Quantcast
Bursa G├ólle Han─▒ÔÇÖn─▒n Mimar─▒ Koca Sinan m─▒? – Belgesel Tarih

Fikret ALKAN
Fikret  ALKAN
Bursa G├ólle Han─▒ÔÇÖn─▒n Mimar─▒ Koca Sinan m─▒?
  • 09 Ekim 2022 Pazar
  • +
  • -
  • Fikret ALKAN /

Loading

BursaÔÇÖda yer alan Ali Pa┼ča Kervansaray─▒, Mimar SinanÔÇÖ─▒n eserlerine atfedilen kervansaray-han yap─▒lar─▒ndan biridir. Han, Yeni G├ólle Pazar─▒, G├ólle Han─▒, Tah─▒l Han─▒ gibi isimlerle de an─▒l─▒r. Mevcut tah─▒l pazar─▒n─▒n BursaÔÇÖda ihtiyac─▒ kar┼č─▒lamakta yetersiz kalmas─▒ nedeniyle Sadrazam Semiz Ali Pa┼ča taraf─▒ndan 16. y├╝zy─▒lda in┼ča ettirilmi┼čtir. Yap─▒n─▒n Mimar SinanÔÇÖa atfedilmesinin dayana─č─▒ ise SinanÔÇÖ─▒n eserlerinin listesini bar─▒nd─▒ran Tezkiret├╝ÔÇÖl-B├╝nyan ve Tezkiret├╝ÔÇÖl-Ebniye isimli yazmalarda yer almas─▒d─▒r. Evliya ├çelebi de SeyahatnamesiÔÇÖnde bu bilgiyi do─črular. ├çal─▒┼čmam─▒zda, bug├╝n b├╝y├╝k k─▒sm─▒ ┼čehirle┼čme nedeniyle yok olan kervansaray─▒n ger├žekten Mimar Sinan eliyle in┼ča edilip edilmedi─či veya ┼čehir mimarlar─▒n─▒n yap─▒ya in┼ča ve in┼ča sonras─▒ a┼čamalardaki etkileri ara┼čt─▒r─▒lacakt─▒r. Bu ara┼čt─▒rma ile ┼čehir mimarlar─▒n─▒n ├Ânem ve yetkinliklerine g├╝ncel bir ├Ârnek sunulmas─▒ ama├žlamaktad─▒r.
Do─čan YAVA┼×*
Fikret ALKAN**

Giri┼č[1]

Bu ara┼čt─▒rman─▒n amac─▒; ┼čehir mimarlar─▒n─▒n g├Ârev ve yetkilerini ortaya koymak, Hassa Ba┼čmimar─▒ÔÇÖn─▒n halifesi olarak yap─▒lar─▒n in┼ča, tamir ve termim gibi i┼člerini yapan g├Ârevliler olduklar─▒n─▒ hat─▒rlatmakt─▒r.

Nitekim Osmanl─▒ gibi b├╝y├╝k bir imparatorlu─čun imar sisteminde mimarlar, kendi i├žinde ├Ârg├╝tlenen bir sistemle ├žal─▒┼čmaktad─▒rlar. Bu sistem, ├žal─▒┼čmam─▒z─▒n da tarih aral─▒─č─▒ olan Klasik D├Ânem yap─▒lar─▒nda Hassa Ba┼čmimar─▒ÔÇÖn─▒n denetimi alt─▒nda, ├Âzellikle ─░stanbul d─▒┼č─▒ yap─▒larda atamalar ve yaz─▒┼čmalarla ilerleyen; her biri b├╝t├╝n├╝n bir par├žas─▒n─▒ tamamlayan usta grubunun ortak ├žal─▒┼čmas─▒yla kendini g├Âstermektedir. Yap─▒lar─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝ ve ├Ânemine g├Âre kimi zaman da ─░stanbulÔÇÖdan g├Ânderilen Hassa mimarlar─▒ ve usta grubu yap─▒lar─▒ tamamlam─▒┼člard─▒r.

BursaÔÇÖda yer alan Ali Pa┼ča Kervansaray─▒ da tarihimizin yeti┼čtirdi─či en ├Ânemli de─čerlerden biri olan Mimar SinanÔÇÖ─▒n yap─▒s─▒ olarak kay─▒tlara ge├žmesine kar┼č─▒n, mimarlar oca─č─▒n─▒n ┼čehir mimarlar─▒ ile olan ili┼čkisini ortaya koymaktad─▒r. Hana ili┼čkin ├žal─▒┼čmalar BursaÔÇÖn─▒n an─▒tsal eserleri ile ilgili yaz─▒lanlar i├žinde k─▒saca yer almaktad─▒r (Ergen├ž, 2014: 39; Baykal, 1993: 110; Gabriel, 2010: 190; Kepecio─člu, 1934: 21-22). ├çe┼čitli eserlerde kendine yer bulan G├ólle Han─▒ÔÇÖna ili┼čkin bilgiler han─▒n banisi, ge├žirdi─či tamiratlar, ├Âzellikle 1855 depreminden sonra ikiye ayr─▒lmas─▒ ve kazand─▒─č─▒ yeni fonksiyonlar─▒n anlat─▒lmas─▒ y├Ân├╝ndedir (Resim 1-3).

Resim-1: G├ólle Han─▒ÔÇÖn─▒n Suphi Bey Haritas─▒ÔÇÖnda g├Âsterilmesi (Kaynak: Bursa ┼×ehir K├╝t├╝phanesi)

Genel kan─▒, yap─▒n─▒n Kanuni Sultan S├╝leymanÔÇÖ─▒n sadrazamlar─▒ndan Semiz Ali Pa┼ča taraf─▒ndan yapt─▒r─▒ld─▒─č─▒ ve BursaÔÇÖda Hassa Mimarba┼č─▒ Sinan A─čaÔÇÖn─▒n tek eseri olarak bilinmesi ┼čeklindedir. Yap─▒n─▒n Mimar SinanÔÇÖa atfedilmesinin dayana─č─▒ ise SinanÔÇÖ─▒n eserlerinin listesini bar─▒nd─▒ran Tezkiret├╝ÔÇÖl-B├╝nyan ve Tezkiret├╝ÔÇÖl-Ebniye isimli yazmalarda yer almas─▒d─▒r. Evliya ├çelebi de SeyahatnamesiÔÇÖnde bu bilgiyi do─črular. Ancak Bursa gibi payitahta yak─▒n bir ta┼čra merkezinde ┼čehir mimarlar─▒n─▒n yap─▒ya katk─▒s─▒, merkez-ta┼čra i┼č birli─či ve/veya farkl─▒ bir de─čerlendirme yer almamaktad─▒r.

Resim 2: Galle Han─▒ (Kaynak: twitter.com)

Oysa Manisa Muradiye CamiiÔÇÖnde, sonralar─▒ Sultanahmet Camii ile Sedefk├ór Mehmet A─ča ad─▒yla ├╝nlenecek Mehmet A─čaÔÇÖn─▒n ├žal─▒┼čmas─▒ (Yava┼č, 2021: 433-434) ve tezyinat─▒n ├Âneminden dolay─▒ ba┼čkentten Nakka┼č Mehmet Halife ve 12 nakka┼č g├Ânderilmesi (Yava┼č, 2021: 440), ┼×am S├╝leymaniye K├╝lliyesi i├žin SinanÔÇÖ─▒n arac─▒l─▒─č─▒ ile Muslihuddin Hal├«feÔÇÖnin tayini (Tanman, 2010: 119) ve K─▒r─▒m G├ÂzleveÔÇÖde yer alan Han CamiiÔÇÖnde, ─░stanbul S├╝leymaniye Camii ile ilgilenen SinanÔÇÖ─▒n, bir kalfas─▒ ve yerel ustalar─▒ kullanmas─▒ (Kan├žal-Ferrari, 1997: 519) organizasyonun ortak ├žal─▒┼čmalarla y├╝r├╝t├╝ld├╝─č├╝ne ├Ârnek g├Âsterilebilir. BursaÔÇÖda da benzer bir ortak ├žal─▒┼čma han─▒n in┼čas─▒n─▒ ger├žekle┼čtirmi┼č olmal─▒d─▒r.

Resim 3: Galle Han─▒ g├╝ney yar─▒s─▒ (en sa─čda) ve g├╝n├╝m├╝zde d├╝kk├ón olarak kullan─▒lan cephesi (Kaynak: twitter.com)

Sinan D├ÂnemiÔÇÖnden g├╝n├╝m├╝ze ula┼čamayan kervansaraylar i├žinde BursaÔÇÖn─▒n Yeni┼čehir ─░l├žesiÔÇÖnde R├╝stem Pa┼ča Kervansaray─▒ da yer almaktad─▒r (Ak├žay, 2021, 29 Eyl├╝l). Ayd─▒n Y├╝ksel ÔÇťOsmanl─▒ Mimarisinde Kanuni DevriÔÇŁ isimli ├žal─▒┼čmas─▒nda Evliya ├çelebiÔÇÖyi kaynak g├Âstererek yap─▒y─▒ ─░znikÔÇÖte (?) i┼čaretiyle g├Âstermi┼čtir (Y├╝ksel, 2004: 761). Lefke R├╝stem Pa┼ča Kervansaray─▒ÔÇÖn─▒ ara┼čt─▒rd─▒klar─▒ ├žal─▒┼čmada Kahraman ve Ar─▒kan ise ayn─▒ yap─▒ i├žin ─░neg├ÂlÔÇÖ├╝ i┼čaret etmektedir (Kahraman vd., 2017: 226). Dernschawam, 1555 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖdan AmasyaÔÇÖya yapt─▒─č─▒ seyahatte bu yolu kullanm─▒┼č ve Akb─▒y─▒k R├╝stem Pa┼ča Kervansaray─▒ÔÇÖnda konaklam─▒┼čt─▒r (Kahraman vd., 2017: 231 Dipnot 24ÔÇÖten). Yol ├╝st├╝ kervansaray─▒ oldu─čundan Akb─▒y─▒k, birbirine olduk├ža yak─▒n merkezler i├žinde g├Âsterilmi┼č olmal─▒d─▒r. Ancak s├Âz konusu kervansaray, bu yaz─▒n─▒n konusu olmad─▒─č─▒ndan ayr─▒ bir ├žal─▒┼čmada de─čerlendirilmelidir.

