Tayfun ├çAVU┼×O─×LU
Tayfun  ├çAVU┼×O─×LU
1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tamtamlar─▒ ├žalarken!
  • 21 Ekim 2019 Pazartesi
  • +
  • -

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna giri┼či konusunda, hemen t├╝m kaynaklar Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n yaratt─▒─č─▒ oldu-bittiye i┼čaret ediyor.

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n sava┼ča giri┼činin ard─▒ndan yeni cepheler a├ž─▒l─▒yor, zaten zor durumdaki Osmanl─▒, hi├ž de─čilse eski kay─▒plar─▒n─▒n bir b├Âl├╝m├╝n├╝ telafi etmeye ├žal─▒┼č─▒yor. Bir├žok kaynak, 1. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna giden yolu birka├ž c├╝mleyle ├Âzetleme yoluna gidiyor. Konuyu detayland─▒rarak, merak edilen noktalar─▒ ayd─▒nlatmaya ├žal─▒┼čaca─č─▒z.[1]

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n 1. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna girmesiyle sonu├žlanan s├╝re├ž, asl─▒nda 1. ve 2. Balkan sava┼člar─▒n─▒n uzant─▒s─▒ halinde geli┼čen olaylar─▒n getirdi─či bir sonu├žtan ibarettir.

1911 y─▒l─▒n─▒n son aylar─▒yla 1912ÔÇÖnin ba┼č─▒nda Bulgaristan, S─▒rbistan, Yunanistan ve Karada─č Balkan ─░ttifak─▒ÔÇÖn─▒ kurdu. Bu a┼čamada Rusya ve ─░ngiltere de arac─▒ roller ├╝stlendi. Bulgar komitac─▒lar─▒ a─čustos ay─▒nda baz─▒ ter├Âr olaylar─▒ yaratt─▒, eyl├╝lde ise art─▒k sava┼č ka├ž─▒n─▒lmaz g├Âr├╝n├╝yordu. Islahat konusunda Bab─▒├óli h├╝k├╝metlerinin verdi─či ├Âd├╝nler fayda sa─člam─▒yordu.

30 Eyl├╝lÔÇÖde Balkan devletleri, 1 EkimÔÇÖde ise Osmanl─▒ seferberlik ilan etti. 13 EkimÔÇÖde m├╝ttefikler Osmanl─▒ÔÇÖdan taleplerini a├ž─▒klad─▒.

“1)Vilayetler ├Âzerk olacak, ba┼člar─▒na Bel├žikal─▒ ya da ─░svi├žreli valiler atanacakt─▒.

2)H─▒ristiyanlar askerliklerini kendi vilayetlerinde, H─▒ristiyan subaylar─▒n komutas─▒ alt─▒nda yapacaklard─▒. Bu subaylar yeti┼čtirilinceye kadar H─▒ristiyanlar askerlikten muaf tutulacakt─▒.

3)Yerel yasama meclisleri kurulacakt─▒.

4)Islahat─▒n g├Âzetimine b├╝y├╝k devletlerle birlikte Balkan devletleri de kat─▒lacakt─▒.

5)Islahat 6 ay i├žinde y├╝r├╝rl├╝─če girecek, Osmanl─▒ seferberli─či tek yanl─▒ olarak sona erdirecekti.[2]

Osmanl─▒ h├╝k├╝metinin bu taleplere olumlu cevap vermesi, kamuoyunda ate┼čli milliyet├ži r├╝zg├órlar─▒n yo─čunla┼čt─▒─č─▒ da dikkate al─▒n─▒rsa, neredeyse imk├óns─▒zd─▒.

9 Ekim 1912ÔÇÖde ├Ânce Balkan devletlerinin en k├╝├ž├╝─č├╝ olan Karada─č, 17 EkimÔÇÖde Bulgaristan ve S─▒rbistan sava┼č ilan etti. Sava┼č patlad─▒. BalkanlarÔÇÖdaki T├╝rk ordular─▒ daha ilk hamlede ikiye b├Âl├╝nd├╝. Ard─▒ ard─▒na yap─▒lan meydan muharebelerinin hepsinde Osmanl─▒ ordusu a─č─▒r yenilgiye u─črad─▒.┬á Garp ordusu, 23-24 EkimÔÇÖde KomanovaÔÇÖda S─▒rplara yenildi, Manast─▒rÔÇÖa ├žekildi. 8 Kas─▒mÔÇÖda Yunan ordusu SelanikÔÇÖe girdi. Yunan donanmas─▒, son Osmanl─▒ adalar─▒n─▒ ele ge├žirdi.

Do─ču Trakya ordusu da haz─▒rl─▒ks─▒zd─▒ ve ilk taarruz kar┼č─▒s─▒nda Bulgarlara yenildi, Vize-Burgaz ├╝zerine ├žekildi. 29 EkimÔÇÖde L├╝leburgaz muharebesinde bir kez daha yenildi. Bulgar ordusu, ─░stanbulÔÇÖun savunma hatt─▒ olan ├çatalca ve Gelibolu yar─▒madas─▒n─▒ tutan Bolay─▒r hatt─▒na kadar geldi. 18 Kas─▒mÔÇÖda Manast─▒r muharebesi durumu per├žinledi.

Ku┼čatma alt─▒ndaki Yanya Yunanlara, ─░┼čkodra Karada─čl─▒lara, Edirne ise Bulgarlara direnmeye ├žal─▒┼č─▒yordu.

Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖnda TrakyaÔÇÖda, L├╝leburgaz harp sahas─▒nda g├Ârd├╝klerini anlatan Matin gazetesi ba┼čyazar─▒ Stefan LosannesÔÇÖin yazd─▒klar─▒ndan bir b├Âl├╝m, T├╝rk ordusunun i├žinde bulundu─ču durumu anlat─▒yor:

“ÔÇŽL├╝leburgaz harbi d├Ârt g├╝nd├╝r devam ediyordu. Bu d├Ârt g├╝n zarf─▒nda T├╝rk Ordusu Ba┼čkumandan─▒ [Trakya ┼×ark Ordusu Komutan─▒] Abdullah [K├Âlemen] Pa┼ča umumi kararg├óh─▒ olan Sak─▒z K├Ây├╝ÔÇÖnde k├╝├ž├╝k bir evde kapanm─▒┼č kalm─▒┼čt─▒.

29 Ekim ak┼čam─▒ Daily Telegraph gazetesinin harp muhabiri Ashmead Bartlett, uzun gezileri s─▒ras─▒nda kendisini orada tesad├╝fen buldu. Ba┼čkumandan a├žl─▒ktan ├Âl├╝yordu. Emir subaylar─▒ evin fakir bah├žesindeki topra─č─▒ adeta t─▒rnaklar─▒yla kazarak bir iki m─▒s─▒r k├Âk├╝ ├ž─▒karmaya ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒. Bu k├Âkleri bir par├ža unla bulama├ž gibi pi┼čiriyorlard─▒. ─░┼čte bir orduya kumanda eden zat─▒n yiyece─či bundan ibarettiÔÇŽ

Bartlett ac─▒d─▒, yanlar─▒ndaki birka├ž kutu konserveyi verdi. ├ť├ž g├╝n m├╝temadiyen pa┼čay─▒ besledi. Abdullah Pa┼ča, ÔÇśSiz olmasayd─▒n─▒z ayakta duramayacakt─▒mÔÇÖ demi┼čtir.

Osmanl─▒ Ordusu Ba┼čkumandan─▒ yiyecek bulamad─▒─č─▒ gibi haber de alam─▒yordu. Denilebilir ki, harbin devam etti─či d├Ârt g├╝n zarf─▒nda ne olup ne bitti─čini hi├ž haber alamam─▒┼čt─▒r. Ordusunun sa─č kanad─▒ nerede? Bunu ancak biliyordu. Ama bu feci m├╝cadelenin hi├žbir safhas─▒n─▒ ├Â─črenememi┼č, hi├žbir an─▒nda emir vererek m├╝dahale edememi┼čtir. Harp cephesi 50 kmÔÇÖyi buluyordu. Bu harp hatt─▒ ile ba─članmak i├žin Abdullah Pa┼čaÔÇÖn─▒n elinde ne telgraf, ne telsiz, ne muharebe telefonu, ne otomobil, ne u├žak, ne bir ┼čey vard─▒. Hatt├ó yaverlerini d├Ârtnala ko┼čturacak bir ┼čoseye bile malik de─čildi.

