Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Yeni├žeriler ve yeni├žeri isyanlar─▒na farkl─▒ bir bak─▒┼č
  • 12 Ekim 2018 Cuma
  • +
  • -

Osmanl─▒ Devletinin en b├╝y├╝k sava┼č g├╝c├╝, imparatorlu─ča giden yolu a├žan ordunun vurucu g├╝c├╝yd├╝ler.

Osmanl─▒ Beyli─či b├╝y├╝d├╝k├že her taraftan sava┼č├ž─▒lar gelmeye ba┼člad─▒.┬á Orhan Bey (1326-1359), abisi Alaaddin Pa┼čaÔÇÖn─▒n ÔÇťHer ├žeri k─▒rm─▒z─▒ b├Ârk giyiyor, bizim ├žerimize ak b├Ârk giydirelim, bizim ├žerimizi bilelimÔÇŁ ├Ânerisini kabul etti.

Sava┼člarda ele ge├žirilen esirlerin bir k─▒sm─▒ e─čitime al─▒nd─▒ktan sonra orduya al─▒nd─▒. Sultan I. Murat devrinde pen├žik sistemine ge├žildi ve dev┼čirme d├Ânemi ba┼člad─▒.┬á Dev┼čirilenler ├Ânce GeliboluÔÇÖdaki gemilere g├Ânderiliyor, 5-10 senelik e─čitimden sonra yeni├žeri oluyorlard─▒.

A┼č─▒kpa┼čazade, Ne┼čri, Oru├ž Bey ve anonim tarihlerde oca─č─▒n kurulu┼čunun 1361 y─▒l─▒nda, EdirneÔÇÖnin fethinden sonra kuruldu─čunu yazarlar.

Oca─č─▒n subaylar─▒na ÔÇťa─čayan-─▒ bekta┼čiyanÔÇŁ denilirdi. Ocaktaki Bekta┼čili─čin k├Âkeni Hac─▒ Bayram Veli ve ┼×eyh EdebaliÔÇÖye ba─član─▒yor. O d├Ânemde Osmanl─▒ topraklar─▒nda Bayramiye, Kalenderiye┬á gibi tarikatlar vard─▒. Devlet y├Âneticileri Bekta┼čili─či oca─ča uygun g├Ârd├╝ler. Bekta┼čilik Balkanlarda da h─▒zla yay─▒ld─▒. Nak┼čibendilik ise 16. Y├╝zy─▒lda Osmanl─▒ topraklar─▒nda yay─▒lmaya ba┼člad─▒.

Bekta┼čilik, oca─č─▒n yap─▒lanmas─▒nda ├Ânemli rol oynad─▒. Ocaktaki kabul, terfi t├Ârenleri ve benzer rit├╝eller, karde┼člik anlay─▒┼č─▒ ahilikten ge├žmi┼čtir.┬á Mesle─čin gerektirdi─či bekar ya┼čama tarz─▒, sadelik, sadelik, sava┼č├ž─▒ dayan─▒┼čmas─▒ anlay─▒┼č─▒ ise Bekta┼čili─čin manevi g├╝c├╝nden geliyordu. 17. Y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒nda ─░stanbulÔÇÖa gelen Ricaut gibi yabanc─▒ seyyahlar Bekta┼čilerin, ibadet etmesini bildikleri gibi iyi k─▒l─▒├ž kulland─▒klar─▒n─▒ yazarlar.

GeliboluÔÇÖdaki Acemio─član Oca─č─▒ÔÇÖnda 400-500 dev┼čirme bulunuyordu. Daha sonra ─░stanbul ┼×ehzadeba┼č─▒ÔÇÖnda bir k─▒┼čla yap─▒ld─▒.

**

Ocaktaki bozulma ├Ânce yeni├žerilerin evlenmesine izin verilmesiyle ba┼člad─▒. Evlilik izni ├Ânce ya┼čl─▒ ve s─▒n─▒r boylar─▒ndaki askerler i├žindi. Daha sonra serbest oldu.┬á Yeni├žerilerin ├žocuklar─▒na kulo─člu deniyordu ve bunlar II. SelimÔÇÖin c├╝lusunda yeni├žerilerin emrivakisi sonucu oca─ča al─▒nd─▒lar.

Oca─ča ikinci m├╝dahale III. Mehmet┬á (1574-1595) zaman─▒nda geldi. Bitmez t├╝kenmez sava┼člar oca─č─▒n mevcudunu azaltm─▒┼čt─▒. Oca─ča T├╝rk ve di─čer M├╝sl├╝man halklar aras─▒ndan asker al─▒nd─▒.

Sava┼člar─▒n s├╝rmesi, t─▒mar sisteminin ├ž├Âkmesi asker ihtiyac─▒n─▒ artt─▒rd─▒. Sava┼člar─▒n s├╝rmesi, t─▒mar sisteminin ├ž├Âkmesi AnadoluÔÇÖda Celali ─░syanlar─▒ÔÇÖn─▒n nedenidir. Osmanl─▒ d├╝┼č├╝n├╝rleri Sadrazam R├╝stem Pa┼čaÔÇÖya verilen topraklarla 50-60 bin ki┼čilik ordunun beslenece─čini yazarlar. Ayr─▒ca, sa─čl─▒─č─▒nda Sokullu Mehmet Pa┼čaÔÇÖya bu kadar dirik verilmesi ve reayay─▒ kendi topraklar─▒na kayd─▒rmas─▒ da tenkit edilmi┼čtir.

1380ÔÇÖlerde ba┼člayan dev┼čirme sistemi 1700ÔÇÖlere varmadan terk edilmi┼čtir. ├ľnce sava┼č esirlerinden se├žilenler e─čitilip orduya al─▒n─▒yordu. Daha sonra ÔÇťpen├žikÔÇŁ ge├žildi. Toplanan ge├žler Gelibolu ve tersane ve gemilerde be┼č-on y─▒l ├žal─▒┼č─▒yordu. Sonra orduya al─▒n─▒yordu.

Fatih Sultan Mehmet, bir seferi esnas─▒nda etraf─▒nda T├╝rk├že konu┼čan bir asker bulamay─▒nca, dev┼čirilen o─članlar AnadoluÔÇÖdaki T├╝rk ailelerine belli bir s├╝re i├žin 1 alt─▒na sat─▒ld─▒ ve her y─▒l kontrol edildiler. Sultan I. Selim zaman─▒nda Trabzon ve KaramanÔÇÖdan da dev┼čirme al─▒nd─▒. Oca─ča M├╝sl├╝man ve T├╝rk├že bilenler al─▒nmazken,┬á Fatih Sultan Mehmet Bosnal─▒ M├╝sl├╝manlar─▒n al─▒nmas─▒na izin vermi┼čti.

Padi┼čahlar, Birinci A─ča B├Âl├╝─č├╝ÔÇÖn├╝n birinci neferiydi. Ulufe da─č─▒t─▒ld─▒ktan birka├ž g├╝n sonra oca─ča gelip, 40 ak├želik maa┼č─▒n─▒ al─▒rd─▒.┬á Padi┼čah ├╝st├╝ne bir avu├ž alt─▒n ekleyip, oca─ča iade ederdi. Padi┼čah─▒n kullan─▒m─▒ i├žin 61. Solak Ortas─▒ÔÇÖnda bir Kasr-─▒ Humayun bulunuyordu.

Ocakta ├Ânemli i┼čler i├žin ÔÇťA─ča kapusuÔÇŁnda toplan─▒l─▒rd─▒. Yeni├žerilerdeki her ortan─▒n bir damgas─▒ yani armas─▒ bulunurdu. Bu damga v├╝cuda d├Âvme yap─▒l─▒r; e┼čyalara, giysilere, ├žad─▒rlara, bayraklara, belgeler ve mezar ta┼člar─▒na i┼členirdi. Kazanlar─▒ kutsal kabul edilir, ├žok ├Ânem verilirdi. Oca─ča s─▒─č─▒nanlara sahip ├ž─▒k─▒l─▒rd─▒.

Oca─ča al─▒nanlar─▒n yeteneklilerinin EnderunÔÇÖa al─▒nmas─▒ Hristiyan reayan─▒n ├žocuklar─▒n─▒ vermek istemelerine, yeni├žeri olan ├žocuklar─▒n bir k─▒sm─▒n─▒n do─čduklar─▒ yere muhaf─▒z olarak g├Ânderilmeleri oradaki yak─▒nlar─▒ndan baz─▒lar─▒n─▒n M├╝sl├╝manl─▒─ča ge├žmesine sebep oluyordu.

Asker ihtiyac─▒n─▒n artmas─▒ dev┼čirme usul├╝ne mecburen son verdi. 1687ÔÇÖde Acemi O─član oca─č─▒ndan ├ž─▒kan 130 ki┼činin kayd─▒ vard─▒r. Osmanl─▒n─▒n anlams─▒zca ─░ranÔÇÖla 1578-1639 Kasr-─▒ ┼×irin antla┼čmas─▒na kadar y├╝r├╝tt├╝─č├╝ sava┼člar, ─░ranÔÇÖla sava┼č─▒rken AvusturyaÔÇÖyla sava┼č─▒lmazd─▒. Ama birbirini ├žekemeyen vezirlerin politikalar─▒yla 1593-1606 Zitvatorok Antla┼čmas─▒ÔÇÖna kadar Avusturya ile sava┼č─▒ld─▒. Sonunda Avusturya kral─▒, Osmanl─▒ padi┼čah─▒na e┼čitlendi.

Bu sava┼člar sonucu ├Ânce maliye ├ž├Âkt├╝. T─▒mar sistemi ├ž├Âkt├╝. Hazinenin para gereksinimi sonucunda t─▒marlar, g├╝mr├╝kler, madenlerÔÇŽ K─▒saca para getiren her ┼čey iltizama verildi.┬á Asker say─▒s─▒ artt─▒. Artan asker say─▒s─▒ hazineye b├╝y├╝k y├╝k getirdi. Enflasyon sarmal─▒ ba┼člad─▒. Yeni├žerilerin maa┼člar─▒ h─▒zla eridi. Yeni├žeriler H─▒zla esnafa d├Ân├╝┼čt├╝.

Ha├žova Sava┼č─▒ndan sonra yoklama yap─▒lm─▒┼č, sava┼ča gelmeyen ve ka├žanlar t─▒mar defterinden silinmi┼čtir. Silinenlerin bir k─▒sm─▒ ÔÇťcelaliÔÇŁ┬á olmu┼čtur.

Daha 1550ÔÇÖlerde t├╝fekli piyade gereksinimi artm─▒┼čt─▒r. Ak─▒nc─▒ g├╝├žleri az say─▒daki t├╝fekli Avusturya askerlerine yenilmeye ba┼člam─▒┼čt─▒.

T├╝fekli askerler i├žin sekban birlikleri kuruldu. T├╝fekler AnadoluÔÇÖda kolayca yap─▒l─▒yordu. Bu olu┼čum t─▒mar sisteminin ├ž├Âk├╝┼č├╝n├╝ h─▒zland─▒rd─▒.