2019 y─▒l─▒nda G├ólle Han─▒ hakk─▒ndaki ilk ara┼čt─▒rmam─▒zda, han─▒n BursaÔÇÖdaki konumu, ├Ânemi, in┼ča sebepleri, kaynaklara g├Âre tarihlendirilmesi, y├╝zy─▒llar i├žindeki de─či┼čimi ve g├╝n├╝m├╝zdeki durumuna ili┼čkin bilgiler sunmu┼čtuk. Buradaki en ├Ânemli bulgular, SinanÔÇÖ─▒n yap─▒y─▒ kendi eliyle de─čil, onun onay─▒yla ama ustalar─▒ eliyle yapm─▒┼č oldu─ču ve han─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ b├Âlgenin h├ólen asl─▒na uygun i┼člevde zahire pazar─▒ olarak kullan─▒ld─▒─č─▒d─▒r (Alkan & Yava┼č, 2019). Yap─▒n─▒n Sinan gibi b├╝y├╝k bir usta d├Âneminde in┼ča edilmesine ve BursaÔÇÖda tekil bir ├Ârnek say─▒lmas─▒na kar┼č─▒n; kervansaray─▒n ┼čehir mimarisindeki yeri ve ├Âzellikle Bursa yap─▒lardaki mimari organizasyon konular─▒nda yaz─▒lanlar k─▒s─▒tl─▒ kalmaktad─▒r. Bu nedenle SinanÔÇÖa atfedilen G├ólle Han─▒ ├Ârne─či ile BursaÔÇÖda ┼čehir mimarlar─▒n─▒n yap─▒lar ├╝zerindeki etkisi a├ž─▒klanacakt─▒r.

├çal─▒┼čman─▒n ilk a┼čamas─▒nda Mimar SinanÔÇÖ─▒n di─čer kervansaray yap─▒lar─▒ndaki uygulamalar─▒ ve ├╝slubu ├╝zerinde durularak, kitabesi ya da kay─▒tlarda mimar─▒na ili┼čkin bir ifade yer almayan G├ólle Han─▒ÔÇÖn─▒n ├╝slup bak─▒m─▒ndan ├Âzelliklerini ortaya ├ž─▒karacakt─▒r. ─░kinci b├Âl├╝mde ise ┼čehir mimarlar─▒n─▒n ├žal─▒┼čma y├Ântemleri ile yap─▒daki etkileri ve yap─▒n─▒n mimar─▒ konular─▒ ele al─▒nacakt─▒r.

1.Mimar Sinan Kervansaraylar─▒ ve Yap─▒lardaki ├ťslubu

Mimar Sinan, T├╝rk tarihinde b─▒rakt─▒─č─▒ yap─▒lar ve bunlar i├žinde uygulad─▒─č─▒ yenilik├ži ├╝slubu ile sadece Osmanl─▒ co─črafyas─▒n─▒n de─čil, d├╝nyan─▒n tan─▒d─▒─č─▒ bir mimar olmu┼čtur. SinanÔÇÖ─▒n mimarl─▒k dehas─▒ hakk─▒nda yaz─▒lan onlarca eser, Bat─▒ÔÇÖda onu ÔÇťThe Turkish MichelangeloÔÇŁ ismiyle tan─▒nabilecek kadar ileri g├Ât├╝r├╝r (De Osa, 1982). SinanÔÇÖ─▒n ÔÇťBat─▒ÔÇŁ ├╝slubu ile ÔÇť─░slamÔÇŁ ├Â─čelerini, kendi yorumuyla harmanlamas─▒, onu mimaride tasnif d─▒┼č─▒ bir yere oturtur (Necipo─člu, 2013: 15).

Sinan A─ča, yeni├žeri ile kat─▒ld─▒─č─▒ seferlerle do─ču ve bat─▒ d├╝nyas─▒n─▒ g├Âzlemleme olana─č─▒ yakalam─▒┼čt─▒r (S├Âzen, 1988: 2). Ancak bu g├Âzlemleri kendi potas─▒nda eritirken, gelenekleri yeniden i┼čleyerek yerle┼čtirmi┼č, (M├╝layim, 2009: 227) ─░slam ve Bat─▒ mimarl─▒─č─▒n─▒ kendine has bir yorumla harmanlayarak, mevcut ├╝sluplar─▒n d─▒┼č─▒na ta┼čm─▒┼čt─▒r (Necipo─člu, 2013: 15). SinanÔÇÖ─▒n ├Â─črenme ve deneme iste─či ya┼čam boyu devam etmi┼č, bu ona yenilik├ži bir ruh kazand─▒rm─▒┼čt─▒r (S├Âzen, 1988: 2).

Sinan nezaretinde ger├žekle┼čtirilen kamu yap─▒lar─▒ ve b├╝y├╝k mimari projeler padi┼čah─▒n ekonomik g├╝c├╝n├╝n g├Âstergesi olmu┼čtur (Necipo─člu, 2013: 39). Mimarba┼č─▒ daha ├žok cami yap─▒lar─▒ ├Âne ├ž─▒ksa da camiler birer k├╝lliye olarak in┼ča edilmi┼člerdir. Bu nedenle de camilerin yan─▒nda fonksiyonlar─▒ farkl─▒ bir├žok yap─▒ yer al─▒r. 92 cami, 52 mescit, 55 medrese, 7 dar├╝l-kurra, 20 t├╝rbe, 17 imaret, 3 dar├╝┼č┼čifa, 10 k├Âpr├╝, 6 suyolu, 36 saray, 8 mahzen, 48 hamam (mimarsinaneserleri, 2020, 14 Mart) ve ├žal─▒┼čmam─▒z─▒n inceleme alan─▒ olan 25ÔÇÖin ├╝zerinde kervansaray yapt─▒─č─▒ bilinmektedir. D├Âneme ait kaynaklara bak─▒ld─▒─č─▒nda bu say─▒ 450ÔÇÖnin ├╝zerine ├ž─▒kmaktad─▒r (M├╝layim, 2009: 225-226). G├╝lcan Av┼čin G├╝ne┼č, ÔÇťHassa Mimarlar Oca─č─▒ ve Mimar SinanÔÇŁ adl─▒ ├žal─▒┼čmas─▒nda, risalelere dayanarak Ramazan ┼×e┼čenÔÇÖden aktard─▒─č─▒ ve tablo h├ólinde sundu─ču yap─▒lar─▒n say─▒s─▒n─▒ toplamda 477ÔÇÖye y├╝kseltmi┼čtir (G├╝ne┼č, 2014: 388-389).

Mimarba┼č─▒ Sinan A─ča, padi┼čahlar, han─▒m sultanlar, vezirler, ilmiye ve saray mensuplar─▒ i├žin yap─▒lar in┼ča etmi┼čtir (├ľzcan, 1988: 131). Bilindi─či ├╝zere k├╝lliyeler, vak─▒f eserleri olarak ortaya ├ž─▒kmakta ve i┼čleri vak─▒f m├╝tevelli heyetince y├╝r├╝t├╝lmektedir (─░nalc─▒k, 2012: 261-262). Vak─▒flar temelde dini nedenlerle ortaya ├ž─▒km─▒┼č olsa da yap─▒lar─▒n banileri ve aileleri i├žin birer itibar kayna─č─▒ olmu┼čtur (Necipo─člu, 2013: 45). Kervansaraylar ise gelirleri, vak─▒f ├Â─čelerine ait giderlerin kar┼č─▒lanmas─▒ i├žin yapt─▒r─▒lmaktad─▒r. Ayn─▒ zamanda menzillerde yer alan k├╝lliyelerin par├žas─▒ olarak yolcular─▒n konaklama ve di─čer ihtiya├žlar─▒n─▒n kar┼č─▒lanmas─▒ vak─▒f gelirlerinden yap─▒lmaktad─▒r (Cantay, 2002: 837).

Padi┼čah ve ailesi ad─▒na yapt─▒r─▒lan k├╝lliyeler, devletin ve saltanat─▒n g├╝├ž g├Âsterisi olarak nitelendirilebilir. Payitahta gelen yabanc─▒ el├žiler i├žin, bu g├╝c├╝n g├Âstergesi olarak turistik bir gezi d├╝zenleniyordu (Necipo─člu, 2013: 85). Dolay─▒s─▒yla b├╝y├╝k bir ihtimam g├Âsterilerek in┼ča edilen bu yap─▒larda imparatorlu─čun her k├Â┼česinden nitelikli malzeme temini sa─član─▒yordu. S├╝leymaniye K├╝lliyesiÔÇÖnin in┼čas─▒nda Hassa Mimarlar Oca─č─▒ÔÇÖn─▒n yerinde incelemeleri ile tespit edilen 19 farkl─▒ ├Âzellikli ta┼č kullan─▒lm─▒┼čt─▒r (Kolay vd., 2007: 125). Bu, imparatorluk ve sultan i├žin bir h├ókimiyet sembol├╝d├╝r ve HarmankayaÔÇÖya g├Âre K├óbeÔÇÖnin in┼čas─▒ndan beri s├╝regelen, farkl─▒ medeniyetlerin de uygulad─▒─č─▒ bir y├Ântemdir (Harmankaya, 2018: 6-7).

