T├╝rk zayiat─▒ 20.000 ve ─░ngiliz zayiat─▒ 25.000 hesap edilmektedir. Fakat d├╝┼čman ilerleyi┼či durdurulmu┼čtur. Koca├žimen Tepesi korunmu┼čtur. Yaln─▒z o hatta ba─čl─▒ ve daha g├╝neye d├╝┼čen Conkbay─▒r─▒ÔÇÖnda iki taraf da 8-30 metre mesafede bulunan siperlerde tutunmaktad─▒r. ─░┼čte bu vaziyette ve Albay Mustafa KemalÔÇÖin y├Ânetti─či 10 A─čustos taarruzundad─▒r ki d├╝┼čman Conkbay─▒r─▒ÔÇÖndan at─▒l─▒r ve sahile kadar kovalan─▒r.

Yeniden takviye alan d├╝┼čman 13 A─čustosÔÇÖta ─░kinci Anafartalar MuharebesiÔÇÖni a├žar. Sonu├ž ba┼čar─▒s─▒zl─▒kt─▒r. 21-22 A─čustosÔÇÖta son Anafartalar sald─▒r─▒s─▒n─▒ yapar. Yine sonu├ž alamaz.

Sava┼č siper, la─č─▒m muharebeleri halini al─▒r. 1915 Aral─▒k ay─▒ sonlar─▒na kadar devam eder. Sonra d├╝┼čman─▒n bo┼čaltmalar─▒ ba┼člar. 19-20 Aral─▒k gecesi Suvla (Anafartalar) ve Ar─▒burnu cepheleri bo┼čalt─▒l─▒r. 3-9 Ocak aras─▒nda da Sedd├╝lbahir cephesinden son kuvvetler ├žekilir. Bu suretle 8 ay 14 g├╝n s├╝ren ├çanakkale muharebeleri sona erer.ÔÇŁ[6]

A─čustos 1915 / Kuzey yan─▒yor

M├╝ttefik kuvvetleri a├ž─▒s─▒ndan Sedd├╝lbahirÔÇÖdeki kilitlenme a┼č─▒lmas─▒ gereken ciddi bir problem olarak g├Âr├╝l├╝yordu. ├ç├╝nk├╝ ilk ├ž─▒karma ve kara sava┼člar─▒ 25 NisanÔÇÖda ba┼člam─▒┼čt─▒ ama a─čustos ay─▒na gelindi─činde, m├╝ttefikler i├žin as─▒l hedef olan Koca├žimen hala ├žok uzaklardayd─▒. M├╝ttefikler karada tutunmu┼č ama ilerleyememi┼člerdi. Sorunu ├ž├Âzmek amac─▒yla -daha ├Ânce de defalarca ortaya at─▒lan- fikir geli┼čtirildi ve Lord KitchenerÔÇÖin Ian HamiltonÔÇÖa yeni birlikler vermeyi kabul etmesi ├╝zerine, kuzeydeki Anzak mevzilerinden ileri do─čru a─č─▒r bir darbe niteli─činde yeni bir harek├ót planland─▒.

Yeni gelenlerden iki t├╝menle SuvlaÔÇÖya ├ž─▒karma yap─▒lacakt─▒. Yarma harek├ót─▒ 6-7 A─čustos gecesi taarruzla ger├žekle┼čtirilecekti. Hedef Conkbay─▒r─▒ ve Koca├žimen, yani Sar─▒bay─▒r silsilesiydi. ├ç├╝nk├╝ bu silsile ele ge├žirilmeden sava┼č─▒n kazan─▒lmas─▒ m├╝mk├╝n de─čildi. Anzak harek├ót─▒n─▒ T├╝mgeneral Alexander Godley y├Ânetecekti.

Plan gere─či Ar─▒burnuÔÇÖndaki Anzak birliklerinin bir b├Âl├╝m├╝, o kesimdeki T├╝rk birliklerine taarruz ederek bunlar─▒ geri s├╝rmeye ├žal─▒┼čacak, di─čer b├Âl├╝m├╝ olu┼čturan iki ana h├╝cum kolu ise soldan ve sa─čdan harekete ge├žecekti. Sa─č Ana Taarruz KoluÔÇÖnu Yeni Zelanda Piyade Tugay─▒, Sol Ana Taarruz KoluÔÇÖnu ise 29. Hint Tugay─▒ ve 4. Avustralya Tugay─▒ olu┼čturacakt─▒. Sol tarafta ├Ânceden harekete ge├žecek destek kuvveti 13. T├╝menÔÇÖe ba─čl─▒ 40. TugayÔÇÖ─▒n yar─▒s─▒, sa─č tarafta ise Yeni Zelanda Atl─▒ T├╝fek├žiler Tugay─▒ ve Otago Atl─▒ T├╝fek├žileri olacakt─▒.

T├╝mgeneral H. V. CoxÔÇÖun komuta etti─či Ana Sol Taarruz Kolu A─č─▒ldere yata─č─▒n─▒ takip edip ikiye ayr─▒larak Koca├žimen Tepe ve BesimtepeÔÇÖye ula┼čacak, Tu─čgeneral F. E. JohnstonÔÇÖ─▒n komuta etti─či Ana Sa─č Taarruz Kolu ise ├çatlakdere ve Sazl─▒dere vadilerini kullanarak Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna h├╝cum edecekti.

Avustralyal─▒lar─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖnda elde edece─či umulan zaferin ard─▒ndan 7 A─čustosÔÇÖta ┼čafakla birlikte Cesarettepe, D├╝ztepe ve ├ževresine yapaca─č─▒ sald─▒r─▒lar da ├Ânceden planlanm─▒┼čt─▒.[7]

A─č─▒ldere yata─č─▒ndaki ge├žit, Yeni Zelandal─▒lar─▒n may─▒s ay─▒nda yapt─▒─č─▒ dikkatli bir ke┼čif s─▒ras─▒nda fark edilmi┼čti. Sazl─▒dere, ├çatlakdere ve A─č─▒ldereÔÇÖnin derin yataklar─▒ndan ge├žilerek Sar─▒bay─▒r silsilesine do─čru g├╝venle gitmek m├╝mk├╝nd├╝.

Avustralyal─▒lar, Sazl─▒dere ve ├çatlakdereÔÇÖye bakan ve ├╝├ž taraf─▒ndan savunmas─▒z T├╝rk ileri karakolunu bask─▒nla ele ge├žirir. Bu operasyonun zamanlamas─▒ Tim TraversÔÇÖa[8] g├Âre ├žok ciddi bir hatad─▒r. ├ç├╝nk├╝ o b├Âlgeden s─▒zma olabilece─či ihtimalinin T├╝rkler taraf─▒ndan ├žok erken fark edilmesine yol a├žm─▒┼čt─▒r.

Travers bu d├╝┼č├╝ncesini, d├╝┼čman─▒n Sazl─▒dere vadisinden ilerleyerek Sar─▒bay─▒r tepelerine do─čru sald─▒raca─č─▒ndan ┼č├╝phelenen Mustafa KemalÔÇÖin, bu ileri karakol bask─▒n─▒ y├╝z├╝nden iyice kayg─▒land─▒─č─▒n─▒ aktararak destekliyor.[9]

Burada T├╝rk kaynaklar─▒na d├Ânerek, konunun g├╝ndeme geli┼č tarihine ve ya┼čanan geli┼čmelere bir g├Âz atmakta yarar var.

A─č─▒ldere ve Sazl─▒dere kesiminin savunulmas─▒yla ilgili ilk yaz─▒┼čmalar, d├╝┼čman─▒n Mahmuzs─▒rtÔÇÖ─▒ i┼čgal etti─činin fark─▒na var─▒ld─▒─č─▒ 14-15 May─▒s 1915 tarihlerine ait.

15 May─▒s g├╝n├╝ 47. Alay k─▒talar─▒ndan Ar─▒burnu Kuvvetleri Komutan─▒ Yarbay Mustafa Kemal BeyÔÇÖe gelen raporda, d├╝┼čman─▒n A─č─▒ldere s─▒rtlar─▒na ├ž─▒kt─▒─č─▒ bildiriliyor ama belirli bir mevki g├Âsterilmiyordu. Bu b├Âlge 16. T├╝menÔÇÖin g├Ârev sahas─▒ i├žerisindeydi. Hatt├ó 5. Ordu kurmaylar─▒n─▒n ÔÇťb├Âlgenin 19. T├╝menÔÇÖin sahas─▒ i├žinde oldu─ču [ve dikkatsiz davran─▒larak bu alan─▒n i┼čgal edilmesinin ├Ânlenemedi─či] yolundakiÔÇŁ ele┼čtirilerine Yarbay Mustafa KemalÔÇÖin ┼čiddetli itiraz─▒ da yaz─▒┼čmalara yans─▒yor. 16 May─▒sÔÇÖta Sazl─▒dereÔÇÖnin kuzeyindeki s─▒rtlarda d├╝┼čman g├Âr├╝ld├╝─č├╝ bilgisi de, o kesimden sorumlu 16. T├╝menÔÇÖe ba─čl─▒ 47. Alay Komutan─▒ÔÇÖn─▒n orada bir hamle yapmam─▒┼č olmas─▒na y├Ânelen ele┼čtiriler de yaz─▒┼čmalarda bulunuyor.

17 May─▒sÔÇÖta Ar─▒burnu KuvvetleriÔÇÖnin yeni birliklerin kat─▒l─▒m─▒yla daha da b├╝y├╝mesi nedeniyle, Kuzey B├Âlgesi Komutanl─▒─č─▒ da 3. Kolordu Komutan─▒ Esat Pa┼čaÔÇÖya verildi. Mustafa Kemal Bey sadece 19. T├╝men Komutan─▒ olarak b├Âlgedeki g├Ârevine devam etti. Fakat bug├╝nden sonra da Sazl─▒dere ve ├ževresi sorun olmaya devam etti.

Hatt├ó bir ara (20 May─▒s) Sazl─▒dere Bal─▒k├ž─▒damlar─▒ ile ├çatlakdere aras─▒ndaki s─▒rtta gezindi─či g├Âr├╝len askerlerin hangi tarafa ait bulundu─ču tart─▒┼čma konusu oldu. Anafartalar M─▒nt─▒ka Komutan─▒ÔÇÖn─▒n ÔÇťO s─▒rtta kendisine ba─čl─▒ 10 ki┼čilik yaya s├╝vari postas─▒n─▒n bulundu─čuÔÇŁ konusundaki ─▒srar─▒ndan ikna olmayan Yarbay Mustafa Kemal taraf─▒ndan subay ke┼čif koluyla yapt─▒r─▒lan incelemeler sonucu, evvela Bal─▒ktepe [Bal─▒ks─▒rt], ard─▒ndan da ÔÇťHalid ve R─▒za TepesiÔÇŁ ad─▒n─▒ alacak olan o s─▒rt─▒n d├╝┼čman eline ge├žti─či kesinle┼čmi┼čti. Bu s─▒rtta d├╝┼čman─▒n g├Âsterdi─či faaliyet, A─č─▒ldere muharebesine sebep olacakt─▒.

D├╝┼čman─▒n bu b├Âlge ├╝zerinden Koca├žimenÔÇÖe do─čru ilerlemeyi d├╝┼č├╝nece─či neredeyse kesin gibiydi. Kolordu Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n 29 May─▒sÔÇÖta verdi─či emirle, Sazl─▒dereÔÇÖnin kuzeyindeki m─▒nt─▒kan─▒n d├╝┼čmandan temizlenmesi istendi. Anafartalar M─▒nt─▒ka Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n y├╝r├╝tt├╝─č├╝, 19. T├╝menÔÇÖin de destek verdi─či ilk sald─▒r─▒da Bal─▒ks─▒rtÔÇÖtaki d├╝┼čman temizlendi ama kar┼č─▒s─▒ndaki Mahmuztepe ele ge├žirilemedi.

Bu b├Âlgeye kimin komuta edece─či konusu da ├žok say─▒da yaz─▒┼čmaya konu oldu. Albay Mustafa Kemal, (1 Haziran) Ordu kurmay Ba┼čkan─▒ Kaz─▒m BeyÔÇÖe b├Âlgeyle ilgili komuta ├Ânerisi g├Ât├╝rd├╝:

B├╝t├╝n Kuzey Grubu cephesinin tek elden (ve ba┼čar─▒yla) y├Ânetilebilmesi i├žin kararg├óh─▒ Bigal─▒ ya da MaltepeÔÇÖde kurulacak Kuzey Grup Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna ba─čl─▒ olmak ├╝zere; KumtepeÔÇÖden AnafartalarÔÇÖa kadar olan b├Âlge i├žin kararg├óh─▒ KemalyeriÔÇÖnde olmak ├╝zere Ar─▒burnu KuvvetleriÔÇÖnin ba─č─▒ms─▒z ve sorumlu bir komutan─▒n elinde bulunmas─▒; gerek Kabatepe ve gerekse A─č─▒ldere-Anafartalar m─▒nt─▒kalar─▒n─▒n ba─č─▒ms─▒z bir komuta heyetinin eline verilmesiÔÇŽ

Ama uygulama b├Âyle olmad─▒ÔÇŽ 4 HaziranÔÇÖda birliklerine ilave bir tabur verilen 19. T├╝menÔÇÖin g├Ârev alan─▒ Sazl─▒dere ve Anafartalar Azma─č─▒ aras─▒ndaki m─▒nt─▒kaya kadar uzat─▒ld─▒. 19. T├╝men Komutan─▒ Albay Mustafa Kemal kararg├óh─▒n─▒, g├Âr├╝┼č alan─▒n─▒n Sazl─▒dere ├ževresini de kapsayacak ┼čekilde olmas─▒ i├žin D├╝ztepeÔÇÖye ta┼č─▒d─▒. Ama ayn─▒ anda iki cepheyi de tam olarak g├Ârmek m├╝mk├╝n olam─▒yordu.

Yaz─▒┼čmalar s├╝rd├╝ gitti. Albay Mustafa Kemal bu kez 18 HaziranÔÇÖda yazd─▒─č─▒ bir raporda, ─▒srarla, d├╝┼čman─▒n Sazl─▒dere ├╝zerinden bir hamle yapmas─▒n─▒n ├žok muhtemel oldu─čunu ve d├╝┼čman─▒n Keskintepe-┼×ahins─▒rt ve onun daha do─čusundaki Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna h├╝cum te┼čebb├╝s├╝nde bulunmas─▒ halinde; Conkbay─▒r─▒, A─č─▒l ve Pilavtepe kuzeyinde konu┼čland─▒r─▒lmas─▒ gereken ihtiyatlarla kar┼č─▒lanacak olmas─▒n─▒ savunuyor, al─▒nmas─▒ gereken ilave tedbirleri en ince detaylar─▒na s─▒ral─▒yordu.

3.Kolordu Komutan─▒ Esat Pa┼ča ve Grup Kurmay Ba┼čkan─▒, bu kayg─▒lar─▒ do─čru bulmuyordu. Albay Mustafa KemalÔÇÖi ikna edebilmek ve tart─▒┼č─▒lan m─▒nt─▒kay─▒ g├Âzden ge├žirmek ├╝zere 19. T├╝men Kararg├óh─▒ÔÇÖna geldi. G├Âr├╝┼čmede ya┼čananlar─▒ Mustafa Kemal anlat─▒yor:

ÔÇťÔÇŽHep birlikte D├╝ztepeÔÇÖye ├ž─▒kt─▒k. Buradan Sazl─▒dere ve bunun kuzey ve g├╝neyindeki arazi ve daha ileride deniz sahili ve kuzeye do─čru Suvla liman─▒ ve orada biten d├╝z ova i├žinde Tuzla G├Âl├╝ ve oradan do─čuya do─čru y├╝kselen tepeler ve en y├╝ksekte Koca├žimen tepesi bir panorama [halinde] g├Âr├╝l├╝yordu.

ÔÇŽBu manzara kar┼č─▒s─▒nda Kolordu Kurmay Ba┼čkan─▒, ÔÇťBu arazide ancak ├žeteler y├╝r├╝yebilirÔÇŁ dedi. Kolordu komutan─▒ bana hitaben dedi ki:

-D├╝┼čman nereden gelecek?
-(Elimle Ar─▒burnu taraf─▒n─▒ ve SuvlaÔÇÖya kadar b├╝t├╝n sahili g├Âstererek) Buradan, dedim.
-Peki farz edelim ki, oralardan gelsin! Nereden hareket edebilecek?
-(Tekrar elimle, Ar─▒burnu taraf─▒ndan ba┼člayarak Koca├žimen tepesine do─čru bir yar─▒m daire i┼čaret ettim) Buradan hareket edecek, dedim. Kolordu Komutan─▒ g├╝lerek omzumu ok┼čad─▒ ve:
-Merak etme Beyefendi, [buradan] gelemezler, dedi.ÔÇŁ[10]

Oysa Mustafa KemalÔÇÖin bu ├Âng├Âr├╝s├╝n├╝n ├žok yerinde oldu─ču, ├žok gecikmeden anla┼č─▒lacakt─▒.

4-6 A─čustosÔÇÖta Anzak b├Âlgesine 13. T├╝men ve Hint Tugay─▒ sevk edilirken, T├╝rklerin dikkatini AnzakÔÇÖtan uzak tutmak i├žin 6-7 A─čustosÔÇÖta Sedd├╝lbahirÔÇÖde aldatmaca sald─▒r─▒lar─▒ yapmak, 6 A─čustosÔÇÖta G├╝ney Anzak cephesindeki Kanl─▒s─▒rtÔÇÖa aldatmaca sald─▒r─▒lar yapmak planlar aras─▒ndayd─▒.

Anzak cephesindeki haz─▒rl─▒klar planlara uygun olarak tamamland─▒. Hem g├╝ney hem de kuzey kesiminde faaliyetlerin ola─čan├╝st├╝ artmas─▒ T├╝rklerin de dikkatini ├žekmi┼čti. 5. Ordu kurmay Ba┼čkan─▒ Yarbay Kaz─▒m Bey, Saros GrubuÔÇÖnu uyararak, d├╝┼čman─▒n ├ž─▒karma giri┼čimine kar┼č─▒ uyan─▒k bulunmalar─▒n─▒ istedi.

Bir taburunu Anzak cephesine destek i├žin g├Ândermesi nedeniyle, Anafartalar kesiminde g├Ârev yapan Alman Binba┼č─▒ Willmer BeyÔÇÖin emrinde sadece 1.500 asker kalm─▒┼čt─▒. Ar─▒burnu kesimindeki T├╝rk cephe hatt─▒nda ise sadece iki t├╝men bulunmaktayd─▒. Mustafa KemalÔÇÖin 19. T├╝meniÔÇÖnin cephesi, sa─čda Sazl─▒dereÔÇÖden K─▒rm─▒z─▒s─▒rtÔÇÖa kadar uzan─▒r. Solda K─▒rm─▒z─▒s─▒rtÔÇÖtan KabatepeÔÇÖye kadar olan kesim 16. T├╝menÔÇÖin g├Ârev alan─▒ndad─▒r. 5. T├╝men geride ihtiyatta tutulmaktad─▒r. Ar─▒burnu-Sedd├╝lbahir aras─▒nda k─▒y─▒ savunmas─▒ndan ise 9. T├╝men sorumludur.

─░tilaf KuvvetleriÔÇÖnin Sedd├╝lbahir A─č─▒ldere ve SuvlaÔÇÖya ├╝├ž kademe haline ├ž─▒kard─▒─č─▒ asker say─▒s─▒ 20.000ÔÇÖi bulmu┼čtu. ─░ngiliz 10. ve 11. t├╝menleri B├╝y├╝k ve K├╝├ž├╝k Kemikli burnu do─čusuna ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒.

6 A─čustosÔÇÖta Ian HamiltonÔÇÖ─▒n planlar─▒ uyar─▒nca ├žok yo─čun bir bombard─▒man─▒n ard─▒ndan harekete ge├žildi. G├╝neyde Sedd├╝lbahirÔÇÖde de dikkatleri o b├Âlgeye ├žekmek i├žin bir b├╝y├╝k sald─▒r─▒ planlanm─▒┼čt─▒. O sald─▒r─▒ saat 16.00ÔÇÖda ba┼člad─▒.

Bir Anzak birli─či ise Ar─▒burnuÔÇÖnda saat 17.30ÔÇÖda 16. T├╝menÔÇÖin cephesine sald─▒rarak, K─▒rm─▒z─▒s─▒rtÔÇÖ─▒n g├╝neyinde bulunan ve ─░ngilizlerin ÔÇťTek ├çam TepesiÔÇŁ ad─▒n─▒ verdi─či Kanl─▒s─▒rtÔÇÖ─▒ bir hamlede ele ge├žirdi. Kanl─▒s─▒rtÔÇÖ─▒n elden ├ž─▒kmas─▒ ├╝zerine harekete ge├žen Kuzey Grubu Komutan─▒ Esat Pa┼ča, ihtiyattaki 5. T├╝menÔÇÖi derhal 16. T├╝menÔÇÖin arkas─▒na yana┼čt─▒rd─▒, sol kanat a├ž─▒─č─▒ndaki 9. T├╝menÔÇÖe de cepheye yakla┼čma emri verdi.