Asker say─▒s─▒n─▒ azaltmak i├žin oca─č─▒n defterleri kontrol edilmi┼č, 1686 tarihinde 20 bin, 1771 tarihinde ise 30 bin ki┼či defterlerden silinmi┼čtir. (Orhan Sakin, Yeni├žeri Oca─č─▒ ve Tarihi Yasalar─▒, s,61)

Sultan ├ť├ž├╝nc├╝ Selim zaman─▒nda padi┼čaha layiha sunan Tatarc─▒kl─▒ Abdullah ve Moral─▒ Osman efendiler, oca─ča sayg─▒nl─▒k kazand─▒r─▒lmas─▒, top├žu ve humbarac─▒lara verilen ├Ânemin onlara da verilmesini ├Ânermi┼člerse de Padi┼čah ve ├ževresi ocaktan ├╝midi kesti─či i├žin bu ├Ânerilere kulak asmad─▒lar.

Sultan II. Mahmut,┬á Oca─č─▒n sonunu getiren ferman─▒nda, ÔÇťY├╝z seneden beri eski itaatlerinin itaatsizli─če d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝n├╝ bu y├╝zden bir├žok vilayet ve kalenin d├╝┼čman eline ge├žti─činden ÔÇŁ s├Âz etmi┼čtir. (Orhan Sakin, Yeni├žeri Oca─č─▒ ve Tarihi Yasalar─▒, s,61)

Ocaktaki yozla┼čmayla ilgili g├╝n├╝m├╝ze kalan ilk belge yazar─▒ belli olmayan ÔÇťMebde-i Kan├╗n-─▒ Yeni├žeri Oca─č─▒ TarihiÔÇÖÔÇŁ ad─▒nda bir risaledir.┬á Sultan I. AhmetÔÇÖin saltanat d├Âneminde (1603-1617) ya┼čad─▒─č─▒ anla┼č─▒lan bu risaleyi yazan yeni├žeri askeridir.┬á Say─▒n Orhan Sakin, Yeni├žeriler adl─▒ eserinde bu belgeye geni┼č bir yer vermi┼čtir.┬á Yazar, bu risalesinde.

-Yeni├žeri talimhanelerinin viran oldu─čunu ve ├Âr├╝mcek ba─člad─▒─č─▒n─▒, buralarda g├Ârevlendirilenlerin ok atmay─▒ bile bilmediklerini, ku┼čat─▒lan kalelerdeki zemberekleri kullanmay─▒ bilen kalmad─▒─č─▒n─▒

-Sava┼ča gitmeyen zift├ži, yedek├ži gibi birlikler kald─▒r─▒lmal─▒;

-Sava┼ča gitmeyen oturaklar─▒n yar─▒ya d├╝┼č├╝r├╝lmeli;

-R├╝┼čvetin yayg─▒n oldu─čunu ve oda k├ótiplerinin d├╝r├╝st kimselerden se├žilmeli;

Diye yazm─▒┼čt─▒r.┬á Yazar, oca─ča r├╝┼čvetle insan al─▒nd─▒─č─▒n─▒, ├žok kimsenin r├╝┼čvetle oturak oldu─čunu, sanat ehlinin sefere gitmedi─čini yazar.

Kale muhaf─▒zl─▒─č─▒ d─▒┼č─▒nda, oca─č─▒n g├Ârevleri aras─▒nda devriyeyle g├╝venli─či sa─člamak, yang─▒n yerinde g├╝venli─či sa─člamak ve yang─▒n s├Ând├╝rmek, gemilerde ├žal─▒┼čmak vard─▒. Ba┼čar─▒l─▒ g├Âr├╝len yeni├žeriler sipahi yap─▒l─▒yordu.

1730’DAK─░ AYAKLANMAYI BA┼×LATAN PATRONA HAL─░LYeni├žeri isyanlar─▒

Oca─č─▒n ve Osmanl─▒n─▒n sonunu yeni├žeri oca─č─▒ ve onlara destek veren ulema getirmi┼čtir dersek abart─▒ olmaz. Padi┼čahlar tahtan indirilmi┼č ve nice devlet adamlar─▒n─▒n can─▒ al─▒nm─▒┼čt─▒r. Bir padi┼čah isyan sonucu bo─čdurulmu┼čtur. ─░syanlar─▒n ekonomik ve sosyal boyutlar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra devlet y├Ânetimindeki hiziplerin ├žeki┼čmesinin de etkisi olmu┼čtur.

─░lk isyan ├çandarl─▒ Halil Pa┼čaÔÇÖn─▒n te┼čvikiyle ├ž─▒km─▒┼č, 1446ÔÇÖda Edirne bu├žuk tepe olay─▒yla Sultan I. Mehmet ikinci kez tahttan indirilmi┼čtir. ├çandarl─▒ Halil Pa┼ča, ─░stanbulÔÇÖun fethinden sonra bunu hayat─▒yla ├Âdemi┼čtir. Fatih Sultan MehmetÔÇÖin GebzeÔÇÖde vefat─▒ndan sonra sava┼čtan yorulan yeni├žeriler cihangir Cem Sultan yanl─▒s─▒ Karamani Mehmet Pa┼čaÔÇÖy─▒ par├žalam─▒┼člard─▒r.┬á Sultan II. Beyaz─▒tÔÇÖ─▒ pasif bulan yeni├žeriler Sultan I. SelimÔÇÖin tahta ge├žmesin sa─člam─▒┼člard─▒r.

Sultan I. SelimÔÇÖin ├çald─▒ran Seferi ve d├Ân├╝┼čte yeni├žeriler s─▒k s─▒k ayaklanm─▒┼člard─▒r. Padi┼čah─▒n Trabzon ve Karamandan Acemi Oca─č─▒ÔÇÖna asker almas─▒na sebep olmu┼člard─▒r.

Kanuni Sultan S├╝leymanÔÇÖ─▒n ─░stanbulÔÇÖda bulunmad─▒─č─▒, Veziriazam Makbul ─░brahim Pa┼čaÔÇÖn─▒n, isyan eden hain Ahmet Pa┼ča gailesini bertaraf etmek i├žin M─▒s─▒rÔÇÖa gitmesini f─▒rsat bilen muhalifleri yeni├žerileri isyana te┼čvik ettiler.

Kanuni Sultan S├╝leyman, EdirneÔÇÖden yeni d├Ânm├╝┼č ve K├ó─č─▒thaneÔÇÖye gelmi┼čti. Padi┼čah─▒n yoklu─čundan da yararlanan yeni├žeriler, 16 May─▒s 1525ÔÇ▓te ─░stanbulÔÇÖda ba┼čta Veziriazam ─░brahim Pa┼čaÔÇÖn─▒n saray─▒ olmak ├╝zere Vezir Ayas Pa┼ča ve Defterdar Abd├╝sselam gibi devlet ricalinin konaklar─▒n─▒, g├╝mr├╝kleri, d├╝kk├ónlar─▒ ve halk─▒n evlerini ya─čmalad─▒lar. Ertesi g├╝n yeni├žeriler a─ča kaps─▒na gelip, ÔÇťBizim bu fesada r─▒zam─▒z ve ┼čenaatten haberimiz yoktur, tefti┼č edin bulunsun!ÔÇŁ dediler. Yeni├žeriler ilk defa bu kadar b├╝y├╝k ├žapta ayakland─▒lar.

K├ó─č─▒thaneÔÇÖde bulunan Sultan S├╝leymanÔÇÖda askerin isyan etti─čini ├Â─črenir ├Â─črenmez hemen deniz yolu ile ─░stanbulÔÇÖa gelmi┼čti. Sultan, ilk i┼č olarak geni┼č bir soru┼čturma yapt─▒rd─▒ ve askeri tahrik ettikleri anla┼č─▒lan Yeni├žeri A─čas─▒ Mustafa A─čaÔÇÖy─▒ derhal idam ettirdi. Mustafa Pa┼ča keth├╝das─▒ Bali ile Reis├╝lk├╝ttab Haydar da olaya kar─▒┼čt─▒klar─▒ i├žin hapsedilip, bir s├╝re sonra ├Âld├╝r├╝ld├╝ler. Padi┼čah iki eleba┼č─▒y─▒ kendi elleriyle ├Âld├╝rd├╝. II. SelimÔÇÖin c├╝lusunda kulo─čullar─▒n─▒n askere al─▒nmas─▒ ve emeklilik taleplerini kabul ettirdiler.

Padi┼čahlar─▒n vezirleri damat yapmalar─▒ aralar─▒ndaki ├žeki┼čmeyi artt─▒rd─▒ ve olu┼čan hizipler tahta ├ž─▒kacak ┼čehzadeyi belirlemeye ba┼člad─▒lar.

Devlet gelirlerinin azalmas─▒ bankerlerin etkisini artt─▒rd─▒. Bilhassa Yahudi sermayesi etkili oldu, Yasef NasiÔÇÖnin etkisiyle VenedikÔÇÖe sava┼č a├ž─▒ld─▒ ve K─▒br─▒s Adas─▒ al─▒nd─▒.

Enflasyonun etkisiyle kap─▒kulu sipahileri 1589 y─▒l─▒nda ayakland─▒lar. Sipahiler d├╝┼č├╝k ayarl─▒ ulufe ak├žesi y├╝z├╝nden Divan-─▒ H├╝mayunÔÇÖu bast─▒lar. Beylerbeyi Mehmet Pa┼ča ve Defterdar Mahmut Efendi Padi┼čah III. MuratÔÇÖ─▒n emriyle idam edildiler.┬á Ekonomik geli┼čmeler, d├╝┼č├╝k ak├že yeni├žerilerin ekonomik isyanlar─▒n─▒ ba┼člatt─▒. Yeni├žerilerin isyanlar─▒n─▒ esnaf da destekliyordu. Bir k─▒sm─▒ zaten yeni├žerilerle g├Ân├╝ll├╝ ya da g├Ân├╝ls├╝z ortakt─▒. Ayr─▒ca yeni├žeriler, orta sand─▒klar─▒yla finans piyasas─▒ndayd─▒lar, paralar─▒n─▒ i┼čletiyorlard─▒. Bu isyanlara kara ordusunun di─čer g├╝c├╝ sipahiler de kat─▒l─▒yordu.

Tarih├ži Selaniki,┬á ulufenin yar─▒ yar─▒ya de─čer kaybetti─čini yazar. Yeni├žeriler ├╝├ž kez daha ayakland─▒lar. Mart 1593ÔÇÖte ayaklanarak sadrazam─▒ ve yeni├žeri a─čas─▒n─▒ g├Ârevden ald─▒rd─▒lar.