Bir kamu mimari olarak SinanÔÇÖ─▒n; ┼čehir i├ži k├╝lliyelerinde, menzil k├╝lliyelerinde ve m├╝stakil yap─▒lar olarak ├žar┼č─▒ i├ži ya da ticari b├Âlgelerde kervansaray/han yap─▒lar─▒ olu┼čturdu─čunu s├Âyleyebiliriz. Bunlardan ┼čehir i├ži k├╝lliyelerinde yer alan kervansaraylar─▒n ilk ├Ârneklerinde Fatih ve II. Bayezid K├╝lliyelerinde kullan─▒ld─▒─č─▒ gibi, ├╝stte tabhane altta ah─▒r mek├ón─▒ uygulanm─▒┼č (Cantay, 1988: 376); S├╝leymaniyeÔÇÖde ise kervansaray-tabhane ve imaret ├╝├žl├╝s├╝n├╝n sosyal i┼člevli ├Â─čelerin bir arada tutuldu─ču yap─▒ blo─čunu olu┼čturmas─▒yla g├╝ncellenerek devam etmi┼čtir. S├╝leymaniyeÔÇÖde kervansaray, arazi e─čiminden yararlan─▒larak imaret ve tabhane yap─▒lar─▒n─▒n alt kat─▒na, L bi├žiminde, ├╝zeri ├žapraz tonozla ├Ârt├╝lerek, konulmu┼čtur. B├Âylece revakl─▒ bir avlu ├ževresinde, a├ž─▒k ve kapal─▒ mek├ónlardan olu┼čan tabhanenin misafirlerin ihtiya├žlar─▒n─▒, imaret yemek ihtiya├žlar─▒n─▒, kervansaray ise konaklama ihtiya├žlar─▒n─▒ sa─člam─▒┼č olmaktayd─▒ (Cantay, 1988: 377). Atik Valide Sultan K├╝lliyesi gibi SinanÔÇÖ─▒n ge├ž d├Ânemlerine eri┼čen yap─▒larda (1582-1583), cami-medrese-hankah-dar├╝lkuura bir grup, dar├╝lhadis-s─▒byan mektebi-imaret-kervansaraylar bir grup yap─▒ blo─čunu olu┼čtururlar. Yap─▒ bloklar─▒nda sayd─▒─č─▒m─▒z k├╝lliye ├Â─čelerinin her birine ait kendi avlular─▒ olmas─▒na kar┼č─▒n, birle┼čik bir yap─▒ b├╝t├╝n├╝ meydana getirmektedir. Daha erken d├Ânemli k├╝lliye yap─▒lar─▒nda Sinan, kervansaray-imaret-tabhane gibi sosyal ├Â─čeleri bir araya toplam─▒┼čt─▒r. Ancak bu k├╝lliyede fonksiyonlar─▒yla farkl─▒ i┼člevlere hizmet eden yap─▒lar bir arada bulunmaktad─▒r (Eri┼č vd., 2013: 101).

Menzil kervansaraylar─▒, Balkanlardan HicazÔÇÖa uzanan yol a─č─▒ ├╝zerinde, askeri seferlerde, padi┼čahlar─▒n mevsimlik gezilerinde, Avrupa el├žilerinin gidi┼č-geli┼člerinde kullan─▒lan (menziller) durak noktalar─▒d─▒r. ├ľzellikle ─░stanbul ile Edirne aras─▒nda g├╝nl├╝k duraklar h├ólinde in┼ča edilmi┼člerdir. SinanÔÇÖ─▒n menzil k├╝lliyeleri, ana yollar ├╝zerinde yer alan kasaba ve ┼čehirlerin ├žekirde─čini olu┼čturmaktad─▒r. Bo┼č, ─▒ss─▒z, batakl─▒k ya da g├╝venlikten uzak yollarda vergiden muaf olmak kayd─▒yla da─č─▒t─▒lan topraklar, ┼čehirle┼čmeyi te┼čvik amac─▒n─▒ g├╝der. Bu nedenle cami merkezli de─čil, kervansaray merkezli k├╝lliyeler ├Ânem kazanm─▒┼čt─▒r (Necipo─člu, 2013: 92-93). Ge├žit yeri, akarsu, tepe, denize yak─▒n konumlarda in┼ča edilen k├╝lliyeler, 16. y├╝zy─▒ldan 17. y├╝zy─▒la kadar in┼ča edilmi┼čtir. 16. y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒na de─čin olan yap─▒larda mimar ba┼č─▒ Acem Ali, ikinci yar─▒s─▒nda ise Mimar SinanÔÇÖd─▒r (16. y├╝zy─▒lda yap─▒lan menzil kervansaraylar─▒ i├žin bk. M├╝derriso─člu, 1993)

16.y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒ndan 1550ÔÇÖlere de─čin yap─▒lm─▒┼č k├╝lliye kervansaraylar─▒na ait plan tipolojisi SinanÔÇÖ─▒n ├Ânceki y─▒llardan devrald─▒─č─▒ miras─▒n etkilerini ta┼č─▒r. SinanÔÇÖa atfedilen Gebze ├çoban Mustafa Pa┼ča (1523-1529) ve Eski┼čehir Kur┼čunlu K├╝lliyelerinde (1525) yer alan kervansaraylar, k├╝lliyenin bir duvar─▒ boyunca dikd├Ârtgen bi├žimde uzat─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu iki planda da ortada yap─▒ bir kubbeli, yanda iki dikd├Ârtgenden olu┼čur (Cantay, 1988: 372).

SilivriÔÇÖde Pir├« Mehmet Pa┼ča ad─▒na yapt─▒r─▒lan (1531-32) k├╝lliyede yine avlunun do─ču cephesi boyunca uzanan, moloz ta┼č ve kiremit ├žat─▒yla ├Ârt├╝l├╝ bir yap─▒ g├Âr├╝lmektedir (Akkaya, 2007: 282-283). Bu farkl─▒ plan ┼čemas─▒ daha sonra B├╝y├╝k├žekmeceÔÇÖde kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r (Cantay, 1988: 374).

Antakya BelenÔÇÖde KanuniÔÇÖnin kendi ad─▒na yapt─▒rd─▒─č─▒ k├╝lliye, (1550) hac yolu ├╝zerinde yer almaktad─▒r. Eski┼čehir Kur┼čunlu K├╝lliyesi gibi e─čimli bir araziye kurulmu┼čtur. Kapal─▒ avlulu, boyuna d├Ârt, enine ├╝├ž sah─▒nla ayr─▒lm─▒┼č bir plana sahiptir. Giri┼čte bir, her iki yanda ise iki┼čer kubbe ile ba┼člayan yap─▒n─▒n geri kalan k─▒sm─▒ tonoz ├Ârt├╝l├╝d├╝r. Bir tonozda ise tepe a├ž─▒kl─▒─č─▒ b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r (Belen Kaymakaml─▒─č─▒, 2020, 3 Nisan). Sahanl─▒ ├Âzellikleri ve dikd├Ârtgen yap─▒s─▒yla B├╝y├╝k├žekmece Kervansaray─▒ÔÇÖna benzemektedir. Ancak ├╝st ├Ârt├╝ sistemi farkl─▒d─▒r.

Balkan yolu ├╝zerinde yer alan ├Ânemli menzillerden birisi de L├╝leburgazÔÇÖd─▒r. Buraya Sokullu Mehmet Pa┼ča taraf─▒ndan bir k├╝lliye in┼ča ettirilmi┼čtir (1569). K├╝lliye, i├žerdi─či kervansaray ve arasta itibariyle menzil k├╝lliyesi olarak g├Âr├╝nse de medrese ve s─▒byan mektebi gibi ├Â─čeleriyle ┼čehir k├╝lliyeleri ├Âzellikleri i├žerir. ├ťsk├╝dar Valide-i Atik K├╝lliyesiÔÇÖnde oldu─ču gibi L├╝leburgaz da melez ├Âzellikler i├žermektedir (Ahunbay, 1989: 135). Burada yolun, k├╝lliyenin i├žinden ge├žirilmesi ile daha sonraki yap─▒larda da uygulanacak farkl─▒ bir y├Ânteme gidilmi┼čtir. K├╝lliyeye ait kervansaraydan b├╝y├╝k bir kal─▒nt─▒ bulunmasa da son olarak 1990 y─▒l─▒nda Ay┼če G├╝l├žin K├╝├ž├╝kkaya taraf─▒ndan vakfiyeye g├Âre rest├╝tisyon plan─▒ ├žizilmi┼čtir (kulturportali, 2020, 3 Nisan).

Dua kubbesi ile birbirine ba─članan yap─▒lar Konya Ere─čli Kervansaray─▒ (1553) ve L├╝leburgaz Sokullu (1569) ile mazgal ve ta┼č i┼č├žili─či sayesinde hareketlendirilen duvarlar Belen, Konya Ere─čli ve B├╝y├╝k├žekmeceÔÇÖde sa─članm─▒┼čt─▒r. Antakya Payas Sokullu Mehmet Pa┼ča K├╝lliyesiÔÇÖnde (1574) ise kalenin arkas─▒nda b├╝y├╝k ├Âl├žekli kervansaray dikkati ├žekmektedir. K├╝lliyenin di─čer ├Â─čeleri ise kervansaraya dayal─▒ par├žal─▒ bir bi├žimde in┼ča edilmi┼čtir (Cantay, 1988: 379). Karap─▒nar Sultan Selim K├╝lliyesiÔÇÖnde (1569-70), han ile tabhane aras─▒na arasta yerle┼čtirilmi┼čtir.

Mimar SinanÔÇÖ─▒n hem tezkirelerde ad─▒ ge├žen hem de kendi ├╝slubunu yans─▒tan k├╝lliyeler yan─▒nda, m├╝stakil yap─▒lar olarak kervansaraylar yapt─▒─č─▒ bilinmektedir. Bunlar, menzillerde konaklama amac─▒yla kullan─▒lan kervansaraylar d─▒┼č─▒nda, 14. y├╝zy─▒lda BursaÔÇÖda ilk ├Ârnekleri olu┼čan ┼čehir i├ži han-kervansaray yap─▒lar─▒d─▒r.