Ba┼čkumandana haber getirmek i├žin ate┼č hatt─▒na g├Ânderilen birka├ž s├╝vari ya bir ┼čey g├Ârmemi┼č ya da d├Ânmemi┼člerdi. Abdullah Pa┼ča, sol kanad─▒n─▒n ├žekildi─čini, sa─č kanatta Mahmut Muhtar Pa┼čaÔÇÖn─▒n ola─čan├╝st├╝ bir cesaretle dayand─▒─č─▒n─▒ ise ancak sezgi suretiyle biliyordu. Nihayet 31 Ekim sabah─▒ at─▒na binerek birka├ž km ilerledi. Ama ilk ka├žaklara rast gelip, sol kanad─▒n bozuldu─čunu kesin olarak anlay─▒nca, dayanmakta olan merkez ve sa─č kanatlara da ├žekilme emri verdi. H├ólbuki merkezde ┼×evket Turgut Pa┼ča dayan─▒yordu ve taarruza ge├žmek ├╝zere idi. Sa─č kanad─▒ da yerindeydi. Abdullah Pa┼ča neden sonra verdi─či emrin yanl─▒┼čl─▒─č─▒n─▒ anlayarak onun aksine emir g├Ânderdi ama i┼č i┼čten ge├žmi┼čti. ─░kinci Kolordu d├Ârt g├╝nden beri harp i├žinde idi. 24 saattir hi├žbir ┼čey yememi┼čti. Hemen y├╝z geri etti ve askerler, arkada┼člar─▒n─▒n cesetleriyle ├Ârt├╝lm├╝┼č ├žamurlu tarlalar boyunca ├žekilmeye ba┼člad─▒lar. Bir daha da bir savunma hatt─▒ kuramad─▒lar. 31 Ekim ak┼čam─▒ Osmanl─▒ ordusu adeta bir sel gibi geriye ak─▒yordu. Ordu nam─▒na ovada, ├že┼čitli yollardan, yolsuz b├Âlgelerden ├çatalcaÔÇÖya do─čru ak─▒p giden ka├žak dalgalar─▒ndan ba┼čka bir ┼čey kalmam─▒┼čt─▒.

Top├žular toplar─▒n─▒, cephane sand─▒klar─▒n─▒ b─▒rak─▒yorlard─▒. Mekk├óreciler hayvanlar─▒n─▒ terk ediyor yahut biraz et yemek i├žin kendi hayvanlar─▒n─▒ ├Âld├╝r├╝yorlard─▒. Piyadeler t├╝feklerini at─▒yorlard─▒. Ama Bulgar ordusu da bitkindi. ─░lk m├╝sademede s├╝varilerini kaybetmi┼čler, son sava┼čta da en son ihtiyatlar─▒n─▒ ate┼če sokmu┼člard─▒. Ellerinde bir tabur bile taze asker yoktu. Bunun i├žin T├╝rk ordusunun kal─▒nt─▒lar─▒ hi├žbir sald─▒r─▒ya u─čramadan o ovalarda ba┼č─▒bo┼č dola┼čm─▒┼č, gerilemi┼člerdi. Yaln─▒z bir gece i├žinde y├╝z bin ki┼činin felaketi, bozgunlu─ču ├╝st├╝ne en me┼čum, en korkun├ž bir hayal kanatlar─▒n─▒ germi┼čti: A├žl─▒kÔÇŽ

Daha garibi, bozgun haberini ─░stanbul, LondraÔÇÖdan, ParisÔÇÖten daha sonra alabildi. ─░stanbulÔÇÖda bu harbe ait resmi tebli─č ancak 4 Kas─▒m sabah─▒, yani d├Ârt g├╝n sonra yay─▒mland─▒.”[3]

├çekilen Osmanl─▒ ordusunu, geriden ikinci bir dalga takip etmektedir: G├Â├žmenlerÔÇŽ

S─▒rp, Karada─č, Bulgar ve Yunan askerlerinin i┼čgal etti─či yerlerde katliamlar ba┼člam─▒┼čt─▒r. ├ľld├╝r├╝len, as─▒lan, par├žalanan M├╝sl├╝manlardan geri kalanlar ├žoluk ├žocuk, geriye, ─░stanbulÔÇÖa do─čru akmaktad─▒r.

Prof. Dr. Sina Ak┼čin de bu a─č─▒r yenilginin nedenlerini sorgularken, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n silah ve te├žhizat bak─▒m─▒ndan kar┼č─▒s─▒ndakilerden ├žok da geri olmad─▒─č─▒n─▒n alt─▒n─▒ ├žiziyor ve ac─▒ ger├že─če i┼čaret ediyor:

“ÔÇŽ├ľyle anla┼č─▒l─▒yor ki, ileti┼čim ve ikmal bak─▒m─▒ndan, sevk ve idare (komutanl─▒k) bak─▒m─▒ndan, sava┼č azmi bak─▒m─▒ndan onlar ├╝st├╝nd├╝. Yenilginin ba┼č sorumlusu Ba┼čkumandan Vekili ve Harbiye Naz─▒r─▒ Naz─▒m Pa┼čaÔÇÖyd─▒.

Tabii genel, siyasi sorumluluk Naz─▒mÔÇÖ─▒ o mevkiye getiren Ahmet Muhtar ve Kamil pa┼čalar─▒nd─▒r. ┼×u bak─▒mdan da sorumludurlar ki, b├Âyle bir ├Âl├╝m kal─▒m m├╝cadelesinde bile ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖye kar┼č─▒ kavgadan vazge├žilmemi┼č, bir ulusal birlik havas─▒ yarat─▒lamam─▒┼čt─▒r.[4]

┬á29 EkimÔÇÖde Ahmet Muhtar Pa┼ča istifa ettirildi, Kamil Pa┼ča sadrazam oldu. Osmanl─▒ Devleti b├╝y├╝k devletlerden m├╝tareke konusunda istedi─či yard─▒m─▒ alamay─▒nca, do─črudan Bulgar Kral─▒ÔÇÖna ba┼čvurdu.

├çatalca hatt─▒na y├╝klenen Bulgarlar, kesin sonu├ž alamayacaklar─▒n─▒ anlay─▒nca m├╝tarekeye raz─▒ oldu.

16 Aral─▒kÔÇÖta toplanan Londra Konferans─▒ÔÇÖnda Balkan devletleri Tekirda─čÔÇÖ─▒n do─čusundan ge├žen bir hatt─▒ takiben bu hatt─▒n do─čusu ve Gelibolu yar─▒madas─▒ d─▒┼č─▒nda b├╝t├╝n RumeliÔÇÖnin ve Ege adalar─▒n─▒n kendilerine verilmesini istediler. Taleplere Edirne vilayeti ve Girit adas─▒ da d├óhildi. Edirne ve Girit konusundaki anla┼čmazl─▒k nedeniyle g├Âr├╝┼čmeler 6 Ocak 1913ÔÇÖte yar─▒da kald─▒. B├╝y├╝k devletlerin Londra b├╝y├╝kel├žileri hemen bir araya geldi.

17 OcakÔÇÖta ─░stanbul h├╝k├╝metine ortak bir nota vererek EdirneÔÇÖden ve adalardan vazge├žilmesini istediler. Bu arada b├╝y├╝k devletler Ege adalar─▒n─▒ da Yunanlara b─▒rakm─▒┼čt─▒.

Mebusan Meclisi da─č─▒t─▒lm─▒┼č oldu─čundan, karar─▒n sorumlulu─čunu payla┼čmak ├╝zere geleneksel y├Ântemle devletin ileri gelenlerinden olu┼čturulacak bir ┼×ura-y─▒ SaltanatÔÇÖa dan─▒┼čma karar─▒ al─▒nd─▒. 22 OcakÔÇÖta sarayda toplanan bu ┼čurada, Kamil Pa┼ča Edirne ve ─░stanbulÔÇÖun ku┼čat─▒lm─▒┼č oldu─čunu, sava┼č ya da bar─▒┼ča karar vermek gerekti─čini s├Âyledi. Ezici bir ├žo─čunluk ÔÇťbar─▒┼čÔÇŁ dedi. Bu karar net olarak EdirneÔÇÖnin g├Âzden ├ž─▒kar─▒lmas─▒ demekti.