Yavuz Sultan SelimÔÇÖin M─▒s─▒rÔÇÖ─▒ fethinden sonra ─░stanbulÔÇÖa getirdi─či 1500ÔÇÖe yak─▒n ulema imparatorluktaki dinsel bak─▒┼č─▒ de─či┼čtirdi. Padi┼čahlar ├╝zerinde etkili oldular. Kanuni Sultan S├╝leymanÔÇÖ─▒n arkada┼č─▒ ve damad─▒ Maktul ─░brahim Pa┼ča i├žin; sonra yeni├žerilerin ayaklan─▒p yerine tahta ge├žireceklerinden korktu─ču i├žin o─člu ┼×ehzade MustafaÔÇÖn─▒n ├Âl├╝mlerine fetva veren ┼×eyh├╝lislam Ebussuud Efendi d├Ânemiyle uleman─▒n devlet y├Ânetiminde etkisi artt─▒.

ÔÇť─░stanbulÔÇÖu duam─▒zla fethettinÔÇŁ diyen Hocas─▒ Ak┼čemsettinÔÇÖe┬á ÔÇťBen ─░stanbulÔÇÖu k─▒l─▒c─▒mla fethettimÔÇŁ diyen FatihÔÇÖin d├Ânemi kapanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒.

Halktan ge├žici olarak toplanan avar─▒z adl─▒ vergi d├╝zenli hale geldi. 1582ÔÇÖde 40 ak├ža olan vergi 1600ÔÇÖ de 240 ak├žeye ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

Padi┼čah III. MehmetÔÇÖin iktidar─▒nda (1595-1603) ├Ânemli banker Ester KiraÔÇÖyd─▒. Padi┼čah─▒n annesi safiye SultanÔÇÖ─▒ avucuna alm─▒┼č ve g├╝mr├╝kleri ele ge├žirmi┼čti. 1 Nisan 1600ÔÇÖde D├╝┼č├╝k ayarl─▒ ak├že y├╝z├╝nden eyleme ge├žen sipahiler, saray─▒n r├╝┼čvet i┼člerini ├ževirdi─či iddia edilen Yahudi kad─▒n Ester KiraÔÇÖy─▒ par├žalad─▒lar. O─čullar─▒ da idam edildi. El konulan servetin in 50 milyon ak├že oldu─ču kay─▒tlara ge├žmi┼čtir. Bu olaydan sonra Yahudi sermayesi zay─▒flad─▒, Rumlar ├Âne ├ž─▒kt─▒.

Yeni├žeriler, AnadoluÔÇÖdaki Celali isyanlar─▒ nedeniyle eyleme ge├žtiler.┬á Padi┼čah III. MehmetÔÇÖin kimi vezirlerin azlini, yeterli g├Ârmeyerek ayak divan─▒na ├ž─▒kartt─▒lar. Sorumlu tuttuklar─▒ saray a─čalar─▒n─▒n kellelerini istediler, istekleri yerine getirildi.

BATILI B─░R SEYYAHIN G├ľZ├ťNDEN B─░R YEN─░ ├çER─░

6 ┼×ubat 1603ÔÇÖde y├Ânetimdeki hizipler aras─▒nda ├žeki┼čmeler kap─▒kuluna yans─▒d─▒ ve Sipahilerle Yeni├žeriler, sadrazam de─či┼čikli─či y├╝z├╝nden ├╝├ž g├╝n boyunca ─░stanbul sokaklar─▒nda muharebe ettiler. B├╝t├╝n bu isyanlar─▒n fetva ile destekleyicisi ÔÇťulema s─▒n─▒f─▒ÔÇŁyd─▒.┬á Ulema s─▒n─▒f─▒ zaman zaman yeni├žerileri isyana k─▒┼čk─▒rtm─▒┼čt─▒r. Avc─▒ Mehmet unvanl─▒ Sultan IV. Mehmet, sava┼č giderleri i├žin halktan fazla vergi topland─▒─č─▒ i├žin vergiden muaf ulemadan sava┼č gideri i├žin katk─▒da bulunmalar─▒n─▒ istemesi tahttan indirilmesiyle sonu├žlanm─▒┼čt─▒r.

Sultan I. Ahmet (1603-1617), karde┼č katlini kald─▒rm─▒┼č, ya┼č├ža b├╝y├╝k ve akl─▒ ba┼č─▒ndaki hanedan ├╝yesinin tahta ge├žirilmesini kanun yapm─▒┼čt─▒r. Bundan sonra ┼čehzadelerin ta┼čradaki sancaklara g├Ânderilmesine son verilmi┼č ve ┼čehzadeler hapis hayat─▒ ya┼čamaya ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Bu uygulanma Osmanl─▒ b├╝rokrasisinin i┼čine yaram─▒┼č ve deneyimsiz padi┼čahlar vezirlerin ve yak─▒n ├ževrelerinin kuklas─▒ olmu┼člard─▒r.

Saraydaki hizipler Sultan AhmetÔÇÖin kanunu ├ži─čneyip tahta ┼čehzade MustafaÔÇÖy─▒ ├ž─▒kard─▒lar. 1617-1618 y─▒llar─▒ aras─▒nda tahtta duran padi┼čah─▒n dengesiz halleri sonucunda mecburen tahttan indirilmi┼č ve Sultam Osman tahta ge├žmi┼čtir. Sultan OsmanÔÇÖ─▒n iktidar─▒ s─▒ras─▒nda Osmanl─▒ tarihinin en korkun├ž ayaklanmas─▒ ger├žekle┼čti. Vezirler, a─čalar ├Âld├╝r├╝ld├╝. Deli oldu─ču gerek├žesiyle tahttan indirilen I.Mustafa ikinci kez tahta oturtuldu(1622-1623) ve II. Osman ├Âld├╝r├╝ld├╝. 1623 y─▒l─▒nda IV Murat ├žocuk ya┼čta padi┼čah oldu. ─░ktidar annesi K├Âsem SultanÔÇÖ─▒n elindeydi.

7 ┼×ubat 1632ÔÇÖde yeni├žeriler Topkap─▒ Saray─▒na y├╝r├╝d├╝ler. Bab─▒ h├╝mayunu a┼č─▒p Ortakap─▒ÔÇÖn─▒n ├Ân├╝ne geldiler. IV. MuratÔÇÖ─▒ tehdit ettiler. Sadrazam Haf─▒z Pa┼čaÔÇÖy─▒ g├Âz├╝n├╝n ├Ân├╝nde par├žalad─▒lar. 2 Mart 1632 g├╝n├╝ yeni├žeriler bir kez daha saraya y├╝r├╝y├╝p IV. MuratÔÇÖ─▒ ayak divan─▒na ├ž─▒kartt─▒lar. Yeni├žeri a─čas─▒n─▒n, defterdar─▒n konaklar─▒n─▒ ya─čmalad─▒lar. Kap─▒kulu ter├Âr├╝ haziran ay─▒na kadar s├╝rd├╝. ─░ktidar─▒ ele ge├žiren Sultan IV. Murat, zorbalar─▒ k─▒┼čk─▒rtan vezir, devlet g├Ârevlileri ve isyanc─▒ yeni├žeri a─čalar─▒n─▒ idam ettirdi. Estirdi─či ter├Ârle s├╝kuneti sa─člad─▒. Kurdu─ču d├╝zen 1640 y─▒l─▒nda ├Âl├╝m├╝yle sona erdi.

Sultan ─░brahimÔÇÖin dengesiz hareketleri 3-4 ya┼č─▒ndaki k─▒zlar─▒n─▒ vezirlerle evlendirerek ba┼čl─▒k almas─▒, ├╝meradan hediye toplamas─▒ barda─č─▒ ta┼č─▒rd─▒ ve 8 A─čustos 1648 Ocak a─čalar─▒ ve ulema aralar─▒nda anla┼čarak Sultan ─░brahimÔÇÖin tahtan indirilmesini kararla┼čt─▒rd─▒lar. 7 ya┼č─▒ndaki IV. Mehmet tahta oturtuldu; Sultan ─░brahim 10 g├╝n sonra bo─čduruldu. ├çocuk ya┼čtaki padi┼čah─▒n ad─▒na ├╝lkeyi K├Âsem Sultan y├Ânetmeye ba┼člad─▒. Padi┼čah─▒n annesi Turhan Valide Sultan etraf─▒ndaki hizip aras─▒nda iktidar m├╝cadelesi ba┼člad─▒. Her iki taraf yeni├žeri oca─č─▒ndan destek arad─▒lar. Yeni├žerileri birbirilerine kar┼č─▒ k─▒┼čk─▒rtt─▒lar.

Bu d├Ânemde yeni├žeriler, ÔÇťGerekirse Cengiz soyundan bir girayÔÇÖ─▒ tahta ge├žiririzÔÇŁ demeye ba┼člad─▒lar. Hanedan─▒n varisi t├╝kendi─činde taht─▒n varisi Cengiz soyu kabul ediliyordu.

Ulufeleri geciken sipahiler a─čalar─▒n─▒ ta┼člay─▒p 13 Haziran 1651 isyan ba┼člatt─▒lar. Eylemler, ya─čmalar, ├Âld├╝rmeler g├╝nlerce s├╝rd├╝. ├çocuk padi┼čah IV. Mehmet ayak divan─▒na ├ž─▒kt─▒.

K├Âsem Sultan, rakibesini ├Âld├╝rmek isterken 2 Eyl├╝l1651ÔÇÖdebo─čularak ├Âld├╝r├╝ld├╝. ┬áPadi┼čah─▒n annesi oligar┼čisi sona erdi.

Ocak yine kaynad─▒ ve 28 ┼×ubat 1656ÔÇÖda sipahiler ve yeni├žeriler ayakland─▒. ├çok kimse ├Âld├╝r├╝ld├╝. Cesetler a─ča├ž dallar─▒na ba┼č a┼ča─č─▒ as─▒ld─▒. Olaylar ÔÇŁvakÔÇÖa-i vakvakiyeÔÇŁ diye adland─▒r─▒ld─▒.

Bu d├Ânemde Padi┼čahlar ─░stanbulÔÇÖdan ka├ž─▒p, EdirneÔÇÖde ya┼čamaya ba┼člad─▒lar.┬á Sefer ├ž─▒kmayan II. Selim, EdirneÔÇÖyi mesken tutmu┼čtu. Sultan I. AhmetÔÇÖle ba┼člayan EdirneÔÇÖde ya┼čamaya ba┼člar, Sultan ─░brahim ve sonras─▒nda IV. Mehmet ve I. Mustafa EdirneÔÇÖde ya┼čayan padi┼čahlard─▒r.

15 Eyl├╝l 1656 ile 15 Aral─▒k 1683 tarihlerini kapsayan ve K├Âpr├╝l├╝ ailesinden sadrazamlar─▒n diktat├Ârl├╝k d├Ânemidir. Saltanat naibesi Turhan Valide Sultan, 15 Eyl├╝l 1656ÔÇÖda 78 ya┼č─▒ndaki Mehmet Pa┼ča sadrazaml─▒─ča getirdi. Bu ┼čekilde II. Viyana ku┼čatmas─▒na kadar 27 y─▒l devam eden K├Âpr├╝l├╝ler devri ba┼člam─▒┼č oldu.