16.T├╝men art arda h├╝cum yapmas─▒na ra─čmen bu kritik noktay─▒ geri alamay─▒nca, 16. T├╝men kesiminde cephenin yar─▒lmas─▒ tehlikesi olu┼čtu. Ordu Komutanl─▒─č─▒ bu geli┼čmeler ├╝zerine Sedd├╝lbahirÔÇÖde sava┼čan G├╝ney GrubuÔÇÖnun ihtiyat─▒ Yarbay Cemil [Conk] komutas─▒ndaki 4. T├╝menÔÇÖi kuzeye kayd─▒rarak tedbir almaya ├žal─▒┼čt─▒. 19. T├╝men cephesine de taarruz edildiyse de, bunlar geri p├╝sk├╝rt├╝ld├╝. 16. T├╝men her ne kadar Kanl─▒s─▒rtÔÇÖ─▒ geri alamad─▒ysa da, d├╝┼čman─▒n ilerlemesine de imk├ón tan─▒mad─▒.

Saat 22.00 s─▒ralar─▒nda Anzak taarruz kollar─▒ da ├Âng├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi Sazl─▒dere vadisi ile Azmak dere aras─▒ndaki 5 kilometre geni┼čli─čindeki araziden kuzeye do─čru ilerlemektedir. Buras─▒ Mustafa KemalÔÇÖin ─▒srarla ÔÇťolas─▒ bir d├╝┼čman harekat─▒na kar┼č─▒ kuvvetli tutulmas─▒ÔÇŁ i├žin Esat Pa┼čaÔÇÖy─▒ uyard─▒─č─▒ ve Esat Pa┼čaÔÇÖn─▒n da ÔÇťMerak etme Beyefendi, [buradan] gelemezlerÔÇŁ dedi─či yerdir.

├ťstelik Anzak taarruz kollar─▒ ile SuvlaÔÇÖya ├ž─▒kan kolordunun kar┼č─▒s─▒nda, o kesimden sorumlu olan Yarbay Willmer BeyÔÇÖin, toplam─▒ bir alaya e┼čit k├╝├ž├╝k ve da─č─▒lm─▒┼č durumdaki birliklerinden ba┼čka birlik yoktur.[11]

19.T├╝men Komutan─▒ Albay Mustafa Kemal, 6-7 A─čustos gecesi t├╝men cephesinin sabaha kadar ate┼č alt─▒na al─▒nd─▒─č─▒n─▒ belirtti─či an─▒lar─▒nda, ┼č├Âyle diyordu:

ÔÇťÔÇŽGece yar─▒s─▒ndan sonra 01.10ÔÇÖda ┼ču emri verdim:
Genel durum ├žok ├Ânemlidir. Kumandanlar ve subaylardan her zamankinden fazla ola─čan├╝st├╝ uyan─▒kl─▒k ve fedak├órca ├žaba isterim.ÔÇŁ
[12]

Albay Mustafa Kemal, saat 03.30ÔÇÖda k─▒talara bir emir daha g├Ândererek, d├╝┼čman─▒n her an taarruz edebilece─čini, siperler aras─▒ mesafenin k─▒sa olmas─▒ nedeniyle, askerin h├╝cumlara an─▒nda cevap verebilmesi i├žin mutlaka uyan─▒k ve silah kullanmaya haz─▒r tutulmas─▒n─▒ ister.

19.T├╝men Kararg├óh─▒ÔÇÖna bir k─▒s─▒m yaral─▒lar gelir. Hepsi de s├╝ng├╝yle yaralanm─▒┼čt─▒r. Bunlar─▒n ifadelerine g├Âre, A─č─▒ldere m─▒nt─▒kas─▒nda kuvvetli d├╝┼čman k─▒talar─▒ bask─▒n yapm─▒┼č ve 14. AlayÔÇÖ─▒ k─▒smen esir ald─▒─č─▒ gibi k─▒smen de geriye p├╝sk├╝rtm├╝┼čt├╝. Sadece 19. T├╝menÔÇÖin de─čil, b├╝t├╝n Ar─▒burnu kuvvetlerinin vaziyeti ├žok fazla kritik hale gelmi┼čti.[13]

07 A─čustos g├╝n├╝ sabaha kar┼č─▒ 04.45ÔÇÖte d├╝┼čman 19. T├╝men cephesine h├╝cuma kalkt─▒. Fakat Mehmet├ži─čin direni┼či h├╝cumu k─▒rd─▒. D├╝┼čman askerlerinden siperlere girmeyi ba┼čarabilenler orada yok edildi.

Saat 05.00ÔÇÖe do─čru bu kez 9. T├╝menÔÇÖin sa─č kanad─▒na, CesarettepesiÔÇÖne ikinci bir h├╝cum yap─▒ld─▒. Taarruz ├žok b├╝y├╝k zayiat nedeniyle durdu. Ama s├╝rekli bir taciz hali de s├╝r├╝p gitti.

Albay Mustafa Kemal Bey, Ar─▒burnuÔÇÖnda 19. T├╝men cephesinin neden bu denli a─č─▒r sald─▒r─▒ alt─▒nda kald─▒─č─▒n─▒ da ┼č├Âyle de─čerlendiriyor:

ÔÇťÔÇŽBence d├╝┼čman─▒n as─▒l maksad─▒, genel harek├ót─▒nda kesin hedef kabul etti─či Koca├žimen silsilesine, ayn─▒ zamanda 19ÔÇÖuncu T├╝menÔÇÖi de geri p├╝sk├╝rterek ula┼čmaktan ibaretti. T├╝men cephesinin, Ar─▒burnu-Koca├žimen y├Ân├╝n├╝ kapatmas─▒ itibar─▒yla ta┼č─▒d─▒─č─▒ ├Ânem benim tahminimi hakl─▒ g├Âsterebilir. D├╝┼čman t├╝mene yapt─▒─č─▒ h├╝cumlara ├╝├ž d├Ârt livadan (tugay) a┼ča─č─▒ kuvvet tahsis etmemi┼čti.

─░lk h├╝cumda verdi─či b├╝y├╝k kay─▒plara ra─čmen sald─▒r─▒y─▒ yenilemesi t├╝men cephesinde takip etti─či gayenin ciddiyetine gayet a├ž─▒k bir kan─▒tt─▒r.ÔÇŁ[14]

Sald─▒r─▒lar p├╝sk├╝rt├╝l├╝yordu ama 19. T├╝men i├žin daha b├╝y├╝k bir tehlike de bu noktada ba┼č g├Âsteriyordu. Albay Mustafa KemalÔÇÖin de i┼čaret etti─či gibi, d├╝┼čman birlikleri A─č─▒ldere ├╝zerinden ┼×ahins─▒rt ile Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna, 9. T├╝menÔÇÖin arkas─▒na do─čru ilerliyordu. Bu hareket b├╝t├╝n Ar─▒burnu cephesinin d├╝┼čmesine yol a├žacak kadar ├Ânemliydi. Anzak sa─č taarruz kolu T├╝rk ileri karakollar─▒n─▒ atarak ┼×ahin TepeÔÇÖyi ele ge├žirdi. Conkbay─▒r─▒-Koca├žimen hatt─▒nda o s─▒rada T├╝rk birli─či de yoktu. 19. T├╝men cephesinde yinelenen h├╝cumlar nedeniyle t├╝m kuvvet cepheye ba─članm─▒┼č durumdayd─▒, Mustafa Kemal BeyÔÇÖin g├Ârev alan─▒ d─▒┼č─▒nda olmas─▒na ra─čmen Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna yeti┼čtirilecek ilave kuvvet de bulunmuyordu. Sadece 72. AlayÔÇÖ─▒n 1. TaburuÔÇÖndan iki b├Âl├╝k Sazl─▒dereÔÇÖnin memba taraf─▒na g├Ânderilebildi. D├╝┼čman─▒n taarruz do─črultusunu kapayacak ilk kuvvetler de bunlar oldu.

S─▒k─▒nt─▒ giderek b├╝y├╝yordu. Anafartalar b├Âlgesinde ciddi bir komuta sorunu vard─▒. ─░ngilizler-Anzaklar sald─▒r─▒yor, T├╝rk taraf─▒ ise belirsizlikler i├žerisinde bocal─▒yordu.

Bu s─▒rada Kuzey GrubuÔÇÖna ba─čl─▒ 9. T├╝men Komutan─▒ Albay KannengiesserÔÇÖin emriyle 25. AlayÔÇÖdan iki tabur Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna kayd─▒r─▒ld─▒. Bu kuvvet, o saate kadar 19. T├╝menÔÇÖden Mustafa Kemal taraf─▒ndan Sazl─▒dere kesimine g├Ânderilen 72. AlayÔÇÖ─▒n 1. Taburundan iki b├Âl├╝k ve bir ara Mustafa KemalÔÇÖin emrine verilip sonradan geri al─▒nan [5. T├╝menÔÇÖe ba─čl─▒] 14. AlayÔÇÖ─▒n 1. Taburu taraf─▒ndan tutulan Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna yeti┼čti. Bu s─▒rada 72. AlayÔÇÖ─▒n 3. Taburu da Sazl─▒dere i├žinden ve Keskins─▒rt ile ┼×ahins─▒rtÔÇÖ─▒n g├╝ney yama├žlar─▒ndan ilerlemek isteyen d├╝┼čman kuvvetlerini t├╝fek ve mitraly├Âz ate┼či alt─▒nda tutuyordu. 9. T├╝men Komutan─▒ Kannengiesser, b├Âlgede bulunan 64. Alay─▒ da Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna sevk etti.

Art─▒k Conkbay─▒r─▒ÔÇÖnda kumanday─▒, Mustafa KemalÔÇÖin ÔÇťOsmanl─▒ OrdusuÔÇÖnda g├Ârev yapan Alman subaylar─▒n─▒n en muktedirlerindendiÔÇŁ diye tan─▒mlad─▒─č─▒ Kannengiesser BeyÔÇÖin komuta etti─či 9. T├╝men ├╝stlenmi┼čti.[15]

Sabah 07.00ÔÇÖde Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ula┼čan Albay KannengiesserÔÇÖin birlikleri hen├╝z gelmemi┼čti. Alman Albay ke┼čif yaparken, ┼×ahin TepeÔÇÖye yerle┼čmi┼č olan d├╝┼čman─▒n makineli t├╝fek ate┼čiyle yaralan─▒r, komutay─▒ T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ Binba┼č─▒ Hulusi Bey ├╝stlenir. T├╝menin iki alay─▒ vard─▒r. ─░kisi de a├ž─▒larak sava┼č d├╝zeni al─▒r. D├╝┼čman─▒n sa─č taarruz kolu h├╝cuma kalkar. Yeni Zelandal─▒lar ve Gurkhalar─▒n bu ilk h├╝cum dalgas─▒n─▒ 9. T├╝men durdurur. Saat 13.30ÔÇÖda Conkbay─▒r─▒-Koca├žimenÔÇÖdeki kuvvetlerin komutanl─▒─č─▒na 4. T├╝men Komutan─▒ Yarbay Cemil Conk getirilecektir.

Conkbay─▒r─▒ kesimindeki T├╝rk cephesi, y├╝z├╝ bat─▒ya d├Ân├╝k olarak soldan sa─ča ┼ču d├╝zeni alm─▒┼čt─▒r: Solda Mustafa KemalÔÇÖin g├Ânderdi─či b├Âl├╝kler, ortada 9. T├╝men, sa─čda Willmer BeyÔÇÖin m├╝frezesinden birka├ž k├╝├ž├╝k birlik.

Daha sarp bir araziden ilerleyen Anzak sol taarruz kolu ise hem yorulmu┼č hem de ad─▒m ad─▒m gerileyen k├╝├ž├╝k T├╝rk birliklerince kay─▒p verdirilerek y─▒prat─▒lm─▒┼čt─▒. Koca├žimenÔÇÖe taarruzu erteleyip, takviye isterler, hemen bir tugay yola ├ž─▒kar─▒l─▒r.

SuvlaÔÇÖya ├ž─▒kar─▒lan birlikler de Anafartalar ovas─▒na do─čru, biraz yorgunluk, biraz General StopfordÔÇÖun a─č─▒rdan almas─▒ ve biraz da k├╝├ž├╝k T├╝rk birliklerinin direni┼či nedeniyle a─č─▒r a─č─▒r ilerlemesini s├╝rd├╝r├╝r.[16]

Bu arada 9. T├╝men ┼×ahin TepeÔÇÖyi geriye almak i├žin taarruz eder ama ba┼čar─▒l─▒ olamaz. Bu arada d├╝┼čman da 19. T├╝men cephesine birka├ž kez sald─▒r─▒r, geri p├╝sk├╝rt├╝l├╝r ama savunmadaki zayiat da a─č─▒rd─▒r.

Durum giderek kritikle┼čmektedir. Liman von Sanders Saros GrubuÔÇÖnu iki t├╝meniyle Anafartalar kesimine do─čru yola ├ž─▒kar─▒r. Saros Grup Komutan─▒ Albay Ahmet Fevzi BeyÔÇÖi Anafartalar Grup Komutanl─▒─č─▒na getirir. Ayr─▒ca Yarbay Cemil Conk ve Yarbay WillmerÔÇÖin birliklerini de Esat BeyÔÇÖden alarak Ahmet Fevzi BeyÔÇÖe ba─člar. Saros GrubuÔÇÖndan 7. ve 12. t├╝menlerin g├Ârevi geldikleri gibi Anafarta Ovas─▒ÔÇÖna yay─▒lan ve ovay─▒ ├ževreleyen tepelere y├╝r├╝yen d├╝┼čmana taarruz ederek durdurmak, bu birliklerin Anzak taarruz kollar─▒yla birle┼čmesini ├Ânlemektir. Aksi halde T├╝rk cephesi bat─▒dan ve kuzeyden ku┼čat─▒lm─▒┼č olacak ve i┼č bitecektir.

Liman von Sanders 8 A─čustos g├╝n├╝ rastlant─▒ eseri karargah─▒nda g├Ârd├╝─č├╝, demiryolu i┼člerinden sorumlu Yarbay PoetrichÔÇÖi, KannengiesserÔÇÖin cephede yaralanmas─▒ nedeniyle bo┼čalan ve Kurmay Ba┼čkan─▒ Binba┼č─▒ Hulusi BeyÔÇÖin vekaleten y├Ânetti─či 9. T├╝menÔÇÖe komutan olarak atar. Sava┼č deneyimi olmayan Poetrich kendisinden ├╝st r├╝tbeli subaylara komuta etmeye kalk─▒┼č─▒r, ate┼č alt─▒nda kal─▒nca da bir yerlere saklan─▒r. Kriz ├ž─▒kar…

Conkbay─▒r─▒ÔÇÖndaki buhran─▒ ├Â─črenen Esat Pa┼ča, o s─▒rada G├╝ney GrubuÔÇÖnun komutan─▒ olan karde┼či Vehip Pa┼čaÔÇÖdan yard─▒m ister. Vehip Pa┼ča iki alayl─▒ [23. ve 24. alaylar] 8. T├╝menÔÇÖi yollar. Conkbay─▒r─▒ art─▒k komutas─▒ alt─▒nda de─čildir ama Esat Pa┼ča durumun ne kadar kritik oldu─čunu bildi─či i├žin inisiyatif kullan─▒r, 24. AlayÔÇÖ─▒ Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna y├╝r├╝mekte olan d├╝┼čmana taarruza g├Ânderir. 24. Alay o gece Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ula┼č─▒p cepheye girer ama d├╝┼čman─▒ geri s├╝remez.[17]

Yeni kurulan Anafartalar GrubuÔÇÖnun komutas─▒n─▒ ├╝stlenen Ahmet Fevzi Bey ise ÔÇťAsker yol yorgunuÔÇŁ, ÔÇťT├╝m birlikler ula┼čmad─▒ÔÇŁ gibi ├že┼čitli gerek├želerle taarruzu art arda erteler. Sonunda taarruz i├žin ertesi g├╝n├╝ beklemeyi kararla┼čt─▒r─▒r. [Bu hareketi Liman von Sanders taraf─▒ndan derhal g├Ârevden al─▒nmas─▒na neden olacakt─▒r.]

Bu s─▒rada zincirleme olarak ba┼čka geli┼čmeler de ya┼čanmaktayd─▒.

Albay Mustafa Kemal Bey, Conkbay─▒r─▒ÔÇÖnda belki de l├╝zumundan fazla T├╝rk kuvveti bulundu─ču halde, disiplin ve maksat d├óhilinde sevk ve idare edilmemeleri y├╝z├╝nden hepsinin darmada─č─▒n─▒k ve peri┼čan oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝n├╝ ├╝st kademelere iletir. Bir yandan Kuzey Grubu Komutan─▒ Esat Pa┼čaÔÇÖy─▒ bir yandan Grup kurmay Ba┼čkan─▒ÔÇÖn─▒ uyar─▒r, hatt├ó 5. Ordu Komutan─▒ Liman von SandersÔÇÖin dikkatinin komuta sorununun d├╝zeltilmesi konusuna ├žekilmesi i├žin Esat Pa┼čaÔÇÖya istirhamlarda da bulunur. Albay Mustafa Kemal BeyÔÇÖin kendi anlat─▒m─▒yla:

ÔÇŽ[8 A─čustos] d├╝┼čman pek erkenden anlat─▒m─▒ zor bir ┼čiddetle ilerledi. Gerek Ar─▒burnu cephesindeki ob├╝s ve sahra toplar─▒yla gerekse denizdeki harp gemileriyle Conkbay─▒r─▒ÔÇÖn─▒ ate┼č alt─▒na ald─▒. Bu s─▒rada baz─▒ raporlar ald─▒m ki, Conkbay─▒r─▒ vaziyetini pek memnun edici anlatm─▒yordu. Bu raporlardan ba┼čka kurmay ba┼čkan─▒m─▒ ve yaverimi bizzat Conkbay─▒r─▒ ve ┼×ahins─▒rt civar─▒na g├Ânderdim, durumu incelettirdim. Durumda vahamet kesindi. D├╝┼čman Koca├žimen ve ┼×ahins─▒rtÔÇÖ─▒ i┼čgal etmi┼čti. Kendim de bizzat bulundu─čum t├╝men g├Âzetleme yerinden Conkbay─▒r─▒ÔÇÖndaki h├╝cum dalgalar─▒n─▒ g├Âr├╝yordum. O istikametten gelen d├╝┼čman mermileriyle kararg├óh─▒mdaki zabitlerden yaralananlar vard─▒.

D├╝┼čman di─čer taraftan Suvla liman─▒nda da, onun g├╝neyindeki sahillerden de asker ├ž─▒karm─▒┼čt─▒. Bir taraftan da taarruz ediyordu.

Bug├╝ne kadar Anafartalar m─▒nt─▒kas─▒ Kuzey Grubu Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna ba─čl─▒yd─▒ ve Kuzey Grubu Komutanl─▒─č─▒ taraf─▒ndan idare edilmekte idi. O g├╝n emir ve kumandada bir de─či┼čiklik yap─▒ld─▒. Saros Grubu Komutan─▒ Albay [Ahmet] Fevzi BeyÔÇÖin Conkbay─▒r─▒ ve Koca├žimenÔÇÖdeki birlikler de komutas─▒na verilerek Anafartalar Grubu ad─▒ alt─▒nda bir grup kuruldu─ču resmen tebli─č edilmi┼čti. Conkbay─▒r─▒ÔÇÖndaki b├╝y├╝k tehlikeyi yak─▒ndan g├Âr├╝yor ve ├žok ├╝z├╝l├╝yordum. Onun i├žin Kuzey Grubu Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna ┼ču tarzda bir istekte bulundum:

ÔÇťConkbay─▒r─▒ÔÇÖndaki vaziyetin dikkat ├žekici ve nazik oldu─ču anla┼č─▒l─▒yor. Bu hususta ordu komutan─▒n─▒n dikkatlerini ciddi ┼čekilde ├žekmeye ├Ânc├╝l├╝k yapman─▒z─▒ vatan─▒n kurtulu┼ču ad─▒na istirham ederim.ÔÇŁ

Bu anda b├╝y├╝k komutanlar─▒n hepsinde bir gerginlik bulunmaktayd─▒. Ordu Komutan─▒ Liman Pa┼ča Hazretleri taraf─▒ndan K├óz─▒m Bey telefonda benimle g├Âr├╝┼čt├╝. D├╝┼č├╝ncelerimi sordu.

Durumun ├Ânemini s├Âyledim, dedim ki:

ÔÇťDaha bir an (vakit) mevcuttur. Bu an─▒ da (vakti de) kaybedecek olursak, genel bir felaket kar┼č─▒s─▒nda kalmakl─▒─č─▒m─▒z pek g├╝├žl├╝ ihtimaldir.ÔÇŁ

Durumun genel bir hal halini ald─▒─č─▒n─▒, AnafartalarÔÇÖda ├ž─▒km─▒┼č ve ├ž─▒kmakta olan d├╝┼čman kuvvetlerini g├Âz ├Ân├╝ne almak, ona g├Âre genel ├Ânlemler almak gerekti─čini, sevk ve komutay─▒ birle┼čtirebilmek i├žin b├╝t├╝n kuvvetlerin, arac─▒s─▒z tek komuta alt─▒nda bulunmas─▒ndan ba┼čka ├žare kalmad─▒─č─▒n─▒ s├Âyledim.

8-9 A─čustos gecesi saat 21.50 idi ki Kuzey Grubu Komutan─▒, Ordu Komutan─▒ Liman von Sanders Pa┼ča Hazretleri taraf─▒ndan Anafartalar Grubu Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna atand─▒─č─▒ma ili┼čkin emri bildirdi.

Ayn─▒ emirde, hemen hareket ederek 9 A─čustosÔÇÖta yap─▒lmas─▒ emredilmi┼č olan sald─▒r─▒y─▒ ger├žekle┼čtirmem de bulunmaktayd─▒. Bu emir ├╝zerine 27ÔÇÖinci Alay Komutan─▒ ┼×efik BeyÔÇÖi 19ÔÇÖuncu T├╝men Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna vekil b─▒rakt─▒m.[18]

Albay Mustafa KemalÔÇÖin sava┼č─▒ idare etti─či g├Âzlem yerinden, ├çaml─▒tekkeÔÇÖdeki yeni kararg├óh─▒na gitmek ├╝zere at binerek yola ├ž─▒kt─▒─č─▒ anki duygular─▒n─▒ mutlaka aktarmak gerek. Ne de olsa, onun sava┼č boyunca ÔÇťkuzeydeki bir ihtiyat t├╝meninin komutan─▒ olarak kald─▒─č─▒n─▒ÔÇŁ, ÔÇťsadece GeliboluÔÇÖda bulunmu┼č bir kararg├óh subay─▒ oldu─čunuÔÇŁ yazanlar var.

ÔÇŽHastayd─▒m (ÔÇŽ) Yaverim K├óz─▒m Efendi o g├╝n ┼čehit olmu┼čtu. Rasim Efendi isminde di─čer bir s├╝vari subay─▒n─▒ da ald─▒m. D├Ârt ayd─▒r o yerde, yani ate┼č hatt─▒ndan 300 metre geride, cesetlerin koku┼čmas─▒yla bozulmu┼č bir hava solumaktayd─▒m. O gece saat 23.00ÔÇÖte, zindan gibi zifiri karanl─▒klar i├žinde oradan ├ž─▒k─▒nca ilk defa temiz bir hava kar┼č─▒s─▒nda bulundum. Fakat bu g├╝zel havay─▒, karanl─▒k ve belirsizlik i├žinde solumak nasip oluyordu.[19]

Albay Mustafa KemalÔÇÖin anlat─▒m─▒ndan, kendi talebinin tam zaman─▒nda de─čerlendirilmesi sonucu Anafartalar Grubu Komutanl─▒─č─▒na atand─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ anla┼č─▒l─▒yor. Al─▒nmas─▒ gereken ├Ânlemler konusundaki atak tavr─▒, d├╝┼čman─▒n planlar─▒n─▒ tahmin edebilme yetene─či, Anafartalar b├Âlgesine h├ókim olmas─▒, ayr─▒ca ├žok ├žetin ko┼čullarda AnafartalarÔÇÖdaki a─č─▒r sorumlulu─ču kabule haz─▒r duru┼čunun mutlaka etkisi vard─▒r. Ancak o s─▒rada hen├╝z onun da haberdar bulunmad─▒─č─▒, perde arkas─▒ndaki ba┼čka g├Âr├╝┼čmelerin de oldu─čunu an─▒lardan ├Â─čreniyoruz. 3. Kolordu Kurmay Ba┼čkan─▒ Fahrettin AltayÔÇÖ─▒n an─▒lar─▒na g├Âz atal─▒m:

ÔÇť─░┼člerin k├Ât├╝ gitmekte oldu─čunu g├Ârerek, Conkbay─▒r─▒ kesimine, kudretli bir komutan─▒n atanmas─▒ gerekti─čini, onun i├žin M. Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n kolordu komutan─▒ olarak bu b├Âlgeye verilmesini Esat Pa┼čaÔÇÖya s├Âyledim.ÔÇŁ[20]

Esat Pa┼ča da ayn─▒ olay─▒, ÔÇťConkbay─▒r─▒ÔÇÖna komuta etmek ├╝zere, buradaki durumu bilen 19. T├╝men Komutan─▒ M. Kemal BeyÔÇÖin g├Ârevlendirilmesi l├╝zumunu Ordu Komutan─▒ÔÇÖna bildirmek ├╝zere Kurmay Ba┼čkan─▒m Fahrettin arac─▒l─▒─č─▒yla Ordu Kurmay Ba┼čkan─▒ÔÇÖna telefon ettirdimÔÇŁ c├╝mlesiyle anlat─▒yor.

Fahrettin Altay, Esat Pa┼ča ve kendisi ad─▒na bu teklifi telefonla 5. Ordu Kurmay Ba┼čkan─▒ Kaz─▒m BeyÔÇÖe iletir ama Kaz─▒m Bey, Liman Pa┼čaÔÇÖn─▒n kabul edece─čini sanmad─▒─č─▒ cevab─▒n─▒ verir. Fahrettin Altay saat 20.00ÔÇÖde Ordu Kurmay Ba┼čkan─▒ Kaz─▒m BeyÔÇÖi yeniden arar, telefon hatlar─▒ kar─▒┼čm─▒┼čt─▒r, [ba─člant─▒y─▒ beklerken] M. Kemal ile Kaz─▒m BeyÔÇÖin konu┼čmalar─▒na kulak misafiri olur.

Fahrettin Bey, an─▒lar─▒nda bu olay─▒ ┼č├Âyle aktar─▒yor:

“ÔÇŽM. Kemal diyordu ki:
ÔÇťB├╝t├╝n kuvvetler bir elden idare olunursa, ba┼čar─▒ elde edilebilir. AnafartalarÔÇÖa gelen kuvvetleri de benim emrime verirseniz, o zaman kabul ederim.ÔÇŁ

Bu s─▒rada telefon g├Âr├╝┼čmesi kesildi, g├╝lerek Esat Pa┼čaÔÇÖya d├Ând├╝m, ÔÇťBizim teklifimiz olan kolordu komutanl─▒─č─▒n─▒ ├žok g├Ârd├╝ler. ┼×imdi ordu komutan─▒ yapmak zorunda kalacaklar.ÔÇŁ [dedim]

Nitekim 21.45ÔÇÖte, (teklifimizden 8 saat sonra) Mustafa KemalÔÇÖin Anafartalar Grup Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna tayin edildi─či emri geldi.ÔÇŁ [21]

Mustafa Kemal, Anafartalar Grup Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna atanmas─▒yla ilgili detaya girmedi─či i├žin, Ru┼čen E┼črefÔÇÖe anlatt─▒klar─▒ aras─▒nda Ahmet Fevzi BeyÔÇÖin g├Ârevden al─▒nmas─▒ konusuna de─činmiyor. Daha sonraki anlat─▒mlar─▒nda da, a┼ča─č─▒da ├Âzetledi─čimize benzer bilgiler veriyor. Durumu derinlemesine ara┼čt─▒r─▒p, ger├žek nedenleri ayr─▒nt─▒lar─▒yla de─čerlendirebilecek kadar bilgi sahibi olmad─▒─č─▒n─▒ aktarmakla yetiniyor.[22]

Olaylar─▒n geli┼čimini ┼č├Âyle ├Âzetleyebiliriz: ─░ngilizlerin 7 A─čustos sabah─▒ SuvlaÔÇÖya ├ž─▒karma yapmas─▒ ├╝zerine b├Âlgedeki ├žok zay─▒f birlikleri takviye i├žin Saros Grubu ba─čl─▒ birlikleri Anafartalar b├Âlgesine y├╝r├╝t├╝ld├╝. Liman von Sanders, iki t├╝menlik bu grubun 8 A─čustos sabah─▒ ├ž─▒kanlara taarruzunu emretti.

7/8 A─čustos gecesi Koca├žimen ve Anafartalar Ovas─▒ndaki birlikleri de Saros Grup Komutan─▒ Ahmet Fevzi BeyÔÇÖin emrine vererek, Anafartalar Grup Komutanl─▒─č─▒ ad─▒ alt─▒nda toplad─▒.

Anafartalar Grup Komutan─▒ Albay Ahmet Fevzi Bey 8 A─čustos sabah─▒ taarruz etmedi. Durumu ├Â─črenen Liman von Sanders hesap sordu. Albay Ahmet Fevzi Bey[23] ise birliklerinin intikalinin hen├╝z tamamlanmad─▒─č─▒n─▒, kol sonunun al─▒namad─▒─č─▒n─▒ ve askerlerin 40 kmÔÇÖlik y├╝r├╝y├╝┼č nedeniyle ├žok yorgun oldu─čunu bildirdi.

├ľ─čleyin taarruz ├Ânerisine Ahmet Fevzi BeyÔÇÖin, ÔÇťDonanma top├žusunun g├Âz├╝ ├Ân├╝nde g├╝nd├╝z taarruzunun ├žok zayiata neden olaca─č─▒ÔÇŁ yolundaki itiraz─▒ ├╝zerine Liman Pa┼čaÔÇÖn─▒n son emri taarruzun mutlaka 8 A─čustos gecesi ger├žekle┼čtirilmesi oldu.

Ancak Ahmet Fevzi Bey birliklerinin durumunu inceleyip, birlik komutanlar─▒yla da g├Âr├╝┼čt├╝kten sonra taarruzu o gece yapmamay─▒, sabah erkenden sald─▒rmay─▒ uygun buldu. Birliklerine de 9 A─čustos sabah─▒ (ertesi g├╝n) taarruz emrini verdi. Bunu ├Â─črenen Liman Pa┼ča ise o anda Ahmet Fevzi BeyÔÇÖi g├Ârevden ald─▒, yerine Albay Mustafa KemalÔÇÖi atad─▒.[24]

Sonradan ortaya ├ž─▒kan belgeleri g├Âz ├Ân├╝ne ald─▒─č─▒m─▒zda, t├╝m├╝yle Mustafa KemalÔÇÖin dahli veya bilgisi d─▒┼č─▒nda geli┼čen, ba┼čka olaylar─▒n da oldu─čunu g├Âr├╝yoruz.

9.T├╝men komutan─▒ Halil Sami BeyÔÇÖin[25] g├Ârevden al─▒nmas─▒nda oldu─ču gibi, Albay Ahmet Fevzi BeyÔÇÖin de Liman von SandersÔÇÖin gadrine (haks─▒z ├Âfke) u─črad─▒─č─▒ kanaatindeki ─░smet G├Ârg├╝l├╝, elindeki baz─▒ belgeleri yay─▒nlam─▒┼č bulunuyor.

Liman von Sanders 6-7 A─čustos gecesi ─░ngilizlerin SuvlaÔÇÖya bir kolordu ├ž─▒karmakta oldu─čunu haber al─▒nca, saat 21.00ÔÇÖde ├╝├ž t├╝menli Saros GrubuÔÇÖna ba─čl─▒ 7 ve 12. t├╝menlerin haz─▒r olmalar─▒n─▒, saat 22.00ÔÇÖde ise b├Âlgeye en yak─▒n alay─▒n AnafartalarÔÇÖa do─čru y├╝r├╝y├╝┼če ge├žirilmesini emreder.[26]

Vakit gece yar─▒s─▒n─▒ ge├žti─činde ise, 01.40ÔÇÖta bu kez Saros GrubuÔÇÖnun t├╝m├╝yle alarma ge├žmesi, daha ├Ânce yola ├ž─▒kan alaya ilaveten bir alay─▒n daha AnafartalarÔÇÖa g├Ânderilmesi emri gelir.[27]

7 A─čustos sabah─▒ saat 07.00ÔÇÖde Albay Ahmet FevziÔÇÖye pe┼č pe┼če iki emir daha gelir. Birincisinde s├╝ratle Anafartalar b├Âlgesine gelmesi, ikincisinde ise 7. ve 12. t├╝menlerin b├╝t├╝n├╝yle Grup kararg├óh─▒yla birlikte AnafartalarÔÇÖa intikali emredilir.[28]

Bu emirlere ve saatlerine bak─▒ld─▒─č─▒nda, birliklerin AnafartalarÔÇÖa intikaline par├ža par├ža emir verildi─či kolayca anla┼č─▒l─▒yor. ├ç├╝nk├╝ Liman Pa┼ča muhtemelen bir kez daha Bolay─▒rÔÇÖa ├ž─▒karma beklemi┼č, SuvlaÔÇÖdaki harek├ót─▒n aldatmaca oldu─čuna ili┼čkin teredd├╝d├╝ ortadan kalk─▒nca, di─čer birliklerin de AnafartalarÔÇÖa g├Ânderilmesini istemi┼čtir. Bu birliklerden AnafartalarÔÇÖa yak─▒n konumda olanlar 40 km, uzak olanlar ise 55 km. yol y├╝r├╝yecektir. Emrindeki seyyar jandarma taburlar─▒n─▒ Bolay─▒rÔÇÖda kalan 6. T├╝menÔÇÖin emrine veren 12. T├╝men, t├╝m birlikleriyle 7 A─čustos g├╝n├╝ ancak saat 12.00ÔÇÖde y├╝r├╝y├╝┼če ba┼člar.[29]

Ahmet Fevzi Bey 5. OrduÔÇÖya y├╝r├╝y├╝┼č├╝n arkas─▒ al─▒nd─▒ktan sonra yola ├ž─▒kaca─č─▒n─▒ bildirmi┼čtir. 12. T├╝menÔÇÖin y├╝r├╝y├╝┼če ge├žmesinin ard─▒ndan Ahmet Fevzi Bey de otomobille Ordu Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna gider. Kendi verdi─či bilgiye g├Âre, Ordu Komutan─▒ Liman von Sanders ile Yalova K├Ây├╝ÔÇÖnde 14.45ÔÇÖte bulu┼čur.[30]

Ahmet Fevzi BeyÔÇÖin raporundan anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre, Liman Pa┼ča taarruz emrini burada s├Âzl├╝ olarak vermi┼čtir. Ahmet Fevzi BeyÔÇÖin taarruz konusunda herhangi bir itiraz─▒ yoktur. Emri al─▒r, saat 16.00ÔÇÖda g├Ârev b├Âlgesine gitmek ├╝zere ayr─▒l─▒r. Liman Pa┼ča an─▒lar─▒nda, 8 A─čustos g├╝n├╝ sabah erkenden taarruz emri verdi─čini anlat─▒yor. Ahmet Fevzi Bey ise saat belirtmeden 8 A─čustos g├╝n├╝ diyor. Neredeyse 100 y─▒ll─▒k tart─▒┼čman─▒n can al─▒c─▒ noktas─▒ burada. Ahmet Fevzi Bey daha kararg├óhtayken, von SandersÔÇÖten ald─▒─č─▒ talimatlara uygun ilk emirlerini kendi birliklerine g├Ânderiyor. Ama emirlerde hi├ž saat yok, ÔÇťbirlikler topland─▒ktan sonraÔÇŁ ifadesi var.

Bu arada Ordu, Anafartalar Grup Komutanl─▒─č─▒ kuruldu─čuna ili┼čkin sabahtan birliklere telefonla bilgi verir, ayn─▒ gece saat 22.00ÔÇÖde de yaz─▒l─▒ emir yay─▒nlan─▒r.[31]

Birliklerin AnafartalarÔÇÖa intikali, mesafe ve yola ├ž─▒k─▒┼č zamanlar─▒ndaki farkl─▒l─▒k nedeniyle -ve ├žok do─čal olarak- farkl─▒ saatlerde ger├žekle┼čiyor. ├ťstelik t├╝m birliklerin toplanabilmi┼č olmas─▒ i├žin beklenen 12. T├╝men, 20 saatlik bir y├╝r├╝y├╝┼č├╝n ard─▒ndan ancak 8 A─čustos g├╝n├╝ sabah 08.00 gibi g├Ârev yerine ula┼čacakt─▒r.

Ahmet Fevzi Bey daha Harp AkademisiÔÇÖnden kurmay y├╝zba┼č─▒ olarak mezun oldu─čunda AlmanyaÔÇÖya g├Ânderilmi┼č, 4 y─▒l AlmanyaÔÇÖda e─čitim g├Ârm├╝┼čt├╝r. Dolay─▒s─▒yla ├žok iyi derecede Almanca bilmektedir. Liman Pa┼ča ile aralar─▒nda lisan sorunu ya┼čanm─▒┼č olabilece─či ihtimali ├žok d├╝┼č├╝k.

Gece g├Ârevden al─▒nan Ahmet Fevzi Bey, ertesi sabah, 9 A─čustosÔÇÖtaki Birinci Anafartalar ZaferiÔÇÖnin kazan─▒ld─▒─č─▒ g├╝n cepheden ayr─▒l─▒r, ─░stanbulÔÇÖa d├Âner. 12 g├╝n sonra da emekli edilir. Bunun ├╝zerine durumu anlatan bir rapor yazarak Ba┼čkomutanl─▒─ča g├Ânderir. Hakl─▒ g├Âr├╝lm├╝┼č olmal─▒ ki, eyl├╝l ba┼č─▒nda yeniden g├Âreve al─▒n─▒r, ama cephedeki bir birli─če komutan yap─▒lmaz, ViyanaÔÇÖya askeri ata┼če olarak g├Ânderilir. Arkas─▒ndan sava┼čtaki hizmetlerinden dolay─▒ bir madalya ve iki ni┼čan ile onurland─▒r─▒l─▒r.

14 Kas─▒m 1915 g├╝n├╝, kendisi yurt d─▒┼č─▒na gitmi┼č olmas─▒na ra─čmen dedikodular─▒n ard─▒ arkas─▒ kesilmedi─či gerek├žesiyle, Sadrazaml─▒k makam─▒na bir mektup g├Ânderir. Sadece Liman von Sanders ve 1. Anafartalar Sava┼č─▒ ile ilgili b├Âl├╝m├╝n├╝ aktaral─▒m:

ÔÇťÔÇŽEmir ve komutada zaaf g├Âstermedim. Bilakis bir hezimete mani olmak i├žin emrin esas─▒ndan sapma ile b├╝y├╝k bir sorumlulu─ču bile bile ├╝stlenerek karar─▒mda ┼čiddetle sebat g├Âsterdim. Ve bu sayede muhakkak bir felaketin ├Ân├╝n├╝ alarak, onun yerine muvaffakiyet temin ettim. Ve bu husus orduda herkes├že malumdur.

ÔÇŽAnafartalar G├╝n├╝ Mare┼čal Pa┼čaÔÇÖn─▒n [von Sanders] sava┼č─▒n durumu hakk─▒ndaki g├Âr├╝┼čleri, ger├žek duruma tamamen ayk─▒r─▒ idi.

…Asker 24 saatten beri aral─▒ks─▒z y├╝r├╝yerek taarruz edecek. 12. T├╝men hen├╝z toplanamam─▒┼č. Kuvveti 5.600 t├╝fek. D├╝┼čman─▒n kuvveti 16.000 t├╝fekten ibaretti. G├╝nd├╝z saat 15.00ÔÇÖten sonra taarruzun yap─▒lmas─▒ imk├óns─▒z, ┼čafak vaktine ertelenmesi zorunlu idiÔÇŽ Ve ben taarruzu ┼čafak erteledi─čim i├žin itaatsizlikle su├žlanarak o ak┼čam komutanl─▒ktan el ├žektim. Fakat ertesi sabah cereyan eden muharebenin neticesi, benim fikrimin do─črulu─čunu ve Mare┼čalin karar─▒n─▒n isabetsizli─čini a├ž─▒k├ža ortaya koydu─čundan, kararg├óhta ortaya ├ž─▒kan mahcubiyet dolay─▒s─▒yla hakk─▒mda bir├žok takibat─▒n sonradan sonraya icad─▒na sebep oldu.[32]

18 Mart Deniz Sava┼č─▒ÔÇÖnda ÔÇôve M├╝stahkem Mevki Komutan─▒ Albay Cevat BeyÔÇÖin yoklu─čunda- saat 14.00ÔÇÖe kadar M├╝stahkem MevkiÔÇÖyi y├Âneten ve m├╝ttefik filosunun ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖndan ge├ži┼čine izin vermeyen Kurmay Ba┼čkan─▒ Yarbay Selahaddin Adil Bey[33], ┼čimdi ise Albay Ahmet Fevzi BeyÔÇÖin komuta etti─či 16. KolorduÔÇÖya ba─čl─▒ 12. T├╝menÔÇÖin komutan─▒d─▒r. 12.T├╝men Sedd├╝lbahirÔÇÖdeki kanl─▒ muharebelerin ard─▒ndan, dinlenmesi i├žin Saros GrubuÔÇÖna kayd─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

Selahaddin Adil Bey an─▒lar─▒nda, o g├╝nlerde komutan─▒ olan Ahmet Fevzi BeyÔÇÖin anlat─▒mlar─▒yla ayn─▒ paraleldeki ifadelerle olay─▒ anlat─▒yor. Hatt├ó Liman von SandersÔÇÖin AnafartalarÔÇÖdaki durumu tam bilmedi─čini, taarruz emretti─či 8 A─čustos g├╝n├╝ itibar─▒yla, durumun yak─▒n bir tehlike i├žermedi─čini de vurguluyor:

ÔÇŽ├ľ─čleden sonra saat 14.00ÔÇÖte 7. T├╝men Komutan─▒ ile ├çamtekkeÔÇÖde grup kararg├óh─▒na gitti─čimiz zaman, t├╝menlerin bug├╝n d├╝┼čmana taarruz etmelerinin ordu komutanl─▒─č─▒nca talep edildi─čini [├Â─črendik]. Buna kar┼č─▒; b├╝t├╝n birliklerin 24 saatten fazla bir m├╝ddet adi bir yol ├╝zerinde 50 kmÔÇÖye yak─▒n bir mesafe y├╝r├╝mekle yorulmu┼č ve y├╝r├╝y├╝┼č kollar─▒n─▒n mecburen normalden fazla derinlik kazanmas─▒ndan dolay─▒ baz─▒ birliklerin ve genel olarak perakende birliklerin hen├╝z cephe gerisine yeti┼čmemi┼č olduklar─▒n─▒, komutanlar─▒n haritas─▒ bile bulunmayan ve tan─▒nmayan bir m─▒nt─▒kada gemi ate┼čleri alt─▒nda taarruz yap─▒lmas─▒n─▒n olumlu bir netice vermeme ihtimali oldu─čundan ve d├╝┼čman─▒n cephe ilerisinde herhangi bir hareketi g├Âr├╝lmedi─či gibi, hakim mevkiler emniyet birlikleriyle i┼čgal edilmi┼č oldu─čundan hemen bir taarruz yap─▒lmas─▒na da l├╝zum g├Ârmediklerini ve bu birliklerin cepheye yana┼čt─▒r─▒l─▒p, arazi ve m─▒nt─▒kalar─▒n─▒, taarruz hedeflerini g├Âr├╝p anlamalar─▒na ve yorgunluklar─▒n─▒ almaya vakit b─▒rak─▒l─▒p 9 A─čustosÔÇÖta ┼čafakla beraber taarruza ge├žilmesinin uygun olaca─č─▒ hususunda, G├╝ney GrubuÔÇÖnda ilk ├ž─▒karma s─▒ras─▒nda yapt─▒r─▒lan kanl─▒ ve sonu├žsuz taarruzlardan ders alm─▒┼č bulunan her iki t├╝men komutan─▒yla beraber g├Âr├╝┼č bildirdiler.