Babıâli Baskını

Ortal─▒k b├Âylesine kar─▒┼č─▒kken, hemen ertesi g├╝n ─░ttihat ve Terakki, Bab─▒├óli bask─▒n─▒ ad─▒ verilen darbeyle iktidar─▒ ele ge├žirdiÔÇŽ

23 Ocak 1913 g├╝n├╝ ─░ttihat├ž─▒lar Edirne i├žin sloganlar atarak Bab─▒├óli ÔÇÖye y├╝r├╝d├╝. ┼×evket S├╝reyya Aydemir bu sahneyi, ÔÇťÔÇŽAsl─▒nda 30-40 ki┼čilik bir ─░ttihat├ž─▒ grubunun, ba┼člar─▒nda beyaz bir ata bindirilen Enver Bey oldu─ču halde ba┼čard─▒klar─▒ bu bask─▒n, yak─▒n tarihimizin heyecan verici bir olay─▒ olarak daima hat─▒rlanacakt─▒rÔÇŁ[5] c├╝mlesiyle anlat─▒r.

Bab─▒├óli bask─▒n─▒n─▒n ilk anlar─▒nda baz─▒ mukavemetler oldu. Sadaret Yaveri Yarbay Nafiz Bey odas─▒ndan f─▒rlay─▒nca vuruldu, sonra Harbiye Naz─▒r─▒ÔÇÖn─▒n yaveri Tevfik Bey ayn─▒ ak─▒bete u─črad─▒. Bakanlar Kurulu toplant─▒s─▒ndan d─▒┼čar─▒ f─▒rlayan Harbiye Naz─▒r─▒ Naz─▒m Pa┼ča, ÔÇťSiz beni aldatt─▒n─▒zÔÇŁ diye ├ž─▒k─▒┼č─▒rken, ─░ttihat├ž─▒ silah┼čor Yakup CemilÔÇÖin tabancas─▒ndan ├ž─▒kan kur┼čunla yere serildi. S├Âylentiye g├Âre ─░ttihat ve Terakki Naz─▒m Pa┼čaÔÇÖn─▒n deste─čini kendisini sadrazam yapma vaadiyle elde etmi┼čti.

Enver Bey, yan─▒na birka├ž silah┼čor alarak do─črudan Bakanlar Kurulu toplant─▒s─▒n─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ salona dald─▒. Di─čer naz─▒rlar (bakanlar) sa─ča sola ka├ž─▒┼čt─▒─č─▒ndan, masas─▒nda tek ba┼č─▒na oturmakta olan ihtiyar Sadrazam Kamil Pa┼čaÔÇÖn─▒n ├Ân├╝nde ve odan─▒n tam ortas─▒nda esas duru┼čta selam verdi, ÔÇťMillet sizi istemiyor, istifan─▒z─▒ yaz─▒n─▒zÔÇŁ[6] dedi.

Sadrazam Kamil Pa┼ča direnmedi, istifas─▒n─▒ yazd─▒. Enver Bey, yaz─▒y─▒ al─▒p derhal padi┼čaha g├Ât├╝rerek, sadarete Mahmut ┼×evket Pa┼čaÔÇÖn─▒n atanmas─▒n─▒ sa─člad─▒.

Bab─▒├óli bask─▒n─▒, AvrupaÔÇÖda ├žok olumsuz kar┼č─▒land─▒. Balkan devletleri 28 OcakÔÇÖta Londra Konferans─▒ÔÇÖna son verildi─čini duyurdu. 30 OcakÔÇÖta ise Bulgarlar, 3 g├╝n sonra s├╝resi bitecek m├╝tarekeye son verildi─čini a├ž─▒klad─▒:

“Mahmut ┼×evket Pa┼ča h├╝k├╝meti, 30 OcakÔÇÖta b├╝y├╝k devletlerin notas─▒na cevap verdi. EdirneÔÇÖnin Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ikinci ba┼čkenti ve bir M├╝sl├╝man kenti oldu─ču hat─▒rlat─▒l─▒yor, kentin Meri├žÔÇÖin sa─č k─▒y─▒s─▒ndaki topraklar─▒n─▒n verilebilece─či, adalar─▒n kaderinin de, AnadoluÔÇÖnun savunma ihtiya├žlar─▒ g├Âzetilerek Bat─▒l─▒ devletlerin karar─▒na b─▒rak─▒labilece─či belirtiliyordu. Ama Osmanl─▒ h├╝k├╝metinin Bat─▒l─▒lar─▒ ┼ča┼čk─▒nl─▒─ča u─čratacak talepleri de vard─▒. Osmanl─▒ h├╝k├╝meti, g├╝mr├╝k ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒, ticarette e┼čitlik, Osmanl─▒ÔÇÖda oturan yabanc─▒lar─▒n vergiyle y├╝k├╝ml├╝ tutulmalar─▒, ilk etapta g├╝mr├╝k vergilerinin y├╝zde 4 art─▒r─▒lmas─▒, yabanc─▒ postanelerin ve genel olarak kapit├╝lasyonlar─▒n kald─▒r─▒lmas─▒ isteniyordu. ─░┼čte bunun i├žin Avrupa ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖye illet oluyordu. T├╝rklerin RumeliÔÇÖden b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de kovulmas─▒, EdirneÔÇÖnin Osmanl─▒ÔÇÖdan al─▒nmas─▒ s├Âz konusuyken, onlar kalk─▒p bir de iktisadi ba─č─▒ms─▒zl─▒k istiyorlard─▒.”[7]

Bulgarlar sava┼č─▒ yeniden ba┼člatt─▒. Yeni h├╝k├╝met durumdan umutsuzdu, para da yoktu. Ba┼čkomutan Vekili Ahmet ─░zzet Pa┼ča, gen├ž subaylar─▒n ─▒srar─▒ ├╝zerine Bolay─▒rÔÇÖda bir harek├ót yapmaya karar verdi. Gelibolu yar─▒madas─▒nda bulunan M├╝rettep Kolordu taarruza ge├žerken, 10. Kolordu da ┼×ark├ÂyÔÇÖe, Bulgarlar─▒n gerisine denizden ├ž─▒karma yapacakt─▒. B├Âylece Bulgarlar iki ate┼č aras─▒nda kalacaklard─▒. M├╝rettep Kolordu, kararla┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒ gibi 8 ┼×ubatÔÇÖta taarruza ge├žti─či halde, 10. kolorduÔÇÖnun ├ž─▒karmas─▒ gecikti, ancak ak┼čam vakti ger├žekle┼čebildi. B├Âylece Bulgarlar ├Ânce birinci sonra da ikinci hareketi durdurabildi.

M├╝rettep KolorduÔÇÖnun kurmay ba┼čkan─▒ Ali Fethi Bey idi, kurmay heyetinde arkada┼č─▒ Mustafa Kemal Bey de harek├ót ┼čube m├╝d├╝r├╝ olarak bulunuyordu. 10. KolorduÔÇÖnun kurmay ba┼čkan─▒ ise Enver BeyÔÇÖdi. Ba┼čar─▒s─▒zl─▒k kar┼č─▒s─▒nda iki kolordunun birbirini ele┼čtirmesi, kurmay heyetlerindeki Enver BeyÔÇÖle Ali Fethi Bey ve Mustafa Kemal Bey aras─▒nda kar┼č─▒l─▒kl─▒ su├žlamaya d├Ân├╝┼čt├╝.

Dr. R─▒za NurÔÇÖun do─črulu─ču ├žok tart─▒┼č─▒lan an─▒lar─▒n─▒ esas alan Kadir M─▒s─▒ro─čluÔÇÖnun, s─▒rf Mustafa KemalÔÇÖi ele┼čtirebilmek ad─▒na bu harek├óta ili┼čkin yazd─▒klar─▒n─▒ ve i┼čin do─črular─▒n─▒ birka├ž paragraf sonra aktaraca─č─▒zÔÇŽ

26 MartÔÇÖta Edirne kahramanca bir direni┼čin ard─▒ndan ├žaresiz Bulgarlara teslim oldu. 1 NisanÔÇÖda EdirneÔÇÖyi Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n s─▒n─▒r─▒ d─▒┼č─▒nda b─▒rakan Midye-Enez hatt─▒ yeni s─▒n─▒r olarak kabul edildi, 30 May─▒sÔÇÖta da buna uygun olarak Londra Bar─▒┼č Anla┼čmas─▒ imzaland─▒.

Kar┼č─▒ darbe giri┼čimi

EdirneÔÇÖnin kesin olarak elden ├ž─▒kaca─č─▒n─▒n anla┼č─▒ld─▒─č─▒ g├╝nlerde, bu kez de muhalefettekilerin akl─▒na ÔÇťdarbeÔÇŁ fikri d├╝┼čm├╝┼čt├╝.

─░ttihat ve Terakki, EdirneÔÇÖyi kurtaramam─▒┼čt─▒ ama kendi iktidar─▒n─▒ korumakta muktedirdi. Muhalefetteki H├╝rriyet ve ─░tilaf Partisi fedailerinin ilk darbe te┼čebb├╝s├╝ kolayca engellendi.