K├Âpr├╝l├╝ Mehmet Pa┼ča, 30 Ekim 1661ÔÇÖde ├Âlm├╝┼čt├╝r. Birinci vezirlere sadrazam denmesi K├Âpr├╝l├╝ Mehmet Pa┼ča zaman─▒nda ba┼člam─▒┼čt─▒r. K├Âpr├╝l├╝ Mehmet Pa┼ča ├Âl├╝rken yerine o─člunun Faz─▒l Ahmet Pa┼čaÔÇÖn─▒n getirilmesini vasiyet etmi┼čtir.1676ÔÇÖda Faz─▒l Ahmet Pa┼ča ├Âld├╝. Daha sonra ailenin damad─▒ Kara Mustafa Pa┼ča sadrazam oldu.

Sonra II. Viyana ku┼čatmas─▒ felaketi ya┼čand─▒. Budin Beylerbeyi ─░brahim Pa┼ča ve K─▒r─▒m Han─▒n─▒ dinlemeyen Kara Mustafa Pa┼ča Osmanl─▒n─▒n y─▒k─▒l─▒┼č─▒na giden yolu a├žt─▒.

Geleneksel Osmanl─▒-Frans─▒z ittifak─▒ bozuldu ve Fransa Papan─▒n ÔÇťha├žl─▒ ittifak─▒ÔÇŁ ├ža─čr─▒s─▒na olumlu cevap verdi. Lehistan Kral─▒ Jan Sobiyeski, Ruslar─▒n sava┼ča girmesi i├žin Kiev ve Smolensk ┼čehirlerini ge├žici Ruslara verdi.

Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ bu defa K─▒r─▒m kurtard─▒. K─▒r─▒m ordusunun geldi─či her sava┼č kazan─▒ld─▒. Bozguna u─črayan ordu cepheyi b─▒rak─▒p d├Ând├╝ ve IV. Mehmet, 5 Eyl├╝l 1687ÔÇÖde tahttan indirildi.

Uzun bir aradan sonra bir padi┼čah II. Mustafa ordunun ba┼č─▒nda ├╝├ž kez sava┼čt─▒. ─░kisini kazand─▒. Ama 1697 y─▒l─▒ndaki Zenta bozgunu t├╝m ├╝mitleri t├╝ketti.

─░syanlara ara verelim ve Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin yapt─▒─č─▒ sava┼člara de─činelim.

SAVA┼×LAR

Avusturya ile sava┼člar

1593-1606 Osmanl─▒-Avusturya Sava┼č─▒

1663-1664 Osmanl─▒-Avusturya Sava┼č─▒

1683 II. Viyana Ku┼čatmas─▒

1715-1718 Osmanl─▒-Avusturya-Venedik Sava┼č─▒

1735-1739 Osmanl─▒-Rus-Avusturya Sava┼č─▒

1787-1791 Osmanl─▒-Avusturya Sava┼č─▒

─░ranÔÇÖla yap─▒lan sava┼člar

1578 – ├ç─▒ld─▒r Muharebesi

1582 – Tiflis M├╝dafaas─▒

1583 – Me┼čaleler Muharebesi

1603-1618 Osmanl─▒-Safev├« Sava┼č─▒

1611-1615 Osmanl─▒-Safev├« Sava┼č─▒

1615-1618 Osmanl─▒-Safev├« Sava┼č─▒

1623-1639 Osmanl─▒-─░ran Sava┼č─▒

1635 – Revan Seferi

1638 – Ba─čdat Seferi

1723-1727 Osmanl─▒-─░ran Sava┼č─▒

1730-1732 Osmanl─▒-─░ran Sava┼č─▒

1735-1736 Osmanl─▒-─░ran Sava┼č─▒

1742-1746 Osmanl─▒-─░ran Sava┼č─▒

1775-1779 Osmanl─▒-─░ran Sava┼č─▒

Osmanl─▒-Rus sava┼člar─▒

Bu devletlerle yap─▒lan sava┼člara 1700ÔÇÖl├╝ y─▒llarda bir ├╝├ž├╝nc├╝s├╝ eklendi,┬á Rus ├çarl─▒─č─▒. Avusturya-Macaristan ve Rus ├çarl─▒─č─▒ Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne beraber sava┼č a├žt─▒lar. Genelde Avusturya yenildi, Rus kuvvetleri galip geldi. Avusturya sava┼čtan ├žekilince elveri┼čli ┼čartlarda anla┼čmalar yap─▒ld─▒ ve Osmanl─▒n─▒n Balkanlardaki h├ókimiyeti y├╝zeli sene devam etti.

1676-1681 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒

1686-1700 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒

1700-1721 B├╝y├╝k Kuzey Sava┼č─▒

1710-1711 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒

1735-1739 Osmanl─▒-Rus-Avusturya Sava┼č─▒

1768-1774 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒

1787-1792 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒

1806-1812 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒

1827 Navarin Deniz Muharebesi

1828-1829 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒

1877-1878 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒

1914-1917 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒

Bu d├Ânemde AvrupaÔÇÖda iki g├╝├ž Prusya ve ─░sve├ž, Avusturya ve Rus ├çarl─▒─č─▒na kar┼č─▒ Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne destek verdi.

P.A. TolstoyÔÇÖun Gizli Raporlar─▒nda Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču

Ruslar ilk el├žiliklerini ─░stanbulÔÇÖda a├žt─▒lar. O d├Ânemde Osmanl─▒ÔÇÖda Rusya d─▒┼č─▒nda Fransa, Hollanda, ─░ngiltereÔÇÖnin b├╝y├╝k el├žileri, Avusturya k├╝├ž├╝k el├žisi, Ragusa (Dubrovnik)ÔÇÖnin diplomatik temsilcisi bulunuyordu. Ayr─▒ca bu devletlerin limanlarda konsoloslar─▒ bulunuyordu. (Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin d─▒┼č ├╝lkelerde el├žilikler, yoktu)

B├╝y├╝k Petro taraf─▒ndan ├Âzel olarak g├Ârevlendirilen Tolstoy, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ile kendine sorulan sorular─▒ ayr─▒nt─▒l─▒ olarak cevaplam─▒┼čt─▒r. TolstoyÔÇÖun raporlar─▒na g├Âre:

Vergiler:

Vergi gelirlerinin artt─▒rma konusuna ├Ânem vermiyorlar. ─░stanbul, Edirne gibi merkezler ve bunlara kom┼ču b├Âlgelerden ac─▒madan ve merhametsiz bir ┼čekilde a─č─▒r vergi topluyorlar. (s,13)

Devlet hazinesi ya─čmalan─▒yor. Hazine-i ├émireÔÇÖnin az olmas─▒n─▒n sebebi budur. ┼×u an devlet giderler., halktan gelen gelirlerle kar┼č─▒lanm─▒yor. Vergi toplayanlar Hazine-i ├émireÔÇÖyi rahat bir ┼čekilde hortumlamalar─▒ y├╝z├╝nden T├╝rk devletinin ne kadar gelir elde etti─činin hesab─▒n─▒ yapmak imk├óns─▒zd─▒r.

(1697-1702) y─▒llar─▒ aras─▒nda sadrazaml─▒k yapan K├Âpr├╝l├╝ ÔÇśn├╝n ye─čeni Amcazade H├╝seyin Pa┼ča, Karlof├ža Antla┼čmas─▒ÔÇÖndan sonra ola─čan├╝st├╝ vergileri kald─▒rmak ve sava┼č y─▒llar─▒nda k├Âyl├╝lerden toplanan vergi bor├žlar─▒n─▒ iptal etmek zorunda kald─▒.

XVII. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒ndaki ba┼čar─▒s─▒z sava┼člar ve bitmez t├╝kenmez sava┼člar sonucunda vergi gelirleri ciddi anlamda azald─▒. ├ľrne─čin Manisa sanca─č─▒nda 1668-1669 ve 1701-1702 y─▒llar─▒ aras─▒nda avar─▒z hanelerinin say─▒s─▒ 4823ÔÇÖden 2371ÔÇÖe d├╝┼čm├╝┼čt├╝r.

Devlet, ├╝lkede vergiye tabi n├╝fusu artt─▒rmak i├žin ba┼čta T├╝rkmenler ve K├╝rtler olmak ├╝zere g├Â├žebe a┼čiretler zorla yerle┼čik hayata ge├žirilmeye ├žal─▒┼č─▒l─▒yordu. ─░n┼čaat i┼člerinde, k├Âpr├╝ ve da─č ge├žitlerinin muhafazas─▒nda, posta hizmetlerinde ve di─čer i┼člerde g├Ârev alan reayaya tan─▒nan imtiyazlar kald─▒r─▒ld─▒.

(sultan II. Mahmut ve F─▒rka-y─▒ Islahiye/ Dadalo─člu)

(K├Âpr├╝l├╝ Mehmet Pa┼ča, mali durumu d├╝zeltmek i├žin tedbirler ald─▒. Hatta baz─▒ vak─▒flara el koydu.)

*

Sipahi diye adland─▒r─▒lan s├╝vari ordusunun 6 aydan ├Ânce belirlenen yere gelemedi─čini, donanman─▒n insan─▒ olmad─▒─č─▒n─▒, olsa da be┼č aydan ├Ânce sefere ├ž─▒kamad─▒─č─▒n─▒ yaz─▒yor.

*

XVII. yyÔÇÖ─▒n ikinci yar─▒s─▒nda 94.979 olu┼čan kap─▒kulu askerlerinin 54.222ÔÇÖsi yeni├žeriydi. Bunlar─▒n 21.428ÔÇÖi kalelerde g├Ârevliydi. Sava┼č─▒n sonlar─▒na do─čru yeni├žerilerin say─▒s─▒ 70 binin ├╝st├╝ne ├ž─▒kt─▒. Karlof├ža Antla┼čmas─▒ÔÇÖndan sonra 33.389ÔÇÖa kadar azalt─▒ld─▒. (─░. Hakk─▒ Uzun├žar┼č─▒l─▒, Osmanl─▒ Devletinde kap─▒kulu Ocaklar─▒, cilt I)

Karlof├ža Antla┼čmas─▒ÔÇÖndan sonra top├žular 6000ÔÇÖden 1200ÔÇÖe, cebeciler 2000ÔÇÖden 400ÔÇÖe d├╝┼č├╝r├╝ld├╝.

TolstoyÔÇÖa mezomorta H├╝seyin Pa┼čaÔÇÖn─▒n donanmada haz─▒rlad─▒─č─▒ yeni Bahriye kanunnamesi sorulmu┼čtur.

Her ┼čehir ve kasabada yeni├žeri oldu─čunu s├Âyleyen Tolstoy, 40 bin yeni├žeriye ulufe verildi─čini, ama ger├žekte bu kadar yeni├žeri olmad─▒─č─▒n─▒, komutanlar─▒n bu paray─▒ ceplerine indirdiklerini yaz─▒yordu. Tolstoy, hazinede para olsa daha b├╝y├╝k bir ordu besleyeceklerini yaz─▒yor.

T├╝rk alaylar─▒nda temel sorun s├╝varilerin d├╝zene ba─čl─▒ olmamalar─▒d─▒r. Bundan dolay─▒ piyadeler de zayiat veriyordu. Ayn─▒ ┼čekilde toplar da arabalar─▒yla beraber yok oluyordu.