Grup Komutan─▒ [A. Fevzi Bey] t├╝men komutanlar─▒n─▒n bu g├Âr├╝┼člerini hal ve duruma uygun bularak taarruzun 9 A─čustos sabah─▒ yap─▒lmas─▒n─▒ kabul etmi┼č ve orduya da bildirmi┼čti.

Bu karar ve grup emrinin ├žok yerinde oldu─čunu ya┼čananlar g├Âstermi┼č ise de, kurmay subay okulunda kendisinden ├žok istifade etmi┼č oldu─čumuz de─čerli bir zat olan Fevzi BeyÔÇÖi, ├╝zerine ald─▒─č─▒ bu a─č─▒r mesuliyetten dolay─▒, k├Ât├╝ talih eseri olarak takdir yerine Liman Pa┼čaÔÇÖn─▒n gadrine u─čramaktan kurtaramam─▒┼čt─▒r.[34]

Sava┼člarda birliklerin yorgunken taarruz etti─či ├Ârnekler de elbette var. D├╝┼čman─▒n AnafartalarÔÇÖda geldi─či noktan─▒n ve i├žinde bulunulan durumun b├╝y├╝k tehlike olu┼čturdu─čuna ili┼čkin veriler kolayca g├Âz ard─▒ edilemez. Bu nedenle Ahmet Fevzi BeyÔÇÖin davran─▒┼č tarz─▒ ve taarruzu ertesi sabaha b─▒rakma karar─▒n─▒n do─črulu─ču-yanl─▒┼čl─▒─č─▒ y─▒llard─▒r tart─▒┼č─▒l─▒yor. Bak─▒┼č a├ž─▒s─▒na g├Âre, kimileri Ahmet Fevzi BeyÔÇÖi Mehmet├ži─či d├╝┼čman ate┼činden korudu─ču d├╝┼č├╝ncesiyle hakl─▒ buluyor, kimileri ise b├Âylesine kritik bir anda g├Ârevi savsaklad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nerek haks─▒zl─▒─č─▒na kanaat getiriyor.

Kararg├óhtaki ilk saatlerini Ru┼čen E┼črefÔÇÖe anlat─▒rken konuyu ├žok ├Âzet ge├žen Mustafa Kemal Bey, Ulu─č ─░─čdemirÔÇÖin kaleme ald─▒─č─▒ ÔÇťAnafartalar Muharebelerine Ait Tarih├žeÔÇŁde[35] ise, Anafartalar Grup Komutanl─▒─č─▒n─▒ hangi ko┼čullarda devral─▒p i┼če ba┼člad─▒─č─▒na ili┼čkin detay veriyor. Yaz─▒lanlar, o g├╝n AnafartalarÔÇÖda kar┼č─▒ kar┼č─▒ya bulundu─ču sorunlar─▒n anla┼č─▒lmas─▒ bak─▒m─▒ndan ├Ânemlidir.

G├╝mb├╝rdekbay─▒r─▒ÔÇÖn─▒n 1,5 km kadar g├╝neyindeki bir yerde kurulmu┼č bulunan Anafartalar Grup Komutanl─▒─č─▒ Kararg├óh─▒ÔÇÖna saatler gece yar─▒s─▒n─▒ ge├žtikten sonra 01.30ÔÇÖda ula┼čabilen Albay Mustafa Kemal, ilk i┼č olarak Grup Kurmay Ba┼čkan─▒ Hayri BeyÔÇÖe ├╝├ž soru y├Âneltir:

1)D├╝┼čman nerede, kuvvetini anlayabildiniz mi?
2)Gruba ba─čl─▒ 7. ve 12. T├╝menler ┼čimdi nerelerde ve ne vaziyette bulunuyorlar?
3)Anafartalar Grup Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖnca t├╝menlere verilen en son emir nedir?

Hayri Bey bu sorular─▒ ayd─▒nlat─▒c─▒ ┼čekilde cevaplayamay─▒nca, Mustafa Kemal Bey, eski kumandan Ahmet Fevzi BeyÔÇÖin nerede oldu─čunu sorar, ÔÇť├çad─▒r─▒nda uyuyorÔÇŁ cevab─▒n─▒ al─▒r. Uyand─▒r─▒l─▒p, kendisinden en son verdi─či emrin al─▒nmas─▒n─▒ ister. Biraz sonra Kurmay Ba┼čkan─▒ Hayri Bey d├Âner, o anda yazm─▒┼č oldu─ču imzas─▒z notu g├Âsterir.

Mustafa Kemal, ÔÇťVerdi─či emir bu ise imza etsinÔÇŁ diye notu yeniden Ahmet Fevzi BeyÔÇÖe g├Ânderir. Ama Kurmay Ba┼čkan─▒ az sonra yeniden gelir, Ahmet Fevzi Bey, ÔÇťson emirÔÇŁ diye g├Âsterilen notu imzalamam─▒┼čt─▒r.

Mustafa KemalÔÇÖin ÔÇťAnafartalar Muharebelerine Ait Tarih├žeÔÇŁde yazd─▒klar─▒ndan, g├Ârevden al─▒nan komutan─▒n yeni komutana [durumun ciddiyetinin gerektirdi─či gibi] devir-teslim yapmad─▒─č─▒n─▒ anl─▒yoruz. ├ç├╝nk├╝ Ahmet Fevzi Bey, birliklerinin yeri ve durumunu, birka├ž saat sonras─▒ i├žin ak┼čamdan emretti─či ┼čafak taarruzuyla ilgili ya┼čamsal ├Ânem ta┼č─▒yan bilgileri, yeni komutanla payla┼čm─▒yor. Odas─▒na girip ├ž─▒kan Hayri BeyÔÇÖden hangi hayati sorulara cevap arand─▒─č─▒n─▒ ├Â─črendi─či belli, ├ž├╝nk├╝ ortada herhangi bir n├╝shas─▒ bulunmad─▒─č─▒ i├žin, ak┼čamdan verdi─či emirlerin bir k─▒sm─▒n─▒ ÔÇôtabii do─čru hat─▒rlayabildiyse- not ettirmek zorunda kal─▒yor. Ama birka├ž saat sonra ├Âl├╝m├╝ne d├╝┼čman ├╝zerine at─▒lacak binlerce askerin belki de i┼čini kolayla┼čt─▒racak hi├žbir ┼čey yapm─▒yor. Yata─č─▒ndan bile kalkm─▒yor.

Yeniden Albay Mustafa KemalÔÇÖe d├Ânelim, bundan sonras─▒n─▒ ┼č├Âyle anlat─▒yor:

ÔÇŽBunun ├╝zerine ben de Kurmay Ba┼čkan─▒ÔÇÖn─▒n bana Grup Kumandan─▒ÔÇÖn─▒n emri diye verdi─či notu bir kenara b─▒rakt─▒m. Derhal b├╝t├╝n kurmay subaylar─▒ yan─▒ma ├ža─č─▒rd─▒m ve hepsinden, t├╝menlerin nerelerde [bulundu─čunu] ve nerelere taarruz etmek i├žin emir alm─▒┼č olduklar─▒n─▒ bilip bilmediklerini sordum. Her biri, bir dereceye kadar bilgi verdi. Sadece ordu kararg├óh─▒ndan haber subay─▒ s─▒fat─▒yla grup kararg├óh─▒nda bulunan Kurmay Y├╝zba┼č─▒ Ne┼čet Efendi a┼ča─č─▒daki bilgiyi verdi:

ÔÇťEfendim, haber subay─▒ s─▒fat─▒yla bulunuyorum. Bu m├╝nasebetle vaziyeti takip ettim. Benim bildi─čime g├Âre 12. Piyade T├╝meni Tur┼čun k├Ây├╝ne gelmi┼čti. ┼×imdi onun bat─▒s─▒ndaki s─▒rtlarda olacakt─▒r. Anafartalar m├╝frezesini olu┼čturan kuvvetler de ge├žici olarak bu t├╝menin emrine verildi. Bug├╝n saat 17.00ÔÇÖde s├Âz konusu t├╝men komutan─▒ [Yarbay Selahaddin Adil Bey], Grup Komutan─▒yla [Ahmet Fevzi Bey] g├Âr├╝┼čt├╝─č├╝ zaman, Mestantepe istikametinde taarruz emri alm─▒┼čt─▒.ÔÇŁ

7.T├╝menÔÇÖin B├╝y├╝k Anafarta istikametinde y├╝r├╝d├╝─č├╝n├╝ ve Koca├žimenÔÇÖe sald─▒ran d├╝┼čman kuvvetlerinin sol kanad─▒na taarruz etmesinin emredildi─čini s├Âyledi. Bu istikamet Damak├ž─▒l─▒kbay─▒r─▒ÔÇÖnda son bulur.

ÔÇťKoca├žimen m─▒nt─▒kas─▒ndaki kuvvetlerimizin miktar─▒n─▒ tamamen bilmiyorum. Yaln─▒z, 4, 9, ve 8. T├╝men karargahlar─▒ s├Âz konusu m─▒nt─▒kada bulunmaktad─▒r.ÔÇŁ

Bu bilgilerden k─▒talar─▒m─▒z─▒n vaziyetlerini a├ž─▒k olarak ├Â─črenmek m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒ gibi, d├╝┼čman hakk─▒nda da hi├ž bilgi verilmiyordu.[36]

Saat 01.30ÔÇÖda ba┼člayan ve saatler s├╝ren de─čerlendirmede istendi─či gibi yol al─▒namam─▒┼čt─▒r:

ÔÇŽBenim bu anda anlad─▒─č─▒ma g├Âre d├╝┼čman─▒n Kire├žtepe, K├╝k├╝rtl├╝ P─▒nar, S├╝lecik, Mestantepe hatt─▒nda -ki d├╝┼čman miktar─▒ kesinlikle bilinmiyor- ├Ânemli fakat yine miktar─▒ belirsiz di─čer kuvvetlerinin de Koca├žimen eteklerinde ve Conkbay─▒r─▒ÔÇÖnda bulundu─ču ve devaml─▒ olarak KemiklilerÔÇÖe [B├╝y├╝k ve K├╝├ž├╝k Kemikli burunlar─▒] asker ├ž─▒karmaya devam etti─či anla┼č─▒l─▒yordu. Ben de kuvvetlerimi ona g├Âre d├╝zenledim. Fakat hen├╝z telefon ba─člant─▒s─▒ yoktu. [Saat 04.00ÔÇÖte] Gereken emirleri birer subayla [4, 8, 9, 7 ve 12ÔÇÖnci] t├╝menlere yollad─▒m.

ÔÇŽKendim de, sald─▒r─▒y─▒ bizzat idare etmek i├žin sabaha kar┼č─▒ saat 04.30ÔÇÖda ├çaml─▒tekke kuzeyindeki tepelerde bulunan g├Âzlem yerine gittim.ÔÇŁ[37]

Taarruzu sil ba┼čtan planlamak i├žin zaman kalmaz. Bu nedenle Mustafa Kemal eski taarruz emrinden yararlanma yoluna gider, ilave tedbirlerle durumu net kavramaya ve h├ókim olmaya ├žal─▒┼č─▒r. Ama kendisi de bizzat sava┼č─▒ y├Ânetir. Bu yakla┼č─▒m─▒ t├╝menlere yollanan emirden anlamak m├╝mk├╝n:

ÔÇťÔÇŽTelefonla, bilgi i├žin, Be┼činci Ordu Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna, Kuzey Grubu Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna,

Koca├žimen Da─č─▒ÔÇÖnda 4, 8, 9. T├╝men (Telefonla)

7.ve 12. T├╝menÔÇÖe yaz─▒yla (Telefon ba─člant─▒s─▒ hen├╝z yoktur)

1-Anafartalar Grubu Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna tayin edildim. ┼×imdi kumanday─▒ ├╝zerime ald─▒m.

2-On ikici T├╝menÔÇÖin Mestantepe ve Yedinci T├╝menÔÇÖin Damak├ž─▒l─▒kbay─▒r─▒ istikametlerine taarruzuna dair 8 A─čustos 1915 g├╝n├╝ 17.00ÔÇÖde Grup Komutanl─▒─č─▒ taraf─▒ndan taarruz emri verilmi┼č oldu─čuna g├Âre, Koca├žimen-Conkbay─▒r─▒ hatt─▒nda bulunan t├╝menler ilk olarak s├Âz konusu taarruzu sa─člay─▒p kolayla┼čt─▒racaklar─▒d─▒r.

3-Komutanlar bu emrin geldi─či andaki vaziyetlerini ve tertibatlar─▒yla bulunduklar─▒ m─▒nt─▒kalar─▒ bana bildireceklerdir.

4-Raporlar B├╝y├╝k Anafarta kasabas─▒n─▒n iki km. kadar kuzeydo─čusundaki ├çaml─▒tekkeÔÇÖye g├Ânderilecektir. Anafartalar Grubu Komutan─▒ Mustafa KemalÔÇŁ[38]

9 A─čustos 1915 – AnafartalarÔÇÖda B├╝y├╝k Zafer

Liman von Sanders taraf─▒ndan ├╝├ž kez emredildi─či halde yap─▒lmayan taarruz 9 A─čustos g├╝n├╝ ger├žekle┼čtirilir. D├╝┼čman ├že┼čitli yerlerden sahile do─čru s├╝r├╝l├╝r ve bu taarruz, AnafartalarÔÇÖda ilerleyen ─░ngiliz Kolordusu ile Conkbay─▒r─▒-Koca├žimen kesimine y├Ânelen Anzak taarruz kollar─▒n─▒n birle┼čmesini engeller.

Anafartalar Grubu Komutan─▒ Albay Mustafa Kemal, ba┼člang─▒c─▒ndan ak┼čama kadar taarruzu y├Ânetir. Bu taarruzun detaylar─▒na girmeden ├Ânce, ─░ngiliz Resmi TarihiÔÇÖnin AnafartalarÔÇÖdaki bu tarihi g├╝ne getirdi─či yorumu aktaral─▒m:

ÔÇťBir T├╝rk komutan─▒, ├çanakkale sava┼člar─▒n─▒n kaderine h├ókim olmu┼čtu.ÔÇŁ[39]

Taarruzun a┼čamalar─▒na gelinceÔÇŽ

Anlat─▒m ├Ânceli─čini, ─░ngiliz Resmi TarihiÔÇÖnin bile ÔÇťSava┼č─▒n kaderine h├ókim olan T├╝rk komutan─▒ÔÇŁ diye niteledi─či Anafartalar Grubu Komutan─▒ Albay Mustafa KemalÔÇÖe verelim:

“[├çaml─▒tekke, 04.30] ÔÇŽ12. T├╝menÔÇÖin sald─▒r─▒ harek├ót─▒na ba┼člam─▒┼č oldu─čunu g├Ârd├╝m. 7. T├╝men birliklerinin tamam─▒n─▒ g├Âremiyordum.

9 A─čustos sabah─▒ 05.50ÔÇÖde 12. T├╝men, sald─▒r─▒n─▒n ilerledi─čini ve tertibat─▒n─▒ raporla bildiriyordu. 7. T├╝menÔÇÖden de sald─▒r─▒ya ba┼čland─▒─č─▒na dair bilgiler al─▒nd─▒. Sald─▒r─▒ya her iki t├╝men de ba┼čar─▒yla devam etti. …SuvlaÔÇÖn─▒n do─čusunda bulunan d├╝┼čman─▒n bir kolordusu ve B├╝y├╝k Anafarta y├Ân├╝nde de bir t├╝men kadar kuvveti ma─čl├╗p edilmi┼č ve tamamen elveri┼čsiz bir duruma at─▒lm─▒┼čt─▒r.

ÔÇŽElde edilen siperlerin tahkim olunmas─▒n─▒, orada yerle┼čilmesini emrettim.

[B├Âylesine ├╝st├╝n bir kuvvetin bir g├╝nde yenilmesinin nedenine gelince] ÔÇŽBunun cevab─▒n─▒ en iyi HamiltonÔÇÖun kendi raporunda okuyabilirsiniz. Benim o g├╝n g├Ârd├╝─č├╝m sebep ┼čudur. D├╝┼čman de─či┼čik kollarla toplu d├╝zende ilerliyordu. Bu y├╝r├╝y├╝┼č kollar─▒ ├Ânlerinde hen├╝z ne hi├žbir varl─▒k, ne de hi├žbir faaliyete tesad├╝f etmeyeceklerini zannediyorlard─▒. Onun i├žin ├Ânlerinde hafif avc─▒ hatt─▒ bulundurmakla yetinmi┼člerdi. Bir taraftan kuvvetli ve fedak├ór avc─▒lar─▒m─▒z─▒n h├ókim s─▒rtlardan inerek s├Âz├╝ edilen d├╝┼čman kollar─▒n─▒n ba┼člar─▒na at─▒lmalar─▒, bir taraftan da top├žular─▒m─▒z─▒n isabetli ┼čarapnellerinin yana┼č─▒k d├╝┼čman kollar─▒ ├╝zerine tesir etmesi d├╝┼čmanda tutunma g├╝c├╝n├╝ de, manevi g├╝c├╝n├╝ de, komuta g├╝c├╝n├╝ de bozdu.

Ba┼č taraf─▒ndan p├╝sk├╝rt├╝len hafif avc─▒ hatlar─▒ bu sebeple geriden desteklenemedi. D├╝┼čman da tamamen g├Âzlerini geriye ├ževirmek ve ka├žmak yolunu tercih etti.

ÔÇŽO g├╝n elde edilen ba┼čar─▒ ├žok fazla memnuniyet vericiydi.

ÔÇŽConkbay─▒r─▒ ve ┼×ahintepeÔÇÖnin korunmas─▒ i├žin, benim komutay─▒ ├╝stlenmemden ├Ânce orada sava┼čan askerlerimizin pek b├╝y├╝k kahramanl─▒k ve fedak├órl─▒k g├Âsterdi─čini b├╝y├╝k bir ├Âvg├╝yle belirtmek isterim.”[40]

Alan Moorehead, kitab─▒nda bu sald─▒r─▒y─▒ ┼č├Âyle anlat─▒yor:

“ÔÇŽKemalÔÇÖin askerleri t├╝m ─░ngiliz t├╝menini yok eden korkun├ž bir sald─▒r─▒ ger├žekle┼čtirir. Birka├ž dakika i├žinde b├╝t├╝n subaylar ├Âld├╝r├╝l├╝r, tabur ve tugay kararg├óhlar─▒ a┼č─▒l─▒r, t├╝m askerler b├╝y├╝k bir karga┼ča i├žinde ka├žmaya koyulur. Makineli t├╝fek ate┼činin s─▒cakl─▒─č─▒ ├žal─▒lar─▒ ate┼če verir, buralarda saklanan askerler tav┼čan gibi a├ž─▒─ča ├ž─▒kar. G├╝ne┼č do─čdu─čunda TriadÔÇÖ─▒n g├╝vertesindeki HamiltonÔÇÖ─▒ korkun├ž bir g├Âr├╝nt├╝ kar┼č─▒lar. Binlerce askeri Anafartalar Ovas─▒ÔÇÖnda geriye do─čru ka├žmaktad─▒r ve saat 06.00ÔÇÖda, ├žarp─▒┼čmalar─▒n ba┼člamas─▒ndan sadece bir saat sonra genel bir ├ž├Âk├╝┼č ya┼čan─▒r gibi olur. Sadece tepeler elden ├ž─▒kmakla kalmaz, ka├žan askerlerden ├žo─ču denize ya da Tuzla G├Âl├╝ÔÇÖne varmadan durmaz.”[41]

AnafartalarÔÇÖdaki durumun kontrol alt─▒na al─▒nm─▒┼č oldu─čuna kanaat getiren Albay Mustafa Kemal taarruzu durdurur. Bu s─▒rada Anzak birlikleri Conkbay─▒r─▒-Besimtepe-Koca├žimen hatt─▒nda h├╝cum ├╝zerine h├╝cum d├╝zenlemektedir.

Binba┼č─▒ AllansonÔÇÖun taburu ise iki tepeli BesimtepeÔÇÖnin g├╝ney zirvesini ele ge├žirir.

Allanson, ├çanakkale Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda bu y├╝kseklikten ├çanakkale Bo─čaz─▒n─▒, Al├ž─▒tepeÔÇÖnin arkas─▒ndaki yollar─▒ g├Âren ilk ve son ─░ngiliz olur. Baca─č─▒ndan s├╝ng├╝ yaras─▒ alm─▒┼č olmas─▒na ra─čmen o heyecanla Bo─čaz do─črultusunda ilerlemeye karar verir. Daha 100 metre ilerlemeden m├╝frezenin ortas─▒nda alt─▒ tane mermi patlar. Gurkhalar bunun ├╝zerine geriye do─čru ka├ž─▒┼č─▒r. Sonu├ž itibar─▒yla grup BesimtepelerÔÇÖde tutunamaz. Allanson, patlayan mermilerin m├╝ttefik filosundan geldi─čini iddia eder, donanma reddeder. Bu dost ate┼či, hep tart─▒┼čma konusu olacakt─▒r. Hatt├ó T├╝rk yazarlardan baz─▒lar─▒ da bu iddiay─▒ ├žok ciddiye al─▒yor, ─░ngilizlerin Mehmet├ži─čin kar┼č─▒s─▒nda peri┼čan olduklar─▒ i├žin de─čil, kendi birliklerinin ├╝zerine att─▒klar─▒ bu alt─▒ mermi y├╝z├╝nden sava┼č─▒ kaybettiklerini yaz─▒yor. Bu bak─▒┼č a├ž─▒s─▒yla ÔÇťHer iki taraf da ├žok b├╝y├╝k kay─▒plara u─čram─▒┼člard─▒r. ─░┼čte tam bu esnadad─▒r ki ─░ngiliz donanmas─▒, kendi kuvvetlerini topa tutmu┼č ve onlar─▒n ricatlerine (geri ├žekilmelerine) sebep olmu┼čtur. ─░┼čte bug├╝ne kadar anlat─▒la anlat─▒la bitirilemeyen Anafartalar Kahramanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n i├žy├╝z├╝ k─▒saca bundan ibarettirÔÇŁ[42] c├╝mlesiyle tart─▒┼čmalar─▒ alevlendiriyor…

H├ólbuki Mustafa KemalÔÇÖe ÔÇťAnafartalar Kahraman─▒ÔÇŁ denilmesiyle bu alt─▒ mermi olay─▒n─▒n uzaktan yak─▒ndan ilgisi yok.

Bu 6 mermi olay─▒ 9 A─čustos g├╝n├╝ saat 05.35ÔÇÖte, Conkbay─▒r─▒ÔÇÖnda ya┼čanm─▒┼čt─▒r. Albay Mustafa Kemal ise o anlarda, kuzeydeki AnafartalarÔÇÖda saat 04.30ÔÇÖda ba┼člatt─▒─č─▒ taarruzu y├Ânetmektedir. Mustafa KemalÔÇÖin komutas─▒ alt─▒ndaki Conkbay─▒r─▒ taarruzu ise ertesi g├╝n, 10 A─čustosÔÇÖta yap─▒lacakt─▒r.

├ťstelik bu anlat─▒mda ─░ngiliz kuvvetleri diye bir ifade de var. Bir an i├žin, kolordudan ya da hi├ž de─čilse t├╝menlerden s├Âz ediliyor diye d├╝┼č├╝n├╝lebilir. Oysa ├╝zerine alt─▒ mermi d├╝┼čen birlik AllansonÔÇÖun taburudur. Sadece bir taburun ├╝zerine top mermisi d├╝┼čt├╝ diye bir ordu sava┼č m─▒ kaybeder?

├ľnce Binba┼č─▒ AllansonÔÇÖun BesimtepeÔÇÖnin g├╝ney kanad─▒na ├ž─▒kt─▒─č─▒ an ile ilgili anlatt─▒klar─▒na sonra da bu dost ate┼či ile ilgili olarak yabanc─▒ kaynaklara g├Âz atal─▒mÔÇŽ

“ÔÇŽS─▒rt─▒ a┼čt─▒─č─▒mda ├žok gurur duyuyordum ve hemen hemen hi├ž kay─▒p vermemi┼čtim. A┼ča─č─▒da ka├ž─▒┼čan T├╝rklere bizimkiler ayakta durmu┼č ├Âyle ate┼č ediyorlard─▒. ├ľn├╝mde t├╝m yar─▒madan─▒n anahtar─▒ olarak g├Âr├╝nen bir manzara uzan─▒yordu; a┼ča─č─▒da Bo─čaz, Kilye Liman─▒, Al├ž─▒tepeÔÇÖnin arkas─▒ ve oradaki orduya giden haberle┼čme hatlar─▒.

O s─▒rada bize, binlerce ve binlerce ki┼čiye mal olmu┼č olan bir felaket ba┼člad─▒. K├Ârfezde bir par─▒lt─▒ g├Ârd├╝m. Birden aram─▒zda ├╝├ž-d├Ârt veya be┼č tane y├╝ksek patlay─▒c─▒l─▒ mermi patlad─▒. Birincisi bir Gurkhan─▒n y├╝z├╝ne isabet etti. Kay─▒plar a─č─▒r olmamakla birlikte durdu─čumuz yerde kollar bacaklar u├žu┼čuyor, ├ž─▒─čl─▒klar y├╝kseliyordu. T├╝m birlik pani─če kap─▒larak gerisin geriye tepeden a┼ča─č─▒ya ko┼čtu. S─▒rt─▒n ├╝zerinde Le Marchand, ben, G├╝ney LancashireÔÇÖdan iki subay ve on er kalm─▒┼čt─▒. Ama T├╝rkler olanlar─▒ g├Âr├╝p tepeye t─▒rmanmaya ba┼člad─▒lar; ├╝zerlerine birka├ž el ate┼č ettiysek de, 250 metre ilerideydiler ve orada kalman─▒n bir yarar─▒ yoktu. Bunun ├╝zerine geri ├žekilme emri verdim.” (Binba┼č─▒ Cecil Allanson)[43]

Tim Travers ÔÇťGelibolu 1915ÔÇŁte konuyu derinlemesine ele al─▒yor, ├╝zerine ÔÇťdost ate┼čiÔÇŁ sonucu bomba d├╝┼čen tek asker Allanson de─čil elbette, benzer ├Ârnekleri s─▒ral─▒yor, AllansonÔÇÖun anlatt─▒klar─▒na da yer veriyor. Ama sonunda d├Ân├╝p dola┼č─▒yor, ÔÇťAllanson, Besimtepeler sald─▒r─▒s─▒n─▒ mahveden bombalar i├žin donanmay─▒ su├žlad─▒. Fakat AllansonÔÇÖun zirvedeki pozisyonu b├╝t├╝n Bo─čaz─▒ g├Ârecek durumda oldu─ču i├žin bu pek m├╝mk├╝n g├Âr├╝nm├╝yorÔÇŁ diye de eklemeyi ihmal etmiyor. Filodaki sava┼č gemilerinin kay─▒tlar─▒n─▒ inceleyen TraversÔÇÖin verdi─či bilgiye g├Âre, bu mermilerin 05.15ÔÇÖte bombard─▒mana ba┼člayarak harek├ót─▒ destekleyen BacchanteÔÇÖden at─▒lm─▒┼č olmas─▒ muhtemeldi. Ama ├Âyle olup olmad─▒─č─▒ da net olarak bilinmiyordu. Buna bir de AllansonÔÇÖun yalanlamas─▒ eklendi. Allanson 1930ÔÇÖda, ├çanakkale Sava┼člar─▒ ile ilgili ─░ngiliz Resmi TarihiÔÇÖni yazan AspinallÔÇÖe bir mektup g├Ândererek, BesimtepeÔÇÖyi tahliye sebebinin, zirvenin ate┼če a├ž─▒k olmas─▒ ve birka├ž bomban─▒n onlar─▒ buradan s├Âk├╝p ataca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmesi oldu─čunu s├Âyledi. Allanson ne donanmadan ne de filodan gelen top mermilerinden s├Âz ediyordu.[44]

Robin Prior da AllansonÔÇÖun General CoxÔÇÖa g├Ânderdi─či bir mesajdaki ÔÇťNe yaz─▒k ki 05.25ÔÇÖte yeniden top├žu ate┼či a├ž─▒ld─▒, (bizimkiler oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorum) ve askerler aras─▒nda bir├žok kay─▒p oldu; ├╝zerimize g├Âr├╝n├╝┼če g├Âre Abdurrahman Bay─▒r─▒ÔÇÖndan [kuzeye] a├ž─▒k bir ├žapraz ate┼č de a├ž─▒ld─▒ ve ├╝z├╝lerek belirtirim ki mevzi bo┼čalt─▒ld─▒ ve birliklerin ├žo─ču vadide a┼ča─č─▒lara gerilediyse de a┼ča─č─▒da yeniden mevzi al─▒nd─▒. Y├╝ksek tahrip g├╝c├╝ olan patlay─▒c─▒lar─▒n neden oldu─ču kay─▒plar─▒n geri ├žekilmek i├žin yeterli olmas─▒ gerekti─čini d├╝┼č├╝nm├╝yorum ama s├Âz konusu birliklerin tamam─▒ ├žok k├Ât├╝ bir gece ge├žirdi ve zar zor dayand─▒ÔÇŁ ifadelerine yer verip noktay─▒ koyuyor:

ÔÇťAllansonÔÇÖun Mart 1916ÔÇÖda karde┼čine yazd─▒─č─▒ bir mektupla da desteklenen olaylar─▒n bu yorumu, ─░ngilizlerin tepede bir tutunma noktas─▒n─▒ sadece birka├ž a─č─▒r mermi y├╝z├╝nden kaybettiklerine ili┼čkin tart─▒┼čmaya bir son vermelidir.ÔÇŁ[45]

Alt─▒ mermi at─▒ld─▒ diye ─░ngiliz kuvvetlerin geri ├žekildi─čini, Mustafa KemalÔÇÖin Anafartalar Kahramanl─▒─č─▒ diye anlat─▒lan olaylar─▒n i├žy├╝z├╝n├╝n de yanl─▒┼čl─▒kla at─▒lan bu 6 bombayla elde edilen zafer oldu─čunu iddia edenler, bu iddialar─▒n─▒ destekleyecek makul ve inand─▒r─▒c─▒ deliller ortaya koymak zorunda.

─░ngilizler ertesi g├╝n de (10 A─čustos) taarruza ge├žti. Neredeyse t├╝m yabanc─▒ kaynaklarda, a─č─▒rdan alan davran─▒┼člar─▒ y├╝z├╝nden bir├žok f─▒rsat─▒ g├Âz g├Âre g├Âre ka├ž─▒rd─▒─č─▒ gerek├žesiyle ├žok ele┼čtirilen General Stopford, ─░mrozÔÇÖdaki Genel Kararg├óhÔÇÖtan T├╝mgeneral Braitwaite imzas─▒yla gelen bir telgraf emriyle harekete ge├žmi┼čti. ─░smailo─člu Tepesi ve AnafartalarÔÇÖa 6-8 taburluk bir kuvvetle sald─▒rmas─▒ istenen Stopford, taarruz g├Ârevini T├╝mgeneral John LindleyÔÇÖin 53. T├╝menÔÇÖine verdi. 159. Tugay Yusuf├žuktepeÔÇÖye, 158. Tugay ise Anafartalar s─▒rtlar─▒na do─čru ilerleyecekti. Taarruza T├╝mgeneral Frederick HammersleyÔÇÖin 11. T├╝menÔÇÖi de destek verecekti.

Mustafa Kemal’in[46] Conkbay─▒r─▒ÔÇÖnda inan─▒lmaz h─▒zla geli┼čen ve hemen m├╝thi┼č bir askeri ba┼čar─▒ya d├Ân├╝┼čen taarruzu ba┼člatt─▒─č─▒ saatlerde, KitchenerÔÇÖin g├Ânderdi─či yeni ordu da AnafartalarÔÇÖda 12. T├╝men cephesine y├Ânelmi┼čti.

Birka├ž saat s├╝ren muharebelerde ─░ngiliz taarruzu k─▒r─▒ld─▒ ve geri p├╝sk├╝rt├╝ld├╝. ─░ngilizler ak┼čama kadar d├Ârt kez denenen taarruzlarda hi├žbir sonu├ž alamad─▒. 10 A─čustos muharebeleri, ─░ngilizler ad─▒na tek kelimeyle hezimet olacakt─▒.

10 A─čustos: Conkbay─▒r─▒ Muharebesi

AnafartalarÔÇÖda durumu kontrol alt─▒na ald─▒ktan sonra dikkatini Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna y├Ânelten Anafartalar Grup Komutan─▒ Albay Mustafa Kemal, buraya hareket etmeden ├Ânce kendi kararg├óh─▒na u─črad─▒. 5. Ordu Komutan─▒ Liman von Sanders o s─▒rada Mustafa KemalÔÇÖi tebrik i├žin grup kararg├óh─▒na gelmi┼čti. Mustafa Kemal, Conkbay─▒r─▒ÔÇÖnda yap─▒lmas─▒na karar verdi─či taarruzu planlay─▒p ├╝zere yola ├ž─▒karken, Liman Pa┼ča onu ate┼č hatt─▒na girmeme konusunda ikna etmeye ├žal─▒┼čacak, ancak ba┼čka t├╝rl├╝ de yap─▒lacak hamlelerin sonucundan emin olamayaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nerek r─▒za g├Âsterecekti.

Anafartalar Grubu Komutan─▒ Albay Mustafa Kemal ve beraberindeki heyet ├çaml─▒tekkeÔÇÖden Koca├žimenÔÇÖe giderken bir d├╝┼čman u├ža─č─▒n─▒n sald─▒r─▒s─▒na u─črad─▒. Heyet sa─ča sola da─č─▒ld─▒. Mustafa Kemal ve beraberindeki s├╝vari ihtiyat subay─▒ Zeki Efendi, Koca├žimen ├╝zerinden gitmeye ├žal─▒┼č─▒rken o b├Âlgeyi tutan ─░ngilizlerin a├žt─▒─č─▒ ate┼če maruz kald─▒ ama sonunda daha g├╝neyden dolanarak Conkbay─▒r─▒ÔÇÖn─▒n do─ču yama├žlar─▒nda bulunan 8. T├╝men kararg├óh─▒na ula┼čmay─▒ ba┼čard─▒. Karanl─▒─ča kalan ve yolunu ┼ča┼č─▒ran kurmay heyeti ise ancak ertesi sabah cepheye gelebilecekti.

Sald─▒r─▒ 8. T├╝menÔÇÖin biri hayli zayiat vermi┼č iki alay─▒ ile d├╝zenlenecekti. Oysa Conkbay─▒r─▒-Koca├žimen cephesi kar┼č─▒s─▒ndaki d├╝┼čman iki t├╝menden fazlayd─▒.

8.T├╝menÔÇÖin Kurmay Ba┼čkan─▒ itiraz ettiyse de Mustafa Kemal ├╝zerinde bir etkisi olmad─▒. Mustafa Kemal, ÔÇťBen ba┼čar─▒y─▒ fazla kuvvete sahip olmaktan ├žok, elimizde bulunan kuvvete gayret ve ┼čiddet vermekte ve onlar─▒ benim d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m gibi kullanabilmekte g├Âr├╝yorum. Ge├žirilecek zaman bizden ├žok, d├╝┼čmana yarayacakÔÇŁ diyordu. Derin bir sessizlik i├žerisinde zirvenin arka taraf─▒nda taarruz i├žin haz─▒rl─▒klar y├╝r├╝t├╝ld├╝. Bir yandan da Mustafa KemalÔÇÖin bekledi─či taze iki alay─▒n gelmesi bekleniyordu. Bunlardan biri gece ula┼čacak, di─čeri ise ancak ertesi g├╝n taarruz ba┼čar─▒yla sonu├žland─▒ktan sonra gelebilecekti. Planlamaya g├Âre tam bir bask─▒n niteli─či kazand─▒rmak i├žin top├žu ate┼či a├ž─▒lmayacak, birinci ve ikinci taarruz kademeleri s─▒k avc─▒ hatt─▒, ├╝├ž├╝nc├╝ sald─▒r─▒ kademesi ise yana┼č─▒k d├╝zen halinde d├╝┼čman─▒n ├╝zerine at─▒lacakt─▒.

Taarruz g├╝n do─čmadan Mustafa KemalÔÇÖin i┼čareti, 23. ve 24. Alaylar─▒n unutulmaz s├╝ng├╝ h├╝cumu ile ba┼člar[47]. ├ľteki t├╝menler de, bu h├╝cumla birlikte kendi cephelerindeki d├╝┼čman birliklerine kar┼č─▒ taarruza kalkar. Mehmet├žik, Conkbay─▒r─▒ ve ├ževresindeki d├╝┼čman birliklerini adeta ezer ge├žer. B├Âlge d├╝┼čmandan temizlenmi┼čtir. Gece yar─▒s─▒ndan sonra g├╝ney cephesinden gelmi┼č olan ve 8. T├╝menÔÇÖin ÔÇôdolay─▒s─▒yla da Mustafa KemalÔÇÖin- emri alt─▒na giren 28. AlayÔÇÖa da, bu taarruz s─▒ras─▒nda ┼×ahin TepeÔÇÖyi ele ge├žirme g├Ârevi verilir. Ama yorgun alay ancak en y├╝ksek s─▒rt─▒ ele ge├žirebilir. ┼×ahin TepeÔÇÖden at─▒lamayan d├╝┼čman─▒n ve donanman─▒n yo─čun ate┼či y├╝z├╝nden saatlerdir durmadan sava┼čan birlikleri dinlendirmek i├žin taarruz durduruldu. Mustafa Kemal de yeniden AnafartalarÔÇÖdaki grup kararg├óh─▒na d├Ând├╝. Conkbay─▒r─▒ taarruzunun kesin sonucu ┼čuydu: ─░ngiliz ku┼čatmas─▒ t├╝m├╝yle suya d├╝┼čm├╝┼čt├╝.[48]

Ru┼čen E┼čref, Mustafa KemalÔÇÖin Conkbay─▒r─▒ taarruzuyla ilgili anlatt─▒klar─▒n─▒ ┼č├Âyle aktar─▒yor:

ÔÇŽMustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ h├╝cum 10 A─čustos g├╝n├╝ yakla┼č─▒k 04.30ÔÇÖda ba┼čl─▒yor. H├╝cumu seyretmek ├╝zere Pa┼ča da asker ve komutanlarla bir araya geliyor. ┼×afak s├Âkmeye ba┼člam─▒┼č, ortal─▒k ayd─▒nlanmaya y├╝z tutmu┼č. Pa┼ča h├╝cum an─▒n─▒n gecikmekte oldu─čunu g├Âr├╝yormu┼č:

ÔÇťH├ólbuki bu gecikme biraz daha uzayacak olursa ortal─▒k tamamen ayd─▒nlanacak, bizim kalabal─▒k bir y─▒─č─▒n halinde bulunan sald─▒r─▒ birliklerimizi d├╝┼čman g├Ârecek, karadan ve denizden toplar─▒n sonu gelmeyen bombard─▒man─▒na maruz kalacakt─▒k, belki de bu bir fel├óket olacakt─▒.ÔÇŁ

ÔÇŽMustafa Kemal Bey beraberindeki komutanlarla beraber h├╝cum saflar─▒n─▒n ├Ân├╝ne ge├žmi┼č. Askere d├╝┼čman─▒n ka├žmaya haz─▒rland─▒─č─▒n─▒, fakat buna m├╝saade etmeyece─čimizi s├Âylemi┼č. Bunun i├žin, ÔÇťBenim ileriden k─▒rba├ž sallayarak verece─čim i┼čaret ├╝zerine hemen hepiniz d├╝┼čmana at─▒lacaks─▒n─▒zÔÇŁ demi┼č. Be┼č on ad─▒m ileri y├╝r├╝d├╝kten sonra i┼čaretini verince subaylar─▒n ve askerlerin teredd├╝ts├╝z bir aslan hamlesiyle d├╝┼čmana sald─▒rd─▒klar─▒n─▒ g├Ârm├╝┼č. Bu h├╝cumun kar┼č─▒s─▒nda d├╝┼čman─▒n t├╝m├╝yle ezildi─čini, hi├ž sil├óh kullanmak f─▒rsat─▒na vakit bulamam─▒┼č oldu─čunu anlam─▒┼č.

ÔÇŽM.Kemal: ÔÇŁO kahramanlar, ba┼člar─▒nda fedak├ór subaylar─▒ oldu─ču halde durdurulamaz hamleleriyle ilk d├╝┼čman hatt─▒n─▒ tek ki┼či kalmay─▒ncaya kadar bo─čdular. Bundan ba┼čka ├Ânlerine ├ž─▒kan, yard─▒ma gelen b├╝t├╝n d├╝┼čman birliklerini de peri┼čan ettiler. Hatt├ó bizim baz─▒ birliklerimiz ki┼čisel gayretleriyle bo┼č bulduklar─▒ y├Ânlerden denize kadar gitmi┼člerdir. Bence maksat sald─▒r─▒n─▒n ilk a┼čamas─▒ndaki ba┼čar─▒yla tamamen elde edilmi┼čti. ┼×artlar─▒n, kar┼č─▒mda bulunan ─░ngilizleri tamamen yok etmeye kalk─▒┼čacak kadar elveri┼čli oldu─čunu d├╝┼č├╝nm├╝yordum. Onun i├žin verdi─čim emirle sald─▒r─▒y─▒ kestim. Conkbay─▒r─▒ÔÇÖnda ve ┼×ahintepeÔÇÖde yerle┼čtik kald─▒k. Bu sava┼čta d├╝┼čmana binlerce ├Âl├╝, binlerce yaral─▒ verdirdik. Bir├žok esir ald─▒k. O cephede bulunan makineli t├╝feklerini ganimet ald─▒k. Bir├žok da esir al─▒nd─▒.ÔÇŁ[49]

Mustafa Kemal burada s├Âz├╝, Ian HamiltonÔÇÖ─▒n ├çanakkale Sava┼č─▒ ile ilgili raporuna getiriyor ve ekliyor:

ÔÇŽBu sald─▒r─▒m─▒z Sir HamiltonÔÇÖu baz─▒ abart─▒l─▒ d├╝┼č├╝ncelere sevk etmi┼č. Bunu sonra, raporunu okudu─čum zaman anlad─▒m. (Raporu a├ž─▒p orada bir sayfa arayarak) Bak─▒n─▒z, Sir Hamilton diyor ki: ÔÇťAskerlerini biz, mevcut b├╝t├╝n toplar─▒m─▒zla topa tutturmu┼čuz.ÔÇŁ Bu do─čru de─čil, sald─▒r─▒dan ├Ânce top de─čil, tabanca bile att─▒rmad─▒m. ├ç├╝nk├╝ att─▒rsayd─▒m o zaman bask─▒n tarz─▒nda yapmak istedi─čim sald─▒r─▒ ba┼čar─▒l─▒ olamazd─▒. Zaten onun askerleriyle benim askerlerim de─čil, bizzat benim ve komutanlar─▒m─▒n onlarla aras─▒ndaki mesafe ancak 15-20 ad─▒md─▒. Bu kadar yak─▒n mesafede d├╝┼čman hatt─▒na top├žu at─▒┼č─▒na imk├ón olmayaca─č─▒ erbab─▒nca bilinir, hele ki gece vakti…

Bir de Hamilton iki taburunun bo─čazlan─▒p yere serildi─činden bahsediyor. Bu do─črudur. Fakat bizim 10 A─čustosÔÇÖta Conkbay─▒r─▒ÔÇÖnda yapt─▒─č─▒m─▒z sald─▒r─▒yla ma─čl├╗p etti─čimiz ─░ngiliz kuvveti Ar─▒burnu ve Damak├ž─▒l─▒k bay─▒r─▒ aras─▒ndaki m─▒nt─▒kada bulunan b├╝t├╝n kuvvetleridir.

Bu sava┼č alan─▒nda ┼čan ve ┼čeref kazand─▒klar─▒ndan bahsetti─či General Cayley, b├╝t├╝n kurmaylar─▒yla beraber ├Âlen General Baldwin, tehlikeli ┼čekilde yaralanan General Cooper nelere kumanda ediyorlard─▒, yaln─▒z iki tabura m─▒?[50]

Albay Mustafa KemalÔÇÖin sald─▒r─▒y─▒ y├Ânetti─či g├Âzetleme mahalli yak─▒nlar─▒nda patlayan bir ┼čarapnelin g├Â─čs├╝ne isabeti de i┼čte bu taarruz s─▒ras─▒ndad─▒r. Talihin T├╝rk Milletine m├╝thi┼č bir arma─čan─▒ olarak, bu ┼čarapnel par├žas─▒ sadece Albay Mustafa KemalÔÇÖin sa─č g├Â─č├╝s cebindeki saatini par├žalar, bedenine hafif bir k─▒zart─▒ d─▒┼č─▒nda bir zarar vermez.

Bu olay─▒ hen├╝z 1918ÔÇÖde Ru┼čen E┼črefÔÇÖle yapt─▒─č─▒ r├Âportaj s─▒ras─▒nda Mustafa KemalÔÇÖin yan─▒nda bulunan yaveri Y├╝zba┼č─▒ Cevat [Abbas] Bey hat─▒rlat─▒yor. Ru┼čen E┼čref de detaylar─▒yla kaleme al─▒rken, Mustafa KemalÔÇÖin ├╝zerinde ┼čarapnel izi olan saatini muharebenin ard─▒ndan hat─▒ra olarak Liman von SandersÔÇÖe verdi─čini, SandersÔÇÖin de ├╝zerinde aile armas─▒ i┼čli saatini Mustafa KemalÔÇÖe vererek mukabelede bulundu─čunu anlat─▒yor.

Yabanc─▒ kaynaklara gelince…

Bunlar i├žinde de─čerlendirmesini en ├Âne almam─▒z gereken ki┼či, Mustafa KemalÔÇÖin de i┼čaret etti─či sat─▒rlar─▒yla ku┼čkusuz Ian Hamilton olmal─▒d─▒r:

“ÔÇŽ10 A─čustos g├╝n├╝ T├╝rkler ┼čafakla beraber Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna b├╝y├╝k ├Âl├žekte bir taarruz yapt─▒lar. Bu muharebe Conkbay─▒r─▒ÔÇÖn─▒ tutmak i├žin yap─▒lan d├Ârt g├╝nl├╝k sava┼č─▒n en ┼čiddetlisi olmu┼čtur. Zaman─▒m─▒z teknolojisinin haz─▒rlam─▒┼č oldu─ču silahlar─▒n hepsini ellerinden atarak has─▒mlar─▒ ile bo─čaz bo─čaza d├Âv├╝┼čen erlerimizin yan─▒na generaller de kat─▒ld─▒lar. General Collie, Cooper ve Baldwin bug├╝n ├Âlenler aras─▒ndad─▒r. T├╝rkler birbiri ard─▒nca ÔÇťAllah AllahÔÇŁ hayk─▒r─▒┼člar─▒yla ger├žekten pek yi─čit├že sald─▒rd─▒lar ve sava┼čt─▒lar. Bizim erlerimiz de ─▒rk─▒m─▒za has olan sebat ve metanetle d├Âv├╝┼čt├╝ler ve olduklar─▒ yerde canlar─▒n─▒ verdiler. Bu bo─ču┼čmay─▒ yaz─▒yla anlatmak m├╝mk├╝n de─čildir.

10 A─čustos ak┼čam─▒ General Birdwood kayb─▒n─▒n 12.000 oldu─čunu ve bunlar aras─▒nda pek ├žok subay bulundu─čunu bildirdi. General ShawÔÇÖ─▒n kumandas─▒ alt─▒nda bulunan yeni ordudan [SuvlaÔÇÖya ├ž─▒kar─▒lan ve Kitchener ordusu diye tan─▒mlanan] 13.T├╝men 10.500 mevcudundan 6.000ÔÇÖini kaybetmi┼čtir. Warvick ve WorchesterÔÇÖler subaylar─▒n─▒n tamam─▒n─▒ kaybetmi┼člerdir. Gurkhalar─▒n 48 saat ellerinde bulundurduklar─▒ Conkbay─▒r─▒ b├Âylece elimizden ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Fakat bu k├╝├ž├╝k ve de─čersiz gibi g├Âr├╝nen arazi par├žac─▒─č─▒ ger├žekte 12.000 insan hayat─▒ de─čerindedir.[51]

─░ngiliz Resmi TarihiÔÇÖnin, Albay Mustafa Kemal[52] komutas─▒ndaki T├╝rk birliklerinin Conkbay─▒r─▒ÔÇÖndaki taarruzunun ard─▒ndan verdi─či h├╝k├╝m de ┼č├Âyledir:

ÔÇŽSon 24 saat i├žerisinde T├╝rkler b├╝y├╝k bir komutana sahip olman─▒n, d├╝zenin, askerli─čin. Kahramanl─▒─č─▒n, m├╝cadelenin b├╝t├╝n ├Ârneklerini vermi┼člerdi. Anzaklar bu muharebede 12.000 kay─▒p vermi┼člerdi. T├╝rkler cephenin b├╝t├╝n hakim noktalar─▒na yerle┼čmi┼člerdi. Bu muharebeler sonunda ─░ngilizler, ├Ânceden sahip bulunduklar─▒ ├╝st├╝nl├╝klerini yitirdiler.[53]

R.R. JamesÔÇÖin anlatt─▒klar─▒yla Conkbay─▒r─▒ Sava┼č─▒ b├Âl├╝m├╝n├╝ tamamlayal─▒m:

ÔÇŽT├╝rk taarruzu deh┼čet verici bir manzarayd─▒. ┼×a┼čk─▒nl─▒ktan serseme d├Ânen ─░ngilizler, ufuk hatt─▒n─▒n ├╝zerinden bo┼čanan, ate┼č etmeden s├╝ng├╝leriyle ilerleyen, karanl─▒k, yo─čun T├╝rk kitlelerini g├Ârd├╝ler. Conkbay─▒r─▒ ve zirvedeki siperler hemen ├ži─čnendi ve ─░ngiliz askerlerinden hi├žbiri -say─▒lar─▒ 1.000ÔÇÖden fazlayd─▒- kurtulamad─▒. ÔÇŽGeneral BaldwinÔÇÖin adamlar─▒ ├╝mitsizli─čin verdi─či cesaretle bunlar─▒ kar┼č─▒lamak ├╝zere aya─ča kalkt─▒lar. Saat 10.00ÔÇÖda g├╝ne┼č iyice y├╝kseldi─či vakit Baldwin ve subaylar─▒n─▒n hemen hepsi ├Âlm├╝┼č bulunuyor ve kalanlar, minicik yaylada binden fazla ├Âl├╝ ve ├Âlmekte olan subay ve er b─▒rakarak, derelere s─▒─č─▒nmak ├╝zere geri ├žekiliyorlard─▒. Ka├žanlar─▒n ├žo─ču dere yataklar─▒nda kaybolduklar─▒ndan, kendilerinden bir daha haber al─▒namad─▒.[54]

6 A─čustosÔÇÖtan bu yana, Anafartalar ve Conkbay─▒r─▒ kesiminde be┼č g├╝n s├╝ren muharebelerdeki kay─▒p say─▒lar─▒, her iki taraf─▒n da a─č─▒r kay─▒plar verdi─čini ortaya koyuyor.

Erol M├╝tercimler, T├╝rk taraf─▒n─▒n kayb─▒n─▒n Kanl─▒s─▒rtÔÇÖta 2.000, Conkbay─▒r─▒ÔÇÖnda 12.000, AnafartalarÔÇÖda 8.400 ve 19. T├╝men cephesinde 2.600 olmak ├╝zere 25.000 oldu─čunu belirtiyor. Her iki taraf─▒n toplam kayb─▒n─▒ da 45.000 olarak hesapl─▒yor.[55]

A─čustosÔÇÖta AnafartalarÔÇÖa h├╝cumu yenileyen ─░ngilizler yine ba┼čar─▒l─▒ olamay─▒nca, neredeyse t├╝m komuta kademesi de─či┼čtirildi. Yeniden haz─▒rl─▒klar yap─▒ld─▒. Son ihtiyat t├╝menlerini de karaya ├ž─▒karan ─░ngilizler, 21 A─čustosÔÇÖta son kez ┼čanslar─▒n─▒ denemek ├╝zere harekete ge├žti. K├╝├ž├╝k AnafartaÔÇÖn─▒n bat─▒s─▒nda, Yusuf├žuk tepesi, ─░smailo─člu tepesi ve Azmak ile Kayac─▒k a─č─▒l─▒ aras─▒ndaki sahaya yap─▒lan bu taarruz da, Anafartalar Grubu Komutan─▒ Albay Mustafa Kemal taraf─▒ndan sevk ve idare edilen T├╝rk birliklerince yine etkisiz k─▒l─▒nd─▒.

Bu muharebe, kat─▒lan asker say─▒s─▒ bak─▒m─▒ndan ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n en b├╝y├╝k muharebesi kabul edilmektedir. Sonu├ž ─░ngilizler i├žin yine h├╝sran olmu┼čtu.

D├╝┼čman─▒n 27 A─čustosÔÇÖta Kayac─▒k A─č─▒l─▒ÔÇÖna yapt─▒─č─▒ nafile taarruz da i┼če yaramad─▒. GeliboluÔÇÖda ├Ânemli b├╝t├╝n y├╝kseltiler T├╝rklerin elindeydi ve bu hi├ž de─či┼čmeyecekti.

Anafartalar sava┼člar─▒ndan sonra GeliboluÔÇÖda ciddi boyutta bir muharebe ya┼čanmad─▒… M├╝cadele tamamen siper muharebeleri ve la─č─▒m sava┼člar─▒na d├Ânm├╝┼č, T├╝rkler Sar─▒bay─▒rÔÇÖa iyice yerle┼čmi┼čtir. M├╝ttefiklerin ne Sedd├╝lbahirÔÇÖden ne de AnafartalarÔÇÖdan ilerlemesi m├╝mk├╝nd├╝r.

Art─▒k ─░tilaf Kuvvetleri bak─▒m─▒ndan ba┼čar─▒ ┼čans─▒ kalmad─▒─č─▒ a├ž─▒k a├ž─▒k meydandad─▒r. GeliboluÔÇÖdan ├žekilmek ciddi bir se├ženek haline gelmi┼čtir. Ba┼čkomutan Ian Hamilton 15 EkimÔÇÖde g├Ârevden al─▒n─▒r.

Anafartalar Grubu komutan─▒ Albay Mustafa Kemal de -rahats─▒zl─▒─č─▒ gerek├že g├Âsterilerek- 10 Aral─▒kÔÇÖta cepheden ayr─▒l─▒p ─░stanbulÔÇÖa d├Âner. Giderken AnafartalarÔÇÖda yerine M. Fevzi [├çakmak] BeyÔÇÖi[56] vekil b─▒rakm─▒┼čt─▒r. ─░ngiliz ve Frans─▒z birlikleri, aral─▒k sonunda Suvla ve AnzakÔÇÖtan, ocak ay─▒nda ise Sedd├╝lbahirÔÇÖden ÔÇťba┼čar─▒ylaÔÇŁ ├žekilirler.

Mustafa Kemal, d├╝┼čman─▒n GeliboluÔÇÖyu terk edip ka├žt─▒─č─▒n─▒, birka├ž haftad─▒r dinlenmekte oldu─ču ─░stanbulÔÇÖda ├Â─črenecektir…

(*) Tayfun ├çavu┼čo─člu’nun kaleme ald─▒─č─▒ bu makale, Yeni T├╝rkiye Stratejik Ara┼čt─▒rmalar Merkezi taraf─▒ndan yay─▒nlanan Yeni T├╝rkiye dergisinin ÔÇť├çanakkale ├ľzel Say─▒s─▒ÔÇŁnda yer alm─▒┼čt─▒r. Tek cilt halinde ve toplam 122 makaleye yer verilen ├Âzel say─▒ 1.584 sayfa halinde yay─▒nland─▒. Dergiye internet kitap├ž─▒lar─▒ndan ve D&RÔÇÖdan ula┼č─▒labilir.

 

D─░PNOTLAR

[1] Almanya, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin derhal sava┼ča girmesi konusunda ─▒srarl─▒yd─▒. Osmanl─▒ y├Ânetimi ise g├Ârece tarafs─▒z bir tutum izleyece─či izlenimi veriyordu. 11 Ekim 1914ÔÇÖte, Harbiye Naz─▒r─▒ Enver ile Talat ve Cemal pa┼čalar, B├╝y├╝kel├ži Wangenheim ve Almanya H├╝k├╝meti aras─▒nda RusyaÔÇÖya sava┼č a├žma konusunda gizli anla┼čma imzalad─▒. ÔÇťAt pazarl─▒─č─▒ÔÇŁ o g├╝nlerde reva├žtayd─▒. AlmanyaÔÇÖn─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne y├╝zde 6 faizli 5 milyon alt─▒n avans verme vaadi ├žok kolayla┼čt─▒r─▒c─▒ rol oynad─▒. 21 EkimÔÇÖde Ba┼čkomutan Vekilli─čine getirilen Harbiye Naz─▒r─▒ Enver Bey, ayn─▒ g├╝n von Bronzart Pa┼ča ile Osmanl─▒ ordusunun harbe nas─▒l sokulaca─č─▒n─▒ g├Âr├╝┼čt├╝. Var─▒lan karar uyar─▒nca, Osmanl─▒ filosu harp ilan etmeden ├Ânce KaradenizÔÇÖdeki Rus filosunu bat─▒rarak, deniz ├╝st├╝nl├╝─č├╝n├╝ kazanacakt─▒. Osmanl─▒ Harbiye Nezareti 1 Ekim 1914ÔÇÖte, ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n ula┼č─▒ma kapat─▒ld─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒klad─▒. KaradenizÔÇÖe a├ž─▒lmas─▒na izin verilen Alman Amiral Souchon komutas─▒ndaki Osmanl─▒ donanmas─▒n─▒n 29 Ekim 1914 tarihinde KaradenizÔÇÖdeki baz─▒ Rus ┼čehir ve limanlar─▒n─▒ bombalamas─▒, her ┼čeyin ba┼člang─▒c─▒ oldu. 2 Kas─▒m 1914ÔÇÖte, Rusya Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne kar┼č─▒ resmen sava┼č ilan etti. Osmanl─▒lar art─▒k fiilen 1. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n i├žindeydi. Bu tarihten itibaren m├╝ttefikler ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n Ege ├ž─▒k─▒┼č─▒n─▒ t├╝m├╝yle kontrol alt─▒na ald─▒lar. M├╝ttefiklerin ├çanakkaleÔÇÖdeki ilk bombard─▒man─▒ da 3 Kas─▒m 1914ÔÇÖte ger├žekle┼čti. Osmanl─▒ Devleti 11 Kas─▒mÔÇÖda m├╝ttefiklere sava┼č ilan etti. (├ľzet i├žin kaynak: Tayfun ├çavu┼čo─člu, ÔÇť├çanakkale 1915 ─░ftiralar Yalanlar PolemiklerÔÇŁ, s. 138 vd.)