Asl─▒nda 11 HaziranÔÇÖdaki ikinci darbe te┼čebb├╝s├╝ de iyi planlanmam─▒┼čt─▒ ama Harbiye NezaretiÔÇÖnden Bab─▒├óliÔÇÖye gitmekte iken otomobilinin yolu kesilen Sadrazam Mahmut ┼×evket Pa┼ča, Y├╝zba┼č─▒ ├çerkes Kaz─▒m ve arkada┼člar─▒ taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝ld├╝. Darbenin di─čer gerekli ad─▒mlar─▒ at─▒lamad─▒─č─▒ndan Mahmut ┼×evket Pa┼ča ├Âld├╝r├╝ld├╝─č├╝yle kald─▒ÔÇŽ

─░ttihat ve TerakkiÔÇÖnin bu cinayete tepkisi ├žok sert oldu. Mahmut ┼×evket Pa┼čaÔÇÖy─▒ katleden Y├╝zba┼č─▒ ├çerkes Kaz─▒m ve arkada┼člar─▒n─▒n, Beyo─čluÔÇÖnda bir ─░ngiliz kad─▒n─▒n evinde kald─▒klar─▒ anla┼č─▒ld─▒. ─░ngiliz El├žili─či arama izni vermemesine ra─čmen Kaz─▒m ve arkada┼člar─▒ iki saat s├╝ren ├žat─▒┼čman─▒n ard─▒ndan yakaland─▒ ve idam edildi. ─░dam edilenler aras─▒nda hem damat hem de Frans─▒z uyruklu olan (Tunuslu) Salih Pa┼ča da vard─▒. ├çok sert tedbirler al─▒nd─▒ -sa─čc─▒ bir parti olarak nitelendirebilece─čimiz- muhalefetteki H├╝rriyet ve ─░tilaf Partisi fiilen tasfiye edildi. ─░ttihat ve Terakki art─▒k saray da dinlemiyordu, kapit├╝lasyon hukuku daÔÇŽ

Bu tav─▒rlar─▒n Avrupa devletlerince nas─▒l olumsuz ve d├╝┼čmanca kar┼č─▒land─▒─č─▒n─▒ tahmin edebilirsiniz. Sadrazam Mahmut ┼×evket Pa┼čaÔÇÖn─▒n ├Âld├╝r├╝lmesinden 19 g├╝n sonra, 30 Haziran tarihinde, ┼čans bu kez Osmanl─▒ÔÇÖya g├╝ld├╝. ├ç├╝nk├╝ Balkan devletleri Osmanl─▒ÔÇÖdan ald─▒klar─▒ ganimeti payla┼čamam─▒┼člard─▒. Bulgaristan kendi m├╝ttefiklerine sald─▒rd─▒ ama yenilgiye u─črad─▒.

1.Balkan Sava┼č─▒ denen bu m├╝cadele s─▒ras─▒nda Bulgarlar Do─ču TrakyaÔÇÖy─▒ bo┼čaltm─▒┼člard─▒. Bulgarlar─▒n ├žaresiz durumundan g├╝├ž alan Osmanl─▒ ordusu da Londra Antla┼čmas─▒ÔÇÖnda s├Âz├╝ edilen ve hakk─▒ olan Enez-Midye hatt─▒na ilerledi. Bab─▒├óli, Edirne ├╝zerine y├╝r├╝meye karar verdi. H─▒zla harekete ge├žen ├çatalca Ordusu ve Bolay─▒r Kolordusu, Do─ču TrakyaÔÇÖya dald─▒. ─░stanbulÔÇÖdan gelen kuvvetin ba┼č─▒nda Yarbay Enver Bey vard─▒, Bolay─▒r kolordusunun kurmay ba┼čkan─▒ da Binba┼č─▒ Mustafa Kemal BeyÔÇÖdi. 20 Temmuz 1913ÔÇÖte T├╝rk kuvvetleri direni┼č g├Âstermeyerek ├žekilen Bulgar kuvvetlerini s├╝rerek EdirneÔÇÖye girdi. ─░lk giren k─▒talar Bolay─▒r kolordusunun ├Ânc├╝leri (Ku┼č├žuba┼č─▒ E┼čref Bey komutas─▒ndaki g├Ân├╝ll├╝ler) olarak g├Âr├╝nmekle birlikte, ─░ttihat ve Terakki EdirneÔÇÖnin kurtar─▒l─▒┼č─▒n─▒n ┼čerefini Enver BeyÔÇÖe mal etti. Yap─▒lan anla┼čmalarla Balkanlarda bar─▒┼č yeniden sa─čland─▒. T├╝rk s─▒n─▒rlar─▒, bug├╝n YunanistanÔÇÖla s─▒n─▒r─▒m─▒z olan Meri├ž nehrinin 15-20 kilometre bat─▒s─▒ndan ge├žiyordu. Meri├žÔÇÖin bat─▒s─▒ndaki bu topraklar 1. D├╝nya Sava┼č─▒ ├Âncesi, Almanlar─▒n bask─▒s─▒yla BulgaristanÔÇÖa terk edildi.

18 Aral─▒k 1913ÔÇÖte Enver Bey albayl─▒─ča y├╝kseltildi, iki hafta sonra da 1 Ocak 1914ÔÇÖte tu─čgeneralli─če terfi ettirilerek pa┼ča yap─▒ld─▒. 1909ÔÇÖda Osmanl─▒ Padi┼čah─▒ Sultan Re┼čatÔÇÖ─▒n 12 ya┼č─▒ndaki ye─čeni Naciye Sultan ile ni┼čanlanm─▒┼č olan Enver BeyÔÇÖin nik├óh─▒ 1911ÔÇÖde k─▒y─▒lm─▒┼čt─▒. Enver Bey, EdirneÔÇÖyi ald─▒ktan sonra evlilikte ─▒srar etti, Naciye Han─▒m bulu─ča erince, 1914ÔÇÖte evlendiler. ─░ttihat ve Terakki i├žerisindeki g├╝c├╝n├╝ her ge├žen g├╝n art─▒ran Enver Pa┼ča, 1915 y─▒l─▒ i├žerisinde iki kez daha r├╝tbesi y├╝kseltilerek t├╝mgeneral ve ard─▒ndan korgeneral olacakt─▒r.

1913ÔÇÖte Mustafa Kemal Bey ise binba┼č─▒yd─▒. Bu r├╝tbesi SofyaÔÇÖda ata┼čemiliter g├Ârevini y├╝r├╝t├╝rken yarbayl─▒─ča y├╝kseltilecektir.

Polemi─čin sonu yok

EdirneÔÇÖnin kurtar─▒lmas─▒ i├žin planlanan ve yukar─▒daki sat─▒rlarda k─▒saca de─čindi─čimiz kurtarma harek├ót─▒ da, malum ki┼čilerin kalemleriyle polemik konusu haline getirilmi┼čtir.

Mustafa Kemal hakk─▒ndaki dayanaks─▒z iftiralar─▒ m├╝thi┼č bir titizlikle derleyip, iddialar─▒ belgelerini de ortaya koyarak tek tek ├ž├╝r├╝ten Turgut ├ľzakmanÔÇÖ─▒n ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ kitab─▒nda verdi─či s─▒raya uyarak, iddialar─▒ ve ger├žekleri bir kez daha dikkatinize sunal─▒m:[8]

Dr. R─▒za Nur, ÔÇťBalkan Harbinde son devrede Bulgar ordusu Tekirda─č─▒ÔÇÖnda ve daha yukar─▒larda bulunuyorduÔÇŁ diye yaz─▒yor. Do─črusu, Tekirda─čÔÇÖ─▒n yukar─▒lar─▒ de─čil, ├çatalca savunma hatt─▒n─▒n kar┼č─▒s─▒ olacakt─▒r. Ayn─▒ ┼čekilde, ÔÇťTaraf─▒m─▒zdan Gelibolu yar─▒madas─▒na bir ordu g├Ânderilmi┼čti. Bunun erk├ón-─▒ harbi (kurmay─▒) Ali Fethi (Okyar) ile M. KemalÔÇÖdiÔÇŁ c├╝mlesini de, ordu de─čil kolordu diye d├╝zeltmek gerekiyor. ├ťstelik Binba┼č─▒ Ali Fethi Bey Kolordu Kurmay Ba┼čkan─▒d─▒r. Binba┼č─▒ Mustafa Kemal Bey ise Harek├ót ┼×ubesi M├╝d├╝r├╝.

ÔÇŽEnverÔÇÖin tertibi ├╝zere ayn─▒ zamanda bunlar da Bulgarlara h├╝cum edecekler, Bulgar t├╝menlerini mahvedeceklerdi. Tertip yap─▒ld─▒. Fakat EnverÔÇÖin h├╝cumunu beklemeden M. Kemal Bulgarlara h├╝cum etti ve peri┼čan olup ka├žt─▒.

Do─črusu ┼č├Âyledir: Plan Enver Bey taraf─▒ndan de─čil, Ba┼čkomutan vekilince haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r.

├ľzetlersek:

“Hur┼čit Pa┼ča komutas─▒ndaki 10. Kolordu (Kurmay Ba┼čkan─▒ Yarbay Enver Bey) 8 ┼×ubat g├╝n├╝ ┼×ark├ÂyÔÇÖe ├ž─▒karma yapacak ve GeliboluÔÇÖdaki M├╝rettep Kolordu ile birlikte Bolay─▒r kar┼č─▒s─▒nda bulunan Bulgar t├╝menine taarruz edilecek. Ama├ž Bulgar ordusunun geri ├žekilmesini sa─člamak ve EdirneÔÇÖyi kurtarmak. M├╝rettep Kolordu, kararla┼čt─▒r─▒lan g├╝nde (8 ┼×ubat 1913) iki t├╝meniyle (Nizamiye T├╝meni ve 27. ┼×am T├╝meni) taarruza ge├žer. Fakat 10. Kolordu, ├ž─▒karma gemilerinin 4-5 saat gecikmesi y├╝z├╝nden, kararla┼čt─▒r─▒lan zamanda ┼×ark├ÂyÔÇÖe ├ž─▒karma yapamaz. Patlayan f─▒rt─▒na da ├ž─▒karmay─▒ zorla┼čt─▒r─▒r. Ertesi sabaha kadar ancak bir t├╝menin ├ž─▒kar─▒lmas─▒ tamamlanabilir. Bu arada M├╝rettep Kolordu, Bulgarlar─▒n Marmara k─▒y─▒s─▒ndaki kanad─▒n─▒ geri atar ama sisli bir havada Bulgar mevzilerine giren 27. ┼×am T├╝meninin Arap askerleri sava┼č─▒ b─▒rak─▒p ├žapulculu─ča kalkar, Bulgar ihtiyatlar─▒n─▒n kar┼č─▒ taarruzu ile da─č─▒l─▒p ka├žmaya ba┼člarlar. Bu d├╝zensiz ├žekilme ┼×am T├╝meninin di─čer birliklerine de yay─▒l─▒r. 10. Kolordu da zaman─▒nda yeti┼čip taarruza ge├žemeyince, Nizamiye T├╝meni de geri al─▒n─▒r. Ba┼čkomutan Vekili Ahmet ─░zzet Pa┼ča, 10. KolorduÔÇÖnun karaya ├ž─▒kan t├╝meninin de geri ├žekilmesini emreder. Harekattan bir sonu├ž al─▒namaz.[9]

Olay budur. Bir kolorduyu, kolordu komutan─▒ ve hatt├ó kurmay ba┼čkan─▒ dururken, harek├ót ┼čubesi m├╝d├╝r├╝n├╝n h├╝cum ettirdi─čini ileri s├╝rmek t├╝m├╝yle mant─▒k d─▒┼č─▒.

Yanl─▒┼č yorumlar ayn─▒ h─▒zla devam ediyor:

“ÔÇŽM. KemalÔÇÖin bu h─▒yaneti yapmas─▒n─▒n sebebi, EnverÔÇÖin ┼čeref kazanmamas─▒, bu ┼čerefi kendisinin almas─▒d─▒r. Ne fecidir. Bizde b├Âyle h─▒yanetler cezas─▒z kal─▒r.”[10]

─░yi ki ÔÇťbizde h─▒yanetler cezas─▒z kal─▒yorÔÇŁ, yoksa ilk faturay─▒ bizzat R─▒za NurÔÇÖun ├Âdemesi ka├ž─▒n─▒lmaz olabilirdi. ├ç├╝nk├╝ Balkan Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda R─▒za Nur yurt d─▒┼č─▒ndad─▒r. Sava┼čtan 5 y─▒l sonra 1918ÔÇÖde T├╝rkiyeÔÇÖye d├Âner. Sava┼ča ili┼čkin b├Âl├╝k p├Âr├ž├╝k ├Â─črendiklerini de olaylardan 14 y─▒l sonra 1927ÔÇÖde yazarken iyice kar─▒┼čt─▒r─▒p ├žarp─▒t─▒r. Milli M├╝cadele ile ilgili yazd─▒klar─▒ da ayn─▒ ├žer├ževededir.

R─▒za NurÔÇÖun yazd─▒klar─▒ Mustafa KemalÔÇÖin aleyhinde ya! Kadir M─▒s─▒ro─člu da bu muhte┼čem(!) f─▒rsat─▒ ka├ž─▒rmaz, bu s├Âzde bilgiden k─▒yas─▒ya yararlan─▒p yanl─▒┼člar─▒ derinle┼čtirerek ÔÇťHilafetÔÇŁ adl─▒ kitab─▒nda ┼č├Âyle yazar:

“ÔÇŽMustafa Kemal, Balkan Harbi gibi erken bir devrede, ┼×ark├Ây ├ž─▒karmas─▒ s─▒ras─▒nda u─črad─▒─č─▒ bozgun ve sebep oldu─ču b├╝y├╝k kay─▒p (22.000 ki┼či) y├╝z├╝nden Ba┼čkumandan Vekili ve Harbiye Naz─▒r─▒ Enver Bey taraf─▒ndan SofyaÔÇÖya s├╝rg├╝n edilmi┼čtir.”[11]

Bir tek c├╝mlede ka├ž yanl─▒┼č birden var, acaba ├Ânce hangisini d├╝zeltmeli! Bir kolordunun yenilgisi Harek├ót ┼×ube M├╝d├╝r├╝ÔÇÖne y├╝klenir mi? O kolordunun komutan─▒, kurmay ba┼čkan─▒, ayr─▒ca t├╝menlerin de komutanlar─▒ yok mu?

Ke┼čke hi├ž yaral─▒-┼čehit olmasayd─▒ ama zayiat da M─▒s─▒ro─čluÔÇÖnun yazd─▒─č─▒ gibi 22 bin ki┼či de─čildir. 15 subay ve 867 er ┼čehit olmu┼č, 41 subay ile 1801 er yaralanm─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ sava┼čta kay─▒p er say─▒s─▒ da 55 olmak ├╝zere, toplam zayiat 2.679 ki┼čidir.

M├╝rettep Kolordu ile 10. kolordu yetkilileri aras─▒nda ger├žekten de tart─▒┼čma ├ž─▒km─▒┼č, olay Ba┼čkomutan Vekiline ve hatt├ó Sadrazama kadar yans─▒m─▒┼č, Enver ile M. KemalÔÇÖin aras─▒ndaki so─čukluk daha da artm─▒┼čt─▒r ama M. Kemal SofyaÔÇÖya s├╝rg├╝n edilmez, tersine 1. M├╝rettep KolorduÔÇÖnun kurmay ba┼čkanl─▒─č─▒na getirilir. 22 Temmuz 1913ÔÇÖten itibaren, 1. M├╝rettep Kolordu Komutanl─▒─č─▒na vek├ólet de edecektir. Mustafa Kemal BeyÔÇÖin SofyaÔÇÖda ata┼čemiliterli─če atanmas─▒, s├Âz konusu olaydan 6 ay sonra, 27 Ekim 1913ÔÇÖtedir.

Enver Bey de, bu olaydan ancak 9 ay sonra, Ocak 1914ÔÇÖte pa┼ča ve Harbiye naz─▒r─▒ olacakt─▒r. Ba┼čkomutan vekilli─či ise sava┼ča girdikten sonrad─▒r. K─▒sacas─▒, ÔÇťBa┼čkumandan Vekili ve Harbiye Naz─▒r─▒ Enver Bey taraf─▒ndan SofyaÔÇÖya s├╝rg├╝n edilmi┼čtirÔÇŁ c├╝mlesinde tutarl─▒ hi├žbir nokta yoktur. M─▒s─▒ro─člu bu iddialar─▒n─▒ Lozan adl─▒ kitab─▒nda da geni┼čleterek tekrarl─▒yor. Kolordu Kurmay Ba┼čkan─▒ Binba┼č─▒ Ali Fethi BeyÔÇÖin ba┼čar─▒s─▒zl─▒─č─▒n sebeplerini detaylar─▒yla a├ž─▒klayan bro┼č├╝r├╝n├╝ de -hangi derin askeri bilgisiyle oldu─ču bilinmez- ÔÇťg├Âsterdi─či sebepler askeri ve mant─▒ki bak─▒mdan tatmink├ór (doyurucu) de─čildirÔÇŁ diye reddediyor ve ┼ču c├╝mleyi ekliyor:

Dr. R─▒za Nur, Bolay─▒r KolordusuÔÇÖnun bozgununun, Mustafa Kemal ve Fethi beylerin, EdirneÔÇÖnin geri al─▒nmas─▒ ┼čerefini Enver Pa┼čaÔÇÖya kapt─▒rmamak gayesinden do─čmu┼č deh┼četli bir bozgun oldu─čunu kaydetmektedir.[12]

Edirne i├žin bir yar─▒┼č vard─▒r ama R─▒za NurÔÇÖun s├Âz├╝n├╝ etti─či tarihte de─čilÔÇŽ Bu yar─▒┼č bir bozgunla ilgili de─čil, EdirneÔÇÖnin kurtuldu─ču g├╝ne ili┼čkindir. Bolay─▒r olay─▒ndan tam 5,5 ay sonra 22 Temmuz 1913ÔÇÖtedir. Turgut ├ľzakman, bu yar─▒┼č─▒n ayr─▒nt─▒s─▒n─▒ yazan 2. M├╝rettep Kolordu Komutanl─▒─č─▒ Emir Subay─▒ ─░. Hakk─▒ OkdayÔÇÖ─▒n an─▒lar─▒n─▒ ┼č├Âyle aktar─▒yor:

“…EdirneÔÇÖyi Bulgarlardan geri almak gayesiyle harekete ge├žtik. Kolordu bu ileri harek├ót─▒nda ciddi bir Bulgar mukavemeti ile kar┼č─▒la┼čmad─▒. Ka├žan Bulgarlar─▒ kovalamaktayd─▒k. Ara s─▒ra ufak tefek art├ž─▒ ├žat─▒┼čmalar─▒ oluyordu ama ├Ânemli bir sava┼č da vermiyorduk. Kahraman EdirneÔÇÖyi Bulgar pen├žesinden kurtarmak, bu gazi ┼čehri yeniden fethetmek ┼čeref ve ne┼česi i├žinde u├žuyorduk. Kolordu EdirneÔÇÖye 10 km. yakla┼čm─▒┼čt─▒ ki, arkam─▒zdan tozu dumana katarak yakla┼čan bir otomobil i├žinde bulunan H├╝rriyet Kahraman─▒ Enver Bey, yan─▒m─▒zdan h─▒┼č─▒mla ge├žti ve Edirne istikametinde uzakla┼čt─▒. Bu suretle ÔÇśEdirne FatihiÔÇÖ unvan─▒n─▒ kazanm─▒┼č oldu. H├ólbuki EdirneÔÇÖye yakla┼č─▒ncaya kadar Bulgar kuvvetlerini kovalayan, d├╝mdar (art├ž─▒) sava┼člar─▒n─▒ veren bizim kolordu idi. Enver Bey o s─▒rada ba┼čka bir kolordunun (Do─črusu: Sol kanat ordusu) Kurmay Ba┼čkan─▒ bulunuyordu. Fakat f─▒rsat─▒ ka├ž─▒rmak istememi┼č, EdirneÔÇÖyi geri alma ┼čerefini ba┼čkalar─▒na mal etmeyi hazmedememi┼č, arkam─▒zdan bir otomobile atlay─▒p, biz EdirneÔÇÖye 10 km. yakla┼čm─▒┼č oldu─čumuz bir s─▒rada, bizim kolorduyu geride b─▒rakarak, EdirneÔÇÖye giren ilk komutan s─▒fat─▒yla EdirneÔÇÖnin fuzuli fatihi olmak hevesine kap─▒lm─▒┼čt─▒.”[13]

K─▒sacas─▒ R─▒za Nur bir balon u├žurmu┼č, Kadir M─▒s─▒ro─člu da havada kap─▒p, biraz daha ┼či┼čirmi┼č. ├ç├╝nk├╝ ama├ž Mustafa KemalÔÇÖin asker yan─▒n─▒ da ├Ârselemek ama bu da yetmez ki! ├çanakkale ve Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖndaki rol├╝n├╝ de iyice k├╝├ž├╝ltmek gerek. Turgut ├ľzakmanÔÇÖ─▒n yakalad─▒─č─▒ detaya ve as─▒l komediye haz─▒r olun! ─░. Hakk─▒ OkdayÔÇÖ─▒n yukar─▒da al─▒nt─▒ yapt─▒─č─▒m─▒z an─▒lar─▒n─▒ yay─▒mlayan ki┼či de, kendi kitab─▒nda bu bilginin tam aksini yazmaktan ├žekinmeyen Kadir M─▒s─▒ro─čluÔÇÖdur. ├ľns├Âz├╝nde ÔÇťG├Ârd├╝klerini bir objektif sadakatiyle tespit ve ifade etmi┼čtirÔÇŁ diye ├Âvd├╝─č├╝ yazar─▒n kitab─▒n─▒ okumad─▒─č─▒ anla┼č─▒l─▒yor. E─čer kitab─▒ okuduysa ve bu konuyu ele al─▒rken ger├že─čin tam tersine c├╝mleler yaz─▒yorsa, nedenini siz tahmin edebilirsinizÔÇŽ

Balkan sava┼člar─▒ndan ├ž─▒kan dersler

RumeliÔÇÖnin elimizden ├ž─▒kmas─▒ ─░stanbulÔÇÖda ve AnadoluÔÇÖda b├╝y├╝k ├╝z├╝nt├╝ yaratt─▒. O g├╝nler bir yandan ├ž├Âk├╝nt├╝n├╝n yaratt─▒─č─▒ ┼čok, bir yandan da ├╝mit ve uyan─▒┼č─▒n birbirine kar─▒┼čt─▒─č─▒ g├╝nlerdi. Turanc─▒l─▒─č─▒n, tarih ve co─črafya kavram─▒ olarak mektep ve ├╝niversite gen├žli─či aras─▒nda heyecan yaratt─▒─č─▒ bir d├Ânemdir.

“─░ttihat ve Terakki, komitac─▒ sert ve tedhi┼č├ži bir partizanl─▒─č─▒n yan─▒ s─▒ra yeni geli┼čen T├╝rk milliyet├žili─čini de tutarak gen├žler ve ayd─▒nlar ├╝zerinde n├╝fuz ve itibar─▒n─▒ geni┼čletmi┼čti. Bu duygu ve fikir ak─▒m─▒nda, Ziya G├Âkalp gibi ├žok cepheli bir fikir ve siyaset adam─▒n─▒n ─░ttihat ve Terakki saflar─▒nda ve parti merkez komitesinde yer alm─▒┼č bulunmas─▒, ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖnin do─čru ve yanl─▒┼č di─čer te┼čebb├╝slerinin de gen├žler ve ayd─▒nlarca ho┼č g├Âr├╝lmesi veya kabul edilmesi gibi bir ┼čans olu┼čturdu.

Bu gibi geli┼čmelerin yard─▒m─▒yla, Balkan Harbi sonu ve Birinci D├╝nya Harbi aras─▒ndaki 13 ayl─▒k zaman─▒, RumeliÔÇÖnin kayb─▒na ve pek ├žok maddi zorluklara ra─čmen ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖnin, siyaseten yeniden yerle┼čme devri saymak pek hatal─▒ olmaz. Ayn─▒ devir Enver pa┼čaÔÇÖn─▒n ikbalinin de hi├ž ┼č├╝phe yok ki en parlak devridir.”[14]

Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n, ordunun gen├žle┼čtirilmesi, d├╝zenlenmesi yolunda ve hayat─▒n─▒n belki de tek ve m├╝naka┼ča g├Ât├╝rmez ba┼čar─▒l─▒ ├žal─▒┼čmas─▒, 1. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n g├╝n be g├╝n yakla┼čt─▒─č─▒ d├Ânemde, T├╝rk ordusu i├žin b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒m─▒┼čt─▒r.

Mustafa KemalÔÇÖe gelinceÔÇŽ SofyaÔÇÖda ata┼čemiliter olarak g├Ârevine devam etmektedir. Mevcut gidi┼čattan mutsuzdur. ├ç├╝nk├╝ Balkan Sava┼č─▒ ve sonu├žlar─▒n─▒n etkisi alt─▒ndad─▒r. Balkan Sava┼č─▒, onun daha SelanikÔÇÖteyken savundu─ču, fakat ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖnin ve bilhassa Enver BeyÔÇÖin ho┼č g├Ârmedikleri ├Âng├Âr├╝┼člerini do─črulam─▒┼čt─▒r.

Onun daha 1908ÔÇÖde ─░ttihat ve Terakki kongresinde ortaya at─▒p, her yerde ve her zeminde cesurca savundu─ču (ordunun ve subaylar─▒n siyasetten ayr─▒lmas─▒) g├Âr├╝┼č├╝ e─čer kabul edilseydi, Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖnda belki zafer kazan─▒lamazd─▒ ama yenilgi bu denli ├žirkin ve geni┼č olmazd─▒.

Mustafa KemalÔÇÖin hen├╝z y├╝zba┼č─▒ iken SelanikÔÇÖte ┼čiddetle savundu─ču (ordunun bir yak─▒n harbe haz─▒rlanmas─▒) g├Âr├╝┼č├╝ de lay─▒k─▒yla itibar g├Ârmemi┼čti. Hele harp i├žinde stratejik ba┼č─▒bo┼člukÔÇŽ Bunu kesinlikle affetmiyordu.

“ÔÇŽO daha kurmay y├╝zba┼č─▒ iken, kendisince muhakkak olan bir Balkan harbi i├žin, ┼čimdi bir ÔÇťb├╝z├╝lme stratejisiÔÇŁ diyebilece─čimiz planlar tasarlam─▒┼čt─▒. Ger├ži resmi yetkisi d─▒┼č─▒nda ve tamamen ┼čahsi olmakla beraber, yak─▒nlar─▒na, arkada┼člar─▒na bunu hararetle anlatmaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒. Bat─▒ RumeliÔÇÖde ordu hem kuzeyden, hem g├╝neyden merkez ├žekirde─či ├╝zerine, Vardar-Selanik-Manast─▒r hatt─▒ ├╝zerine ├žekilecek, toplanacakt─▒. Bu b├╝z├╝lme, kumanda birli─čini, kuvvetlerin merkezile┼čtirilmesini ve sonra en l├╝zumlu ve tehlikeli d├╝┼čman kollar─▒ ├╝zerine belki de ayr─▒ ayr─▒ sald─▒rmay─▒ sa─člayacak, hele inisiyatifi tamamen elde bulunduracakt─▒. ├ľzetle ilk ad─▒mda toprak terkine dayanan, c├╝retkar fakat hareketli bir plan..Do─ču TrakyaÔÇÖda ise, ├Ânce yine K─▒rklareli-Edirne hatt─▒nda kuvvetlerin toplanmas─▒na ve sonra Bulgaristan ├╝st├╝ne toplu bir taarruza dayanan aktif bir plan.[15]

Bu ├Âng├Âr├╝lerine k─▒ymet verilmemesini i├žine sindiremiyordu. Ya┼čanan bozgun, ona g├Âre y├╝z karas─▒ idi. Tarihte hi├žbir ordu bu kadar k─▒sa zamanda bu kadar k├Ât├╝ da─č─▒lmam─▒┼čt─▒.

Siyasetin ordu i├žinde subaylar aras─▒na sald─▒─č─▒ par├žalanman─▒n y─▒k─▒c─▒ etkisini o ├žok ├Ânceden sezmi┼č, ordunun siyasetten ayr─▒lmas─▒n─▒ kendini feda edercesine savunmu┼č, bu fikri kabul g├Ârmeyince de ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖden ayr─▒lm─▒┼čt─▒.

Kurmay Y├╝zba┼č─▒ Mustafa Kemal BeyÔÇÖin g├Âr├╝┼čleri do─čru ├ž─▒km─▒┼č, siyaset ordunun kumanda kadrosunu par├žalam─▒┼č, moral yoksunu birlikleri ba┼č─▒bo┼č y─▒─č─▒nlar haline getirmi┼čti. Zaten ve fiilen elden ├ž─▒km─▒┼č olmakla beraber Bulgaristan Do─ču RumeliÔÇÖsinin, Bosna-HersekÔÇÖin, GiritÔÇÖin kayb─▒, Trablusgarp-BingaziÔÇÖnin ─░talyanlara ge├ži┼či, ┼čimdi de Do─ču Trakya haricindeki b├╝t├╝n Avrupa topraklar─▒n─▒n kayb─▒. ├çok hazin bir tablodurÔÇŽ

Yeni ordu i├žin ├Ânemli ad─▒m

Osmanl─▒ Devleti, ordunun ─▒slah─▒ ve yenile┼čtirilmesi i├žin bir├žok defalar giri┼čimlerde bulunmu┼čtu. Bunun son ├Ârneklerinden biri de, b├╝y├╝k hezimetin ya┼čand─▒─č─▒ Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n sonunda ortaya kondu.┬á Mahmut ┼×evket Pa┼čaÔÇÖn─▒n sadrazaml─▒─č─▒yla beraber geni┼č bir ─▒slah plan─▒ ele al─▒nd─▒. ├ç├╝nk├╝ ├Âzellikle y├╝ksek komuta kadrosu hastayd─▒. Mahmut ┼×evket Pa┼ča ├Âld├╝r├╝l├╝nce, te┼čebb├╝s├╝ Ahmet ─░zzet Pa┼ča ele ald─▒. Y├╝ksek kadrodan 300 kadar subay─▒n tasfiyesi s├Âz konusuydu. Enver Pa┼ča Harbiye Naz─▒r─▒ olunca bu liste de─či┼čti, anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre 1200-1500 aras─▒nda y├╝ksek ve orta r├╝tbeli subay ordudan ├ž─▒kar─▒ld─▒. Islahat hareketlerinin as─▒l ├Ânemli olan─▒ ise Liman von SandersÔÇÖin ba┼č─▒nda bulundu─ču bir Alman ─▒slahat heyetinin T├╝rkiyeÔÇÖye gelmesiydi.

“…Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n b├╝t├╝n askeri, siyasi hayat─▒nda, T├╝rkiyeÔÇÖye yapm─▒┼č oldu─ču tart─▒┼čma kabul etmez hizmet, ordunun gen├žle┼čtirilmesi ile orduda ger├žek bir disiplinin yerle┼čtirilmesi olsa gerektir. 1912-1913 Balkan HarbiÔÇÖnde ba┼čs─▒z bir kalabal─▒k halinde da─č─▒lan Osmanl─▒ ordusundan, 1914-1918 harbinde -bu harbe giri┼čimiz meseleleriyle harbin gayeleri ve neticeleri konular─▒ d─▒┼č─▒nda- b├╝t├╝n yokluklara ra─čmen g├Âsterdi─či intizam ve disiplin, bu ─▒slahat ve gen├žle┼čtirme hareketinin eseri olsa gerekir.

ÔÇŽBu ordu art─▒k bir y─▒l ├Ânce ve Balkan HarbiÔÇÖndeki ordu de─čildir.[16]

B├╝y├╝k hezimetin sonu├žlar─▒

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin, Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n biti┼či (29 Eyl├╝l 1913) ile 1. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna giri┼či (29 Ekim 1914) aras─▒ndaki nefes alma devresi ancak 13 ay s├╝rm├╝┼čt├╝r. Balkan Sava┼člar─▒ÔÇÖn─▒n genel sonu├žlar─▒ ┼č├Âyle ├Âzetlenebilir:

-Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin Balkanlardaki h├ókimiyeti sona erdi, Ege Adalar─▒ ve Makedonya elden ├ž─▒kt─▒.

-Birinci Me┼črutiyetten beri ge├žerli olan Osmanl─▒c─▒l─▒k g├Âr├╝┼č├╝ ├Ânemini yitirdi─činden T├╝rk├ž├╝l├╝k politikas─▒ etkili olmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r.

-Bug├╝nk├╝ T├╝rk-Bulgar s─▒n─▒r─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de tespit edildi.

-Y├╝z binlerce T├╝rk, as─▒rlard─▒r ya┼čad─▒klar─▒ topraklar─▒ terk ederek Do─ču Trakya ve AnadoluÔÇÖya g├Â├ž etti. Yerlerinde kalanlar ise b├╝y├╝k bask─▒ ve zul├╝m g├Ârd├╝.

─░ttihat ve Terakki, orduda ─▒slahat gerekti─čini anlad─▒. Orduyu ─▒slah i├žin AlmanyaÔÇÖdan subaylar getirildi.

Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n bitmesi, Osmanl─▒lar a├ž─▒s─▒ndan sorunlar─▒ ├ž├Âzmedi, aksine problemler artt─▒. ├ç├╝nk├╝ ortada her an ├ž├Âk├╝┼č├╝ muhtemel bir imparatorluk vard─▒. Olas─▒ ganimet b├╝y├╝k oldu─čundan, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n kendi m├╝ttefikleri de d├óhil t├╝m devletler, pay─▒na d├╝┼čecek toprak ve ekonomik haklar─▒n hayalini kurmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. D├╝nyan─▒n ve T├╝rkiyeÔÇÖnin kaderi ├╝zerindeki bulutlar her ge├žen g├╝n daha da koyula┼čt─▒ÔÇŽ D├╝nya ad─▒m ad─▒m sava┼ča s├╝r├╝kleniyorduÔÇŽ Bu sava┼č, sonu├žlar─▒ itibar─▒yla Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n da sonu olacakt─▒ÔÇŽ

  • Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

 

KAYNAKLAR

  • Sina Ak┼čin, ÔÇťK─▒sa T├╝rkiye TarihiÔÇŁ, ─░┼č Bankas─▒ Yay─▒nlar─▒, 10. Bask─▒, 2007
  • ┼×evket S├╝reyya Aydemir, ÔÇśTek AdamÔÇÖ, Cilt 1-2-3, Remzi, 1999, 18. Bas─▒m
  • Tayfun ├çavu┼čo─člu, ÔÇť├çanakkale 1915 Yalanlar ─░ftiralar PolemiklerÔÇŁ, Kasta┼č Yay─▒nevi, 1. Bask─▒, ─░stanbul 2014
  • Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, Bilgi, 4. Bas─▒m, Ekim 2005; ÔÇťDirili┼č ÔÇô ├çanakkale 1915ÔÇŁ, Bilgi, 2. Bas─▒m, Mart 2008; ÔÇť1881-1938 Atat├╝rk, Kurtulu┼č Sava┼č─▒ ve Cumhuriyet KronolojisiÔÇŁ, Bilgi Yay─▒nevi, 3. Bas─▒m, Eyl├╝l 2009

 

[1] ┬á┬á┬á┬á┬á Bu makalenin derlenmesinde genel olarak yararlan─▒lan kaynak: Tayfun ├çavu┼čo─člu, ÔÇť├çanakkale 1915 Yalanlar ─░ftiralar PolemiklerÔÇŁ, Kasta┼č Yay─▒nevi, ─░stanbul 2014

[2]        Kısa Türkiye Tarihi, s.75

[3]┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Stefan Losannes, Matin Gazetesi Ba┼čyazar─▒, ÔÇťHastan─▒n Ba┼č─▒ Ucunda ÔÇô K─▒rk G├╝n MuharebeÔÇŁ (┼×evket S├╝reyya Aydemir, ÔÇśTek AdamÔÇÖ, Cilt 1, s.156) ÔÇô Frans─▒z gazetecinin kitab─▒n─▒n ├ževirisi Siracettin (Has─▒rc─▒o─člu) BeyÔÇÖe ait, bask─▒ ise 1331ÔÇÖde (miladi 1914) ─░stanbulÔÇÖdaki ─░fham Matbaas─▒ÔÇÖnda yap─▒lm─▒┼č. ─░smail ErenÔÇÖin Balkan Sava┼člar─▒ÔÇÖna dair bibliyografya i├žerisinde sayd─▒─č─▒ kitapta ├Ânemli bilgiler yer al─▒yor.

[4]┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Sina Ak┼čin, ÔÇťK─▒sa T├╝rkiye TarihiÔÇŁ, s.76

[5]┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ┼×evket S├╝reyya Aydemir, ÔÇśTek AdamÔÇÖ, Cilt 1, s.159

[6]┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ┼×evket S├╝reyya Aydemir, ÔÇśTk AdamÔÇÖ, Cilt 1, s.160

[7]┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Sina Ak┼čin, ÔÇťK─▒sa T├╝rkiye TarihiÔÇŁ, s.78

[8]┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.91-94

[9]┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.91

[10]┬á┬á┬á┬á┬á R─▒za Nur, ÔÇťHayat ve Hat─▒rat─▒mÔÇŁ, 2.C, s.407 (Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.92)

[11]┬á┬á┬á┬á┬á Kadir M─▒s─▒ro─člu, ÔÇťGe├žmi┼či ve Gelece─čiyle HilafetÔÇŁ, s.142 (Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.92)

[12]┬á┬á┬á┬á┬á Kadir M─▒s─▒ro─člu, ÔÇťLozan, Zafer mi Hezimet miÔÇŁ, 1. Cilt, s.151 (Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.93)

[13]┬á┬á┬á┬á┬á ─░smail Hakk─▒ Okday, ÔÇťYanyaÔÇÖdan AnkaraÔÇÖyaÔÇŁ, s.190 (Turgut ├ľzakman, ÔÇťVahidettin, M. Kemal ve Milli M├╝cadeleÔÇŁ, s.93)

[14]┬á┬á┬á┬á┬á ┼×evket S├╝reyya Aydemir, ÔÇśTek AdamÔÇÖ, Cilt 1, s.169

[15]┬á┬á┬á┬á┬á ┼×evket S├╝reyya Aydemir, ÔÇśTek AdamÔÇÖ, Cilt 1, s.170

[16]┬á┬á┬á┬á┬á ┼×evket S├╝reyya Aydemir, ÔÇśTek AdamÔÇÖ, Cilt 1, s.176

820 Toplam, 6 okuma bug├╝n

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU

Gazeteci / Yazar - Uluda─č ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi Alman Dili Anabilim Dal─▒ (1985) mezunu. 1983'ten itibaren yerel yay─▒n organlar─▒nda muhabir, yaz─▒ i┼čleri m├╝d├╝r├╝ ve genel yay─▒n y├Ânetmeni olarak ├žal─▒┼čt─▒. ├ça─čda┼č Gazeteciler Derne─či (├çGD) Bursa ┼×ubesi eski (1997-2001) ba┼čkanlar─▒ndan. Bursa Ansiklopedisi'ne (Y─▒lmaz Akk─▒l─▒├ž, 1. bask─▒ 2002, Burdef Yay─▒nlar─▒ No:3) madde yazarl─▒─č─▒ yapt─▒. E-Kitap Yay─▒nc─▒l─▒k taraf─▒ndan (┼×ubat 2018) yay─▒nlanan ÔÇťNutukÔÇť i├žin edit├Âr olarak Atat├╝rk ve Kurtulu┼č Sava┼č─▒ kronolojisini haz─▒rlad─▒. Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. Yay─▒nlanm─▒┼č Kitaplar─▒: 1) ÔÇť├çanakkale 1915 ÔÇô ─░ftiralar, Yalanlar, PolemiklerÔÇť, ┼×ubat-2014, Kasta┼č Yay─▒nevi-─░stanbul 2) "1915 - ├çanakkale Sava┼č─▒nda Trakya", Eyl├╝l 2018, Haber Ajans─▒ yay─▒nlar─▒-─░stanbul E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Karake├žililer

Karake├žililer

11 Kas─▒m 2019, Karake├žililer i├žin yorumlar kapal─▒
├çanakkale Sava┼č─▒ ve M├╝stecip Onba┼č─▒

├çanakkale Sava┼č─▒ ve M├╝stecip Onba┼č─▒

4 Kas─▒m 2019, ├çanakkale Sava┼č─▒ ve M├╝stecip Onba┼č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Altay Teorisinin Gizemleri

Altay Teorisinin Gizemleri

3 Kas─▒m 2019, Altay Teorisinin Gizemleri i├žin yorumlar kapal─▒
Bir M├╝badele ├ľyk├╝s├╝: Langaza’dan ├çe┼čnigir K├Ây├╝’ne

Bir M├╝badele ├ľyk├╝s├╝: Langaza’dan ├çe┼čnigir K├Ây├╝’ne

2 Kas─▒m 2019, Bir M├╝badele ├ľyk├╝s├╝: Langaza’dan ├çe┼čnigir K├Ây├╝’ne i├žin yorumlar kapal─▒
20. Y├╝zy─▒l─▒n ─░lk Yar─▒s─▒nda T├╝rk-Ermeni ─░li┼čkileri Bilgi ┼×├Âleni

20. Y├╝zy─▒l─▒n ─░lk Yar─▒s─▒nda T├╝rk-Ermeni ─░li┼čkileri Bilgi ┼×├Âleni

2 Kas─▒m 2019, 20. Y├╝zy─▒l─▒n ─░lk Yar─▒s─▒nda T├╝rk-Ermeni ─░li┼čkileri Bilgi ┼×├Âleni i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar