Liman Pa┼čaÔÇÖn─▒n b├╝y├╝k yan─▒lg─▒s─▒: ├ç─▒karma alanlar─▒

Liman Pa┼čaÔÇÖn─▒n b├╝y├╝k yan─▒lg─▒s─▒: ├ç─▒karma alanlar─▒

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

Gazeteci / Yazar - Uluda─č ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi Alman Dili Anabilim Dal─▒ (1985) mezunu. 1983'ten itibaren yerel yay─▒n organlar─▒nda muhabir, yaz─▒ i┼čleri m├╝d├╝r├╝ ve genel yay─▒n y├Ânetmeni olarak ├žal─▒┼čt─▒. ├ça─čda┼č Gazeteciler Derne─či (├çGD) Bursa ┼×ubesi eski (1997-2001) ba┼čkanlar─▒ndan. Bursa Ansiklopedisi'ne (Y─▒lmaz Akk─▒l─▒├ž, 1. bask─▒ 2002, Burdef Yay─▒nlar─▒ No:3) madde yazarl─▒─č─▒ yapt─▒. E-Kitap Yay─▒nc─▒l─▒k taraf─▒ndan (┼×ubat 2018) yay─▒nlanan ÔÇťNutukÔÇť i├žin edit├Âr olarak Atat├╝rk ve Kurtulu┼č Sava┼č─▒ kronolojisini haz─▒rlad─▒. Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
Yay─▒nlanm─▒┼č Kitaplar─▒:
1) ÔÇť├çanakkale 1915 ÔÇô ─░ftiralar, Yalanlar, PolemiklerÔÇť, ┼×ubat-2014, Kasta┼č Yay─▒nevi-─░stanbul
2) "1915 - ├çanakkale Sava┼č─▒nda Trakya", Eyl├╝l 2018, Haber Ajans─▒ yay─▒nlar─▒-─░stanbul
E-Posta: tayfunc@gmail.com
Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna g├Âz├╝ kapal─▒ giren Osmanl─▒ Genelkurmay─▒, ─░tilaf devletlerinin 18 MartÔÇÖtaki ba┼čar─▒s─▒z deniz sava┼č─▒n─▒n ard─▒ndan gelen istihbaratlar─▒ ├žok do─čru de─čerlendirip, bu kez GeliboluÔÇÖda kara harek├ót─▒n─▒n giri┼čilece─čini bildii─či i├žin ├žok h─▒zl─▒ hareket etti. B├╝y├╝k den z zaferinin ertesi g├╝n├╝ (19 Mart 1915) 5. OrduÔÇÖnun kurulmas─▒na karar verildi, ├çanakkale ve Gelibolu yar─▒madas─▒ndaki birlikler 5. Ordu ad─▒ alt─▒nda yeniden yap─▒land─▒r─▒ld─▒, birliklerin g├Ârev alanlar─▒ da yeniden d├╝zenlendi.[1]

Yarbay Mustafa Kemal BeyÔÇÖin 19. T├╝meni hem 3. KolorduÔÇÖya hem de ├çanakkale M├╝stahkem Mevki Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna ba─čl─▒yd─▒. 23 MartÔÇÖta gelen emirle, 19. T├╝men genel ihtiyat (yedek) olarak ayr─▒ld─▒. 19. T├╝men Komutan─▒ Yarbay Mustafa Kemal, Ar─▒burnu Kuvvetleri Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ 9. T├╝men Komutan─▒ Albay Halil SamiÔÇÖye 25 MartÔÇÖta devredecekti.

Enver Pa┼ča ise GeliboluÔÇÖda kurulan 5. OrduÔÇÖnun komutanl─▒─č─▒na getirmeye karar verdi─či Alman General Liman von SandersÔÇÖi 24 MartÔÇÖta dairesinde ziyaret etti. Liman Pa┼ča teklifi kabul etti. Hemen haz─▒rlan─▒p ertesi g├╝n yeni g├Ârev yeri olan ├çanakkaleÔÇÖye gitmek ├╝zere yola ├ž─▒kt─▒.

─░ngiltere H├╝k├╝meti Akdeniz ─░tilaf Donanmas─▒ Komutan─▒ Amiral de RobeckÔÇÖe 4 z─▒rhl─▒ gemi ile destek vermeyi tercih edip, T├╝rk tabyalar─▒nda onar─▒m ├žal─▒┼čmas─▒ yap─▒lmadan, donanman─▒n yeniden sald─▒rmas─▒ talep etmi┼č olmas─▒na kar┼č─▒n, may─▒n temizli─či konusunda ileri ad─▒m at─▒lamad─▒─č─▒ndan, Amiral de RobeckÔÇÖin karar─▒yla etkili bir tedbir bulununcaya kadar deniz harek├ót─▒na ara verilmi┼čti. ├ç├╝nk├╝ ─░tilaf cephesinde b├╝t├╝n planlar, ├çanakkale Bo─čaz─▒n─▒n ge├žilmesi ├╝zerine yap─▒lmaktayd─▒. Onlar Bo─čaz─▒ ge├žmeyi ne kadar ├žok istiyorsa, Osmanl─▒ cephesinde de bu olas─▒l─▒k ├žok b├╝y├╝k kayg─▒ yarat─▒yordu. Alman Amiral von Tripitz, uykular─▒ ka├ž─▒rmaya yetecek b├Âyle bir ihtimali ┼č├Âyle de─čerlendiriyordu:

ÔÇťÔÇŽ├çanakkaleÔÇÖnin ge├žilmesi bize kar┼č─▒ ┼čiddetli bir darbe olacakt─▒r. ├çanakkale Bo─čaz─▒ d├╝┼čecek olursa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ aleyhimize neticelenmi┼č demektir.ÔÇŁ[2]

M├╝ttefikler deniz harek├ót─▒ndan umudu kesip, kara harek├ót─▒n─▒n detaylar─▒n─▒ konu┼čmaya ba┼člarken, T├╝rk taraf─▒nda da savunma haz─▒rl─▒klar─▒ devam ediyordu.

Liman von Sanders (ortada)

Denilebilir ki, 25 Mart tarihi itibar─▒yla, hem GeliboluÔÇÖdaki savunmay─▒ d├╝zenlemek i├žin ├žal─▒┼čan Liman von SandersÔÇÖin, hem de h├╝cum edecek birliklerini elden ge├žirmek ├╝zere ─░skenderiyeÔÇÖye gitmeye karar veren M├╝ttefik Ba┼čkomutan─▒ Ian HamiltonÔÇÖun haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ tamamlamak i├žin e┼čit s├╝resi vard─▒.
Kaderin cilvesi, T├╝rk taraf─▒nda haz─▒rl─▒klar─▒n bitti─či g├╝n, m├╝ttefiklerin de sald─▒rd─▒─č─▒ g├╝n olacakt─▒r.
5.Ordu Komutan─▒ Liman von Sanders yar─▒maday─▒ geziyor, savunma i├žin al─▒nan ├Ânlemleri de elden ge├žiriyordu.
M├╝ttefiklerin sald─▒r─▒s─▒ i├žin art─▒k g├╝n say─▒l─▒yor, bir yandan GeliboluÔÇÖya asker y─▒─čma ├žabalar─▒ da t├╝m h─▒z─▒yla s├╝r├╝yordu.
Alan MooreheadÔÇÖin yapt─▒─č─▒ gibi Bat─▒l─▒ g├Âz├╝yle ele al─▒nd─▒─č─▒nda, HamiltonÔÇÖun i├žinde bulundu─ču durum ┼č├Âyle ├Âzetlenebilirdi:

ÔÇťÔÇŽZaman HamiltonÔÇÖ─▒n nisan sonunda sald─▒rma s├Âz├╝ne sad─▒k kalabilmesi i├žin yapmas─▒ gereken bir├žok ┼čeye yeterli de─čildir. ─░skenderiyeÔÇÖye vard─▒─č─▒nda takvim 26 MartÔÇÖ─▒ g├Âstermektedir. Bu da ├Ân├╝nde sadece ├╝├ž hafta oldu─čunun i┼čaretidir. Generalin kar┼č─▒ kar┼č─▒ya bulundu─ču g├Ârev, sava┼č tarihinin en b├╝y├╝k amfibi harek├ót─▒n─▒ haz─▒rlamaktan ba┼čka bir ┼čey de─čildir. Ge├žmi┼čte yap─▒lan benzer ├žal─▒┼čmalardan hi├žbiri ┼čimdi haz─▒rlanan harek├ótla boy ├Âl├ž├╝┼čemez: ─░spanyol armadas─▒ 1588ÔÇÖde ─░ngiltereÔÇÖye asker ├ž─▒karmay─▒ ba┼čaramam─▒┼č; ne 1799ÔÇÖda M─▒s─▒rÔÇÖda Napolyon ne de 1854ÔÇÖte K─▒r─▒mÔÇÖda ─░ngiliz ve Frans─▒zlar, Liman von SandersÔÇÖin GeliboluÔÇÖda siperlere doldurdu─ču askerler gibi g├╝├žl├╝ bir direni┼čle kar┼č─▒la┼čm─▒┼člard─▒r.

Ger├žekten de HamiltonÔÇÖ─▒n haz─▒rlad─▒─č─▒ harek├ót─▒n tek benzeri 30 y─▒l sonra ─░kinci D├╝nya Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda Normandiya sahillerinde g├Âr├╝lecektir; ├╝stelik Normandiya ├ž─▒karmas─▒ ├╝├ž haftada de─čil, iki y─▒lda haz─▒rlanacakt─▒rÔÇŁ.[3]

General Hamilton, mart sonu ile nisan ay─▒n─▒n ilk iki haftas─▒ i├žinde, M─▒s─▒rÔÇÖdaki m├╝ttefik askerlerinin LimniÔÇÖye getirilmesiyle me┼čgul oldu. Bir yandan da Gelibolu yar─▒madas─▒na ├ž─▒karma planlar─▒ ele al─▒n─▒yordu.

Bu s─▒rada iki ayr─▒ ilgin├ž olay ya┼čand─▒.

M─▒s─▒rÔÇÖdan MondrosÔÇÖa ta┼č─▒nmak ├╝zere yola ├ž─▒kar─▒lan 29. T├╝menÔÇÖin son nakliye gemilerinden biri de SS Manitou idi. 16 Nisan g├╝n├╝ sabah saatlerinde ─░zmirÔÇÖden yola ├ž─▒kan ve ─░ngiliz-Frans─▒z z─▒rhl─▒lar─▒n─▒n ablukas─▒n─▒ yaran Demirhisar torpidobotu ManitouÔÇÖnun yolunu kesti, durmas─▒n─▒ emretti.

T├╝rk torpidobotunun kaptan─▒, ManitouÔÇÖnun kaptan─▒na gemiyi bo┼čaltmak i├žin sadece 3 dakikas─▒n─▒n oldu─čunu bildirdi. Sonra torpiller ate┼členecek, ─░ngiliz askerlerini ta┼č─▒yan Manitou sulara g├Âm├╝lecekti.

┬áÔÇťÔÇŽBir gemici ÔÇťHi├ž olmazsa 10 dakika olsun, Patron!ÔÇŁ diye seslendi. Buna kar┼č─▒l─▒k ÔÇťPek├ól├ó, 10 dakika olsunÔÇŁ yan─▒t─▒ verildi. B├╝t├╝n tahlisiye filikalar─▒ indirildi ve gemiyi terk emri verildi. Ani bir tehdit olmamas─▒na ra─čmen gemideki askerler pani─če kap─▒ld─▒. Pek ├žo─ču can yeleklerini takmam─▒┼člard─▒ ve tayfalar filikalar─▒ indirmeye ba┼člay─▒nca yeni sorunlar ├ž─▒kt─▒. [Filikalar ters d├Âner, i├žindekiler denize d├Âk├╝l├╝r]

Torpidobotun kaptan─▒ on dakika bekledikten sonra ├╝├ž torpil att─▒ ve ├╝├ž├╝ de ManitouÔÇÖyu ─▒skalad─▒. Kaptan, hedefe fazla yakla┼čt─▒─č─▒n─▒ heyecandan fark etmemi┼čti. At─▒lan bir torpil ├Ânce denizin dibine iner, sonra yukar─▒ ├ž─▒kar, oysa bunlar─▒n hepsi geminin alt─▒ndan ge├žip gitmi┼člerdi. Manitou telsizle yard─▒m istemi┼čti. ├ť├ž├╝nc├╝ torpil at─▒ld─▒ktan sonra uzaktan iki ─░ngiliz destroyeri g├Âr├╝n├╝nce torpidobot ka├žmak zorunda kald─▒. Destroyerler torpidobotu sonunda Kos Adas─▒ÔÇÖnda karaya oturttular. Olay trajikti ve sonu├žta 51 ki┼či bo─čulmu┼čtu.ÔÇŁ[4]

Bu olay birka├ž farkl─▒ kaynakta ayn─▒ ├žer├ževede anlat─▒l─▒yor ama sadece torpido say─▒s─▒ farkl─▒l─▒k g├Âsteriyor.

Erol M├╝tercimler, konuyu biraz daha detayland─▒r─▒p, sava┼č ko┼čullar─▒na inat ortaya konan ger├žek bir centilmenlik ├Ârne─či olarak okurlar─▒na aktar─▒yor:

ÔÇťÔÇŽBu T├╝rk sava┼č gemisi Demirhisar torpidobotuydu. ManitouÔÇÖnun topu DemirhisarÔÇÖ─▒ bat─▒ramaz m─▒yd─▒? Bat─▒r─▒rd─▒ ama ─░ngiliz subay, T├╝rklerin kendilerine ├žok efendice davrand─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝nden, ÔÇťOnu vurmaya kalkmak, ├žok pis bir hile olurduÔÇŁ diye ate┼č a├žmamaya karar vermi┼čti.

Sava┼čtalar m─▒ yoksa dost kuvvetler tatbikat─▒nda m─▒ belli de─čil.ÔÇŁ[5]

17 Nisan sabah─▒ ┼čafaktan az sonra Kepez burnundaki T├╝rk n├Âbet├žiler suyun ├╝zerine ├ž─▒km─▒┼č bir denizalt─▒ g├Ârd├╝ler. Anla┼č─▒lan denizalt─▒ MarmaraÔÇÖya ge├žmek ├╝zere Bo─čaza girmi┼č ÔÇômuhtemelen denizalt─▒ ├Ânleme a─č─▒na ├žarpt─▒ktan sonra- ancak ani bir ak─▒nt─▒ya kap─▒larak k─▒y─▒ya s├╝r├╝klenmi┼čti. T├╝rk top├žu bataryalar─▒ bunu g├Âr├╝p hemen namlular─▒n─▒ denizalt─▒ya ├ževirdi ama gemi ├žaresiz durumda oldu─čundan ate┼č eden olmad─▒. Denizalt─▒ karaya oturdu─čunda g├╝verteye ├ž─▒kan m├╝rettebat makineli t├╝fek ate┼či alt─▒nda denize atlad─▒. Bu s─▒rada mermilerden biri g├Âzetleme kulesine isabet etti ve Denizalt─▒ Komutan─▒ K─▒demli Y├╝zba┼č─▒ T. S. BrodieÔÇÖnin de aralar─▒nda bulundu─ču 6 ki┼či ├Âld├╝, sa─č kalanlar ise T├╝rkler taraf─▒ndan kurtar─▒ld─▒. Karaya oturan denizalt─▒n─▒n ─░ngilizlere ait E15 denizalt─▒s─▒ oldu─ču anla┼č─▒ld─▒.

Bu arada t├╝m olay─▒ g├Âren ─░ngiliz u├žaklar─▒ olan biteni rapor etmi┼čti. ─░ngilizler karaya oturmu┼č olan denizalt─▒y─▒ t├╝m├╝yle bat─▒rmak ve kullan─▒lmaz hale getirmek ├╝zere ├╝├ž ayr─▒ sald─▒r─▒ denediler fakat torpidolar her defas─▒nda hedefi ─▒skalad─▒. M├╝ttefikler denizalt─▒y─▒ bat─▒rmak, T├╝rkler ise Almanlar gelene kadar korumak, denizalt─▒ gemisini ├ž─▒kar─▒p y├╝zd├╝rmek istiyordu.

─░ki g├╝n s├╝ren kar┼č─▒l─▒kl─▒ m├╝cadele 19 Nisan ak┼čam─▒ HMS Majestic z─▒rhl─▒s─▒ndan ayr─▒lan bir h├╝cumbotun, Osmanl─▒ kuvvetlerince y├╝zd├╝r├╝lmeye ├žal─▒┼č─▒lan E-15ÔÇÖi torpilleyip bat─▒rmas─▒yla sona erdi.

Moorehead, ─░stanbulÔÇÖdaki Amerikan El├žili─či M├╝ste┼čar─▒ Lewis EinsteinÔÇÖ─▒n anlat─▒m─▒na yer veriyor:

ÔÇťÔÇŽEinsteinÔÇÖa g├Âre T├╝rkler bu olayda ├žok adil davran─▒r. Denizalt─▒ terk edilip m├╝rettebat─▒ dalgalarla bo─ču┼čurken T├╝rk askerleri suya girer, d├╝┼čmanlar─▒n─▒ kurtar─▒rlar. ├ľl├╝ler ├Ânce k─▒y─▒da g├Âm├╝l├╝r, daha sonra ├çanakkaleÔÇÖdeki ─░ngiliz Mezarl─▒─č─▒ÔÇÖna nakledilir, gerekli dini t├Ârenlerin yap─▒lmas─▒na ├Âzen g├Âsterilir. ÔÇťT├╝rkler bu konularda ola─čan├╝st├╝d├╝rÔÇŁ diye yazar Einstein, ÔÇťBir dakika ├Ânce gemlenemez bir ├Âld├╝rme arzusu g├Âsterirler, bir dakika sonra da iyilikleriyle ┼ča┼č─▒rt─▒rlar. ─░ngiliz denizalt─▒s─▒n─▒n tutuklu [esir] m├╝rettebat─▒ ─▒slak ├╝niformalar─▒ i├žinde titreyerek hastaneye g├Ât├╝r├╝ld├╝klerinde, T├╝rk yaral─▒lar onlara konuk muamelesi yapar, ├╝zerlerinde yeni ne varsa vermeye ├žal─▒┼č─▒r, yiyeceklerini onlarla payla┼č─▒r.ÔÇŁ[6]

Bu olay─▒n ba┼čka as─▒l ├Ânemli yan─▒, Kraliyet Denizg├╝c├╝ G├Ân├╝ll├╝leri Yedek KuvvetleriÔÇÖnde subay olan ─░ngiltereÔÇÖnin eski ├çanakkale Konsolosu PalmerÔÇÖin de esirler aras─▒nda oldu─čunun ortaya ├ž─▒kmas─▒yd─▒. Palmer, iki ├╝lke aras─▒nda d├╝┼čmanl─▒k ba┼člay─▒nca Bo─čazÔÇÖdaki T├╝rk toplar─▒n─▒n yerlerini rapor etmek ├╝zere mart ay─▒ ba┼člar─▒nda AtinaÔÇÖya gitmi┼čti. Sonra da istihbarat subay─▒ olarak hizmet etmeye g├Ân├╝ll├╝ olunca, k─▒lavuzluk yapmak ├╝zere denizalt─▒da g├Ârevlendirilmi┼čti. Esir al─▒nd─▒ktan sonra kimli─či ortaya ├ž─▒kan Palmer, M├╝stahkem Mevki Komutan─▒ Albay Cevat (├çobanl─▒) Bey taraf─▒ndan sorguya ├žekildi.

Her an bir kara harek├ót─▒n─▒n ba┼člamas─▒n─▒n beklendi─či o g├╝nlerde, m├╝ttefiklerin nereye ve ne zaman ├ž─▒karma yapaca─č─▒ tart─▒┼č─▒l─▒yor, savunma planlar─▒ tekrar tekrar elden ge├žiriliyordu. Bu konuda elde edilebilecek her t├╝rl├╝ bilgi, T├╝rkler a├ž─▒s─▒ndan hayati ├Ânem ta┼č─▒yordu. Ger├ži az sonra de─činece─čimiz gibi, M─▒s─▒r ve AtinaÔÇÖdaki casuslardan gelen bilgiler Osmanl─▒ Genelkurmay─▒ i├žin baz─▒ avantajlar sa─čl─▒yordu ama yine de HamiltonÔÇÖ─▒n olas─▒ ├ž─▒karma plan─▒ ve ├ž─▒karman─▒n yap─▒laca─č─▒ noktalar net olarak tahmin edilemiyordu.

M├╝ttefiklerin 25 NisanÔÇÖdaki ├ž─▒karmas─▒ndan sadece 5 g├╝n ├Âncesine ait olan ve PalmerÔÇÖin ├çanakkaleÔÇÖdeki sorgusunda al─▒nan bilgileri ─░stanbulÔÇÖa rapor eden 20 Nisan 1915 tarihli ┼čifreli telgraf [Genelkurmay Ar┼čivi] bu anlamda son derece ├Ânemlidir.

ÔÇťÔÇŽ├çanakkaleÔÇÖde konsolos olan Palmer sava┼č esiri olarak yakaland─▒. M├╝ttefik kuvvetlerinin casusu olarak su├žland─▒. Bu arada denizalt─▒da, PalmerÔÇÖin yedek subay oldu─čunu g├Âsterir bir sertifika bulundu. Fakat biz kendisine bu belgeyi buldu─čumuzu s├Âylemedik. PalmerÔÇÖa casuslukla su├žland─▒─č─▒ ve bu y├╝zden idam edilebilece─či s├Âylendi.

Hi├žbir asker ba┼čkalar─▒n─▒n ├Ân├╝nde bilgi vermek istemez. Palmer da ├Âzel olarak konu┼čmak istedi─čini s├Âyledi. Ben de kendisine sava┼č esiri olarak muamele g├Ârece─čine dair s├Âz verdim. O zaman bize bilgi vermeyi kabul etti.

Kendisine planlanan m├╝ttefik sald─▒r─▒s─▒n─▒ sordum. General Hamilton komutas─▒nda 100 bin ki┼čilik bir ─░ngiliz ordusunun ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖna ├ž─▒karma yapaca─č─▒n─▒ s├Âyledi. PalmerÔÇÖ─▒n verdi─či bilgiye g├Âre, m├╝ttefikler KabatepeÔÇÖye ├ž─▒kmay─▒ planlam─▒┼člar. Fakat T├╝rklerin bu sald─▒r─▒dan haberdar oldu─čunu ├Â─črenir ├Â─črenmez Kabatepe ve Sedd├╝lbahirÔÇÖle (Helles) ilgili planlar─▒ndan vazge├žmi┼čler. Ayr─▒ca Sedd├╝lbahirÔÇÖe yap─▒lacak bir ├ž─▒karman─▒n ba┼čar─▒l─▒ olamayaca─č─▒n─▒ da d├╝┼č├╝nm├╝┼čler.

Sonu├ž olarak Saros K├ÂrfeziÔÇÖne ve yar─▒madan─▒n kuzey k─▒sm─▒ndaki b├Âlgeye ├ž─▒kmaya karar vermi┼čler. Daha ├Ânce Kabatepe, Sedd├╝lbahir ve hatt├ó Be┼čigeÔÇÖye sald─▒rmay─▒ planlam─▒┼člar. Bu b├Âlgedeki sald─▒r─▒lar i├žin Deniz KuvvetleriÔÇÖnin deste─čine ihtiya├žlar─▒ varm─▒┼č. Asl─▒nda bu sald─▒r─▒lar─▒ ge├žen pazartesi yapacaklarm─▒┼č. (Muhtemelen 12 Nisan: ─░lk ├ž─▒karma tarihi 14 NisanÔÇÖd─▒) ama ┼čimdi bu plandan vazge├žilmi┼č. Yeni sald─▒r─▒ plan─▒ ile ilgili bilgisi yok.

Bu bilgiler hayat─▒n─▒n ba─č─▒┼članmas─▒ kar┼č─▒l─▒─č─▒nda eski konsolos taraf─▒ndan verilmi┼čtir. ┼×ahs─▒n g├╝venli─činin sa─članmas─▒ a├ž─▒s─▒ndan l├╝tfen bu bilgilerin kayna─č─▒n─▒ kimseye vermeyiniz. Bu mesajla birlikte sava┼č esirini (Palmer) denizalt─▒dan al─▒nan e┼čyalar─▒yla birlikte g├Ânderiyorum. Kendisini sava┼č esiri olarak kabul etmenizi istirham ederim. M├╝stahkem Mevki Komutan─▒ Albay Cevat.ÔÇŁ[7]

─░stanbul, bir istihbarat hilesi sezdi─či ya da aldatmaca olabilece─čini d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ i├žin olacak, PalmerÔÇÖ─▒n tehdit alt─▒ndaki ÔÇťkuzey b├ÂlgesiniÔÇŁ net olarak tan─▒mlamas─▒n─▒ istedi. Cevat Bey de, ÔÇť┼×ifreli mesajda s├Âyledi─čim gibi eski konsolosun bahsetti─či Saros K├Ârfezi civar─▒ndaki b├Âlge, Saros K├ÂrfeziÔÇÖnin kuzey k─▒y─▒s─▒ndaki ─░mroz [G├Âk├žeada] ve Karacaali aras─▒ndaki b├ÂlgedirÔÇŁ cevab─▒n─▒ g├Ânderdi.

ÔÇťAnla┼č─▒l─▒yor ki sorgulama s─▒ras─▒nda Palmer ├žok h─▒zl─▒ karar vermek zorundayd─▒. Bir taraftan tabii ki idam edilmek istemiyordu, di─čer taraftan da RobeckÔÇÖin maiyetinde ├žal─▒┼čan bir istihbarat sorumlusu olarak kesinlikle bildi─či hakiki ├ž─▒karma b├Âlgelerinin yerini s├Âylemek istemiyordu. Bu y├╝zden tehlikeli bir strateji uygulad─▒. ├ľnce hakiki ├ž─▒karma b├Âlgelerinin ad─▒n─▒ verdi, sonra da g├╝venlik s─▒z─▒nt─▒s─▒ dolay─▒s─▒yla bu b├Âlgelerden vazge├žildi─čini s├Âyledi. Bu b├Âlgeler yerine yeni ├ž─▒karma b├Âlgesi olarak T├╝rklerin dikkatini kuzeye Bolay─▒r/Saros b├Âlgesine ├žekti. Kuzey b├Âlgesinden nereyi kastetti─či kendisine tekrar sorulunca da, bu arazi asl─▒na Anzak ├ž─▒karma b├Âlgesini i├žine almas─▒na ra─čmen, Palmer m├╝phem (belirsiz) bir cevap verdi.ÔÇŁ[8]

Burada hemen akla gelen ilk soru ┼čudur: Enver Pa┼ča ve ├Âzellikle Liman von Sanders, PalmerÔÇÖin verdi─či bu yanl─▒┼č bilgiye inanacak m─▒yd─▒?

Bu konuda ÔÇťitirafÔÇŁ olarak de─čerlendirilebilecek net bir bilgi yok. Ancak 25 Nisan g├╝n├╝ ve sonras─▒nda, olaylar─▒n ak─▒┼č─▒ i├žerisinde Liman von SandersÔÇÖin Saros b├Âlgesine a┼č─▒r─▒ ilgi g├Âsterdi─čini biliyoruz.

├ç─▒karman─▒n ba┼člad─▒─č─▒n─▒ ├Â─črenen Liman von SandersÔÇÖin ba┼č─▒n─▒ al─▒p SarosÔÇÖa kadar ko┼ču┼čturmas─▒n─▒n ve (kararg├óhla telefon ba─člant─▒s─▒ bile olmad─▒─č─▒ i├žin, geri d├Ânmek yerine) anla┼č─▒lmaz bir inatla geceyi de orada -HamiltonÔÇÖ─▒n aldatma plan─▒ gere─či- her an asker ├ž─▒karmaya ba┼člayacakm─▒┼č gibi denizde ├že┼čitli manevralar─▒n─▒ (n├╝mayi┼č) s├╝rd├╝ren m├╝ttefik gemilerini seyrederek ge├žirmesinin nedenlerini, PalmerÔÇÖin verdi─či bu yalan ifade ve bilgiler a├ž─▒kl─▒yor olabilir.

Bu konuya ve kararg├óhta Liman Pa┼čaÔÇÖn─▒n ├žok yak─▒n─▒nda g├Ârev yapan Y├╝zba┼č─▒ Carl M├╝hlmannÔÇÖ─▒n bir├žok ilgin├ž bilgi bar─▒nd─▒ran an─▒lar─▒na yeniden d├Ânece─čimiz i├žin detaylar─▒ sonraya b─▒rakal─▒m.

HamiltonÔÇÖun ├ž─▒karma planlar─▒

Akdeniz Sefer Kuvveti Ba┼čkomutan─▒ HamiltonÔÇÖun harek├ótla ilgili plan─▒ ├žok karma┼č─▒k ayr─▒nt─▒lar i├žermekle birlikte, temelinde Gelibolu yar─▒madas─▒na yap─▒lacak bir sald─▒r─▒ya dayanmaktayd─▒ ve kabaca bak─▒ld─▒─č─▒nda ├žok basitti. Bu plan─▒n haz─▒rlanmas─▒na HamiltonÔÇÖun kurmaylar─▒ Aspinall ile Braitwaite de katk─▒ sa─člam─▒┼čt─▒.

├ç─▒karma birliklerine fiilen komuta edecek iki ki┼či General Birdwood (Anzak) ve General Aylmer Hunter-WestonÔÇÖdu (29. T├╝men).

As─▒l darbeyi vurma g├Ârevini Hunter-Weston komutas─▒ndaki 29. T├╝men ├╝zerine alm─▒┼čt─▒. 29. T├╝men ┼čafakla birlikte yar─▒madan─▒n en ucundaki ─░lyas burnu ├ževresinde be┼č ayr─▒ noktada karaya ├ž─▒kacak, ilk hedef olarak ak┼čam saatlerine kadar i├ž k─▒s─▒mdaki Al├ž─▒tepe ele ge├žirilecekti. 29. T├╝men daha sonra kuzeydeki Anzak kolordusu ile birle┼čecekti.

Birdwood ise elindeki birlikleri k─▒y─▒n─▒n 13 mil kuzeyinde Kabatepe ile bal─▒k├ž─▒ damlar─▒ aras─▒nda karaya ├ž─▒karacakt─▒.

─░ki t├╝menli Anzak KolordusuÔÇÖnun hedefi Conkbay─▒r─▒-Koca├žimen ├žizgisiydi. Buras─▒ al─▒nd─▒ktan sonra MaltepeÔÇÖye ilerlenerek, yar─▒mada kuzeye kar┼č─▒ kesilecekti B├Âylece ─░lyas burnunda Hunter-WestonÔÇÖ─▒n 29. T├╝menÔÇÖine kar┼č─▒ koyan T├╝rk birliklerinin geriyle ba─člant─▒s─▒ kesilecek, KilitbahirÔÇÖe h├ókim tepeler ─░ngiliz t├╝m├╝yle ─░ngiliz birliklerinin eline ge├žecekti. 29. T├╝men ile Anzak Kolordusu birle┼čince, Kilitbahir PlatosuÔÇÖna taarruz i├žin haz─▒rlan─▒lacak, sonu├ž olarak M├╝stahkem MevkiÔÇÖnin savunmas─▒ ├ž├Âkertilecekti.

Tabii bu s─▒rada iki ┼ča┼č─▒rtma ├ž─▒karmas─▒ da planlanm─▒┼čt─▒. Gelibolu ve ├çanakkaleÔÇÖdeki T├╝rk birlikleri nereyi savunaca─č─▒n─▒ ┼ča┼č─▒racak, oldu─ču yerde m─▒hlan─▒p kalacakt─▒. Plana g├Âre Kraliyet Deniz T├╝meni Bolay─▒rÔÇÖa (Saros) sahte bir ├ž─▒karma d├╝zenlerken, Frans─▒zlar da Bo─čaz─▒n Anadolu yakas─▒nda bulunan KumkaleÔÇÖye ├žok say─▒da askerle sald─▒racakt─▒. Her iki ├ž─▒karma g├╝c├╝ de daha sonra ─░lyas burnuna getirilerek as─▒l kuvvetlere kat─▒lacakt─▒.

Bu plana g├Âre, ├ž─▒karman─▒n ikinci ya da en ge├ž ├╝├ž├╝nc├╝ g├╝n├╝nde Gelibolu yar─▒madas─▒n─▒n yar─▒s─▒n─▒n ─░tilaf devletleri askerlerinin denetimine girmesi, may─▒n tarama gemilerine rahat ├žal─▒┼čma ortam─▒ sa─članmas─▒, filonun da susturulan tabyalar─▒n ├Ân├╝nden elini kolunu sallaya sallaya ge├žip MarmaraÔÇÖya ula┼čmas─▒ m├╝mk├╝n olabilecekti.

Bu plan─▒n nihai hedefleri tutmad─▒ ama ba┼člang─▒├žta d├╝┼č├╝n├╝len aldatmaca ba┼čar─▒yla ger├žekle┼čti. As─▒l ├ž─▒karmay─▒ Bolay─▒rÔÇÖda bekleyen Osmanl─▒ 5. Ordu Komutan─▒ Liman von Sanders, ayn─▒ anda ondan fazla noktadan ├ž─▒karma haberi alacak, hangisinin ger├žek ├ž─▒karma oldu─čunu bir g├╝n boyunca belirleyemeyecek, bu nedenle yedeklerini elinin alt─▒nda tutarak ─░tilaf DevletleriÔÇÖne t├╝m askerlerini karaya ├ž─▒karma f─▒rsat─▒ tan─▒yacakt─▒.

Truva At─▒ River Clyde

Plana sonradan eklenen tek de─či┼čiklik, Truva Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndaki tahta attan etkilendi─či d├╝┼č├╝n├╝lebilecek Yarbay UnwinÔÇÖin ortaya att─▒─č─▒ kurnazl─▒kt─▒.┬á Yarbay Unwin masum g├Âr├╝n├╝┼čl├╝ k├Âm├╝r gemisi River ClydeÔÇÖa 2.000 asker gizlemeyi, gemiyi ─░lyas burnu yak─▒nlar─▒nda karaya oturtmay─▒ ├Ânerir. River Clyde karaya oturdu─čunda bir mavna ile iki layter (alt─▒ d├╝z, y├╝k ta┼č─▒t─▒) hemen yan yana ba─članarak, pruva ile kara aras─▒nda yapay bir k├Âpr├╝ olu┼čturulacak, askerler de bu k├Âpr├╝den ko┼čarak kolayl─▒kla karaya ├ž─▒kabilecektir.

Bu y├Ântem, geminin h─▒zla bo┼čalt─▒lmas─▒n─▒ sa─člayacak, karaya ├ž─▒kan askerler de geminin ├Ân k─▒sm─▒ndaki kum torbalar─▒n─▒n ard─▒na yerle┼čtirilecek makineli t├╝fek ate┼či alt─▒nda korunacaklard─▒. Yeri geldi─činde, bu kurnazl─▒─č─▒n i┼če yaray─▒p yaramad─▒─č─▒n─▒ g├Ârece─čiz.

Liman von SandersÔÇÖin savunma plan─▒

Ba┼čkomutan Vekili ve Harbiye Naz─▒r─▒ Enver Pa┼ča ile 5. Ordu Komutanl─▒─č─▒na atad─▒─č─▒ Liman von SandersÔÇÖin aras─▒ zannedildi─či kadar iyi de─čildir. ├ç├╝nk├╝ Liman von Sanders; Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n askeri gereklerden uzak, tutars─▒z, d├╝┼č ├╝r├╝n├╝ emirlerinin sa├žmal─▒─č─▒n─▒ onun y├╝z├╝ne ├žarpmaktan ├žekinmemi┼čti. Bu kitaptaki ÔÇťSar─▒kam─▒┼č Dram─▒ÔÇŁ ba┼čl─▒kl─▒ b├Âl├╝mde, ikilinin aras─▒n─▒n neden gerginle┼čti─čine ili┼čkin bilgiler var.

Ayn─▒ ├žeki┼čme, ├çanakkale konusunda da g├╝ndeme gelir. Hayat─▒nda bir alay askere bile komuta etmemi┼č olan Ba┼čkomutan Vekili Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n ├╝stelik 3. Ordu Komutanl─▒─č─▒n─▒ da ├╝zerine alarak yol a├žt─▒─č─▒ felaketi, ─▒srarl─▒ uyar─▒lar─▒na ra─čmen engelleyemeyen Liman Pa┼ča, konu ├çanakkaleÔÇÖye geldi─činde daha dik durur, Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n savunma stratejisinin Gelibolu (Rumeli) ve ├çanakkale (Anadolu) yakas─▒nda iki ayr─▒ komutanl─▒k olu┼čturmak oldu─čunu ├Â─črenince, bu plana itiraz eder. Liman Pa┼čaÔÇÖya g├Âre bu savunma hatt─▒ yanl─▒┼čt─▒r. O b├Âlgenin tek komuta alt─▒nda toplanmas─▒n─▒ ├Ânerir. Bu ├Âneriyi de Enver Pa┼ča reddeder. Enver Pa┼ča, haz─▒rl─▒klar─▒n kendi talimat─▒ do─črultusunda y├╝r├╝t├╝lmesi konusunda ─▒srarl─▒d─▒r.┬á O g├╝nlerin ─░stanbulÔÇÖunda, her ┼čey karmakar─▒┼č─▒kt─▒r. ÔÇťGenel kanaat, ─░tilaf donanmas─▒n─▒n ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ hi├ž de zorlanmadan ge├žece─či ve 12 saat i├žinde ─░stanbulÔÇÖa ula┼čaca─č─▒ yolundad─▒r.ÔÇŁ[9]

─░vedilikle ka├ž─▒┼č yollar─▒ haz─▒rlanmaktad─▒r. Daha mart ay─▒ ba┼č─▒nda ─░stanbulÔÇÖdaki devlet ar┼čivleri ve bankalardaki alt─▒nlar Eski┼čehirÔÇÖe g├Ânderilir. Haydarpa┼čaÔÇÖda biri padi┼čah ve maiyeti, di─čeri de yabanc─▒ diplomatlar i├žin iki ├Âzel tren harekete haz─▒r bekletilir. Talat Pa┼ča da umutsuzdur. Daha ocak ay─▒ ba┼člar─▒nda Almanlarla bir toplant─▒ d├╝zenler, Liman von Sanders, k─▒y─▒ savunmas─▒ndan sorumlu Amiral Usedom ve Osmanl─▒ Genelkurmay Ba┼čkan─▒ General Bonsart von Schellendorf ile durum de─čerlendirmesi yapar. ├ť├ž Alman da, ─░tilaf donanmas─▒n─▒n ├çanakkaleÔÇÖye sald─▒rmas─▒ durumunda, Bo─čazÔÇÖdan ge├žece─či kan─▒s─▒ndad─▒r.

Almanya B├╝y├╝kel├žisi Baron von Wangenheim da panik halindedir. Bavullar─▒ndan bir b├Âl├╝m├╝n├╝ tarafs─▒z Amerikan sefaretinde g├╝ven alt─▒na almas─▒ i├žin B├╝y├╝kel├ži Henry MorgenthauÔÇÖya teslim etmi┼čtir bile. ─░stanbul Polis M├╝d├╝r├╝ Bedri de MorgenthauÔÇÖya gidip, Amerikan B├╝y├╝kel├žili─čiÔÇÖni AnadoluÔÇÖya ta┼č─▒ma konusunu g├Âr├╝┼č├╝r. Hatt├ó Morgenthau ile oturup bir harita haz─▒rlarlar, sivil alanlar─▒n bombalanmamas─▒ i├žin Amerikan D─▒┼či┼čleriÔÇÖne telgraf ├žekip, ─░ngiltere ve Fransa nezdinde giri┼čimlerde bulunulmas─▒n─▒ isterler. ┼×ehir sessiz ve ┼ča┼čk─▒nd─▒r.

Bu arada MarmaraÔÇÖdaki adalar bile m├╝ttefik donanmas─▒n─▒n ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ a┼č─▒p girece─či endi┼česiyle silahland─▒r─▒l─▒r. Kimileri bu havan─▒n tam da ayaklanma ├ža─čr─▒┼čt─▒rd─▒─č─▒n─▒ yazacakt─▒r. GeliboluÔÇÖya ├ž─▒karma yapmaya haz─▒rlanan m├╝ttefik kurmaylar─▒na g├Âre, ─░ngiliz ve Frans─▒z bayraklar─▒ deniz ├╝zerinde g├Âr├╝n├╝r g├Âr├╝nmez, ─░stanbulÔÇÖda bir ayaklanman─▒n ba┼člayaca─č─▒ kesin gibidir. ─░┼čin ilginci, bu foto─čraf LondraÔÇÖdaki masa ba┼č─▒ndan da b├Âyle g├Âr├╝nmektedir.

Liman von Sanders de an─▒lar─▒nda, ÔÇťB├╝t├╝n bu ├Ânlemler hakl─▒yd─▒ÔÇŁ[10] diye yazacakt─▒r. SandersÔÇÖe g├Âre, Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n ├çanakkaleÔÇÖye g├Ânderdi─či, birliklerin b├Âlgede konu┼članmas─▒yla ilgili emirler ─░tilaf Devletleri ├ž─▒karmas─▒ kar┼č─▒s─▒nda etkili savunmay─▒ engelleyecekti.

Ancak 18 Mart Deniz Zaferi, T├╝rk taraf─▒ndaki morallerin y├╝kselmesi ve kendine g├╝venin yeniden olu┼čmas─▒nda muhte┼čem bir rol oynam─▒┼čt─▒.

T├╝rkler ├çanakkaleÔÇÖde aslanlar gibi sava┼čm─▒┼č, d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k deniz g├╝c├╝ne kar┼č─▒ koymay─▒ ba┼čarm─▒┼čt─▒. Demek ki her ┼čey bitmi┼č de─čildi, vatan topra─č─▒ sonuna kadar savunulmal─▒yd─▒ÔÇŽ

Savunulacakt─▒ ama nas─▒l?

─░stanbulÔÇÖdaki askeri b├╝rokrasinin en tepesinde gerginlik vard─▒. Alan MooreheadÔÇÖe g├Âre, ├žeki┼čmenin giderek b├╝y├╝mesi ├╝zerine, Enver Pa┼ča gizlice Almanya ile temasa ge├žer, hatt├ó Liman von SandersÔÇÖin geri ├ža─čr─▒lmas─▒n─▒ ister. Ama mart ay─▒ sonlar─▒ gelmi┼čtir bir kere, m├╝ttefiklerin sald─▒r─▒s─▒ beklenmektedir ve ├çanakkaleÔÇÖde savunma haz─▒rl─▒klar─▒n─▒n son derece h─▒zl─▒ yap─▒lmas─▒ gerekmektedir.

G├Ârevi kabul eden Liman von Sanders, kurmay heyetinin toplanmas─▒n─▒ bile beklemeksizin, adeta ├Ân├╝ne gelen ilk gemiye binerek GeliboluÔÇÖya gider. Kararg├óh─▒n─▒ kurup ├žal─▒┼čmaya ba┼člar, b├Âlgede ├žok y├╝zeysel birka├ž gezi yapt─▒ktan sonra da, ilk i┼č olarak T├╝rk subaylar─▒n haz─▒rlad─▒─č─▒ savunma d├╝zenini ba┼čtan sona de─či┼čtirir. K─▒y─▒larda hen├╝z d├╝┼čman ├ž─▒karmas─▒ s─▒ras─▒nda g├╝├žl├╝ bir ┼čekilde savunma yapmay─▒, hatt├ó m├╝ttefiklerin karaya ├ž─▒kmas─▒n─▒ engellemeyi planlayan savunma modelini de─či┼čtirir, k─▒y─▒ b├Âlgelerinde sadece g├Âzetleme birlikleri b─▒rakarak, d├╝┼čman─▒n yapaca─č─▒ ├ž─▒karmayla birlikte daha gerideki bu birlikleri sava┼č alan─▒na sevk etmeyi esas al─▒r. ├ç├╝nk├╝ d├╝┼čman─▒n nereye ├ž─▒karma yapaca─č─▒ konusunda karars─▒zd─▒r. Bir t├╝rl├╝ emin olamaz. Geri planda tuttu─ču birlikleri, d├╝┼čman nereye ├ž─▒karsa oraya g├Ândermeyi d├╝┼č├╝n├╝r.

├ç─▒karmaya say─▒l─▒ g├╝nler kala Liman von SandersÔÇÖin elinde ve 5. Ordu komutas─▒ alt─▒nda toplam 50 bin mevcutlu 6 t├╝men bulunmaktad─▒r.

En ├žok tehdit alt─▒nda g├Ârd├╝─č├╝ Anadolu k─▒y─▒lar─▒na iki t├╝menini [11 ve 3. T├╝men] g├Ânderir. Albay Basri Somel komutas─▒ndaki 5. ve Albay Remzi Al├ž─▒tepe komutas─▒ndaki 7ÔÇÖnci t├╝menleri kendi ├Âncelik listesindeki Bolay─▒rÔÇÖa konu┼čland─▒r─▒r.

Albay Halil Sami Bey komutas─▒ndaki 9. T├╝men ise ─░lyas burnu ├ževresinde g├Ârev al─▒r.

Mustafa KemalÔÇÖin 19. T├╝menÔÇÖi ise EceabatÔÇÖta do─črudan Liman von SandersÔÇÖe ba─čl─▒ olarak ihtiyatta (yedek) kalacakt─▒r. 19. T├╝men, gerekti─činde kuzeyde Bolay─▒rÔÇÖa, g├╝neyde ─░lyas burnuna ya da Anadolu yakas─▒ndaki Kumkale veya Be┼čigeÔÇÖye yard─▒ma ko┼čacakt─▒.

(Bu konu┼čland─▒rma modelinin yaratt─▒─č─▒ sorun, 25 Nisan g├╝n├╝ a├ž─▒k├ža ortaya a├ž─▒kt─▒. Sedd├╝lbahirÔÇÖe 5 ayr─▒ noktadan karaya ├ž─▒kar─▒lan m├╝ttefik birliklerinin kar┼č─▒s─▒nda sadece 9. T├╝men vard─▒. Daha kuzeydeki Anzak Kolordusu ise kar┼č─▒s─▒nda sadece -durumdan vazife ├ž─▒kar─▒p savunmaya ko┼čan- Mustafa KemalÔÇÖin 19. T├╝menÔÇÖi bulacakt─▒.)

Tabii bu savunma plan─▒ 5. OrduÔÇÖya ba─čl─▒ T├╝rk kurmaylar taraf─▒ndan benimsenmez, s├╝rekli itirazlar y├╝kselir.

Ne var ki, askerli─čin kural─▒ kesindir. Komutan─▒n emri yerine getirilir.

Bu konudaki tart─▒┼čmalar─▒ ve 19. T├╝men Komutan─▒ Yarbay Mustafa KemalÔÇÖin ├ž─▒karman─▒n ilk haftas─▒nda Enver Pa┼čaÔÇÖya yazd─▒─č─▒ ┼čik├óyet mektubunu daha ├Ânce aktarm─▒┼čt─▒k. ─░lave olarak, M├╝stahkem Mevki Kurmay Ba┼čkan─▒ Selahaddin Adil BeyÔÇÖin g├Âr├╝┼člerine de yer verelim:

ÔÇťÔÇŽBo─čaz m─▒nt─▒kas─▒n─▒n savunmas─▒ g├Ârev ve sorumlulu─čunu ├╝stlenen 5. Ordu [Liman von Sanders] maalesef ├çanakkale havalisini yaln─▒z bir-iki motor veya otomobil gezintisi ile ve pek y├╝zeysel bir g├Âzle g├Ârm├╝┼č, ├Âzel durumuna n├╝fuz edememi┼č idi. Muharebelerden ├Ânceki y─▒─č─▒nak d├Âneminde en ├Ânemli konu d├╝┼čman─▒n muhtemel ÔÇśesas ├ž─▒karmaÔÇÖ yerlerini do─čru tahmin edebilmek oldu─ču halde, bu konuda iki kararg├óh─▒n [5. Ordu ile M├╝stahkem Mevki Komutanl─▒─č─▒, al─▒nacak ├Ânlemler konusunda ters d├╝┼čm├╝┼čt├╝] g├Âr├╝┼č ve kanaatleri birbirinden b├╝sb├╝t├╝n farkl─▒ bulunuyordu. Liman Pa┼ča, galiba Alman kurmaylar─▒n─▒n da g├Âr├╝┼člerine dayanarak, d├╝┼čman ├ž─▒karmas─▒n─▒n Saros K├Ârfezi veya Be┼čige sahillerine yap─▒laca─č─▒na inanm─▒┼č ve AnafartalarÔÇÖdaki ├ž─▒karmaya kadar bunda ─▒srar etmi┼čti.ÔÇŁ[11]

Nitekim Liman von Sanders bu tutumunda ─▒srarl─▒ davranm─▒┼č, Saros K├Ârfezi ve Be┼čige KoyuÔÇÖndaki aldatmaca harek├ótlara kand─▒─č─▒ndan, ├ž─▒karman─▒n ilk g├╝nlerinde eli kolu ba─članm─▒┼čt─▒r. As─▒l ├ž─▒karman─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ ve d├╝┼čmana oranla zay─▒f birliklerle tutulan Sedd├╝lbahirÔÇÖe ilave kuvvet g├Ânderememi┼čtir. Bu durum b├Âlgede g├Ârev yapan T├╝rk kurmaylar taraf─▒ndan s─▒kl─▒kla ve a─č─▒r c├╝mlelerle ele┼čtirilmi┼čtir.

Selahaddin Adil Pa┼ča da SandersÔÇÖin savunma plan─▒na ele┼čtiri ya─čd─▒r─▒yorÔÇŽ Sedd├╝lbahir ├ž─▒karmalar─▒n─▒ aktar─▒rken, bu konuya tekrar d├Ânece─čiz.
─░┼čin ilginci Ba┼čkomutan Vekili ve Harbiye Naz─▒r─▒ Enver Pa┼ča da, Gelibolu yar─▒madas─▒nda yapt─▒─č─▒ incelemelerin ard─▒ndan SandersÔÇÖin savunma plan─▒n─▒ ele┼čtirmektedir.

Enver Pa┼ča 12/13 Nisan 1915 tarihli bir raporla, ├ž─▒karma harek├ót─▒na kar┼č─▒ al─▒nmas─▒n─▒ uygun buldu─ču tedbirleri Liman Pa┼čaÔÇÖya bildirir.

ÔÇťÔÇŽDo─črudan do─čruya ├ž─▒karmaya kar┼č─▒ silah kullanmak ├╝zere yap─▒lm─▒┼č baz─▒ avc─▒ siperleri k─▒y─▒dan 800 m. ve daha uzak mesafede tesis edilmi┼čtir. Bu mesafe ├žoktur. Do─črudan do─čruya ├ž─▒karmaya kar┼č─▒ savunma i├žin kullan─▒lacak birlikler, d├╝┼čman─▒ daha sandallardan ├ž─▒kmadan evvel etkili bir ate┼č alt─▒na alabilmeli, dolay─▒s─▒yla k─▒y─▒ya daha yak─▒n olmal─▒d─▒r. Genel olarak bu avc─▒ hendekleri k─▒y─▒dan en fazla 500 m. Uzakta olabilir.

Savunacak birliklerimiz k─▒y─▒dan ├žok uzak olurlarsa d├╝┼čman ├ž─▒karma esnas─▒nda taraf─▒m─▒zdan etkili bir ate┼če u─čramayaca─č─▒ gibi, d├╝┼čman kuvvetleri k─▒y─▒ya ├ž─▒k─▒p yerle┼činceye ve kendisini avc─▒ siperleri i├žine saklay─▒ncaya kadar, d├╝┼čman gemileri kendi birliklerini zarara u─čratma endi┼česinden uzak olarak ate┼če devam eder, birliklerimize g├Âz a├žt─▒rmaz.”[12]

Ama bu uyar─▒lar da Liman von SandersÔÇÖi ikna etmeye yetmez.

├ç├╝nk├╝ ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ ve GeliboluÔÇÖyu savunanlar a├ž─▒s─▒ndan temel sorun, m├╝ttefiklerin as─▒l sald─▒r─▒y─▒ nereye y├Âneltecekleri konusunda kestirimde bulunmakt─▒r: Yar─▒madaÔÇÖy─▒ ortas─▒ndan ikiye b├Âlece─či Bolay─▒rÔÇÖa m─▒, h─▒zla ilerleyip KilitbahirÔÇÖe ula┼čaca─č─▒ Suvla ya da Ar─▒burnuÔÇÖna m─▒? Hedef ─░lyas burnu mu olacakt─▒r, Anadolu yakas─▒ m─▒? Ya da bu say─▒lanlardan ikisi veya ├╝├ž├╝ m├╝, yoksa hepsi mi?

KAYNAKLAR

  • Alan Moorehead, ÔÇťGeliboluÔÇŁ, Do─čan Kitap, 7. Bask─▒, ┼×ubat 2007
  • Erol M├╝tercimler, ÔÇťKorkak Abd├╝lÔÇÖden Jolly T├╝rkÔÇÖe ÔÇôGelibolu 1915ÔÇŁ, Alfa Yay─▒nlar─▒, Cep Bask─▒ 1-2, Mart 2009.
  • General C.F. Aspinall-Oglander, ÔÇťB├╝y├╝k Harbin Tarihi -├çanakkale- Gelibolu Askeri Harekat─▒ÔÇŁ, Cilt 1-2, Arma Yay─▒nlar─▒, 2. Bask─▒, 2005
  • G├╝rsel Ak─▒ng├╝├ž, ÔÇťTarihi S├╝re├ž ─░├žinde ├çanakkale Muharebeleri ve Muharebe Alanlar─▒ÔÇŁ, Ajans 2023 Yay─▒nlar─▒, Tarih-Ara┼čt─▒rma-─░nceleme Dizisi:002, Birinci Bask─▒, ─░stanbul 2011
  • Ian Hamilton, ÔÇťGelibolu Hat─▒ralar─▒ 1915ÔÇŁ, ├ľrg├╝n Yay─▒nlar─▒, 2. Bask─▒, 2006
  • Nigel Steel, Peter Hart, ÔÇťGelibolu ÔÇô Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, Epsilon Yay─▒nlar─▒, 3. Bask─▒, Mart 2005
  • Selahaddin Adil Bey, ÔÇťHayat M├╝cadelelerimÔÇŁ, Zafer Matbaas─▒, 1982
  • Tayfun ├çavu┼čo─člu, ÔÇť├çanakkale 1915 ÔÇô Yalanlar, ─░ftiralar, PolemiklerÔÇŁ, Kasta┼č Yay─▒nevi, 1.Bask─▒ ─░stanbul 2014

D─░PNOTLAR

[1]┬á Bu makalenin ├Âzetlendi─či kaynak: Tayfun ├çavu┼čo─člu, ÔÇť├çanakkale 1915 Yalanlar ─░ftiralar PolemiklerÔÇŁ, Kasta┼č Yay─▒nevi, ─░stanbul 2014

[2]┬á General C. F. Aspinall Oglander, ÔÇť├çanakkale-Gelibolu Askeri Harek├ót─▒ÔÇŁ, Cilt-I, s.405

[3]┬á Alan Moorehead, ÔÇťGeliboluÔÇŁ, s.101

[4]┬á Steel-Hart, ÔÇťGelibolu ÔÇô Yenilginin Destan─▒ÔÇŁ, s.45

[5]┬á Erol M├╝tercimler, Korkak Abd├╝lÔÇÖden Jolly T├╝rkÔÇÖe ÔÇôGelibolu 1915, s 20

[6]┬á Alan Moorehead, ÔÇťGeliboluÔÇŁ, s.91

[7] Tim Travers, ÔÇťGelibolu 1915ÔÇŁ, s.46. Dikkat edilirse, mektubun sonunda Cevat BeyÔÇÖin r├╝tbesi albay olarak yaz─▒l─▒. ├çanakkale M├╝stahkem Mevkii Komutan─▒ Albay Cevat ├çobanl─▒, 18 Mart 1915 Deniz Zaferi ├╝zerine tu─čgeneralli─če terfi ettirilmi┼čtir. Cevat Bey 1908ÔÇÖe kadar 1. ferikli─če (korgeneral) kadar y├╝kselmi┼č ancak meslekte ├žabuk ilerleyenlerin r├╝tbelerinin geri al─▒nd─▒─č─▒ 1909ÔÇÖdaki tasfiye-i r├╝tep kanunu gere─čince r├╝tbesi yarbayl─▒─ča indirilmi┼čti. Daha ├Ânceden pa┼ča olarak bilindi─či i├žin, 18 Mart 1915 ├çanakkale Deniz Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda r├╝tbesi albay olmas─▒na kar┼č─▒n bir├žok kaynakta kendisinden Cevat Pa┼ča diye s├Âz edilir. TraversÔÇÖin kitab─▒nda, kara harekat─▒ ├Âncesinde 1915ÔÇÖin nisan ay─▒ ortalar─▒ndaki bu olay anlat─▒l─▒rken, Cevat BeyÔÇÖin r├╝tbesinin hala albay olarak an─▒lmas─▒, muhtemelen g├Âzden ka├žan bir ├ževiri hatas─▒ olabilir. Mektubun ├ževirisi do─čruysa, o halde, sava┼č ko┼čullar─▒nda Cevat BeyÔÇÖin terfiinin resmen tebli─činin herhalde gecikti─či d├╝┼č├╝n├╝lebilir. Ama bu terfi konusunda ├želi┼čkili bildirimlerin oldu─čunu da unutmamal─▒. ├ľrne─čin G├╝rsel Ak─▒ng├╝├ž de (Tarihi S├╝re├ž ─░├žinde ├çanakkale Muharebeleri, s. 55) Albay Cevat BeyÔÇÖin 29 Kas─▒m 1914ÔÇÖte tu─čgeneralli─če y├╝kseltildi─čini yaz─▒yor. Ama bu bilgi de, Cevat BeyÔÇÖin TraversÔÇÖin kitab─▒ndaki mektubunun alt─▒na yazd─▒─č─▒ r├╝tbeyi a├ž─▒klam─▒yor.

[8] Tim Travers, ÔÇťGelibolu 1915ÔÇŁ, s.47

[9] Alan Moorehead, ÔÇťGeliboluÔÇŁ, s.63

[10] Alan Moorehead, ÔÇťGeliboluÔÇŁ, s.65

[11] Selahaddin Adil Pa┼ča, ÔÇť├çanakkale Cephesinden Mektuplar Hat─▒ralarÔÇŁ, s. 78-79

[12] Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n yay─▒nlanmam─▒┼č an─▒lar─▒, klas├Âr-3, s.485ÔÇÖten Sermet Atacanl─▒, ÔÇťAtat├╝rk ve ├çanakkaleÔÇÖnin Komutanlar─▒ÔÇŁ, s.158 (─░smet G├Ârg├╝l├╝, ÔÇť├çanakkale ─░lk G├╝nde BiterdiÔÇŁ, s.31)

├çanakkale Sava┼č─▒nda en kritik d├Ânem: ANAFARTALARÔÇÖDA 7 G├ťN

4,339 total views, 2 views today

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

Gazeteci / Yazar - Uluda─č ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi Alman Dili Anabilim Dal─▒ (1985) mezunu. 1983'ten itibaren yerel yay─▒n organlar─▒nda muhabir, yaz─▒ i┼čleri m├╝d├╝r├╝ ve genel yay─▒n y├Ânetmeni olarak ├žal─▒┼čt─▒. ├ça─čda┼č Gazeteciler Derne─či (├çGD) Bursa ┼×ubesi eski (1997-2001) ba┼čkanlar─▒ndan. Bursa Ansiklopedisi'ne (Y─▒lmaz Akk─▒l─▒├ž, 1. bask─▒ 2002, Burdef Yay─▒nlar─▒ No:3) madde yazarl─▒─č─▒ yapt─▒. E-Kitap Yay─▒nc─▒l─▒k taraf─▒ndan (┼×ubat 2018) yay─▒nlanan ÔÇťNutukÔÇť i├žin edit├Âr olarak Atat├╝rk ve Kurtulu┼č Sava┼č─▒ kronolojisini haz─▒rlad─▒. Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. Yay─▒nlanm─▒┼č Kitaplar─▒: 1) ÔÇť├çanakkale 1915 ÔÇô ─░ftiralar, Yalanlar, PolemiklerÔÇť, ┼×ubat-2014, Kasta┼č Yay─▒nevi-─░stanbul 2) "1915 - ├çanakkale Sava┼č─▒nda Trakya", Eyl├╝l 2018, Haber Ajans─▒ yay─▒nlar─▒-─░stanbul E-Posta: tayfunc@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