[2] Bigal─▒ Mehmet ├çavu┼č, 4 Mart 1915ÔÇÖte Sedd├╝lbahirÔÇÖde karaya ├ž─▒kan ve 60-70 ki┼či kadar olan deniz komandolar─▒na kar┼č─▒ beraberindeki tak─▒m─▒yla sab─▒rla bekler, d├╝┼čman iyice yakla┼č─▒nca da ate┼č a├žar. An gelir, Mehmet ├çavu┼čÔÇÖun namlusu iyice ─▒s─▒nan t├╝fe─činin mekanizmas─▒ bozulur, art─▒k ate┼č etmez. T├╝fe─čini bir kenara f─▒rlatan Mehmet ├çavu┼č, ├Ânce yerdeki ta┼člar─▒ al─▒r f─▒rlat─▒r, h─▒z─▒n─▒ alamaz g├Âz├╝ne ili┼čen istihk├óm k├╝re─čini kapar ve d├╝┼čmana sald─▒r─▒r. Bu s─▒rada bir kur┼čun ba┼č─▒n─▒ s─▒y─▒r─▒r, bir kur┼čunla da g├Â─čs├╝n├╝n alt─▒ndan yaralan─▒r. Mukavemetin g├╝├žl├╝ oldu─čunu g├Âren ─░ngiliz deniz komandolar─▒, ├žareyi sandallar─▒na binip ka├žmakta bulur. Bigal─▒ Mehmet ├çavu┼čÔÇÖun ad─▒ zaman zaman, A─čustos 1915ÔÇÖte sadece bir b├Âl├╝k askerle bir alay kuvvetindeki d├╝┼čmana taarruz ederek CesarettepeÔÇÖyi ele ge├žiren (ve bu muharebenin ard─▒ndan Padi┼čah iradesiyle r├╝tbesi te─čmenli─če y├╝kseltilen) K─▒r┼čehirli Mehmet ├çavu┼č ile kar─▒┼čt─▒r─▒lmaktad─▒r. Her ikisi de ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n k├╝├ž├╝k r├╝tbeli kahramanlar─▒ndand─▒r. (Tayfun ├çavu┼čo─člu, ÔÇť├çanakkale 1915 ─░ftiralar Yalanlar PolemiklerÔÇŁ, s. 159)

[3] Genelkurmay verilerine g├Âre, ├çanakkale CephesiÔÇÖnde sava┼č─▒rken cephede ┼čehit d├╝┼čenlerin say─▒s─▒ 57.084ÔÇÖt├╝r. Sava┼čta yaralan─▒p ya da hastal─▒k nedeniyle hastanede ya┼čam─▒n─▒ yitirenler de dahil edildi─činde, toplam ┼čehit say─▒m─▒z 75.830 olarak kayda ge├žmi┼čtir. (Tayfun ├çavu┼čo─člu, ÔÇť├çanakkale 1915 ─░ftiralar Yalanlar PolemiklerÔÇŁ, s. 25)

[4] Ek-1 (Harita ÔÇô Makale sonunda)

[5] M├╝ttefiklerin 25 Nisan 1915ÔÇÖte uygulamaya koydu─ču ├ž─▒karma plan─▒, donanma ile kara kuvvetleri aras─▒ndaki koordinasyonun tam sa─članamamas─▒ndan kaynaklanan bir dizi kopuklu─čun yol a├žt─▒─č─▒ karma┼ča i├žinde ba┼člad─▒. ├ç─▒karma i├žin belirlenen S, V, W, X ve Y kumsallar─▒na 29. T├╝men ve ─░ngiliz Kraliyet T├╝meniÔÇÖne ba─čl─▒ birlikler ├ž─▒kacakt─▒. HamiltonÔÇÖun kurmaylar─▒ ├ž─▒karman─▒n yap─▒laca─č─▒. Morto KoyuÔÇÖndaki Hisarl─▒k burnu k─▒y─▒lar─▒na S Kumsal─▒, Ertu─črul Koyu ve Sedd├╝lbahir iskelelerinin bulundu─ču kesime V Kumsal─▒, Tekke KoyuÔÇÖna W Kumsal─▒, ─░kiz KoyuÔÇÖna X Kumsal─▒, Z─▒─č─▒ndere a─čz─▒ kuzeyindeki Sar─▒tepe y├Âresine Y Kumsal─▒ ad─▒n─▒ vermi┼čti. Ayr─▒ca Kumkale ve Bolay─▒r/Saros ┼ča┼č─▒rtmaca noktalar─▒ olacakt─▒. KabatepeÔÇÖye Anzaklar ├ž─▒kacak ama as─▒l ├ž─▒karma Sedd├╝lbahir, ─░lyas burnu ve Morto KoyuÔÇÖna yap─▒lacakt─▒. Hamilton, T├╝rkleri geni┼č bir araziye yay─▒lmaya zorlamay─▒, kuvvetlerini b├Âlmeyi hedeflemi┼čti. Ayr─▒ca KabatepeÔÇÖnin kuzeyine yap─▒lacak Anzak ├ž─▒karmas─▒ ile MaltepeÔÇÖye ula┼čma hedefi de vard─▒. Plan tutarsa, T├╝rk yedek kuvvetleri as─▒l ├ž─▒karma noktas─▒n─▒n belirlenece─či ana kadar g├╝neye yard─▒ma gidemeyecekti. ┼×a┼č─▒rtmacalar─▒n s─▒n─▒rl─▒ da olsa i┼če yarad─▒─č─▒n─▒ g├Ârece─čiz. Anadolu yakas─▒na Frans─▒zlar─▒n yapt─▒─č─▒ g├Âsteri┼č ├ž─▒karmas─▒n─▒n etkisi de buna d├óhil. ├ç├╝nk├╝ Anadolu yakas─▒ndaki 15. Kolordu, 3 ve 11ÔÇÖnci t├╝menlerinin birliklerini sahil boyuna da─č─▒tt─▒─č─▒ndan, ilk g├╝n Yar─▒madaÔÇÖdan gelen takviye kuvveti isteklerine kulaklar─▒n─▒ t─▒kamak zorunda kalacakt─▒. Tayfun ├çavu┼čo─člu, ÔÇť├çanakkale 1915 ─░ftiralar Yalanlar PolemiklerÔÇŁ, s. 192

[6] ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n genel ├Âzeti i├žin temel kaynak: Tayfun ├çavu┼čo─člu, ÔÇť├çanakkale 1915 ─░ftiralar Yalanlar PolemiklerÔÇŁ, s15 ve devam─▒.

[7] Tim Travers, ÔÇťGelibolu 1915ÔÇŁ, s.141-142-145

[8] GeliboluÔÇÖda sava┼čanlar aras─▒nda Travers ailesinden ├╝├ž ─░rlandal─▒ subay birden vard─▒r. Binba┼č─▒ Hugh Price Travers, kuzenleri Te─čmen Spenser Robert Valentine Travers ve Y├╝zba┼č─▒ Hugh Eaton Frederic Travers. ├ť├ž├╝ de GeliboluÔÇÖdaki ├žat─▒┼čmalar s─▒ras─▒nda, 21 A─čustosÔÇÖa kadar ya┼čam─▒n─▒ yitirdi. G├Âr├╝┼člerini aktard─▒─č─▒m─▒z Tim Travers, aile b├╝y├╝klerinin izinde GeliboluÔÇÖya gelmi┼č bir ara┼čt─▒rmac─▒d─▒r. Kitab─▒ ÔÇťGelibolu 1915ÔÇŁte, Hamilton ve kurmaylar─▒ ile ├╝st d├╝zey komutanlar─▒n sava┼č─▒ iyi y├Ânetemedi─či g├Âr├╝┼č├╝n├╝ belgelerle destekliyor.

[9] Tim Travers, ÔÇťGelibolu 1915ÔÇŁ, s.143.

[10] Konunun belgelere dayal─▒ olarak ├Âzetlenmesinde yararlan─▒lan eser: Yay─▒na haz─▒rlayan: Ulu─č ─░─čdemir, ÔÇťMustafa Kemal, Ar─▒burnu Muharebeleri RaporuÔÇŁ; Atat├╝rkÔÇÖ├╝n B├╝t├╝n Eserleri Ansiklopedisi, C1, s.380, 381, 386, 388, 420

[11] A─čustosun 6-7-8. g├╝nleri ya┼čananlar─▒ ├Âzetlerken yararlan─▒lan kaynaklar: Alan Moorehead ÔÇťGeliboluÔÇŁ, Turgut ├ľzakman ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, Tim Travers ÔÇťGelibolu 1915ÔÇŁ, Steel-Hart ÔÇťGelibolu Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, Ulu─č ─░─čdemir ÔÇťMustafa Kemal, Ar─▒burnu Muharebeleri RaporuÔÇŁ; ÔÇťAtat├╝rkÔÇÖ├╝n B├╝t├╝n Eserleri AnsiklopedisiÔÇŁ, Tayfun ├çavu┼čo─člu ÔÇť├çanakkale 1915 ─░ftiralar Yalanlar PolemiklerÔÇŁÔÇŽ Direkt al─▒nt─▒ yap─▒lan kaynaklar, ilgili sat─▒rlarda ayr─▒ca belirtilmi┼čtir.

[12] Ru┼čen E┼čref, ÔÇťMustafa Kemal ├çanakkaleÔÇÖyi Anlat─▒yorÔÇŁ, s.46

[13] Ulu─č ─░─čdemir, ÔÇťAnafartalar Muharebelerine Ait Tarih├žeÔÇŁ; Atat├╝rkÔÇÖ├╝n B├╝t├╝n Eserleri Ansiklopedisi, C1, s.422

[14] Ru┼čen E┼čref, ÔÇťMustafa Kemal ├çanakkaleÔÇÖyi Anlat─▒yorÔÇŁ, s.47

[15] Ulu─č ─░─čdemir, ÔÇťAnafartalar Muharebelerine Ait Tarih├žeÔÇŁ; Atat├╝rkÔÇÖ├╝n B├╝t├╝n Eserleri Ansiklopedisi, C1, s.424

[16] ÔÇť├çanakkale Cephesi, 3. Kitap, s.354, 359; Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.148

[17] Liman von SandersÔÇÖin 7 A─čustos g├╝n├╝ al─▒p uygulad─▒─č─▒ birliklerin sevk ve Fevzi BeyÔÇÖi atama kararlar─▒ ve 8 A─čustosÔÇÖta Yarbay PoetrichÔÇÖin 9. T├╝menÔÇÖde g├Âreve atanmas─▒yla ilgili b├Âl├╝mlerin ├Âzetlenmesinde kullan─▒lan kaynaklar: ÔÇť├çanakkale Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ, Liman von Sanders anlat─▒yor, Cilt-2, s.81 vd.; ├çanakkale Cephesi 3. Kitap, s-359, 366; Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.149

[18] Ru┼čen E┼čref, ÔÇťMustafa Kemal ├çanakkaleÔÇÖyi Anlat─▒yorÔÇŁ, s.48-49

[19] Ru┼čen E┼čref, ÔÇťMustafa Kemal ├çanakkaleÔÇÖyi Anlat─▒yorÔÇŁ, s.49

[20] ÔÇť├çanakkale Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ, Fahrettin Altay Pa┼ča Anlat─▒yor, Cilt-2, s.35; Fahrettin Altay, ÔÇťOn Y─▒l Sava┼č ve Sonras─▒ÔÇŁ, ─░nsel Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1970, s.109; Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.157-158

[21] ÔÇť├çanakkale Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ, Fahrettin Altay Pa┼ča Anlat─▒yor, Cilt-2, s.36; Fahrettin Altay, ÔÇťOn Y─▒l Sava┼č ve Sonras─▒ÔÇŁ, ─░nsel Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1970, s.110; Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.157-158

[22] ÔÇť├çanakkale Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ, C-1, Arba Yay─▒nlar─▒,2001; ÔÇťAnafartalar Muharebesine Ait Tarih├žeÔÇŁ, s.15-112; ─░smail Bilgin, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, s.372

[23] Burada belirtmek gereken bir nokta var. Mustafa KemalÔÇÖin Ru┼čen E┼črefÔÇÖle yapt─▒─č─▒ r├Âportajda bu isim Ahmet Feyzi Bey olarak ge├žer. Di─čer kaynaklarda ise Ahmet Fevzi Bey. B├╝t├╝nl├╝k sa─člamak a├ž─▒s─▒ndan ÔÇôve ayn─▒ ki┼čiden s├Âz edildi─činden- Ahmet Feyzi olarak ge├žti─či noktalarda ismi Ahmet Fevzi Bey olarak de─či┼čtirdim. Bu arada 16.Kolordu Komutan─▒ (Beylerbeyli) Albay Ahmet Fevzi Bey ile (Kavakl─▒) Mustafa Fevzi Pa┼ča farkl─▒ ki┼čiler. Baz─▒ kaynaklarda bu iki isim kar─▒┼čt─▒r─▒l─▒yor. ├ľrne─čin GRYK Ansiklopedisi, ÔÇťAnafartalar Grup Komutanl─▒─č─▒na atanan 16. Kolordu Komutan─▒ Albay Fevzi Bey, daha sonraki unvan─▒yla Mare┼čal Fevzi ├çakmakÔÇÖt─▒rÔÇŁ (c-1, s.125) diye yaz─▒yor. Bu yanl─▒┼č, al─▒nt─▒larla silsile halinde yay─▒l─▒yor. Ayn─▒ ansiklopedi, birka├ž sayfa sonra da ÔÇť[M. KemalÔÇÖin] Anafartalar Grup Komutanl─▒─č─▒ ise Ordu Kumandan─▒n─▒ k─▒zd─▒ran ve bu y├╝zden azlolan Albay Fevzi ├çakmak BeyÔÇÖin (!) askeri plan─▒ ile y├╝r├╝t├╝lm├╝┼čt├╝rÔÇŁ (c-1, s.132) diye yaz─▒yor. Oysa Mirliva (Tu─čgeneral) M. Fevzi (├çakmak) Pa┼ča, ayn─▒ g├╝nlerde GeliboluÔÇÖda, g├╝neyde bulunan 5. KolorduÔÇÖnun komutan─▒ olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. M. Fevzi (├çakmak) Bey de Anafartalar Grup Komutanl─▒─č─▒ yapacakt─▒r ama GRKK AnsiklopedisiÔÇÖnin yazd─▒─č─▒ gibi a─čustosta de─čil, 4 ay sonra Mustafa Kemal 10 Aral─▒kÔÇÖta cepheden ayr─▒l─▒p ─░stanbulÔÇÖa d├Ânerken g├Ârevi vek├óleten kendisine devrettikten sonraÔÇŽ (├ľzet kayna─č─▒: Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.119-121, ayr─▒ca bkz:171)

[24] ÔÇť├çanakkale Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ, C-1, Arba Yay─▒nlar─▒, 2001; ÔÇťAnafartalar Muharebesine Ait Tarih├žeÔÇŁ, s.15-112; ─░smail Bilgin, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, s.371

[25] 9.T├╝men Komutan─▒ Albay Halil Sami Bey, ─░tilaf DevletleriÔÇÖnin 25 NisanÔÇÖda ba┼člayan ├ž─▒karma harek├ót─▒ s─▒ras─▒nda, Gelibolu Yar─▒madas─▒ÔÇÖnda 19. T├╝men Komutan─▒ Mustafa Kemal ile birlikte d├╝┼čmana kar┼č─▒ koyan iki kilit isimden biridir. ├ç─▒karman─▒n ilk g├╝n├╝ k─▒y─▒ muharebelerini, 28 Nisan 1. Kirte MuharebesiÔÇÖni ba┼čar─▒yla y├Ânetmi┼čtir. 6-8 May─▒sÔÇÖtaki 2. Kirte Muharebesi ile 4-6 HaziranÔÇÖdaki 3. Kirte MuharebesiÔÇÖne de kat─▒l─▒r. Bu muharebeden sonra, k─▒sa bir s├╝re ├Ânce ba─čland─▒─č─▒ G├╝ney Grup Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna ÔÇťd├╝┼čman─▒ siperlerden atmak de─čil, tamamen denize d├Âkmek istedi─čini bildirenÔÇŁ bir rapor yazar ama ÔÇťsinir buhran─▒ ge├žirdi─čiÔÇŁ, ÔÇťazim ve kararl─▒l─▒k sahibi olmad─▒─č─▒ÔÇŁ, ÔÇťzay─▒f bulundu─čuÔÇŁ, ÔÇťyetersizli─čiÔÇŁ vb. gerek├želerle, sava┼č─▒n 50ÔÇÖnci g├╝n├╝nde g├Ârevden al─▒n─▒p, emekliye sevki i├žin ─░stanbulÔÇÖa g├Ânderilir. 1917ÔÇÖde, ├çanakkaleÔÇÖdeki hizmetleri ve ba┼čar─▒lar─▒ nedeniyle G├╝m├╝┼č Muharebe ─░mtiyaz Madalyas─▒ ile onurland─▒r─▒l─▒r. Halil Sami Bey, Milli M├╝dafaa KomisyonuÔÇÖna Liman von SandersÔÇÖi ├žok a─č─▒r ele┼čtirdi─či bir mektup yazar, t├╝menin ve kendisinin yapt─▒klar─▒n─▒n bir kurul taraf─▒ndan incelenmesini, kimin yetersiz oldu─čunun anla┼č─▒lmas─▒n─▒ da ister. G├Ârg├╝l├╝, bu yaz─▒┼čmalar─▒n as─▒l mektuplar─▒na ula┼č─▒nca, bu konuda bug├╝ne kadar do─čru kabul edilen yanl─▒┼člar ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Albay Halil Sami BeyÔÇÖin g├Ârev kusuru yoktur. Liman Pa┼čaÔÇÖn─▒n gadrine u─čram─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ trajik sonu payla┼čan Ahmet Fevzi BeyÔÇÖin g├Ârevden al─▒nmas─▒n─▒n da ├žok hakl─▒ olmayabilece─či yine G├Ârg├╝l├╝ÔÇÖn├╝n kitab─▒ndaki detaylar ele al─▒n─▒nca anla┼č─▒l─▒yor. ─░smet G├Ârg├╝l├╝ ayr─▒ca Fevzi BeyÔÇÖin mektuplar─▒n─▒n orijinallerine de kitab─▒n─▒n ekler b├Âl├╝m├╝nde yer vererek g├╝zel bir hizmet yapm─▒┼č bulunuyor. Bkz: ─░smet G├Ârg├╝l├╝, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ ─░lk G├╝nde BiterdiÔÇŁ, s.63 ve devam─▒, s.83 ve devam─▒, ayr─▒ca bkz, ekler, belge-1-2-3-4-5.

[26] M. ┼×evki Yazman, ÔÇťT├╝rk ├çanakkaleÔÇŁ, Ulus Bas─▒mevi Ankara, 1938, s.172; ─░smet G├Ârg├╝l├╝, ÔÇť├çanakkale ─░lk G├╝nde BiterdiÔÇŁ, s.66

[27] ÔÇŁ├çanakkale Cephesi Harekat─▒ÔÇŁ, 3. Kitap, (Haziran 1915-Ocak 1916), Gn. Krm. ATASE Ba┼čkanl─▒─č─▒ Yay─▒n─▒, Ankara, 1980, s.396; ─░smet G├Ârg├╝l├╝, ÔÇť├çanakkale ─░lk G├╝nde BiterdiÔÇŁ, s.66

[28] ÔÇť├çanakkale Cephesi Harekat─▒ÔÇŁ, 3. Kitap, (Haziran 1915-Ocak 1916), Gn. Krm. ATASE Ba┼čkanl─▒─č─▒ Yay─▒n─▒,

Ankara, 1980, s.397-398; ─░smet G├Ârg├╝l├╝, ÔÇť├çanakkale ─░lk G├╝nde BiterdiÔÇŁ, s.67

[29] Selahaddin Adil Pa┼ča, ÔÇť├çanakkale Cephesinden Mektuplar-Hat─▒ralarÔÇŁ, s.98

[30] Cemil Conk, ÔÇť├çanakkale Conkbay─▒r─▒ Sava┼člar─▒ÔÇŁ, Erkan─▒harbiye-i Umumiye Riyaseti Harp Tarihi Dairesi Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1959, s.83; A. Fevzi BeyÔÇÖin g├Ârevden al─▒nd─▒ktan sonra Ba┼čkomutan Vekili Enver Pa┼čaÔÇÖya sundu─ču rapordan); ─░smet G├Ârg├╝l├╝, ÔÇť├çanakkale ─░lk G├╝nde BiterdiÔÇŁ, s.67; ayr─▒ca bkz: ÔÇť├çanakkale Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ, Cilt-2, Cemil Conk Pa┼ča anlat─▒yor, s.283

[31] ÔÇť├çanakkale Cephesi Harekat─▒ÔÇŁ, 3. Kitap, (Haziran 1915-Ocak 1916), Gn. Krm. ATASE Ba┼čkanl─▒─č─▒

Yay─▒n─▒, Ankara, 1980, s.397; ─░smet G├Ârg├╝l├╝, ÔÇť├çanakkale ─░lk G├╝nde BiterdiÔÇŁ, s.67

[32] ─░smet G├Ârg├╝l├╝, ÔÇť├çanakkale ─░lk G├╝nde BiterdiÔÇŁ, s.81

[33] Yarbay Selahaddin Adil Bey, 18 Mart ├çanakkale Deniz Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda, M├╝stahkem Mevki Komutan─▒ Cevat BeyÔÇÖin kurmay ba┼čkan─▒d─▒r. M├╝ttefiklerin Gelibolu yar─▒madas─▒nda giri┼čti─či kara harek├ót─▒ s─▒ras─▒nda t├╝men komutanl─▒─č─▒ g├Ârevinde de bulunmu┼č, deniz sava┼č─▒nda birle┼čik donanmaya, ard─▒ndan Sedd├╝lbahir kara muharebelerinde ─░ngiliz ve Frans─▒zlara, AnafartalarÔÇÖda ─░ngilizlere kar┼č─▒ sava┼čm─▒┼čt─▒r. Selahaddin Adil Bey, hem deniz sava┼č─▒nda hem de karada olmak ├╝zere her ikisinde de g├Ârev yap─▒p, askeri tarihimizde onurlu ve ayr─▒cal─▒kl─▒ bir yer edinmi┼čtir. Fakat onun hayat─▒ b├╝y├╝k s├╝rprizlerle doludur. 1. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n son g├╝nlerinde bu kez ├çanakkale M├╝stahkem Mevki Komutan─▒ oldu─ču s─▒rada imzalanan Mondros M├╝tarekesiÔÇÖnin a─č─▒r ┼čartlar─▒ gere─či, ge├žmi┼čte d├╝┼čmana kapt─▒rmamak i├žin her cephesinde sava┼čt─▒─č─▒ ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ 11 Kas─▒m 1918ÔÇÖde ─░tilaf DevletleriÔÇÖne teslim etmek zorunda kalm─▒┼č, ├╝z├╝nt├╝s├╝n├╝n s─▒n─▒r─▒ olmayan bir yurtseverdir. Mondros Ate┼čkesiÔÇÖnden sonra inanc─▒n─▒, ├žal─▒┼čma azmini kaybetmez, Milli M├╝cadeleÔÇÖye kat─▒l─▒r. Selahaddin Adil Pa┼ča, Ankara H├╝k├╝metiÔÇÖnin temsilcisi olarak ─░stanbulÔÇÖda g├Ârev yaparken, Lozan Antla┼čmas─▒ uyar─▒nca 2 Ekim 1923ÔÇÖte ─░stanbulÔÇÖu bo┼čaltmak zorunda kalan i┼čgalci devletlerin komutanlar─▒ndan ─░stanbulÔÇÖu yeniden teslim alan isimdir. D├╝┼č├╝n├╝n, ─░stanbulÔÇÖun i┼čgalden kurtuldu─ču b├Âyle bir an, 1918ÔÇÖde ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ d├╝┼čmana teslim edip ─░stanbulÔÇÖun yolunu a├žmak zorunda kalman─▒n ac─▒s─▒n─▒ y─▒llarca ya┼čayan bir asker i├žin ne b├╝y├╝k bir mutluluktur.

[34] Selahaddin Adil Pa┼ča, ÔÇť├çanakkale Cephesinden Mektuplar-Hat─▒ralarÔÇŁ, s.98

[35] Ulu─č ─░─čdemir, ÔÇťAtat├╝rkÔÇÖ├╝n Anafartalar Muharebelerine Ait Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ, Belleten, Say─▒:28 (├Âzel say─▒), 1943, Mustafa Kemal, ÔÇťAnafartalar Muhaberat─▒na Ait Tarih├žeÔÇŁ, Yay─▒nlayan Ulu─č ─░─čdemir, Atat├╝rk K├╝lt├╝r, Dil ve Tarih Y├╝ksek kurumu T├╝rk Tarih kurumu Yay─▒nlar─▒, XVI. Dizi, Sa.4, Ankara, 1. Bas─▒m:1962, ikinci bas─▒m 1990; ÔÇťMustafa Kemal, ÔÇťAnafartalar Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ, Sel Yay─▒nlar─▒, Atat├╝rk K├╝t├╝phanesi:3, ─░stanbul 1955; ÔÇťAnafartalar Muhaberat─▒na Ait Tarih├žeÔÇŁ, Cumhurba┼čkanl─▒─č─▒ Atat├╝rk Ar┼čivi, XIII. Dosya (Bir kopyas─▒ Ayd─▒nl─▒k Dergisi ar┼čivinde); ÔÇťAnafartalar Sava┼člar─▒yla ─░lgili Tarih├žeÔÇŁ, ÔÇťMustafa Kemal Atat├╝rkÔÇÖ├╝n S├Âyleyip Yazd─▒klar─▒ÔÇŁ, 1. Kitap, M. Sunullah Ar─▒soy, Atat├╝rk K├╝lt├╝r, Dil ve Tarih Y├╝ksek kurumu T├╝rk Tarih kurumu Yay─▒nlar─▒, XXIII. Dizi. Sa.6, ikinci bas─▒m, Ankara, 1989. Atat├╝rkÔÇÖ├╝n B├╝t├╝n Eserleri Ansiklopedisi, Cilt-1, 1903-1915, Kaynak Yay─▒nlar─▒, ├ť├ž├╝nc├╝ Bas─▒m, Aral─▒k 2003, s.432

[36] Ulu─č ─░─čdemir, ÔÇťAnafartalar Muharebelerine Ait Tarih├žeÔÇŁ; Atat├╝rkÔÇÖ├╝n B├╝t├╝n Eserleri Ansiklopedisi, C1, s.432

[37] Ru┼čen E┼čref, ÔÇťMustafa Kemal ├çanakkaleÔÇÖyi Anlat─▒yorÔÇŁ, s.54

[38] Ulu─č ─░─čdemir, ÔÇťAnafartalar Muharebelerine Ait Tarih├žeÔÇŁ; Atat├╝rkÔÇÖ├╝n B├╝t├╝n Eserleri Ansiklopedisi, C1, s.433

[39] C. F. Aspinall Oglander, ÔÇť├çanakkale-Gelibolu Askeri Harek├ót─▒ÔÇŁ, Cilt-I-II, 1940 (─░ngiliz Resmi Tarihi)

[40] Ru┼čen E┼čref, ÔÇťMustafa Kemal ├çanakkaleÔÇÖyi anlat─▒yorÔÇŁ, s.54-56

[41] Alan Moorehead, ÔÇťGeliboluÔÇŁ, s.261

[42] Bu iddian─▒n bulundu─ču kitap: Kadir M─▒s─▒ro─člu, ÔÇťLozanÔÇŁ, c-1, s.164. Gerek sava┼č─▒n bu b├Âl├╝m├╝, gerekse M─▒s─▒ro─čluÔÇÖnun iddias─▒na cevaplar─▒n derlendi─či kaynak: Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.151, 152 ve 160, 161.

[43] Davies, ÔÇťAllanson of the 6thÔÇŁ, s.50; Steel-Hart, ÔÇťGelibolu Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, s.183

[44] Tim Travers, ÔÇťGelibolu 1915ÔÇŁ, s.164-166

[45] Robin Prior, ÔÇťGelibolu, Mitin SonuÔÇŁ, s. 256-257. AllansonÔÇÖun mesaj─▒: AllansonÔÇÖdan CoxÔÇÖa, sabah 6.30. 9/8/1915, ibid; AllansonÔÇÖdan karde┼čine, 8/3/1916, DS/Misc/69, Imperial War Museum, London; [Bacchante] Seyir Defteri, 9/8/1915, Admiralty Papers, ADM 53/34469, National Archives, Kew. Allanson bu mektupta donanma ate┼činden s├Âz etmemektedir. Prior, kitab─▒n─▒n Sar─▒ Bay─▒r Harekat─▒na ili┼čkin b├Âl├╝m├╝n├╝n 40 numaral─▒ dipnotunda ayr─▒ca Bacchante sava┼č gemisinin toplar─▒n─▒n d├╝z y├Âr├╝ngeye sahip oldu─čunu hat─▒rlat─▒yor ve ÔÇťAncak gemi toplar─▒n─▒n d├╝z y├Âr├╝ngesinin, AllansonÔÇÖun kuvvetlerinin elinde bulunan BesimtepeÔÇÖye ula┼č─▒p ula┼čmad─▒─č─▒ belli de─čildirÔÇŁ diyor.

[46] Mustafa Kemal, m├╝ttefiklerin GeliboluÔÇÖya ├ž─▒karma harekat─▒na ba┼člad─▒─č─▒ 25 NisanÔÇÖda Ordu ihtiyat─▒na ayr─▒lm─▒┼č bulunan 19. T├╝menÔÇÖin komutan─▒d─▒r. Mustafa KemalÔÇÖin ihtiyat birli─či komutanl─▒─č─▒, muharebenin ba┼člamas─▒yla biter. Ar─▒burnuÔÇÖnda Anzak kuvvetlerine kar┼č─▒ inisiyatif kullanarak harekete ge├žti─či muharebenin ilk g├╝n├╝nden itibaren Ar─▒burnu Kuvvetleri Komutan─▒ olur, kurulu┼čundaki ├╝├ž piyade, bir top├žu alay─▒na ilaveten bir piyade alay─▒ daha emrine verirler, yani ilk g├╝n be┼č alaya komuta eder. 27 Nisandan itibaren 7 alaya yani iki t├╝mene, 1 May─▒stan itibaren 11 alaya yani yakla┼č─▒k 4 t├╝mene komuta eder ve r├╝tbesi yarbayd─▒r. Bir ay sonra, 1 HaziranÔÇÖda ba┼čar─▒s─▒ndan dolay─▒ albayl─▒─ča y├╝kseltilir, sava┼č─▒n geri kalan─▒nda birliklerini bu r├╝tbeyle y├Ânetir. Anafartalar Grubu Komutan─▒ oldu─ču 8 A─čustosÔÇÖtan itibaren, ├Ânce 8 t├╝mene, sonra 3 kolorduya olmak ├╝zere yakla┼č─▒k 10 t├╝mene komuta eder. Ayn─▒ d├Ânemde Albay Mustafa KemalÔÇÖin kom┼čusu Kuzey Grubu Komutan─▒ Yanyal─▒ Esat Pa┼čaÔÇÖn─▒n emrinde 3 t├╝men, Sedd├╝lbahir kesimindeki G├╝ney Grubu Komutan─▒ Vehip Pa┼čaÔÇÖn─▒n emrinde iki kolordu halinde 5 t├╝men bulunmaktad─▒r. 10 t├╝mene komuta eden Mustafa KemalÔÇÖin emrindeki kuvvetler, Kuzey Grubu ile G├╝ney Grubu kuvvetlerinin toplam─▒ndan [8 t├╝men] daha b├╝y├╝kt├╝r ve cephedeki kuvvetlerin yar─▒s─▒ndan fazlas─▒na komuta etmektedir. Bu, ordu komutanl─▒─č─▒ niteli─činde bir komutanl─▒k demektir. ├çanakkale Sava┼č─▒ boyunca, Liman Pa┼ča d─▒┼č─▒nda hi├žbir komutan, bu kadar uzun zaman, bu kadar b├╝y├╝k birli─če ve bu kadar geni┼č bir alana komuta etmemi┼čtir. (Tayfun ├çavu┼čo─člu, ÔÇť├çanakkale 1915 ─░ftiralar Yalanlar PolemiklerÔÇŁ, s. 60, Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.112, ─░smet G├Ârg├╝l├╝, ÔÇťOn Y─▒ll─▒k Harbin KadrosuÔÇŁ s.82,83,85-55, 91 (─░smet G├Ârg├╝l├╝, ├çanakkale Sava┼č─▒ ─░lk G├╝nde Biterdi, s.184)

[47] Ek-2 (Kabartma Harita ├╝zerinden g├Âr├╝n├╝┼č. Makale sonunda)

[48] ├ľzet i├žin temel ald─▒─č─▒m─▒z eser Turgut ├ľzakmanÔÇÖ─▒n ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.152; notundan anlad─▒─č─▒m─▒z kadar─▒yla ├ľzakman da ├Âzetini haz─▒rlarken, GenelkurmayÔÇÖ─▒n ÔÇť├çanakkale Cephesi Harek├ót─▒ÔÇŁ, 3. Kitap s.372ÔÇÖden yararlanm─▒┼č bulunuyor. Ayr─▒ca Mustafa KemalÔÇÖin kendi anlat─▒mlar─▒ i├žin bkz. Ru┼čen E┼čref, ÔÇťMustafa Kemal ├çanakkaleÔÇÖyi anlat─▒yorÔÇŁ, s.57-59.

[49] Ru┼čen E┼čref, ÔÇťMustafa Kemal ├çanakkaleÔÇÖyi anlat─▒yorÔÇŁ, s.57-62.

[50] Ru┼čen E┼čref, ÔÇťMustafa Kemal ├çanakkaleÔÇÖyi anlat─▒yorÔÇŁ, s.62-63.

[51] Ian HamiltonÔÇÖun raporundan aktaran Erol M├╝tercimler, ÔÇťGelibolu 1915ÔÇŁ, s.469

[52] Anafartalar Grubu Komutan─▒ Mustafa Kemal albayd─▒r ama sadece 9-10 A─čustosÔÇÖta Conkbay─▒r─▒ ve AnafartalarÔÇÖda onun kar┼č─▒s─▒na ├ž─▒kan m├╝ttefik birliklerin ba┼č─▒nda 9 general birden sahada bulunmaktad─▒r. (Suvla harekat─▒nda Korgeneral Stopfort, T├╝mgeneral H.V. Cox, T├╝mgeneral F.E. Johnston, T├╝mgeneral John Lindley, T├╝mgeneral Frederick Hammersley; Conkbay─▒r─▒ÔÇÖnda General Cayley, General Baldwin, General Cooper ve General Collie. 10 A─čustosÔÇÖtaki T├╝rk taarruzu s─▒ras─▒nda Baldwin, Cayley ve Collie ├Âlm├╝┼č, Cooper a─č─▒r yaralanm─▒┼čt─▒r.) Baz─▒ yazarlar─▒n ÔÇťyarbayÔÇŁ k├╝├ž├╝msemesinin alt─▒nda, i┼čte bu ├Âzensizlik yatar. Oysa Yarbay Mustafa KemalÔÇÖin ba┼člang─▒├žtaki g├Ârevi 19. T├╝men komutanl─▒─č─▒d─▒r. Emri alt─▒ndaki t├╝menin asker say─▒s─▒ bak─▒m─▒ndan, r├╝tbesi asl─▒nda t├╝mgeneralli─če e┼č say─▒lmal─▒d─▒r. Mustafa KemalÔÇÖin albayl─▒─č─▒ ve Anafartalar Grup Komutanl─▒─č─▒ d├Âneminde ise orgeneral (ordu komutan─▒) yetkileri kulland─▒─č─▒n─▒ s├Âylemekte hi├žbir sak─▒nca yok. ├ç├╝nk├╝ r├╝tbesi kurmay albay olmakla birlikte, komuta etti─či birliklerin say─▒s─▒ ve niteli─či o r├╝tbenin ├žok ├žok ├╝zerindedir. Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n o d├Ânemdeki kuvvet-komuta d├╝zenini incelemeyenler bu detaylar─▒ bilin├žli-bili├žsiz g├Âzden ka├ž─▒rd─▒─č─▒nda, yan─▒lg─▒ dolu yorumlar ├╝retmek ka├ž─▒n─▒lmaz oluyor. Bkz: Tayfun ├çavu┼čo─člu, ÔÇť├çanakkale 1915 ─░ftiralar Yalanlar PolemiklerÔÇŁ, s. 63-64

[53] A. Oglander, ─░ngiliz Resmi Tarihi, BTTD, s.56 say─▒ 28/Haziran 1987; Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.153

[54] R.R. James, ÔÇťGelibolu Harekat─▒ÔÇŁ, s.421; Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.153.

[55] Erol M├╝tercimler, ÔÇťGelibolu 1915ÔÇŁ, s.471

[56] Tayfun ├çavu┼čo─člu, ÔÇť├çanakkale 1915 ─░ftiralar Yalanlar PolemiklerÔÇŁ, s.290

KAYNAKLAR

Alan Moorehead, ÔÇťGeliboluÔÇŁ, Do─čan Kitap, 7. Bask─▒, ┼×ubat 2007

ÔÇťAtat├╝rkÔÇÖ├╝n B├╝t├╝n EserleriÔÇŁ, CumhuriyetÔÇÖin 75. Y─▒l─▒ Arma─čan─▒, Kaynak Yay─▒nlar─▒, Cilt-1, Aral─▒k 2003

ÔÇť├çanakkale Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ, Cilt-1: ÔÇťAnafartalar Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ (Mustafa Kemal Pa┼ča), ÔÇť├çanakkale Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ (Selahaddin Adil Pa┼ča), ÔÇť├çanakkale-Ar─▒burnu Sava┼člar─▒ ve 27. AlayÔÇŁ (Miralay ┼×efik Aker), ÔÇťBirinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├çanakkale Ar─▒burnu Hat─▒ralar─▒mÔÇŁ (─░htiyat Zabiti Sokrat ─░ncesu). Arma Yay─▒nlar─▒, An─▒lar─▒ Yay─▒ma Haz─▒rlayan Metin Mart─▒, 2. Bask─▒, ─░stanbul, 2005. Ayn─▒ eser, Cilt-2: Cemil Conk Pa┼ča, Liman von Sanders Pa┼ča, Fahrettin Altay Pa┼ča, Arma Yay─▒nlar─▒, An─▒lar─▒ Yay─▒ma Haz─▒rlayan Metin Mart─▒, 1. Bask─▒, ─░stanbul, 2002.

Ellis Ashmead Barlett, ÔÇť├çanakkale Ger├že─čiÔÇŁ, Yeditepe Yay─▒nlar─▒, 6. Bask─▒, ┼×ubat 2007

Erol M├╝tercimler, ÔÇťKorkak Abd├╝lÔÇÖden Jolly T├╝rkÔÇÖe ÔÇôGelibolu 1915ÔÇŁ, Alfa Yay─▒nlar─▒, Cep Bask─▒ 1-2, Mart 2009.

General C.F. Aspinall-Oglander, ÔÇťB├╝y├╝k Harbin Tarihi -├çanakkale- Gelibolu Askeri Harekat─▒ÔÇŁ, Cilt 1-2, Arma Yay─▒nlar─▒, 2. Bask─▒, 2005

Ian Hamilton, ÔÇťGelibolu Hat─▒ralar─▒ 1915ÔÇŁ, ├ľrg├╝n Yay─▒nlar─▒, 2. Bask─▒, 2006

─░smail Bilgin, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, Tima┼č Yay─▒nlar─▒ (├çanakkale Kitapl─▒─č─▒), 1. Bask─▒, Mart 2009, ÔÇť├çanakkale Destan─▒ ÔÇô Ger├žek Efsanelerin ├ľyk├╝s├╝ÔÇŁ, Tima┼č Yay─▒nlar─▒, 8. Bask─▒, May─▒s 2011

─░smet G├Ârg├╝l├╝, ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ ─░lk G├╝nde BiterdiÔÇŁ, Bilgi, birinci bas─▒m, Ekim 2008

─░zzeddin ├çal─▒┼člar, ─░smet G├Ârg├╝l├╝, ÔÇťOn Y─▒ll─▒k Sava┼č─▒n G├╝nl├╝─č├╝ÔÇŁ, G├╝ncel Yay─▒nc─▒l─▒k, 3. Bask─▒, Nisan 2007

Mustafa Kemal, ÔÇťAr─▒burnu Muharebeleri RaporuÔÇŁ, Yay─▒na Haz─▒rlayan Ulu─č ─░─čdemir, Atat├╝rk K├╝lt├╝r Dil ve Tarih Y├╝ksek Kurumu Yay─▒nlar─▒,XVI. Dizi – Sa. 8a1, , Ankara, 1990

Nigel Steel, Peter Hart, ÔÇťGelibolu ÔÇô Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, Epsilon Yay─▒nlar─▒, 3. Bask─▒, Mart 2005

Robin Prior, ÔÇťGelibolu, Mitin SonuÔÇŁ, Ak─▒l├želen, Ankara 2012

Ru┼čen E┼čref, ÔÇťMustafa Kemal ├çanakkaleÔÇÖyi Anlat─▒yorÔÇŁ, Karma Kitaplar, birinci bas─▒m, Ekim 2007

Selahaddin Adil Pa┼ča, ÔÇť├çanakkale Cephesinden Mektuplar-Hat─▒ralarÔÇŁ, Yeditepe Yay─▒nlar─▒, 1. Bask─▒, ┼×ubat 2007

Tayfun ├çavu┼čo─člu, ÔÇŁ ├çanakkale 1915 ─░ftiralar Yalanlar PolemiklerÔÇŁ, Kasta┼č Yay─▒nevi, ─░stanbul, 1.Bask─▒, ┼×ubat 2014

Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, Bilgi, 4. Bas─▒m, Ekim 2005; ÔÇťDirili┼č ÔÇô ├çanakkale 1915ÔÇŁ, Bilgi, 2. Bas─▒m, Mart 2008; ÔÇť1881-1938 Atat├╝rk, Kurtulu┼č Sava┼č─▒ ve Cumhuriyet KronolojisiÔÇŁ, Bilgi Yay─▒nevi, 3. Bas─▒m, Eyl├╝l 2009

Tim Travers, ÔÇťGelibolu 1915ÔÇŁ, Elips Kitap, 1. Bask─▒, ┼×ubat 2008

Yal├ž─▒n K├╝├ž├╝k, ÔÇťT├╝rkiye ├╝zerine Tezler 5ÔÇŁ, Tekin Yay─▒nevi, 1. Bas─▒m 1992

 

2,128 total views, 2 views today

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

Gazeteci / Yazar - Uluda─č ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi Alman Dili Anabilim Dal─▒ (1985) mezunu. 1983'ten itibaren yerel yay─▒n organlar─▒nda muhabir, yaz─▒ i┼čleri m├╝d├╝r├╝ ve genel yay─▒n y├Ânetmeni olarak ├žal─▒┼čt─▒. ├ça─čda┼č Gazeteciler Derne─či (├çGD) Bursa ┼×ubesi eski (1997-2001) ba┼čkanlar─▒ndan. Bursa Ansiklopedisi'ne (Y─▒lmaz Akk─▒l─▒├ž, 1. bask─▒ 2002, Burdef Yay─▒nlar─▒ No:3) madde yazarl─▒─č─▒ yapt─▒. E-Kitap Yay─▒nc─▒l─▒k taraf─▒ndan (┼×ubat 2018) yay─▒nlanan ÔÇťNutukÔÇť i├žin edit├Âr olarak Atat├╝rk ve Kurtulu┼č Sava┼č─▒ kronolojisini haz─▒rlad─▒. Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. Yay─▒nlanm─▒┼č Kitaplar─▒: 1) ÔÇť├çanakkale 1915 ÔÇô ─░ftiralar, Yalanlar, PolemiklerÔÇť, ┼×ubat-2014, Kasta┼č Yay─▒nevi-─░stanbul 2) "1915 - ├çanakkale Sava┼č─▒nda Trakya", Eyl├╝l 2018, Haber Ajans─▒ yay─▒nlar─▒-─░stanbul E-Posta: tayfunc@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