T├╝rklerin piyade birlikleri yeni├žeriler ise eski e─čitim ┼čekliyle haz─▒rlan─▒yor. Yeni bir ┼čey ├Â─črenmek i├žin ├žaba sarfetmiyorlar.

Sadrazam taraf─▒ndan oyalanan Tolstoy, sultan─▒n annesine yak─▒n adamlara hediyeler vererek sadrazam─▒n g├Ârevden al─▒nmas─▒n─▒ sa─člar. (13 Ocak 1703)

Yeni├žeriler, devleti fiilen y├Âneten ┼×eyh├╝lislam Feyzullah Efendi ve ├ževresine kar┼č─▒ ─░stanbulÔÇÖda 1703ÔÇÖte isyan ettiler. Sultan II. Mustafa tahttan indirildi. ┼×eyh├╝lislam Feyzullah Efendi ve yak─▒nlar─▒ idam edildiler. Tahta ge├žen Sultan III. Ahmet, bu isyana k─▒y─▒s─▒ndan k├Â┼česinden bula┼čan herkesi idam ettirdi.

Tolstoy, kaleler i├žin, ÔÇťÔÇŽ ─░stihk├óm ilmi do─črultusunda in┼čaat yapam─▒yor, burada da hile yap─▒yor, her taraf─▒ ak─▒ll─▒ bir ┼čekilde in┼ča olmu┼č bir kalelerle de─čil kalabal─▒k insan kitleleri ile kuvvetlendiriyorlar.

*

Tolstoy, Feyzullah EfendiÔÇÖnin etkili oldu─ču d├Ânem i├žin ┼čunlar─▒ yazar, ÔÇť├ľnceleri ┼čeyh├╝lislamlar siyasi i┼člere kar─▒┼čmazlar, bu i┼čleri vezirlere b─▒rak─▒rlard─▒. Kendileri ise dini i┼čleri idare ediyorlard─▒. ┼×u anda durum de─či┼čmi┼čtir. ┼×eyh├╝lislam kendine b├╝y├╝k bir hazine toplam─▒┼čt─▒r.ÔÇŁ

ÔÇťDin adamlar─▒n─▒n (ulema) hazinenin gelirinin ├╝├žte birine sahip oluklar─▒n─▒ s├Âylemek i├žin yeterlidir.

TolstoyÔÇÖa g├Âre devletin mali ├ž├Âk├╝┼č├╝ i├žin ÔÇťvezirler h─▒rs─▒zl─▒k yapmas─▒nlar ve tutumlu olmaya ├žal─▒┼čsalar o zaman hazine ├žok daha b├╝y├╝k kayna─ča sahip olurdu

K├Âyl├╝ler h─▒zla fakirle┼čip, k├╝├ž├╝k t─▒mar sahipleri iflas ediyordu. Eskiden hazineye ├Ânemli katk─▒da bulunan bir├žok yerde halk iflas etmi┼čti.ÔÇŁ

├ľnemli gelirlerin ortadan kalkma sebebi, reayan─▒n fakirle┼čmesi idi. Tolstoy, Bosna, S─▒rbistan bir├žok yerle┼čim yerindeki halk─▒n iflas etti─čini ve fakirle┼čmi┼č halk─▒n buray─▒ terk etti─čini yaz─▒yor.

Tolstoy, Kutsal ─░ttifakÔÇÖa kar┼č─▒ sava┼č─▒n Osmanl─▒ a├ž─▒s─▒ndan ba┼čar─▒s─▒zl─▒kla sonu├žlanmas─▒n─▒n sebebini genel iktisadi ├ž├Âk├╝nt├╝ye ba─člar.

T─▒mar:

1701-1702 y─▒llar─▒nda t─▒mar sahipleri i├žin bir yoklama yap─▒ld─▒. Sistem ├Ânemini kaybetmi┼čti (saray kad─▒nlar─▒ pa┼čmakl─▒k, ulema, vezirler) XVII-XVII. y├╝zy─▒llarda sistem bozulduk├ža k├Âyl├╝ topra─č─▒n─▒ terk etmek zorunda kalm─▒┼č, b├╝y├╝k ├žiftlikler do─čdu. K├╝├ž├╝k tar─▒m i┼čletmelerinin yerine hayvanc─▒l─▒k ├Ân plana ├ž─▒kt─▒. ├çift bozan say─▒s─▒ art─▒ ve k├╝├ž├╝k t─▒mar sahipleri t─▒marlar─▒n─▒ kaybettiler.

Ticaret:

─░ranÔÇÖla yap─▒lan ticarete de─činen Tolstoy, ─░ranl─▒lar─▒n ipek sat─▒p kar┼č─▒l─▒─č─▒nda mal almad─▒klar─▒n─▒ yaz─▒yor. ─░ranl─▒lar─▒n b├╝y├╝k miktarda alt─▒n ve g├╝m├╝┼č├╝ ├╝lkeden ├ž─▒kard─▒klar─▒n─▒ ve hazinenin bo┼čalmas─▒na sebep oldu─čunu yaz─▒yor.

Tolstoy, Frans─▒zlar─▒n kendi ├╝lkelerinde sahte para bast─▒klar─▒n─▒ ve T├╝rk t├╝ccarlar─▒n─▒ kand─▒rd─▒klar─▒n─▒ yaz─▒yor. Fransa di─čer devletleri ticarette geride b─▒rakm─▒┼čt─▒.┬á Ayr─▒ca Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Avusturya ve bazen RusyaÔÇÖya kar┼č─▒ k─▒┼čk─▒rt─▒yordu.

* * *

┼×eyh├╝lislam Feyzullah EfendiÔÇÖnin artan n├╝fuzu sonunda isyan ba┼člatt─▒. ─░stanbulÔÇÖda ba┼člay─▒p EdirneÔÇÖde sona eren ve Edirne VakÔÇÖas─▒ denilen ayaklanmaya Cebeciler ├Ânc├╝l├╝k etti. II. Mustafa tahttan ├žekildi. Yerine Sultan III. Ahmet (1703-1730) ge├žti.

ÔÇťLale devriÔÇŁ diye adland─▒r─▒lan ve Bat─▒daki ├žarp─▒┼čmalar yerini bar─▒┼č─▒n ald─▒─č─▒ bu d├Ânemin sonunda 1730ÔÇÖda ─░ranÔÇÖla sava┼č ba┼člad─▒. Ordunun ─░ranÔÇÖa kar┼č─▒ sefere gecikmesi top├žu yamaklar─▒n─▒n isyan─▒na sebep oldu.

Patrona HalilÔÇÖin y├Ânetti─či kanl─▒ ayaklanmada, Sadrazam Nev┼čehirli Damat ─░brahim Pa┼ča ve kimi vezirler bo─čdurulup cesetleri s├╝r├╝klendi. III. Ahmet tahttan ├žekildi. I.Mahmut (1730-1754) tahta ├ž─▒kt─▒. Bulundu─ču BursaÔÇÖdan K─▒r─▒m taht─▒na ge├žmesi i├žin ├ža─čr─▒lan Kaplan GirayÔÇÖ─▒n ├Ânderli─čiyle ayaklanman─▒n ba┼č─▒n─▒ ├žeken zorbalar ├Âld├╝r├╝ld├╝. Ayaklanmac─▒lar─▒n talebi ├╝zerine K├ó─č─▒thane SadabadÔÇÖtaki k├Â┼čkler y─▒k─▒ld─▒.

Sadrazam Koca Rag─▒p Pa┼ča(1757-1763), imparatorlu─čun bar─▒┼č├ž─▒ bir politika izlemesini istiyordu. ─░mparatorlu─čun g├╝├žs├╝zl├╝─č├╝n├╝ biliyordu. 1757 y─▒l─▒ Ocak ay─▒nda Osmanl─▒ padi┼čah─▒ III. Osman’─▒n sadrazam─▒ olarak sadarete geldi. Sultan ├ť├ž├╝nc├╝ Mustafa zaman─▒nda da sadrazaml─▒─ča devam etti. Vilayetlerde asayi┼čin korunmas─▒, maliyenin d├╝zeltilmesi, askerin disiplinli e─čitimi, sava┼č gemileri yap─▒m─▒, Laleli Camii in┼čas─▒, Koca Rag─▒p Pa┼ča sadrazaml─▒─č─▒ s─▒ras─▒nda ger├žekle┼čti. Avrupa Devletleri aras─▒ndaki Yedi Y─▒l Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni sava┼č─▒n d─▒┼č─▒nda tuttu.

RusyaÔÇÖn─▒n askeri g├╝c├╝n├╝n fark─▒nda olmayan cahil Osmanl─▒ y├Âneticilerin iste─čiyle RusyaÔÇÖya sava┼č a├ž─▒ld─▒. 1768-1774 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒ Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n b├╝y├╝k bozgunu ve K─▒r─▒mÔÇÖ─▒n elden ├ž─▒kmas─▒yla sonu├žland─▒. Akabinde do─čru d├╝r├╝st haz─▒rl─▒k yap─▒lmadan tekrar sava┼ča girildi (787-1792). Bu d├Ânemde Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ ya┼čatan ÔÇťFrans─▒z ─░htilaliÔÇŁ oldu. AvrupaÔÇÖn─▒n kar─▒┼čmas─▒ Osmanl─▒n─▒n Balkanlardan at─▒lmas─▒n─▒ ├Ânledi. Osmanl─▒ K─▒r─▒m─▒n kayb─▒n─▒ kabul etti ve BeserabyaÔÇÖy─▒ Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖna b─▒rakt─▒. Sava┼č s├╝rerken ÔÇť├ľzi KalesiÔÇŁ Ruslar─▒n eline ge├žince Padi┼čah I. Abd├╝lhamit(1784-1789) ├╝z├╝nt├╝s├╝nden ├Âld├╝. Tahta Padi┼čah III. Selim (1789-1807) ge├žti.

Sava┼člar Osmanl─▒ devletini madden ve manen ├ž├Âkertmi┼čti. Avrupa merkezile┼čirken, Osmanl─▒ÔÇÖda feodal aileler ├ž─▒kt─▒. Rumeli ve AnadoluÔÇÖdaki eyaletler ÔÇťAyanÔÇŁ denilen derebeylerin eline ge├žti.

Di─čer yandan Frans─▒z ─░htilaliÔÇÖnin ÔÇť├ľzg├╝rl├╝k-E┼čitlik-Karde┼člikÔÇŁ slogan─▒ Balkanlardaki Hristiyan milletlerde ÔÇťmilliyet├žilikÔÇŁ duygular─▒n─▒ harekete ge├žirmi┼č, b├╝y├╝k bir Slav imparatorlu─ču kurmak isteyen Rus ├çarl─▒─č─▒ bu ak─▒mlara destek vermeye ba┼člam─▒┼čt─▒. Bu destek Avusturya ile Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n aras─▒n─▒ a├žmaya ba┼člayacakt─▒.

Nizam-─▒ Cedid yenili─čine kar┼č─▒ ba┼člat─▒lan eylemlerde, ayaklanmac─▒lar─▒n ba┼č─▒ Kabak├ž─▒ MustafaÔÇÖn─▒n ba┼č─▒n─▒ ├žekti─či isyan sonunda 25 May─▒s 1807 III. Selim tahttan ├žekildi. IV. Mustafa tahta ├ž─▒kt─▒ (1807-1808). ─░syan sonucu ─░stanbulÔÇÖdan ka├žan III. Selim yanda┼člar─▒ RumeliÔÇÖndeki ayanlardan Alemdar Mustafa Pa┼čaÔÇÖy─▒ ikna ettiler. Alemdar Mustafa Pa┼ča 15 bin ki┼čilik ordusuyla ─░stanbulÔÇÖa geldi. IV. Mustafa yanda┼člar─▒ III. Selim ve ┼×ehzade MahmutÔÇÖu ├Âld├╝rmek istedilerse de ┼čehzade kurtuldu. II. SelimÔÇÖin ├Âld├╝r├╝lmesi ├╝zerine IV. Mustafa ve yanda┼člar─▒ da ├Âld├╝r├╝ld├╝. II. Mahmut padi┼čah oldu(1808-1839).

Frans─▒z ihtilali ├Ânce Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ vurdu. Napolyon 1798ÔÇÖda M─▒s─▒rÔÇÖ─▒ istila etmek i├žin istilaya ba┼člad─▒. Ayandan Cezzar Ahmet Pa┼čaÔÇÖn─▒n savundu─ču Akka kalesini alamad─▒. Donanmas─▒ da ─░ngilizler taraf─▒ndan yak─▒ld─▒.

├ç├Âk├╝nt├╝ her taraftayd─▒. Daha ├Ânce Hac kervanlar─▒na sald─▒ran, hacca gidenleri ├Âld├╝ren, kad─▒nlar─▒n─▒ cariye, ├žocuklar─▒n─▒ k├Âle yapan g├╝n├╝m├╝zdeki selefi ak─▒mlar─▒n destek├žisi Vahabiler HicazÔÇÖ─▒ ve MekkeÔÇÖyi ele ge├žirdiler.

M─▒s─▒rÔÇÖa Frans─▒zlar─▒n kovulmas─▒nda yararl─▒l─▒k g├Âsteren Kavalal─▒ Ali, iktidar─▒ ele ge├žirdi ve pa┼ča unvan─▒yla M─▒s─▒r valisi oldu. Daha sonra ├çerkes beylerini yeme─če davet edip, gelen be┼č y├╝ze yak─▒n ├çerkes beyini ├Âld├╝rerek M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n tek h├ókimi oldu. HicazÔÇÖ─▒ Vahabilerden kurtard─▒.

─░stanbulÔÇÖa Frans─▒z sald─▒r─▒s─▒na inan─▒lamad─▒. ├ç├╝nk├╝ Fransa ÔÇťDOSTÔÇŁ biliniyordu. ─░stanbulÔÇÖda Frans─▒z etkisi ├žok yayg─▒nd─▒. Fransa yeni bir d├╝zeni temsil ediyordu.

1600-1700ÔÇÖl├╝ y─▒llarda ─░stanbulÔÇÖda bulunan yabanc─▒ el├ži ve g├Âzlemcilerin raporunda ortak ├Âzellikler g├Âze ├žarpar. Bunlar:

-kara ordusundaki subaylar─▒n yetersizli─či

– Donanman─▒n zay─▒fl─▒─č─▒

– ├ľnemli g├Ârevlere torpil veya r├╝┼čvet ile atama.

-Devletin toplayaca─č─▒ vergiyi bilmemesi

-Toplanan verginin ├╝├žte birine yak─▒n oranda hazineye gelmeden ├žal─▒nmas─▒.

Benzer problemler Ko├ži Bey, Katip ├çelebi, Naima gibi Osmanl─▒ ayd─▒nlar─▒nca da dile getirilmi┼č, padi┼čah ve devlet b├╝y├╝klerine layihalar sunulmu┼čtur.

Ko├ži Bey,17. As─▒r ortalar─▒nda yazd─▒─č─▒ layihada vergi toplamada iltizam us├╝l├╝ne ┼čiddetle kar┼č─▒ ├ž─▒kmaktayd─▒. O, bu usul├╝n yay─▒lmas─▒n─▒ Kanuni S├╝leymanÔÇÖ─▒n damad─▒ ve sadrazam─▒ R├╝stem Pa┼čaÔÇÖya atfetmektedir. (s,31)

─░nebaht─▒ÔÇÖda ehil olmayan Kaptan-─▒ derya, tecr├╝beli reisler kulak asmam─▒┼č ve sava┼č─▒ b├╝y├╝k bir yenilgiye sebep olmu┼čtu. Yitirilen tecr├╝beli denizcilerin yeri doldurulamam─▒┼čt─▒r.┬á Sonu├žta zaman i├žinde AkdenizÔÇÖdeki ├╝st├╝nl├╝k Venediklilere, 18. Y├╝zy─▒lda di─čer ├╝lkelere kapt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. 1722ÔÇÖde Rus donanmas─▒ ├çe┼čmeÔÇÖde yatan Osmanl─▒ donanmas─▒n─▒ yakmaya muvaffak olmu┼čtur.

  1. y├╝zy─▒ldan itibaren Osmanl─▒ topraklar─▒ ticaret sava┼člar─▒ ya┼čanm─▒┼čt─▒r. Frans─▒zlar, Hollandal─▒lar, ─░ngilizler mamul mal satmak i├žin yar─▒┼čm─▒┼člard─▒r. Frans─▒zlar ├žok miktarda g├╝m├╝┼č├╝ Osmanl─▒ topraklar─▒ndan ├ž─▒karm─▒┼člard─▒r. Osmanl─▒ Devleti d─▒┼č ticarette s├╝rekli a├ž─▒k vermeye ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Uleman─▒n g├╝├žlenmesiyle birlikte medreselerden fen bilimleri ├ž─▒karken, ÔÇťBe┼čik ulemal─▒─č─▒ÔÇŁ ihdas edilmi┼č ulema ├žocuklar─▒ do─čar do─čmaz ulema edilmi┼č ve miri araziden bunlara arpal─▒k verilmi┼čtir. Daha 16. y├╝z y─▒l bitmeden t─▒marlar saray kad─▒nlar─▒na ÔÇťpa┼čmakl─▒kÔÇŁ (terlik paras─▒) as─▒yla tahsis edilmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Devlet gelirlerinin ├╝├žte biri saray─▒n harcamalar─▒na gitmi┼čtir.

S├╝rekli Rusya ve ─░ranÔÇÖa sava┼č a├žmam─▒z sadece devletin maliyeyi bitirmemi┼č, tecr├╝beli subay ve askerlerin yitirilmesine; asker ve subaylar─▒n sava┼člardan ka├žmas─▒na sebep olmu┼čtur. Askerden ka├žma problem olarak devam etmi┼č ve I. Cihan Harbinde Osmanl─▒ ordusundaki erat─▒n yakla┼č─▒k ├╝├žte biri ordudan ka├žm─▒┼čt─▒r.

Napolyon, FransaÔÇÖda kons├╝l olur olmaz Osmanl─▒ DevletiÔÇÖyle ittifak kurmak istemi┼č ve General SebastiniÔÇÖyi ├Âzel el├ži g├Ândermi┼čtir. FransaÔÇÖn─▒n bu ├žabalar─▒ netice vermi┼č, NapolyonÔÇÖun M─▒s─▒rÔÇÖa sald─▒r─▒s─▒ hemen unutulmu┼čtur.

Daha sonra Sultan II. Mahmut zaman─▒nda diktat├Ârl├╝k yapan El├žisi Halet Efendi, ÔÇťFransaÔÇÖda dostluk nam─▒na ne g├Âr├╝l├╝r ve ne i┼čitilirse behemah├ól bu dostluk perdesi alt─▒nda Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču i├žin k├Ât├╝l├╝k sakl─▒d─▒rÔÇŁ uyar─▒s─▒na kulak as─▒lmam─▒┼čt─▒r.( E. Ziya Karal, Halet Efendi, s,47. Aktaran O. Sakin, Yeni├žeriler, s.89)

General Sabastiyani, FransaÔÇÖya g├Ânderdi─či raporda, ÔÇťOsmanl─▒ ordusunun say─▒s─▒ ├žok azalm─▒┼čt─▒r; g├╝venli─či sa─člamas─▒na ancak yetmektedir. Yeni├žeriler, eski haklar─▒n─▒ ve prestijlerini kaybetmi┼člerdir. Hepsi ge├žim derdindedir. M├╝kemmel durumda olan top├žu te┼čkilat─▒ ve donanmada ise e─čitimli subaylar yeterli de─čildirÔÇŁ diye yazm─▒┼čt─▒r.┬á Ayn─▒ raporda Sebastiani, FransaÔÇÖdan esinlenilerek olu┼čturulan Nizam─▒ Cedit i├žin ÔÇť─░mparatorlu─čun b├╝t├╝n ─░slamlar─▒n─▒ isyan ettirmi┼čtirÔÇŁ notunu d├╝┼čm├╝┼čt├╝r.

Bu olumsuz ko┼čullara ra─čmen, ─░stanbulÔÇÖdaki Frans─▒z yanl─▒lar─▒n─▒n etkisiyle Napolyonla ittifak kurulmu┼č,

Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖile 1802ÔÇÖdeki antla┼čmaya ayk─▒r─▒ olarak Eflak Beyi ─░psilant,i ve Bo─čdan Voyvodas─▒ Kostantini g├Ârevden al─▒nd─▒.┬á Bunun ├╝zerine Ruslar Kas─▒m 1806ÔÇÖda Beserabya, Eflak ve Bo─čdanÔÇÖa girdiler. Rus ordular─▒n─▒ Silistre ve Yerk├ÂyÔÇÖde Alemdar Mustafa Pa┼ča, ─░smailÔÇÖde Ayan Pehlivan Pa┼ča ve Rus├žukÔÇÖta Kas─▒m Pa┼ča taraf─▒ndan durduruldular.

Bu sava┼č II. SelimÔÇÖin saltanat─▒n─▒n sonuna giden olaylar─▒n ba┼člang─▒c─▒ oldu. RusyaÔÇÖn─▒n m├╝ttefiki ─░ngilizlerin donanmas─▒ 1807 ┼×ubatÔÇÖ─▒nda ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ ge├žip, ─░stanbul ├Ân├╝ne geldi. Halk─▒n savunma i├žin harekete ge├žmesinden ├žekinen ─░ngiliz donanmas─▒ ┼čehre sald─▒rmay─▒ g├Âze alamad─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖndan biraz h─▒rpalanarak geri ├žekildi.

Halk─▒n bu kendili─činden olu┼čan tepkisi ─░ngilizlerle uzla┼čma aray─▒┼č─▒nda olan Bab-─▒ ├éliÔÇÖyi de ├╝rk├╝tm├╝┼čt├╝. Ba┼čkentteki huzursuzlu─ču patlamaya d├Ân├╝┼čt├╝ren top├žu yamaklar─▒na Nizam-─▒ Cedid ├╝niformas─▒ giydirilmek istenmesi olmu┼čtu.