├çal─▒┼čmam─▒z─▒n i├žeri─činde Bursa Ali Pa┼ča Kervansaray─▒ olarak tan─▒mlanan Yeni G├ólle Han─▒ da ┼čehir i├ži kervansaray yap─▒lar─▒ndand─▒r. Bu nedenle SinanÔÇÖa ait m├╝stakil yap─▒lar olan kervansaraylarla Bursa Ali Pa┼ča Kervansaray─▒ÔÇÖn─▒ kar┼č─▒la┼čt─▒rmak daha do─čru bir yakla┼č─▒m olacakt─▒r.

S├Âz konusu yap─▒lardan biri ─░stanbulÔÇÖda R├╝stem Pa┼ča taraf─▒ndan GalataÔÇÖda (Per┼čembe Pazar─▒ÔÇÖnda) yapt─▒rd─▒─č─▒ Galata R├╝stem Pa┼ča Kervansaray─▒ÔÇÖd─▒r. Osmanl─▒ ticaret b├Âlgesinin d─▒┼č─▒nda yer alan han, R├╝stem Pa┼ča Han─▒ olarak da bilinmektedir (Ceco, 2012: 102). 13. y├╝zy─▒lda Ceneviz y├Ânetiminde olan b├Âlgede Gyllius, 1544ÔÇÖte bu han─▒n yerinde Saint Michele KilisesiÔÇÖni, 1550ÔÇÖde ise R├╝stem Pa┼ča Han─▒ÔÇÖn─▒n g├Ârd├╝─č├╝nden s├Âz etmektedir (├ç─▒nary─▒lmaz, 2018: 18). R├╝stem Pa┼ča VakfiyesiÔÇÖnde: ÔÇťGalataÔÇÖda vakÔÇÖ─▒ lonca kurbinde karbansarayÔÇŁ olarak ge├žmektedir (Y├╝ksel, 1995: 243-244). Evliya ├çelebiÔÇÖnin Mimar Sinan yap─▒s─▒ olarak bahsetti─či (Da─čl─▒ vd., 2008: 280) han, g├╝n├╝m├╝ze orijinal h├ólinden olduk├ža farkl─▒ bir yap─▒da ula┼čabilmi┼čtir (Ceco, 2012: 103). Deniz ticaretinden elde edilecek kazan─▒m d├╝┼č├╝n├╝lerek GalataÔÇÖya in┼ča edilmi┼čtir (envanter, 2020,31 Mart).

Resim 4: Galata Kur┼čunlu (R├╝stem Pa┼ča) Han─▒ (Kaynak: Naz Ecem ├ç─▒nary─▒lmaz)

Arazi durumu g├Âz ├Ân├╝nde tutularak in┼ča edilen han─▒n plan─▒ nizami de─čildir (Resim 4). A├ž─▒k dikd├Ârtgen avlulu, iki katl─▒ han─▒n, zemin katlar─▒, kilise kal─▒nt─▒lar─▒ ├╝zerinde y├╝kselmi┼čtir (turanakinci, 2020, 31 Mart). Zeminde odalar ve revaklarda tonoz kullan─▒lm─▒┼č, ├╝st kat odalar─▒nda tonoz, revaklarda kubbe kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. ├ťst katta sivri kemer uygulanm─▒┼čt─▒r (Ceco, 2012: 103). Kesme ta┼č ve tu─čla malzemeden in┼ča edilmi┼čtir.

1560-61 y─▒llar─▒nda R├╝stem Pa┼ča EdirneÔÇÖde bir kervansaray yapt─▒rmak amac─▒yla SinanÔÇÖa bir sipari┼č vermi┼čtir. A├ž─▒k avlulu tipteki handa iki avlu yer almaktad─▒r. Dikd├Ârtgen avlusunun ├ževresinde avlu y├╝z├╝ revakl─▒ iki katta odalar yer almaktad─▒r. Alt katta bas─▒k kemerler, ├╝st katta ise sivri kemerler kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Kesme ta┼č ve tu─čla alma┼č─▒k d├╝zen ile yap─▒ya hareket kat─▒lm─▒┼čt─▒r (Edirne ─░l K├╝lt├╝r ve Turizm M├╝d├╝rl├╝─č├╝, 2020, 10 Nisan).

B├╝y├╝k avlulu k─▒s─▒m ┼čehir han─▒, k├╝├ž├╝k avlulu k─▒s─▒m ise menzil han─▒ ┼čeklinde olmas─▒, EdirneÔÇÖnin ┼čehir tarz─▒ndan kaynakl─▒ uygulanm─▒┼č olmal─▒d─▒r. B├╝y├╝k avlulu k─▒sm─▒n Mimar Sinan taraf─▒ndan in┼ča edildi─či bilinse de k├╝├ž├╝k avlunun mimari bilinmemektedir. B├╝y├╝k k─▒s─▒mda insanlarla hayvanlara ait mek├ónlar ayr─▒lm─▒┼č, y├Ânetim odalar─▒, hamam, hel├ó gibi k─▒s─▒mlar bir araya toplanm─▒┼č, k├Â┼čk mescit uygulamas─▒ yap─▒lm─▒┼č ve cephe d├╝zeninde sokak ve d├╝kk├ón esteti─či sa─članm─▒┼čt─▒r. Yap─▒, Erzurum R├╝stem Pa┼ča Kervansaray─▒ plan─▒n─▒ tekrar etmi┼čtir (Ak├ž─▒l, 2008: 290-291).

Bir ba┼čka han ise, B├╝y├╝k ├çukur HanÔÇÖd─▒r. ─░stanbul Emin├Ân├╝ÔÇÖnde, 1556-1568 y─▒llar─▒ aras─▒nda tek avlulu ve iki katl─▒ olarak in┼ča edilmi┼čtir. Bodrum kat─▒ da bulunmakta, avludan bak─▒ld─▒─č─▒nda ├╝├ž kat, cepheden bak─▒ld─▒─č─▒nda ise iki kat g├Âr├╝n├╝m├╝ verir. Topografyaya uyum sa─člamas─▒ a├ž─▒s─▒ndan d├╝zg├╝n dikd├Ârtgen bir plana sahip de─čildir. Bir s─▒ra ta┼č ve ├╝├ž s─▒ra tu─čla malzeme ile alma┼č─▒k duvar yap─▒s─▒ g├Âr├╝len han, ├Âzg├╝n yap─▒s─▒n─▒ koruyamam─▒┼čt─▒r (Ceco, 2012: 48-49).

R├╝stem Pa┼ča yap─▒lar─▒ndan K├╝├ž├╝k ├çukur Han, ─░stanbul Emin├Ân├╝ÔÇÖnde 1556-1568 y─▒llar─▒ aras─▒nda tek avlulu ve iki katl─▒ olarak in┼ča edilmi┼čtir. Bu han da topografik durum nedeniyle dikd├Ârtgen bir plana sahip de─čildir. Bir s─▒ra ta┼č ve ├╝├ž s─▒ra tu─čla malzeme ile alma┼č─▒k duvar yap─▒s─▒ g├Âr├╝len han, ├Âzg├╝n yap─▒s─▒n─▒ olduk├ža koruyabilmi┼čtir. Her iki kat─▒nda da revaklar yer almaktad─▒r. Jacques Pervititch haritalar─▒nda 12 kubbeli odaya sahip oldu─ču g├Âr├╝lmektedir (Ceco, 2012: 110-111). ─░stanbul Hanlar─▒, Kapal─▒├žar┼č─▒ b├Âlgesinde Emin├Ân├╝-Laleli-Beyaz─▒t civar─▒nda yo─čunla┼čm─▒┼čt─▒r (G├╝ran, 1978: 48).

Mimar SinanÔÇÖa sipari┼č verenlerin en ├Ânemlilerinden biri de Semiz Ali Pa┼čaÔÇÖd─▒r. Pa┼ča, 16. y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒nda Bitpazar─▒ÔÇÖnda bir kervansaray yapt─▒rm─▒┼čt─▒r (Develi, 2003: 106). 1894 y─▒l─▒ndaki depremde y─▒k─▒lm─▒┼č ve yenilenmi┼čtir. Bug├╝n kullan─▒mda olan han, deprem sonras─▒ Neoklasik ├╝slup ├Âzellikleri ta┼č─▒d─▒─č─▒ndan ├Âzg├╝n ┼čeklini kaybetmi┼čtir. ─░ki katl─▒ han, her iki kat─▒nda da revaklarla ├ževrelenmi┼čtir. Plan ┼čemas─▒n─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de koruyan han─▒n avlusu dikd├Ârtgen planl─▒d─▒r (envanter, 2020, 4 Nisan).

S├Âz konusu yap─▒larda, kesme ta┼č ana yap─▒ malzemesi olarak kullan─▒lsa da, ta┼č-tu─čla alma┼č─▒k d├╝zeni ve y├Âreye g├Âre iki renkli ta┼č i┼č├žili─či kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Y├Âresel uygulamalar serbest b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r.

Mimar Sinan, mimarba┼č─▒ g├Ârevine atand─▒ktan sonra payitaht d─▒┼č─▒ndaki yap─▒lar─▒n─▒ kendi onay─▒ ile Hassa Mimarlar Oca─č─▒ÔÇÖna ba─čl─▒ ┼čehir mimarlar─▒ ile ger├žekle┼čtirmi┼čtir (Cantay, 1988: 370). Bir sultan yap─▒s─▒ olan Manisa Muradiye CamiÔÇÖne dahi Hassa Mimarlar─▒ndan MahmudÔÇÖu halife atamas─▒ ─░stanbul d─▒┼č─▒ yap─▒lardaki ├žal─▒┼čma ┼čekline ve organizasyonuna ├Ârnek g├Âsterilebilir (BOA A DVNSMHM d. 49 480, Resim 5).

Resim 5: BOA A DVNSMHM d. 49 480, (17 Haziran 1583).

Ayn─▒ ┼čekilde KanuniÔÇÖnin o─člu ┼×ehzade Mustafa T├╝rbesiÔÇÖnin yap─▒m─▒ i├žin Sinan, Hassa Mimarlar─▒ndan (daha ├Ânce de Kanuni T├╝rbesiÔÇÖnde ├žal─▒┼čan) Mehmet ├çavu┼čÔÇÖu halife tayin etmi┼čtir (BOA A. DVNSMHM d. 12-709, Resim 6).

Resim 6: BOA A DVNSMHM d 12-709 (27 Haziran 1571).

13 Muharrem 980/26 May─▒s 1572 tarihli bir kay─▒tta ise, ┼×ehzade Murad, in┼ča olunan caminin mimarl─▒─č─▒n─▒ yapan hassa ├╝statlardan NikolaÔÇÖya terakki verilmesini istemektedir; buna dayanarak ilk caminin III. MuradÔÇÖ─▒n ┼čehzadeli─či s─▒ras─▒nda, 1570-1572 tarihleri aras─▒nda in┼ča edildi─či s├Âylenebilir. Bu belgeden anla┼č─▒ld─▒─č─▒ ├╝zere ise mesleki yeterlilikte din fark─▒ g├Âzetilmemektedir (BOA. KK, Ru├╗s d., 225 18, Resim 7).

Resim 7: BOA. KK, Ru├╗s d., 225 18 (26 May─▒s 1572).

K├╝lliyelerin yap─▒m tarihleri de g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda bu ola─čan bir durumdur. Yap─▒larda kullan─▒lan ana malzeme kesme ta┼č, zaman zaman tu─čla alma┼č─▒k d├╝zen ya da moloz ta┼č olabilmektedir. Burada dikkat ├žeken as─▒l husus, yerel mimarlar─▒n ├ževre ├╝slubuna uygun yap─▒lar in┼ča etmi┼č olmalar─▒d─▒r.

16.y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na do─čru Sinan kervansaraylar─▒ birbirine temelde benzer, ancak b├╝t├╝nde farkl─▒ plan ┼čemalar─▒ ile kervansaraylar ortaya ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r. Birbirine benzer yap─▒ tipleri, en fazla iki kervansaray i├žin kullan─▒labilir.

Buraya kadar edindi─čimiz bilgilerle imparatorlu─čun en parlak d├Ânemlerinin mimar ba┼č─▒ olan SinanÔÇÖ─▒n hanedandan gelen sipari┼člerin yo─čunlu─ču nedeniyle ├žok say─▒da yap─▒ in┼ča etmesi, bu yap─▒lar─▒n in┼čas─▒na zaman bak─▒m─▒ndan yeti┼čmesinin imk├óns─▒zl─▒─č─▒n─▒ ortaya koymaktad─▒r (Alkan & Yava┼č, 2019: 688; D├╝ndar, 1999: 6-7; Cantay, 1986: 88). Bu durumda Hassa Mimarlar Oca─č─▒ etkili bir ekip ├žal─▒┼čmas─▒ g├╝derek gelen talepleri kar┼č─▒lam─▒┼čt─▒r.

Bu durum, bizi Hassa Mimarlar Oca─č─▒ÔÇÖn─▒n ├žal─▒┼čma sistemine y├Âneltmi┼č ve eyalet ve ┼čehirlerdeki yerel mimarlar─▒ g├Âzden ge├žirmeye itmi┼čtir.

2.Hassa Mimarlar Oca─č─▒ ve ┼×ehir Mimarlar─▒n─▒n Ta┼čra Yap─▒lar─▒ndaki ─░┼čbirli─či

Ba┼čta Osmanl─▒ Saray─▒ÔÇÖn─▒n talepleri olmak ├╝zere imparatorlu─čun her k├Â┼česinde in┼čaat i┼člerinin y├╝r├╝t├╝lmesi Hassa Mimarlar Oca─č─▒ÔÇÖn─▒n yetkisi alt─▒ndad─▒r (Turan, 1963: 159). ─░mparatorluk ├Âl├že─činde yap─▒lan in┼ča faaliyetlerin y├╝r├╝t├╝lmesi i├žin olduk├ža b├╝y├╝k ve organize bir kadronun ├žal─▒┼čmas─▒ elzemdir (Turan, 1963: 159). Ne zaman kuruldu─ču y├Ân├╝nde erken d├Ânemler i├žin bir tahminde bulunmak zor olsa da (Turan, 1963: 159), Oca─č─▒n ─░stanbulÔÇÖun fethinden sonra kuruldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. Oca─č─▒n ba┼č─▒nda, Mimar a─ča, Hassa mimarba┼č─▒, sermiÔÇÖm├ór├ón-─▒ H├óssa olarak da an─▒lan mimar ba┼č─▒ bulunmaktad─▒r (Turan, 2005: 90). Mimarlar Oca─č─▒ saray─▒n Birun k─▒sm─▒na ba─čl─▒d─▒r ve mimarl─▒k e─čitimine m├╝staid (yetenekli, e─čitilmeye haz─▒r), ┼čakirt, vasat, ihtiyar (deneyimli), kalfa, ├╝stad kademelerinden ge├žtikten sonra ba┼č mimar olmaya hak kazan─▒l─▒r (S├Ânmez, 1988: 253).

Say─▒lar─▒ 16. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda 18 (veya biraz daha fazla), 17. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda ise 43 (veya biraz daha fazla) olarak belirlenen mimarlar ├╝├ž k─▒taya yay─▒lan son b├╝y├╝k imparatorluk topraklar─▒nda imar-mimarl─▒k-k─▒smen belediye i┼člerini i├žeren geni┼č i┼č y├╝k├╝n├╝n tamam─▒n─▒ kar┼č─▒layacak say─▒da de─čillerdi (S├Ânmez, 1988: 252).

Bu durumda merkezden ├ž├Âz├╝lemeyen mimar├« i┼č y├╝k├╝ ihtiyac─▒ ├Âzellikle ta┼čra yap─▒lar─▒ i├žin eyalet mimarlar─▒, b├Âlge mimarlar─▒, kent mimarlar─▒, ordu mimarlar─▒ ve vak─▒f mimarlar─▒ ile giderilmeye ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.

─░mparatorlu─čun ilk ba┼čkenti ve ┼čehirle┼čmede ilk uygulamalar─▒n sahibi olarak Bursa, ─░stanbul d─▒┼č─▒nda kald─▒─č─▒ndan, ┼čehirdeki in┼ča faaliyetleri ta┼čra mimarlar─▒ taraf─▒ndan yap─▒lmaktayd─▒. Kamu eserleri ─░slam d├╝nyas─▒n─▒n sosyal sisteminde ├Ânemli bir yeri olan vak─▒flar taraf─▒ndan in┼ča edilmekte ve vak─▒f sahibinin vakfiyede istedi─či ┼čartlara g├Âre vak─▒f m├╝tevelli heyetince idare edilmekteydi. Yap─▒lar in┼ča edildikten sonra y─▒llar i├žinde do─čal afetler ya da insan eliyle olu┼čan y─▒pranmalar (istila, y─▒llar i├žinde kullan─▒mdan dolay─▒ ortaya ├ž─▒kanlar vb.) nedeniyle onar─▒ma muhta├ž kalmaktad─▒r. Yap─▒lar─▒n uzun s├╝re hizmet verebilmesi ve korunmas─▒, gerekli tamiratlar─▒n zaman─▒nda yap─▒lmas─▒ ile m├╝mk├╝nd├╝r (Y─▒lmaz, 2017: 38).

Y─▒ld─▒r─▒m Bayezid 1400 tarihli vakfiyesinde tamirat masraflar─▒ i├žin g├╝nl├╝k iki dirhem bak─▒m gideri ay─▒rm─▒┼č ve vakfiyeye g├Âre bu i┼člerle u─čra┼čmak ├╝zere devaml─▒ kadroda iki mimar tayin etmi┼čtir (Bak─▒rer, 1973: 116). Fatih Sultan Mehmet, II. Bayezid ve Hafsa Sultan Vakfiyelerinde ise mimar yan─▒nda, kur┼čun ve suyollar─▒n─▒n tamirat─▒ i├žin ustalardan olu┼čan bir ekibin yer almas─▒ ┼čartlar─▒ da bulunmaktad─▒r (Bak─▒rer, 1973: 119-121).

Semiz Ali Pa┼ča Vakfiyesi Evail-i Cemaziyelahir 973 (24 Aral─▒k 1565) tarihlidir. ├çal─▒┼čma konumuz olan G├ólle Han─▒, bu─čday pazar─▒ ve d├╝kk├ónlar da vak─▒f gelirleri aras─▒nda g├Âsterilmi┼č ve gelirleri toplayan g├Ârevliye iki dirhem, k├ótibine de iki dirhem verilmesi uygun g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Han ve ├ževresinin bir b├╝t├╝n olarak ele al─▒nmas─▒ ve vakfedilmesi, bu b├Âlgenin bu─čday pazar─▒ olarak planl─▒ bir ┼čekilde yap─▒land─▒r─▒ld─▒─č─▒na i┼čaret eder. G├╝n├╝m├╝zde bu b├Âlgede h├ólen zahire esnaf─▒ bulunmaktad─▒r. Buna kar┼č─▒n, vakfiyede herhangi bir yerin tamir ve bak─▒m i┼čleri i├žin devaml─▒ bir mimar personel istihdam edilmemi┼čtir. Bunun yerine k├Âpr├╝, suyollar─▒ ve ├že┼čme tamirlerinin yap─▒lmalar─▒ istenmi┼č ve bu ustalara g├╝nl├╝k yevmiye tahsis edilmi┼čtir. Bu─čday pazar─▒nda bina eyledi─či ├že┼čmenin tamircisine ÔÇťkendisine verilen vazifeyi ifa etmek ve AllahÔÇÖtan korkarak tembellikten ka├ž─▒nmas─▒ ┼čart─▒ ileÔÇŁ iki dirhem ├╝cret bi├žilmi┼čtir (VGMA nr.585, s.16).

Mimari faaliyetler i├žin ba┼čkent d─▒┼č─▒ndaki ┼čehirlerde eyalet mimarl─▒klar─▒, daha k├╝├ž├╝k yerle┼čimlerdeki imar faaliyetleri i├žinse b├Âlge mimarl─▒klar─▒ ihdas edilmi┼č ve bu ki┼čilere t─▒mar verilmi┼čtir. Cengiz Orhonlu bu konudaki kay─▒tlar─▒n 16. y├╝zy─▒lda ba┼člad─▒─č─▒n─▒ ifade etmektedir (Orhonlu, 1981: 14). ┼×ehir mimarlar─▒ ile ilgili ilk tayinlerde b├Âlgeler geni┼č tutulmu┼č, daha sonra b├Âlgelere ayr─▒lm─▒┼čt─▒r (Orhonlu, 1981: 17). B├Âlgelerin k├╝├ž├╝k ├Âl├žeklere ayr─▒lmas─▒, y├Ânetim kolayl─▒─č─▒ sa─člayabilmek ad─▒na yap─▒lm─▒┼č olmal─▒d─▒r. Faaliyetler kad─▒ ile merkez idare aras─▒nda yaz─▒┼čmalarla i┼čledi─činden, merkez ta┼čra faaliyetlerine de h├ókimiyet olu┼čturmu┼čtur.

BursaÔÇÖda bulunan mimarlar, ─░stanbulÔÇÖda mimarba┼č─▒ taraf─▒ndan tayin edilmekteydi. Bursa mimarba┼č─▒s─▒ BursaÔÇÖn─▒n d─▒┼č─▒nda Mudanya, Kite, ─░neg├Âl b├Âlgelerinin de mimarl─▒k faaliyetlerinden sorumluydu. G├Ârevleri aras─▒nda bina yap─▒lacak arazi ke┼čifleri, binalarda ├žal─▒┼čacak usta-i┼č├ži temini ve binalar─▒n bitimine kadar i┼čin do─čru ve kaliteli yap─▒lmas─▒n─▒n sorumlulu─ču yer al─▒yordu (Kepecio─člu, 2009: 197). B├╝y├╝k ├Âl├žekli miri yap─▒larda ├╝st d├╝zey devlet g├Ârevlileri bina emini s─▒fat─▒yla t├╝m harcama ve muhasebe kalemlerinden sorumluydu (Yenal, 2011: 39-40).

13 Zilhicce 1100 (28 Eyl├╝l 1689) tarihli bir belgeden Bursa, Gemlik, Yeni┼čehir, Mudanya ve ─░neg├Âl b├Âlgesinde bir mimar tayin edildi─či ve bunun hassa mimarl─▒k vek├óleti olarak yetkilendirildi─či yazmaktad─▒r. 18. y├╝zy─▒lda ise daha k├╝├ž├╝k kazalara yap─▒lan mimar atamalar─▒ sonucunda, b├Âlgenin en tecr├╝beli mimar─▒ o b├Âlgenin ÔÇťmimarba┼č─▒ÔÇŁ kabul edilmekteydi (Orhonlu, 1981: 17-18). Evahir-i Zilkade 1030 (Eyl├╝l 1621) tarihli bir belgede ise ÔÇťmahruse-i BursaÔÇÖda vaki olan miri bina ve evkaf-─▒ selatin vesayir ebniyenin berat-─▒ ┼čerifimle M├╝tehamminli─či hidmetinde ikenÔÇŁ ifadelerinde binalarla ilgili bir eksper g├Ârevi g├Âren mimarba┼č─▒n─▒n merkezden tayin edilerek g├Ârevde kald─▒─č─▒ ve kad─▒ vas─▒tas─▒ ile ─░stanbul ├╝zerinden atamalar─▒n ger├žekle┼čti─či g├Âr├╝lmektedir (D├╝ndar, 2011: 21).

├çal─▒┼čmam─▒z─▒n ilk b├Âl├╝m├╝nde belirtti─čimiz ├╝zere yerel mimarlar, yap─▒lar─▒n kendilerinden ├Ânce yap─▒lan binalara da uyumu konusunda daha tecr├╝beli ve serbesttiler. Bu nedenle yerel mimar ve ustalar binalar─▒n yap─▒m─▒nda yetkilendirilerek etkin kullan─▒ld─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir.

Bunun d─▒┼č─▒nda ├žal─▒┼čmam─▒z─▒n ana konusu olan G├ólle Han─▒ÔÇÖna ili┼čkin 10 Cemaziyelahir 1031 (22 Nisan 1622) tarihli bir kay─▒t ├╝zerinden ÔÇťOl medinede Hassa mimar─▒ olan ├ťstad Fazl─▒ ├çavu┼čÔÇÖun ba┼čkanl─▒─č─▒nda bir heyet kurularak han─▒n tamir ke┼čfi yap─▒lm─▒┼čt─▒r. ├ľzellikle han─▒n tavan─▒ tamir edilmi┼čtirÔÇŁ, ifadeleri BursaÔÇÖda ┼čehir mimarlar─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda bir hassa mimar─▒n─▒n g├Ârev yapt─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir (D├╝ndar, 2011: 21, B┼×S B90 s.12, Resim 8).

Resim 8: B┼×S B90 s.12. (22 Nisan 1622)

K├ómil Kepecio─člu, Bursa ile ilgili yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rmalarda, sicillere dayanarak BursaÔÇÖda ├žal─▒┼čan baz─▒ mimarlar─▒n da isimlerini zikretmektedir. Kepecio─čluÔÇÖnun listesi 1349-1765 y─▒llar─▒ aras─▒n─▒ i├žermektedir. 1503 tarihinde ÔÇťMimar Abdullah o─člu Sinan: Ulucami pencerelerini tamir etmi┼čtir, (me┼čhur Mimar Sinan)ÔÇŁ olarak kaydetti─či isim Kepecio─čluÔÇÖna g├Âre Mimar SinanÔÇÖd─▒r ve Bursa Ulucami pencerelerinin tamirinde ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r (Kepecio─člu, 2009: 197). Ancak Sinan 1490 do─čumludur ve Kepecio─čluÔÇÖnun verdi─či tarihte 13 ya┼č─▒ndad─▒r; hen├╝z ustal─▒k/mimarl─▒k ya┼čam─▒na ba┼člamam─▒┼čt─▒r. Dolay─▒s─▒yla Kepecio─čluÔÇÖnun bahsetti─či Sinan ba┼čkas─▒ olmal─▒d─▒r.

G├ólle Han─▒ÔÇÖn─▒n yap─▒m y─▒llar─▒ olarak Semiz Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n sadrazaml─▒k makam─▒nda bulundu─ču 1561-1565 y─▒llar─▒n─▒ vermi┼čtik. Hassa ba┼č mimar─▒ Sinan A─čaÔÇÖn─▒n ├Âzellikle ta┼čra yap─▒lar─▒nda yerel mimarlar─▒ kulland─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝rsek, BursaÔÇÖda o d├Ânemde Mimar H─▒z─▒r o─člu Veli g├Ârev yapmaktad─▒r (Kepecio─člu, 2009: 199).

3.De─čerlendirme ve Sonu├ž

Sadrazam Semiz Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n vak─▒flar─▒na gelir elde etmek amac─▒yla, kentin tah─▒l ticareti b├Âlgesinin de yenilenmesi ihtiyac─▒ g├Âz ├Ân├╝ne al─▒narak, akar olarak in┼ča ettirdi─či G├ólle Han─▒ Mimar SinanÔÇÖ─▒n Hassa mimarba┼č─▒ oldu─ču d├Ânemde yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

Ancak yap─▒ya ili┼čkin birincil kay─▒t ve bizden ├Ânceki ara┼čt─▒rmalar─▒n azl─▒─č─▒ bir├žok soruyu da beraberinde getirmektedir. Bu nedenle yap─▒ya ili┼čkin ikinci ara┼čt─▒rmam─▒zda ├Âncelikle SinanÔÇÖ─▒n kervansaray ├╝slubunu ele ald─▒k. Buna g├Âre Sinan yap─▒lar─▒, ┼čehir i├žinde yap─▒lan k├╝lliye kervansaraylar─▒, yollar ├╝zerinde in┼ča edilen menzil k├╝lliyelerine ait kervansaraylar ve ┼čehir i├ži m├╝stakil kervansaraylar olarak ayr─▒lmaktad─▒r. Ancak ├žal─▒┼čma konumuz G├ólle Han─▒ m├╝stakil bir yap─▒ oldu─čundan di─čer m├╝stakil yap─▒larla kar┼č─▒la┼čt─▒rmak gerekecektir. Kervansaraylara ait plan tipleri standart bir ┼čablon olu┼čturmamakta, kendi i├žlerinde bir geli┼čim g├Âstermektedir. Planlar, ikiden fazla tekrar etmemektedir. Tekil yap─▒ olanlar d├óhil, ticaret yap─▒labilecek noktalarda konu┼članm─▒┼člard─▒r. Ayr─▒ca baz─▒ yap─▒larda cadde cepheli k─▒s─▒mlar─▒na d├╝kk├ónlar yerle┼čtirilerek hem kervansaray─▒n k├╝tlesel ta┼č yap─▒s─▒ zarifle┼čtirilmi┼č, hem de al─▒┼č-veri┼č mek├ónlar─▒ olu┼čturulmu┼čtur.

T├╝m yap─▒larda arazi durumu g├Âz ├Ân├╝nde tutularak planlama yap─▒lm─▒┼čt─▒r. K├╝lliyelerde arazinin durumuna ve di─čer fonksiyonlardaki yap─▒lar─▒n birbiri ile etkile┼čimine g├Âre kervansaraylar ┼čekil ve yer de─či┼čtirmi┼čtir. Merkezden uzak ta┼čra yap─▒lar─▒nda yerel malzeme kullan─▒m─▒, ┼čehrin dokusu ve geleneksel mimarinin de─či┼čmemesi istendi─činden yerel ustalar─▒n serbest ├žal─▒┼čmas─▒na izin verilmi┼čtir. Buna kar┼č─▒n atamalar merkezin iste─či ve onay─▒ do─črultusunda yap─▒lmakta ve bu ekol├╝ s├╝rd├╝rmektedir.

Bursa G├ólle Han─▒ da kendinden ├Ânce in┼ča edilmi┼č BursaÔÇÖn─▒n bir├žok han─▒ gibi a├ž─▒k avlulu ve iki katl─▒d─▒r. Ancak yol ve cephe durumuna uyum dikkate al─▒nm─▒┼č olmal─▒ ki, d├╝zg├╝n dikd├Ârtgen bir plana sahip de─čildir. Ta┼č-tu─čla i┼č├žili─či kullan─▒lmas─▒ dolay─▒s─▒yla ┼čehir dokusuna uygun malzeme kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░ki cepheli han─▒n uzun kenar─▒ bir caddeyi, k─▒sa kenar─▒ ise di─čer bir giri┼č bulundu─ču 1278 (1861) tarihli Suphi Bey haritas─▒nda g├Âr├╝lmektedir. Cadde cepheli k─▒s─▒mlar ticari fonksiyonun artmas─▒ amac─▒yla yap─▒lm─▒┼č olmal─▒d─▒r.

Han─▒n mimar─▒n─▒ tespitine y├Ânelik olarak da ┼čehir mimarlar─▒n─▒n ta┼čra eserlerindeki etkinli─či BursaÔÇÖdaki ┼čehir mimarlar─▒n─▒ ele almam─▒z─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. B├Âylelikle ula┼čt─▒─č─▒m─▒z bilgilerle g├╝├žl├╝ olas─▒l─▒klar ├╝zerinden mant─▒ksal ├ž─▒kar─▒mlar yaparak, kesine yak─▒n sonu├žlar elde etmi┼č olduk.

Buna g├Âre SinanÔÇÖ─▒n ├Ânc├╝l├╝─č├╝nde te┼čkilatlanan ve imparatorlu─čun en parlak devirlerinden biri olan 16. y├╝zy─▒l Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde, BursaÔÇÖda yap─▒lan G├ólle Han─▒ i├žin ┼čehir mimarlar─▒n─▒n etkisi, b├Âlgesel mimariye uyumun da varl─▒─č─▒ g├Âz ├Ân├╝ne al─▒narak, kendini g├Âstermektedir. Ancak sicillerde yer alan ┼čehirde bir hassa mimar─▒n─▒n bulunmas─▒ merkez-ta┼čra te┼čkilat─▒ ortak bir ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ ortaya ├ž─▒karmaktad─▒r. Bu d├Ânemde bahsetti─čimiz kadro azl─▒─č─▒na ra─čmen, yap─▒ say─▒s─▒n─▒n fazla olu┼ču, mimar ba┼č─▒n─▒n daha ├žok idari y├Ânde g├╝├žl├╝ bir y├Ânetim sergiledi─čini de akla getirmektedir. Yap─▒n─▒n banisinin etkin y─▒llar─▒n─▒n 1561-1565 olmas─▒ bu d├Ânemde BursaÔÇÖda ┼čehir mimar─▒ olarak g├Ârev yapan H─▒z─▒r o─člu VeliÔÇÖyi i┼čaret etmektedir. G├Âr├╝n├╝┼če g├Âre; Sinan padi┼čah ve padi┼čah─▒n birinci derecede yak─▒nlar─▒ – ailesi i├žin yap─▒lar ├╝retirken, ta┼čra ┼čehirlerinde organize olmu┼č mimar/usta toplulu─ču da belirli standartlara g├Âre in┼čaat yapmaktayd─▒.

Bilgi Notu

Makale ara┼čt─▒rma ve yay─▒n eti─čine uygun olarak haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r. Yap─▒lan bu ├žal─▒┼čma etik kurul izni gerektirmemektedir.
Yazarlar ├žal─▒┼čmaya ortak katk─▒ sa─člam─▒┼č ve yazarlar aras─▒nda herhangi bir ├ž─▒kar ├žat─▒┼čmas─▒ bulunmamaktad─▒r.

Kaynak├ža

Ar┼čiv Belgeleri

  • BOA A DVNSMHM d. 49 480, (17 Haziran 1583).
  • BOA A. DVNSMHM d. 12-709, (27 Haziran 1571).
  • BOA KK, Ru├╗s d. 225 18, (26 May─▒s 1572).
  • B┼×S B90 s. 12, (22 Nisan 1622).
  • Semiz Ali Pa┼ča Vakfiyesi, VGMA nr.585, s. 16.

Yay─▒nlar

  • A├žk─▒l, ├ç. N. (2008). R├╝stem Pa┼ča Kervansaray─▒. T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ ─░sl├óm Ansiklopedisi i├žinde (290-291. ss.), XXXVI, T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒.
  • Ahunbay, Z. (1989). Mimar SinanÔÇÖ─▒n ┼čehirci y├Ân├╝. Vak─▒f Haftas─▒, T├╝rk Vak─▒f Medeniyeti ├çer├ževesinde Mimar Sinan ve D├Ânemi Sempozyumu (5-11 Aral─▒k 1988, ─░stanbul) i├žinde (131-139. ss.), Vak─▒flar Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ Yay─▒nlar─▒.
  • Akkaya, T. (2007). P├«r├« Mehmed Pa┼ča K├╝lliyesi. T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ ─░sl├óm Ansiklopedisi i├žinde (282-283. ss.) XXXIV, T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒.
  • Alkan, F. & Yava┼č, D. (2019). BursaÔÇÖn─▒n Tah─▒l Pazar─▒ ve G├ólle Han─▒. Uluda─č ├ťniversitesi Fen-Edebiyat Fak├╝ltesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(37), 659-687.
  • Bak─▒rer, ├ľ. (1973). Vakfiyelerde binalar─▒n tamirat─▒ ile ilgili ┼čartlar ve bunlara uyulmas─▒. Vak─▒flar Dergisi, (X), 113-126.
  • Baykal, K. (1993). Bursa ve an─▒tlar─▒. H├ókimiyet Matbaas─▒.
  • Cantay, G. (1986). Sinan K├╝lliyelerinde kervansaray planlamas─▒. Uluslararas─▒ T├╝rk ve ─░slam Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi (28 Nisan-2 May─▒s 1986) i├žinde (87-103. ss.), II, ─░T├ť ─░n┼čaat Fak├╝ltesi Matbaas─▒.
  • Cantay, G. (1988). Kervansaraylar. S. Bayram (Haz.), Mimarba┼č─▒ Koca Sinan: Ya┼čad─▒─č─▒ ├ça─č ve Eserleri 1 i├žinde (369-392. ss.), Vak─▒flar Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ Yay─▒nlar─▒.
  • Cantay, G. (2002). T├╝rk mimarisinde k├╝lliye. H. C. G├╝zel vd. (D├╝z.) T├╝rkler Ansiklopedisi i├žinde (836-853. ss.), 7, Yeni T├╝rkiye Yay─▒nlar─▒.
  • Ceco, S. (2012). ─░stanbulÔÇÖun 100 han─▒. ─░stanbul B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi Yay─▒nlar─▒.
  • ├ç─▒nary─▒lmaz, N. E. (2018). Karak├Ây Kur┼čunlu Han. Toplumsal Tarih Dergisi, (298), 18-22.
  • Da─čl─▒, Y. & Kahraman, S. A. (2008). G├╝n├╝m├╝z T├╝rk├žesiyle Evliy├ó ├çelebi Seyahatnamesi. Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒.
  • De Osa, V. (1982). Sinan: The Turkish Michelangelo, a biographical novel. Vantage Press Inc.
  • Develi, H. (2003). Sai Mustafa ├çelebi yap─▒lar kitab─▒ TezkiretÔÇÖ├╝l B├╝nyan ve TezkiretÔÇÖ├╝l Ebniye. Ko├ž K├╝lt├╝r Sanat Tan─▒t─▒m.
  • D├╝ndar, A. (1999). Osmanl─▒ Mimarisinde ┼čehir mimarlar─▒. G. Eren, K. ├çi├žek, C. O─čuz (Ed.), Osmanl─▒, K├╝lt├╝r ve Sanat i├žinde (227-235. ss.), 10, Yeni T├╝rkiye Yay─▒nlar─▒.
  • D├╝ndar, A. (2011). Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde mimarl─▒k ve mimarlar. Yay─▒nevi Yay─▒nc─▒l─▒k.
  • Ergen├ž, ├ľ. (2014). y├╝zy─▒l sonlar─▒nda Bursa. TTK Yay─▒nlar─▒.
  • Eri┼č, ─░., Y├╝zero─člu, U., Demir, N. (2013). Atik Valide Sultan K├╝lliyesi 2011-2013 y─▒llar─▒ restorasyonu ve uygulamalar─▒. Restorasyon Y─▒ll─▒─č─▒ Dergisi, (6), 99-114.
  • Gabriel, A. (2010). Bir T├╝rk ba┼čkenti Bursa. 1, Osmangazi Belediyesi Yay─▒nlar─▒.
  • G├╝ne┼č, G. A. (2014). Hassa Mimarlar Oca─č─▒ ve Mimar Sinan. Tarih Okulu Dergisi (TOD), 7(XVII), 375-391.
  • G├╝ran, C. (1978). T├╝rk hanlar─▒n─▒n geli┼čimi ve ─░stanbul hanlar─▒ mimarisi. Vak─▒flar Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝.
  • Harmankaya Ak├ž─▒l, N. ├ç. (2018). Mimar Sinan camilerinde sembolizm ├╝zerine bir de─čerlendirme. Sanat Tarihi Y─▒ll─▒─č─▒, (27), 1-37.
  • ─░nalc─▒k, H. (2012). Devlet-i ÔÇśAliyyeOsmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ├╝zerine ara┼čt─▒rmalar-─▒, Kl├ósik D├Ânem (1302-1606): siyasal, kurumsal ve ekonomik geli┼čim. ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒.
  • Kahraman, N. & Ar─▒kan, R. (2017). ─░stanbulÔÇÖu AnadoluÔÇÖya ba─člayan kadim yol ├╝zerinde tarihi bir yap─▒: Lefke R├╝stempa┼ča Kervansaray─▒. Akademik Sosyal Ara┼čt─▒rmalar Dergisi, 5(46), 223-233.
  • Kan├žal-Ferrari, N. (1997). Han Camii. T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ ─░sl├óm Ansiklopedisi i├žinde (518-519. ss.), XV, T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒.
  • Kepecio─člu, K. (1934). Bursa hanlar─▒. Bursa Halkevi.
  • Kepecio─člu, K. (2009). Bursa k├╝t├╝─č├╝. 3, Bursa B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi Yay─▒nlar─▒.
  • Kolay, ─░. & ├çelik, S. (2007). Malzeme ve teknoloji. S. M├╝layim (Ed.), Bir ┼×aheser S├╝leymaniye K├╝lliyesi i├žinde (125-147. ss.), K├╝lt├╝r ve Turizm Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒.
  • M├╝derriso─člu, M. F. (1993). 16. y├╝zy─▒lda Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda in┼ča edilen menzil k├╝lliyeleri. (Yay─▒mlanmam─▒┼č doktora tezi). Ankara: Hacettepe ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝.
  • M├╝layim, S. (2009). Sinan. T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ ─░sl├óm Ansiklopedisi i├žinde (225-227. ss.), XXXVII, T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒.
  • Necipo─člu, G. (2013). Sinan ├ža─č─▒: Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda mimari k├╝lt├╝r. ─░stanbul Bilgi ├ťniversitesi Yay─▒nlar─▒.
  • Orhonlu, C. (1981). ┼×ehir mimarlar─▒. Osmanl─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, (II), 1-30.
  • ├ľzcan, A. (1988). Mimar SinanÔÇÖa sipari┼čte bulunanlar. Mimarba┼č─▒ Koca Sinan Ya┼čad─▒─č─▒ ├ça─č ve Eserleri 1 i├žinde (131-145. ss.), Vak─▒flar Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ Yay─▒nlar─▒.
  • S├Ânmez, Z. (1988). Mimar Sinan ve Hassa Mimarlar─▒ Oca─č─▒. Z. S├Ânmez (Haz.), Mimar Sinan D├Ânemi T├╝rk Mimarl─▒─č─▒ ve Sanat─▒, T├╝rkiye ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒.
  • S├Âzen, M. (1988). ┼×ehircilik ve mimarl─▒kta evrenselli─čin simgesi: Mimar Sinan ├╝zerine. T├╝rkiyemiz Dergisi, (54), 2-10.
  • Tanman, B. (2010). S├╝leymaniye K├╝lliyesi. T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ ─░sl├óm Ansiklopedisi i├žinde (119-121. ss.), XXXVIII, T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒.
  • Turan, ┼×. (1963). Osmanl─▒ te┼čkil├ót─▒nda hassa mimarlar─▒. Ankara ├ťniversitesi Dil ve Tarih-Co─črafya Fak├╝ltesi Tarih B├Âl├╝m├╝ Tarih Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, 1(1), 155-202.
  • Yava┼č, D. (2021). Manisa Muradiye Camii. E. G├╝lsoy (Ed.), Sultan III. Murad D├Ânemi ve Bursa i├žinde (427-442. ss.), Osmangazi Belediyesi Yay─▒nlar─▒.
  • Yenal, E. (2011). Osmanl─▒ (ba┼č) kenti: Bursa. Bursa B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi Yay─▒nlar─▒.
  • Y─▒lmaz, ─░. (2017). Klasik Osmanl─▒ D├Âneminde vak─▒f yap─▒lar─▒n korunmas─▒nda onar─▒m a┼čamalar─▒. Osmanl─▒ Medeniyeti Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, 3(4), 36-60.
  • Y├╝ksel, ─░. A. (1995). Sadrazam R├╝stem Pa┼čaÔÇÖn─▒n vak─▒flar─▒. Ekrem Hakk─▒ Ayverdi Hat─▒ra Kitab─▒ i├žinde (219-281. ss.), ─░stanbul Fetih Cemiyeti Yay─▒nlar─▒.
  • Y├╝ksel, ─░. A. (2004). Osmanl─▒ mimarisinde Kanuni devri. 6, ─░stanbul Fetih Cemiyeti Yay─▒nlar─▒.

─░nternet Kaynaklar─▒

G├Ârsel Kaynaklar

 

D─░PNOTLAR

* ┬áDr. ├ľ─čr. ├ťyesi, Bursa Uluda─č ├ťniversitesi Fen-Edebiyat Fak├╝ltesi Sanat Tarihi B├Âl├╝m├╝, Bursa / T├ťRK─░YE, [email protected]

** ┬áUzman Sanat Tarih├žisi, Bursa B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi, Bursa / T├ťRK─░YE, [email protected]

[1] Yava┼č, D. & Alkan, F. (2022). Bursa G├ólle Han─▒ÔÇÖn─▒n mimar─▒ Koca Sinan m─▒?.
Uluda─č ├ťniversitesi Fen-Edebiyat Fak├╝ltesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(43)

 

Fikret ALKAN

1981 y─▒l─▒nda BursaÔÇÖda do─čdu. Lisans ├Â─čretimini Adnan Menderes ├ťniversitesi Klasik Arkeoloji ve Sanat Tarihi B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde 2005 y─▒l─▒nda; y├╝ksek lisans─▒n─▒ 2019 y─▒l─▒nda Uluda─č ├ťniversitesi Sanat Tarihi B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde tamamlad─▒. 2012 y─▒l─▒ndan beri Bursa B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi M├╝zeler ┼×ube M├╝d├╝rl├╝─č├╝ÔÇÖnde arkeolog olarak ├žal─▒┼čmay─▒ s├╝rd├╝rmektedir. Mesleki birikimleri ile bir├žok ulusal ve uluslararas─▒ sempozyumda bildirileri bulunan Alkan; yerel dergiler ve yerel bas─▒nda k├Â┼če yazarl─▒─č─▒ yaparak yaz─▒m hayat─▒n─▒ s├╝rd├╝rmektedir. Ayr─▒ca Bursa B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi M├╝zelerinde Ar-ge tak─▒m─▒ faaliyetleri, kalite birimi ve m├╝ze kurulum ├žal─▒┼čmalar─▒nda ve K├╝lt├╝r AkademisiÔÇÖnde ÔÇťArkeolojiÔÇŁ ile ÔÇť┼×ehir K├╝lt├╝r├╝ ve MimariÔÇŁ derslerinde e─čitmen olarak da g├Ârev yapmaktad─▒r. Bursa Eski Eserleri Sevenler Kurumu, Bursa Kent Konseyi, Arkeologlar Derne─či, T├╝rk K├╝t├╝phaneciler Derne─či, G├Ân├╝ll├╝ Hareketi Derne─či gibi ├žok say─▒da sivil toplum kurulu┼čunda aktif g├Ârev almakta ve proje ├╝retmektedir. Ayn─▒ zamanda arkeolojihaber isimli internet sitesi ve sosyal medya hesaplar─▒n─▒n bilimsel dan─▒┼čmanl─▒─č─▒n─▒ yapmaktad─▒r. Eposta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Ayazini Meryem Ana Kilisesi’ndeki O─čuz Boyu Damgalar─▒

Ayazini Meryem Ana Kilisesi’ndeki O─čuz Boyu Damgalar─▒

├ľmer Faruk D─░N├çEL, 23 May─▒s 2023
Genlerimizin Yolculu─ču

Genlerimizin Yolculu─ču

Haber Merkezi, 23 May─▒s 2023
BursaÔÇÖn─▒n de─čeri Necatibey K─▒z Meslek Lisesi’nden mezun olmak

BursaÔÇÖn─▒n de─čeri Necatibey K─▒z Meslek Lisesi’nden mezun olmak

Nurdan Çakır TEZGİN, 23 Mayıs 2023
├çelik Palas’─▒n ard─▒ ormanl─▒kt─▒ bir zamanlar

├çelik Palas’─▒n ard─▒ ormanl─▒kt─▒ bir zamanlar

Nurdan Çakır TEZGİN, 23 Mayıs 2023
Su Ar─▒tman─▒n K├╝lt├╝r Tarihi

Su Ar─▒tman─▒n K├╝lt├╝r Tarihi

─░rfan YALIN, 23 May─▒s 2023
Zekeriya Efendi 1880-1955

Zekeriya Efendi 1880-1955

Haber Merkezi, 26 Nisan 2023
Malt, Bira ve AnadoluÔÇÖda ─░├žki

Malt, Bira ve AnadoluÔÇÖda ─░├žki

├ľzdenbekir KARAKA┼×, 11 Mart 2023
Gazi’nin Stadyumu

Gazi’nin Stadyumu

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Ben ┼×eyh Bedreddin

Ben ┼×eyh Bedreddin

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Anadolu ve T├╝rkler

Anadolu ve T├╝rkler

Tahsin ┼×─░M┼×EK, 26 ┼×ubat 2023
Sabunun 6 Bin Y─▒lll─▒k Tarihi

Sabunun 6 Bin Y─▒lll─▒k Tarihi

─░rfan YALIN, 25 ┼×ubat 2023