G├╝ndelik hayatta kullan─▒lan ÔÇťgavurÔÇŁ e┼čyalar─▒ ve kuma┼člar─▒ problem olmazken uleman─▒n aleyhteki propagandas─▒yla ordunun ├╝niformalar─▒ problem olmu┼čtu.┬á Gavur ├╝niformas─▒na benzettikleri k─▒yafetleri giymek istemeye top├žu yamaklar─▒ komutanlar─▒ Raif Mahmut Pa┼čaÔÇÖy─▒ par├žalayarak, Kabak├ž─▒ Mustafa ├Ânderli─činde 25 May─▒s 1807ÔÇÖde isyan ettiler.

Bab-─▒ ├éli ve Padi┼čah olay─▒n vahametini kavray─▒p, mevcudu 20 bin olan Nizam-─▒ Cedid ordusunu devreye sokamad─▒lar. ─░syana yeni├žeriler ve esnafta kat─▒ld─▒.┬á 29 May─▒sÔÇÖta III. Selim tahttan indirildi. Yerine tahta IV. Mustafa ge├žti. Devlet y├Ânetimine padi┼čah ad─▒na ┼×eyh├╝lislam Ataullah Efendi ve Kabak├ž─▒ Mustafa h├ókim oldu.

Alemdar Mustafa Pa┼čaÔÇÖya vezirlik unvan─▒n─▒ III. Selim yanda┼člar─▒ AlemdarÔÇÖ─▒n yan─▒na gittiler ve III. SelimÔÇÖi tekrar tahta ge├žirmesi i├žin ikna ettiler.

III. SelimÔÇÖin tahttan indirilmesi NapolyonÔÇÖu da rahatlatm─▒┼čt─▒. III. SelimÔÇÖe verdi─či s├Âzleri tutmas─▒na gerek kalmam─▒┼čt─▒. Rus ├žar─▒ I. Aleksandr ile TilsitÔÇÖte g├Âr├╝┼čt├╝. ÔÇśde 7 Temmuz 1807 Aralar─▒nda bar─▒┼č antla┼čmas─▒ imzaland─▒. Napolyon, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun aralar─▒nda payla┼č─▒lmas─▒n─▒ teklif etti.┬á Aralar─▒nda ─░stanbul ve ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n kimde kalaca─č─▒ konusunda anla┼čamad─▒klar─▒ i├žin bu plan hayata ge├žmedi.

Fransa, ├çarl─▒kla anla┼č─▒nca kaybeden yine Osmanl─▒ oldu ve RuslarÔÇÖa taviz verilerek bir antla┼čmaya var─▒ld─▒, Ruslar Eflak, Bo─čdan ve i┼čgal ettikleri di─čer Osmanl─▒ topraklar─▒ndan ├žekileceklerdi.

Bu m├╝tarekenin ard─▒ndan Alemdar Mustafa Pa┼ča, ─░stanbulÔÇÖda d├╝zeni sa─člamak i├žin Sadrazam Musa Pa┼čaÔÇÖyla anla┼čt─▒. EdirneÔÇÖde Sadrazam ve Padi┼čah IV. Mustafa bulu┼čtular ve beraber ─░stanbulÔÇÖa ge├žtiler.

Alemdar k─▒sa s├╝rede ─░stanbulÔÇÖda d├╝zeni sa─člad─▒. ─░syanc─▒ ├Ânderleri ve ya─čmac─▒lar─▒ temizledi. AlemdarÔÇÖ, Frans─▒z yanl─▒s─▒ faaliyet g├Âsteren 12 ki┼čiyi idam ettirmi┼čtir (Fatih ├ťnal, ÔÇťAleksander Grigorevi├ž KrasnokutssÔÇÖun G├╝nl├╝─č├╝nden 1808 Yeni├žeri Ayaklanmas─▒ ve Alemdar Mustafa Vakas─▒ÔÇŁ, Aktaran O. Sakin, Yeni├žeriler, s.101)

Sadrazam, Alemdardan cepheye gitmesini isteyince Alemdar ┼čehri i┼čgal etti ve tahta III. SelimÔÇÖi ge├žirmek istedi. Padi┼čah IV. Mustafa, III. Selim ve ┼×ehzade MahmutÔÇÖun idam─▒n─▒ emrettiyse de, ┼×ehzade kurtar─▒ld─▒ ve II. Mahmut padi┼čah olarak tahta ├ž─▒kar─▒ld─▒. B├Âylece yeni bir d├Ânem ba┼člad─▒.

Toprak d├╝zeninin bozulmas─▒:

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde feth olunan topraklar devletindi. Anadolu beyliklerinin t─▒marlar─▒na ve boyun e─čen Hristiyan beylerinin t─▒marlar─▒na el konulmam─▒┼čt─▒. Onlar ayn─▒ d├╝zenlerini s├╝rd├╝rd├╝ler.

Topra─č─▒n ba┼č─▒nda olan sipahi, topra─č─▒n sahibi de─čildi. Devletin memuru pozisyonundayd─▒. Reayaya ek vergi y├╝kleyemiyordu. Toprak m├╝lkiyetine kar─▒┼čm─▒yordu. Topraklar,┬á i┼čleyenin en b├╝y├╝k erkek evlad─▒na kal─▒yordu ve miras b├Âl├╝nm├╝yordu. TanzimatÔÇÖa kadar k─▒zlara kalm─▒yordu.

Rumeli eyaleti 33 bin t─▒marl─▒ sipahi ├ž─▒kar─▒yor ve bu a├ž─▒dan etaletlerin en ba┼č─▒nda geliyordu. Osmanl─▒ vergi sistemi daha adil oldu─ču i├žin gayrim├╝slim tebaa ├žabucak yeni fatihleri benimsemi┼čti. Topra─č─▒n i┼čleyen veya varisleri taraf─▒ndan sat─▒lamamas─▒ a─čal─▒k sisteminin ortaya ├ž─▒kmas─▒na engel te┼čkil ediyordu.

Osmanl─▒ dirliklerinden 200 bin askerin ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ yabanc─▒ kaynaklar ileri s├╝r├╝yor. Katip ├çelebi, Dust├╗ru-├╝l amel eserinde bu rakam─▒ 140 bin olarak veriyor. Osmanl─▒ bu ┼čekilde hazineye ek y├╝k getirmeden b├╝y├╝k bir ordu besliyordu. Tek sak─▒ncas─▒n─▒n toplanma s├╝resinin aylar─▒ bulmas─▒yd─▒. Bu d├Ânemde ulufeli (devletten maa┼č alan) kap─▒kulu say─▒s─▒ 41 bindi.

Bu sistem XVI. As─▒r─▒n ikinci yar─▒s─▒nda bozulmaya ba┼člad─▒. Ayni AliÔÇÖye g├Âre; L├ócerm ve erbab-i t─▒mar─▒n ihtil├óline sebep olan iki maddedir: evvelkisi, padi┼čah─▒n dirli─čine mutasarr─▒f olan zuam├ó (b├╝y├╝k zeamet sahibi) ve erbab- t─▒mar sanca─č─▒ askeri olmay─▒p ├óhara (bir ba┼čkas─▒na devir) ko┼čuntu oldu─čudur. ─░kincisi, vaki olan seferin yoklamalar─▒ mahfuz olup d├╝stur├╝lamel olmad─▒─č─▒d─▒r (uygulama prensibi)ÔÇŁ(age.116).

T─▒marlar─▒n valiler, saray halk─▒ ve tevabii (yak─▒nlar─▒) taraf─▒ndan nas─▒l gasbedildi─čini Ayni AliÔÇÖden 25-30 yl sonra Ko├žibey (?-1650)├╝nl├╝ layihas─▒nda ┼č├Âyle anlatmaktad─▒r; ÔÇťNice y─▒ly├╝z y─▒l mukaddem fetholunmu┼č kur├ó ve mezarii (ziraat yap─▒lan yar) birer tarik (yol) ile kimin pa┼čmakl─▒k (sarayl─▒lar i├žin-terlik paras─▒) ve kimin arpal─▒k ve kimin temlik ettirip ve kendilerine tamam isti─čna (doyum) geldikten sonra her biri tevabiine (hizmetlilerine)┬á nice t─▒marlar ve zeametler ettirilip erba─▒ seyfin dirliklerini kat ettilerÔÇŁ (age.116).

T─▒marl─▒ asker say─▒s─▒n─▒ azal─▒rken ulufeli asker say─▒s─▒ artt─▒. Do─čal olarak hazine i├žin kaynak s─▒k─▒nt─▒s─▒ do─čdu ve t─▒marl─▒ sipahi dirlikleri olan topraklar hazineye ge├žti. Hazine topraklar─▒nda b├╝y├╝k ├žiftlikler do─čmaya ba┼člad─▒, a─čalar ortaya ├ž─▒kt─▒. Daha sonra bu a─čalar─▒n bir k─▒sm─▒ ayan olup yar─▒ ba─č─▒ms─▒z h├╝k├╝mdarl─▒k, derebeylik oldular.

T─▒marl─▒ sipahiler azal─▒p ulufeli asker say─▒s─▒ art─▒nca hazinenin a├ž─▒─č─▒ h─▒zla artmaya ba┼člad─▒. 1564ÔÇÖde hazinenin a├ž─▒─č─▒ 60 y├╝kten ibaretken (bir y├╝k y├╝z bin ak├ža), 1650ÔÇÖde 1543 y├╝ke ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Bu s─▒rada ulufeli askerin yek├╗nu y├╝z bine y├╝kselmi┼č bulunuyordu. (Dust├╗ru-├╝l amel, s, 131-134)

1768ÔÇÖde Rusya ile sava┼č ba┼člad─▒─č─▒nda zaman orduda sadece 20 bin cebel├╗ kalm─▒┼čt─▒. 1787-1792 seferinde cepheden ka├žan Anadolu t─▒marl─▒lar─▒n t─▒marlar─▒ 1791 y─▒l─▒nda cezaen irad-─▒ cedid hazinesince zaptolundu.

1792ÔÇÖde on keseden fazla olan t├╝m dirliklere el konuldu ve dirliklerin usul├╝yle i┼čletilmesine karar verildi.┬á Dirliklerin iltizam usul├╝ i┼čletilmesine Kanuni Sultan S├╝leymanÔÇÖ─▒n sadrazam─▒ R├╝stem Pa┼čadan itibaren ba┼člam─▒┼čt─▒r. Cevdet Pa┼ča, bu usul├╝n vahim neticelerini maruzat adl─▒ eserinde yazm─▒┼čt─▒r.

1831ÔÇÖden sonra b├╝t├╝n t─▒mar ve zeametler devlete ge├žmi┼čtir. Daha sonra bu topraklar ÔÇťicar-─▒ muacceleÔÇŁ denilen pe┼čin para ile kiraya verildi.

Reaya / k├Âyl├╝ler as─▒rlard─▒r i┼čletti─či topraklarda a─čalar─▒n kirac─▒s─▒ durumuna d├╝┼čt├╝. A─ča ve ayan s─▒n─▒f─▒ do─čdu. Padi┼čah II. Mustafa zaman─▒nda ayanl─▒k devlet├že tan─▒nan bir m├╝essese oldu. XVII: asr─▒n sonunda imparatorluk hemen fetihten ├Ânceki feodal anar┼či haline d├Ând├╝ (age. S, 120)

Osmanl─▒n─▒n toprak sisteminin bozulmas─▒ ├ľ. L├╝tf├╝ Barkan, Halil ─░nalc─▒k ve birka├ž tarih├ži ve Mustafa Akda─č taraf─▒ndan incelendi. Toprak d├╝zeni bozulup, saray─▒n ve ordunun maliyeti artt─▒k├ža AnadoluÔÇÖdaki T├╝rkmenlerin derbent, kale muhaf─▒zl─▒─č─▒ ve benzeri ayr─▒cal─▒klar─▒ ortadan kald─▒r─▒ld─▒. Buna T├╝rkmenlerin ve k├╝├ž├╝k t─▒mar sahiplerinin, suhtelerin tepkisi 1600ÔÇÖl├╝ y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda etkisi zirveye varm─▒┼č olan Celali isyanlar─▒ oldu. Anadolu yand─▒, y─▒k─▒ld─▒. Ticaret, ├╝retim zay─▒flad─▒. Halk da─člara s─▒─č─▒nd─▒. ─░syanlar Kuyucu Murat Pa┼čaÔÇÖn─▒n y├╝z bin yeti┼čkin T├╝rkmenÔÇÖi ├Âld├╝rtmesiyle bast─▒rabildi. ─░syanlarda ├Âlenlerin d─▒┼č─▒nda a├žl─▒k hastal─▒k ve k─▒tl─▒ktan y├╝z binler ├Âld├╝. Bu tarihten sonra AnadoluÔÇÖda n├╝fus h─▒zla azald─▒.

AvrupaÔÇÖn─▒n h─▒zla merkezile┼čti─či as─▒rlarda Osmanl─▒ feodalle┼čti.

A─čalar, ayanlar devletin ald─▒─č─▒ vergiden fazlas─▒n─▒ reayadan al─▒yorlard─▒. Bu durum h─▒zla reayay─▒ fakirle┼čtirdi. Hastal─▒k, a├žl─▒k ve k─▒tl─▒k kol gezmeye ba┼člad─▒. ─░mparatorlu─čun M├╝sl├╝man n├╝fusun art─▒┼č h─▒z─▒ vergileri nispeten daha d├╝zenli olan gayrim├╝slim n├╝fusun art─▒┼č h─▒z─▒n─▒n alt─▒nda kald─▒. AnadoluÔÇÖya gelen seyyahlar M├╝sl├╝man k├Âylerin sefalet i├žinde oldu─čunu yazarken, gayrim├╝slim reayan─▒n ya┼čad─▒─č─▒ k├Âylerin bak─▒ml─▒ oldu─čunu yazarlar.

Osmanl─▒ Devleti a─čalara g├Âz yummak zorunda kald─▒. Vergi ve asker toplamak i├žin a─čalara ihtiya├ž vard─▒. Di─čer yandan Hristiyan k├Âyl├╝ a─ča zulm├╝ alt─▒nda ezilirken milliyet├ži s├Âylemlere daha ├žok kulak verdi. Slav a─čalarda (├žorbac─▒lar) halk─▒n tepkisini Osmanl─▒ devletine y├Ânelttiler. Tanzimat ve sonraki ─▒slahat fermanlar─▒ k├Âyl├╝n├╝n ├╝zerindeki y├╝k├╝ fazla hafifletmedi.

Angarya kald─▒r─▒l─▒nca BosnaÔÇÖda M├╝sl├╝man a─čalar isyan ettiler. Balkanlardaki Hristiyan reayan─▒n ayaklanma sebebi Halil ─░nalc─▒kÔÇÖ─▒n tespitlerine g├Âre a┼č─▒r─▒ vergiler ve miri toprak sat─▒n alamamayd─▒. 1848ÔÇÖde BulgaristanÔÇÖ─▒ dola┼čan Frans─▒z memurlar─▒ en b├╝y├╝k ┼čik├óyetin ÔÇťvergiÔÇŁ oldu─čunu yazalar. Frans─▒zlara g├Âre vergi memurlar─▒ keyfi davran─▒yorlard─▒. Bu durum Anadolu i├žin de ge├žerliydi

Tanzimat Ferman─▒ÔÇÖn─▒n Osmanl─▒ Devleti i├žin yeni bir isyan ve karga┼ča devrini a├žm─▒┼čt─▒r diyebiliriz. Balkanlarda ve Do─ču AnadoluÔÇÖda durumunun s├╝ratle iyile┼čmesini isteyen reaya ve Halil ─░nalc─▒kÔÇÖ─▒n ifadesiyle, ÔÇťdi─čer taraftan m├╝ktesep i├žtimai vaziyetleri dolay─▒s─▒yla rejime uymayan s─▒n─▒flar ve z├╝mreler, daima ho┼čnutsuzluk g├Âstermekten ve bunu isyana kadar g├Ât├╝rmekten ├žekinmiyorlard─▒ÔÇŁ.

Osmanl─▒ÔÇÖdaki n├╝fus sorununa de─činen bir yazar─▒m─▒z da Kemal KarpatÔÇÖt─▒r. Karpat, 1850-1914 y─▒llar─▒ aras─▒nda ├žo─ču Hristiyan Arap 1.200.000 yeti┼čkinin Amerika ve AvrupaÔÇÖya g├Â├ž etti─čini yazar.

Verginin iltizam usul├╝yle toplanmas─▒ cumhuriyetin ilan─▒na kadar s├╝rm├╝┼čt├╝r.

K─▒sacas─▒ yeni├žerilerin evlenmeleri, ge├žim s─▒k─▒nt─▒s─▒na girmelerine yol a├žt─▒. Yeni├žeriler ge├žim s─▒k─▒nt─▒s─▒n─▒ gidermek i├žin esnafl─▒─ča ba┼člad─▒lar ve zamanla sava┼čma kabiliyetlerini yitirdiler. T─▒mar sisteminin bozulmas─▒ ordunun maliyetini artt─▒rd─▒. Di─čer yandan da saray─▒n giderleri ├žok h─▒zla artt─▒.┬á Bunlara ba─čl─▒ olarak devletin vergi sistemi ├ž├Âkt├╝. Vergi toplama sistemi iltizama ge├žince ├žift├žiler iflas etti ve bu sebepten k├Âyler tar─▒msal geli┼čmelerin d─▒┼č─▒nda kald─▒lar. M├╝ltezim zulm├╝ yer yer isyanlara sebep oldu. Hazine a├ž─▒klar─▒ d├╝┼č├╝k ak├žeyle kapat─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒ld─▒.

G├╝├ž kazanan ulema yeni├žeri isyanlar─▒na destek verdi, ├Ânderlik etti. Ulemadan ┼×eyh├╝lislam Feyzullah Efendi ve Sultan II. Mahmut d├Âneminde Halet Efendi ├╝lkeyi diktat├Ârce y├Ânettiler. Yeni├žeri Oca─č─▒ kapat─▒ld─▒, Bekta┼čilik yasakland─▒ ve Nak┼čibendilik Sultan II. Mahmut taraf─▒ndan neredeyse resmi mezhep haline getirildi.

Bug├╝n paral─▒ ordu fikrini ├Âne s├╝renlere bunun getirece─či mali y├╝k├╝ d├╝┼č├╝nmelerini ├Âneririm.

KAYNAKÇA

-Allen, W.E.D.1828-1921 T├╝rk-Kafkas S─▒n─▒r─▒ndaki Harplerin Tarihi, Ankara-1966,

-Avc─▒o─člu, Do─čan, T├╝rklerin Tarihi, ─░stanbul-1982

-Berkok ─░smail; Tarihte Kafkasya, ─░stanbul-1958

-B─▒y─▒kl─▒o─člu, Tevfik TrakyaÔÇÖda Milli M├╝cadele Ankara, 1992

-Bi Mahmut; Kafkas Tarihi, Ankara-2011

-Carthy, Justin Mc, S├╝rg├╝n ve ├ľl├╝m, ─░stanbul-1995

-Galland, Antoine, ─░stanbulÔÇÖa ait G├╝nl├╝k Hat─▒ralar I (1672), Ankara-1998, TTK Yay─▒nlar─▒

-G├Âz├╝toklu, Murat, Musul ├ľzdemir Harek├ót─▒, ─░stanbul-2008

-─░mbert, Paul, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda Yenile┼čme Hareketleri, ─░stanbul, (Bas─▒m y─▒l─▒ yok)

-─░nalc─▒k, Halil Osmanl─▒ ─░dare ve Ekonomi Tarihi, ─░stanbul-2011

-─░nalc─▒k, Halil Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, ─░stanbul-2000

─░nalc─▒k, Halil, Devlet-i Aliye I, ─░stanbul-2010

– ─░nalc─▒k, Halil, Devlet-i Aliyye-III, ─░stanbul-2016

-─░pek, Nedim, RumeliÔÇÖden AnadoluÔÇÖya T├╝rk G├Â├žleri, Ankara-199

-Kocac─▒k, Faruk, BalkanlarÔÇÖdan AnadoluÔÇÖya g├Â├žler (1878-1890), ─░stanbul-1980

-Mantran, Robert, Osmanl─▒ Tarihi, ─░stanbul-1995

-├ľzden, Hilmi- ├ľz, Semih, T├╝rk Ok├žuluk Tarihi, ─░stanbu2015, UK─░D Yay─▒n─▒

-Sakin, Orhan, Yeni├žeri Oca─č─▒ Tarihi ve Yasalar─▒, ─░stanbul-2011, Do─ču K├╝t├╝phanesi

-Silahdar Tarihi, Mustafa Nihat ├ľzon, Ankara, Akba Kitabevi

-Smirnov,V. D, Osmanl─▒ D├Ânemi K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒, ─░stanbul-2016

-┼×ikorad, A.B,Osmanl─▒-Rus Sava┼člar─▒. ─░stanbul-2103

-Tolstoy, TolstoyÔÇÖun Gizli Raporlar─▒nda Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču, ─░stanbul-2016, Yeditepe Yay─▒nlar─▒

-Uzun├žar┼č─▒l─▒, ─░smail Hakk─▒, Kap─▒kulu Ocaklar─▒ I-II, Ankara-1998, TTK Yay─▒nlar─▒

-Uzun├žar┼č─▒l─▒, ─░smail Hakk─▒, Osmanl─▒ Devletinin Saray Te┼čkilat─▒, Ankara-1998, TTK Yay─▒nlar─▒

2,330 Toplam, 6 okuma bug├╝n

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekremp[email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

12 Eyl├╝l 2019, Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

12 Eyl├╝l 2019, Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar