Bursa’da Elektri─čin Tarihsel Geli┼čimi

Bursa’da Elektri─čin Tarihsel Geli┼čimi

M├╝min CEYHAN

BulgaristanÔÇÖ─▒n Filibe ┼čehrinde 1948 y─▒l─▒nda do─čdu. Ailesiyle birlikte 1949ÔÇÖda g├Â├ž ederek BursaÔÇÖya yerle┼čti. Y─▒ld─▒r─▒m ─░lkokuluÔÇÖnu, Bursa Erkek Sanat Enstit├╝s├╝ Elektrik B├Âl├╝m├╝n├╝ ÔÇÖn├╝ tamamlad─▒ktan sonra, ─░stanbulÔÇÖda Y─▒ld─▒z Teknik ├ťniversitesi Elektrik M├╝hendisli─či Fak├╝ltesinden mezun oldu.
Bir s├╝re kamuda g├Ârev yapt─▒, 1979 y─▒l─▒ndan buyana serbest ├žal─▒┼č─▒yor. TMMOBÔÇÖda g├Ârev ald─▒. 1995ÔÇÖte kurulan Bursa ├ça─čda┼č E─čitim KooperatifiÔÇÖnin (├çEK) 23 kurucusundan biri oldu. Bu E─čitim ├Ârg├╝tlenmesi Atat├╝rk ilke ve devrimlerini, laik ve bilimsel e─čitimi ortak payda olarak kabul eden ilk ve ├Ârnek bir model oldu. ├çEKÔÇÖin 2004-2010 y─▒llar─▒ aras─▒nda ├╝├ž d├Ânem y├Ânetim kurulu ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapt─▒.
Kurucular─▒ndan oldu─ču Bursa Defter grubu, Bursa Defteri DergisiÔÇÖnin yan─▒ s─▒ra Bursa AnsiklopedisiÔÇÖnin yay─▒nlanmas─▒nda aktif rol ├╝stlendi.
M├╝min Ceyhan Bursa Kent K├╝lt├╝r├╝ Ara┼čt─▒rma K├╝t├╝phanesinin kurucusudur. Entelekt├╝el birikimini Atat├╝rk ilke ve devrimleri ile gen├ž nesiller yeti┼čtiren ├çEK ile ilgili faaliyetlere ve Bursa ile ilgili yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rma ve yazd─▒─č─▒ yaz─▒lara aktarmaktad─▒r.
E-Posta: mceyhan@temsamuhendislik.com
M├╝min CEYHAN

Latest posts by M├╝min CEYHAN (see all)

Teknolojiyi ihtiya├žlar─▒n m─▒ yoksa merak─▒n m─▒ geli┼čtirdi─či ba┼čl─▒ ba┼č─▒na ayr─▒ bir konu olmakla birlikte ba┼č d├Ând├╝r├╝c├╝ bir h─▒zda teknolojik geli┼čmelerin ya┼čand─▒─č─▒ ve ya┼čam─▒m─▒z─▒ yeniden bi├žimlendirdi─či a├ž─▒k bir ger├žek. ┼×├╝phesiz elektri─čin ke┼čfi de, insan─▒n hem ihtiyac─▒n─▒n, hem de sonu gelmez merak─▒n─▒n sonucu olarak ger├žekle┼čmi┼č┬ştir.

G├╝n├╝m├╝zde teknolojik geli┼čmelerin motor g├╝c├╝n├╝n elektrik oldu─ču yads─▒nmaz bir ger┬ş├žek. Elektri─čin ke┼čfedilmesinden bu yana tek┬şnolojide b├╝y├╝k geli┼čmeler olmu┼čtur. Elekt┬şri─čin ├Âzellikle g├╝nl├╝k ya┬ş┼čam ├╝zerindeki etkisi b├╝y├╝k bir h─▒zla artm─▒┼č ve artmaya da devam etmektedir. Art─▒k elektriksiz bir ya┼čam─▒n d├╝┼č├╝n├╝lemedi─či bir noktaday─▒z. ├ľrne─čin ileti┼čimin g├╝n├╝m├╝zde ula┼čt─▒─č─▒ a┼čaman─▒n arkas─▒ndaki giz┬şli g├╝├ž hi├ž ┼č├╝phesiz elektriktir. Bug├╝n geli┼čen hangi sanayi dal─▒n─▒ al─▒rsan─▒z al─▒n, elektri─čin ├Ânemli pay─▒n─▒ yok sayamazs─▒n─▒z. Dev makine┬şlerin, santrallerin, haberle┼čme ┼čebekelerinin, mikroi┼člemci ve bilgisayar gi┬şbi ├ža─čda┼č t├╝m teknolojik ara├žlar─▒n ├žal─▒┼čmas─▒n┬şda elektrik ba┼črol├╝ oynamaktad─▒r.

Ama ┼č├╝phesiz g├╝nl├╝k ya┬ş┼čamda en ├žok etkilendi─čimiz ÔÇťayd─▒nlatmaÔÇŁd─▒r. Elektrik enerjisi; kullan─▒m kolayl─▒─č─▒, istenildi─či anda di─čer enerji t├╝rlerine d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lebilmesi gibi temel ├Âzellikleri nedeniyle de g├╝nl├╝k hayatta vazge├žilmez bir konumda yer almaktad─▒r. Bunlar─▒n yan─▒nda enerjinin verimli kullan─▒lmas─▒ i├žin ├Ânemli bir g├Âsterge olan enerji yo─čunlu─ču kavram─▒ ile birlikte t├╝ketim miktar─▒ halen ├╝lkelerin geli┼čmi┼člik d├╝zeyinin en ├Ânemli g├Âstergelerinden biri kabul edilmektedir. Bu yaz─▒da, insanl─▒─č─▒n en ├Ânemli harika bulu┼čunun genel bir tarih├žesi, genel kronolojisi ve BursaÔÇÖdaki geli┼čim s├╝reci incelenecektir.

Elektri─čin Tarihsel Geli┼čimine Genel Bir Bak─▒┼č

Bilindi─či kadar─▒yla uygulamada elektri─či ilk kullanan Frans─▒z bir askeri m├╝hendistir. Peturs Peregrinus, 1269 y─▒l─▒nda yerk├╝renin manyetik ├Âzellikle┬şrini kullanarak kuzey ve g├╝ney kutuplar─▒n─▒n yer┬şlerini belirledi. Malzeme konusunda kar┼č─▒la┼č─▒lan zorluklar ve konuya ilginin sadece manyetizma ile s─▒n─▒rl─▒ kalmas─▒ elektrik kullan─▒m─▒n─▒n, 16. Y├╝zy─▒lÔÇÖa kadar gecikmesine neden olmu┼čtur. ─░lk bilinen elektrik makinesi sa┬şy─▒labilecek bulu┼č, 1672ÔÇÖte GuerickeÔÇÖnin geli┼čtirdi─či s├╝rt├╝nme yoluyla elektrik ├╝reten ├╝rete├žtir.

Genelde b├╝t├╝n ilk d├Ânem ├žal─▒┼čmalar─▒ ÔÇťstatik elektrikÔÇÖ’ ├╝zerinedir. ├ľzelikle insan─▒n Orta├ža─č karanl─▒┬ş─č─▒ndan kurtularak ayd─▒nlanma ve ├Âzg├╝rle┼čme d├Ânemine girmesiyle, her alanda oldu─ču gibi elektrik alan─▒nda da art─▒k bulu┼člar arka arkaya birbirini izleyecektir.

1733ÔÇÖte Frans─▒z Charles Du FayÔÇÖin (+) ve (-) y├╝kleri ke┼čfetmesinin ard─▒ndan elektrikle ilgili bulu┼člar teorik ve pratik alanlarda h─▒zlanmaya ba┼člar.

1794ÔÇÖte ─░talyan Fizik├ži Alessandro Volta, ├žinko ve g├╝m├╝┼č plakalar aras─▒na tuz kar─▒┼č─▒ml─▒ s─▒v─▒ koyarak elektrik ak─▒m─▒ elde eder.

1800ÔÇÖte VoltaÔÇÖn─▒n tasar─▒m─▒ geli┼čtirilerek ilk ticari piller ├╝retilir.

1831ÔÇÖde Faraday (─░ngiltere) ve Henry (ABD), elektromanyetik indiksiyonu bulurdular. ─░lk elektrik generat├Âr├╝ ve motorunu icat ederler.

1832ÔÇÖde Pixi (Fransa), elle s├╝r├╝len 1 magnet, 2 sar─▒m, d├Ânen magnetÔÇÖi bulur; bir y─▒l sonra 1833ÔÇÖte Saxton (─░ngiltere), PixiÔÇÖnin bulu┼čunu per├žinler.

1834ÔÇÖte Clavhe (─░ngiltere) elle s├╝r├╝len magnetolar─▒n ilk ticari ├╝retimini yapar.

1851ÔÇÖde Millword (─░ngiltere) bir ba┼čka ma┬şkine (muhtemelen buhar makinesi) ile s├╝r├╝len magnet imal eder.

1851ÔÇÖde Heinrich Ruhmkorff, ├žift kat sar─▒ml─▒ ind├╝ksiyon bobinini bulur. Bu bulu┼č transformat├Âr├╝n geli┼čimine ├Ânderlik etmi┼čtir.

1863ÔÇÖte Holmes (─░ngiltere), dinamo-elektrik makinesine patentini al─▒r.

Elektrikle ayd─▒nlatman─▒n ilk belirtileri 19. Y├╝zy─▒lÔÇÖ─▒n ortalar─▒na do─čru ba┼člar.1840ÔÇÖlarda pil┬şlerin de geli┼čtirilmesi ile ilk lamba yapma giri┬ş┼čimleri ortaya ├ž─▒kar. Bu alanda ilk patent 1841ÔÇÖde, ikincisi de 1845ÔÇÖte al─▒n─▒r. Bu bulu┼člar─▒n kullan─▒l─▒r hale gelip ticari nitelik kazanmas─▒ ise 1870ÔÇÖleri buluyor ve sonras─▒nda art─▒k potansiyel bir piyasa olu┼čuyor. 1873ÔÇÖde elektrik enerjisinin enerji iletim hatlar─▒ ile iletilebilece─či ispat ediliyor.

─░lk bilinen Avrupa sistemi lamba olan Jablochkoff kandili, ParisÔÇÖteki bir Rus ordu men┬şsubu olan Paul JablochkoffÔÇÖa ait.

1876 y─▒l─▒nda ilk merkezi g├╝├ž istasyonu (iki f─▒r├žal─▒ dinamo) San FraniscoÔÇÖda hizmete giriyor ve bu g├╝├ž kayna─č─▒ 22 lambaya ak─▒m veriyor.

1879ÔÇÖda Edison karbon flamanl─▒ ilk lambay─▒ buluyor ve patent ba┼čvurusunda bulunuyor.

1880ÔÇÖde ilk genel kapal─▒ yer ayd─▒nlatmas─▒ Glasgow Posta┬şneÔÇÖsinde ger├žekle┼čtiriliyor.

1882ÔÇÖde D├╝nyan─▒n ilk merkezi g├╝├ž ├╝retim tesisi do─čru ak─▒m (DC) g├╝├ž sistemli The Pearl Street Station New YorkÔÇÖta Edison taraf─▒ndan a├ž─▒l─▒r.

1882ÔÇÖde WisconsinÔÇÖde ilk hidroelektrik santralinin a├ž─▒l─▒┼č─▒ yap─▒l─▒r.

1883ÔÇÖde Nikola Tesla, Tesla bobinini bulur. Bu, elektri─čin gerilimini d├Ân├╝┼čt├╝rebilecek ve uzak mesafelere iletmeyi kolayla┼čt─▒racak bir transformat├Âr olup TeslaÔÇÖn─▒n alternatif ak─▒m projesinin ├Ânemli bir aya─č─▒d─▒r.

1887ÔÇÖde Nikola Tesla, alternatif ak─▒m generat├Âr├╝n├╝ icat eder. B├Âylece elektrik enerjisi uzun mesafelere kolayl─▒kla iletilebilir hale gelir.

1900ÔÇÖlerin ba┼člar─▒ndan itibaren b├╝y├╝k ┼čir┬şketlerin i┼če el atmalar─▒ ve elekt┬şri─čin ayd─▒nlatmada kullan─▒m─▒n─▒n ba┼člamas─▒yla, elektrik g├╝c├╝ art─▒k tam anlam─▒yla ticaret konu┬şsu olmaya ba┼člar.

BursaÔÇÖda Elektri─čin 1906ÔÇÖda Ba┼člayan ├ľyk├╝s├╝

Avrupa ve Ameri┬şkaÔÇÖda uzun y─▒llar s├╝ren bir geli┼čims├╝reci sonun┬şda kullan─▒labilir hale gelen elektrik enerjisinin ├╝retimine, BursaÔÇÖda ilk olarak 1906ÔÇÖlarda giri┼čilmi┼čtir.

BursaÔÇÖda elektrikle ayd─▒n┬şlatma sisteminin tesisi ve tramvay i┼čletilmesine ait bir imtiyaz 24 Haziran 1906 tarihli s├Âzle┼čme esas─▒na g├Âre 28 Haziran 1906 tarihinde, 75 y─▒l s├╝reyle Bursa BelediyesiÔÇÖne ve┬şrilmi┼čtir. S├Âzle┼čme gere─či, Belediye imtiyaz ta┬şrihinden itibaren 28 ay i├žinde ya do─čru┬şdan do─čruya bir ┼čirket kurarak elektrikle ayd─▒n┬şlatmay─▒ sa─člayacak yada sahip oldu─ču imtiya┬şz─▒ bir ÔÇťanonim ┼čirketÔÇŁe devredecekti. Sonu├ž olarak Belediye, gerek├želeri a├ž─▒k├ža bilinmeyen bir ne┬şdenle sahip oldu─ču bu imtiyaz─▒, birtak─▒m kay─▒t ve ko┼čullar┬şa ba─čl─▒ olarak ─░┼čkodra e┼čraf─▒ndan Mehmet Ali A─ča isminde birisine vermi┼čtir. Bu ┼čah─▒sla Nafia Nezareti (Bay─▒nd─▒rl─▒k Bakanl─▒─č─▒) aras─▒n┬şda 28 Temmuz 1906 tarihin┬şde bir mukavele imzalanm─▒┼čt─▒r. Bilinmeyen ve belgelenemeyen bir ba┼čka neden┬şle bu imtiyaz devri ya uygun bulunmam─▒┼č ya da hayata ge├žirilememi┼čtir.

Daha sonra Bursa Belediyesi, gerek ilan ver┬şmek suretiyle gerek do─črudan yap─▒lan ba┼čvuru┬şlar─▒ de─čerlendirme yoluyla, sahip oldu─ču imti┬şyaz─▒ uygun bir ┼čirkete devredebilmek i├žin ├ža┬şl─▒┼čmalar yapm─▒┼čt─▒r. Bu s├╝re├žte, daha ├Ânceden ÔÇťBursa Elektrik ┼×irketiÔÇŁ ad─▒yla kurulmu┼č bulu┬şnan firma uygun g├Âr├╝lerek, Murahhas Aza M├Âs┬şy├ Kosta LodeÔÇÖye 4 Mart 1911 tarihinde devir i┼člemi yap─▒lm─▒┼č ve s├Âzle┼čme im┬şzalanm─▒┼čt─▒r. Ancak bu s├Âzle┼čme de yine ├╝lke ger├žeklerine ve ├ž─▒karlar─▒na uygun bulunmad─▒─č─▒ gerek├žesiyle bir s├╝re sonra Naf─▒a NezaretiÔÇÖnce iptal edilmi┼čtir.

Daha sonra Galata ─░nayet Han─▒ÔÇÖnda oturan Oripidi Mavromatis Efendi ad─▒nda bir ┼čah─▒s im┬ştiyaz─▒n devrine talip olmu┼č, Belediye ile g├Âr├╝┼č┬şme sonucu 12 Temmuz 1913 tarihli s├Âzle┼čme ile imtiyaz hakk─▒ bu ┼čahsa dev┬şredilmi┼č; s├Âzle┼čme tarihinden itibaren 28 ay i├žinde Bursa elektrik tesisat─▒n─▒n plan ve pro┬şjelerinin haz─▒rlanarak Naf─▒a Nez├óretiÔÇÖne sunu┬şlaca─č─▒ belirtilmi┼čtir. Bu arada s├╝re├ž i├žinde kar┼č─▒la┼č─▒lan g├╝├žl├╝kler, ├že┼čit┬şli a┼čamalardan ge├žilmesi ve yap─▒lan de─či┼čiklik┬şler dolay─▒s─▒yla, ├Âng├Âr├╝len s├╝re i├žinde bir ┼čirke┬şt kurulamam─▒┼č ve i┼čletmeye ge├žilememi┼č ol┬şmas─▒ g├Âz ├Ân├╝nde bulundurularak, 20 Haziran 1914 tarihli Pa┬şdi┼čah iradesi ile, imtiyaz s├╝resinin iki y─▒l daha uzat─▒lmas─▒ kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

Bursa Belediyesi ile Mavromatis Efendi ara┬şs─▒nda ba─č─▒tlanan s├Âzle┼čmede, imtiyaz hakk─▒ dev┬şredilmi┼č bulunan ├žekme(tramvay) ve ayd─▒nlatma hizmetleri i├žin gerekli olan elektrik g├╝┬şc├╝n├╝n ├╝retiminde ┼čehir i├žindeki akarsulardan yararlanabilme izni de verilmi┼čtir. Bu akarsu┬şlar─▒n ba┼čl─▒calar─▒Yenice, Nil├╝fer, Aras, Deli├žay olup; ─░znik G├Âl├╝ de yararlan─▒labilecek kaynak olarak yer alm─▒┼čt─▒r. Bu akarsulardan yararlanma hakk─▒n─▒n tan─▒n┬şm─▒┼č olmas─▒na kar┼č─▒n, y├╝klenici dilerse hizmet┬şler i├žin gerekli olan elektrik g├╝c├╝n├╝ k├Â┬şm├╝r, havagaz─▒, petrol gibi yak─▒tlardan da elde edebilecektir.

Ne var ki, daha sonra Nafia NezaretiÔÇÖnce ya┬şp─▒lan inceleme sonucu, akarsular aras─▒nda ─░znik G├Âl├╝ ile Nil├╝fer ├çay─▒ÔÇÖn─▒n da bulunmas─▒ baz─▒ tek┬şnik nedenlerden dolay─▒ sak─▒ncal─▒ g├Âr├╝lerek bu iki su kayna─č─▒ ile ilgili kullan─▒m hakk─▒n─▒n kal┬şd─▒r─▒lmas─▒ yoluna gidilmi┼č ve anla┼čmaya var─▒l┬şm─▒┼č olmal─▒ ki, 30 Temmuz 1914 tarihinde Mavromatis Efendi taraf─▒ndan Nafia NezaretiÔÇÖne, bu iki su kayna─č─▒ndan (Ni┬şl├╝fer Deresi, ─░znik G├Âl├╝) feragat etti─čini belir┬şten bir ba┼čvuru yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu anla┼čma da sa─č┬şlan─▒nca, bu ki┼činin imtiyaz─▒ devretti─či ÔÇťBursa Osmanl─▒ Anonim Elektrik ┼×irketiÔÇŁnin M├╝d├╝r├╝ M├Âsy├ ┼×arl Mar┼čal BursaÔÇÖya gelerek fabrika ve depo arsalar─▒ sat─▒n alm─▒┼čt─▒r.

Bu arada Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ├ž─▒kt─▒┬ş─č─▒ndan bo─čazlar kapanm─▒┼č, Avrupa ile ula┼č─▒m kesilmi┼čtir. Bu durum kar┼č─▒s─▒nda ┼čirketin sa┬şva┼č sonuna kadar s├Âzle┼čmenin uzat─▒lmas─▒na ili┼č┬şkin istemi uygun bulunarak, Nafia NezaretiÔÇÖnce, imtiyaz hakk─▒n─▒n, s├╝re tayin edilmeksizin Av┬şrupa yolu a├ž─▒lana dek ertelenmesine karar veril┬şmi┼čtir.

Ancak daha sonra, sava┼č─▒n sona ermesi bek┬şlenmeksizin 19 Mart 1916 tarihin┬şde, Belediye taraf─▒ndan ┼×irketÔÇÖin Vekili Mavromatis Efendi’ye noter kanal─▒yla, ÔÇťderhal i┼če ba┼č┬şlanmad─▒─č─▒ takdirde s├Âzle┼čmenin feshedilece─čiÔÇŁ ihbar─▒ yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Buna kar┼č─▒l─▒k ┼×irketÔÇÖin Fran┬şs─▒z avukatlar─▒, sava┼č─▒n devam etti─čini ve yat─▒r─▒m i├žin finansman sa─člamas─▒ beklenen ÔÇťPeriyeÔÇŁ Ban┬şkas─▒ÔÇÖn─▒n da bu yat─▒r─▒ma ilgisini sona erdirdi─čini bildirmi┼čtir. Bu durum nedeniyle s├Âzle┼čme kar┼č─▒l─▒kl─▒ ola┬şrak feshedilmi┼čtir.

─░lk Elektrik Motorlar─▒ ve ─░lk ┼×ebeke

Sava┼č nedeniyle ba┼č g├Âsteren petrol buhra┬şn─▒, belediyenin b├╝y├╝k zorluklarla ger├žekle┼čtir┬şmeye ├žal─▒┼čt─▒rd─▒─č─▒ ┼čehir ayd─▒nlatmas─▒n─▒ olanaks─▒z hale getirmi┼čtir. Bunun ├╝zerine Belediye Mecli┬şsi 3 Nisan 1916 tarihinde ┼čehrin elektrikle ayd─▒nlat─▒lmas─▒ i┼čini g├Âr├╝┼čmek ├╝zere bir kez daha toplanm─▒┼č ve ald─▒─č─▒ bir kararla bu konuda uzman olarak kabul etti─či Elektrik M├╝┬şhendisi Refik BeyÔÇÖi davet ederek onunla bir s├Âz┬şle┼čme yapm─▒┼čt─▒r.

S├Âzle┼čme gere─čince, 19 Ma┬şy─▒s 1916 tarihinde Cilimboz K├Âpr├╝s├╝ dolay─▒n┬şda bir yerde, k├Âm├╝rle ├žal─▒┼čan bir buharl─▒ maki┬şnenin d├Ând├╝rd├╝─č├╝ 110 voltluk bir dinamo ile ┼čehrin ayd─▒nlat─▒lmas─▒ i├žin ilk ├žal─▒┼čmalar ba┼čla┬şt─▒lm─▒┼čt─▒r. Ancak ├žal─▒┼čmalar ilerleyince, tesisin kuruldu─ču b├Âlge ile ┼čehrin u├ž yerle┼čim b├Âlgele┬şri olan ├çekirge ile Emirsultan aras─▒ndaki mesa┬şfenin uzak olu┼ču y├╝z├╝nden, bu gerilim seviyesindeki bir di┬şnamo ile ayd─▒nlatman─▒n yap─▒lamayaca─č─▒ ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bunun ├╝zerine heykeldeki valilik bi┬şnalar─▒n─▒n bulundu─ču yere yak─▒n bir noktaya ikin┬şci bir buhar makinesi kurularak, da─č─▒t─▒m iki nok┬ştadan yap─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.

┼×ehir ayd─▒nlatmas─▒ 1921 y─▒l─▒ Kas─▒m ay─▒na kadar bu ┼čekilde devam etmi┼čtir. Ancak sistem yeterli olmay─▒nca, Belediye yeni bir gi┬şri┼čimde bulunmu┼č ve 13 Ka┬şs─▒m 1921 tarihinde Yani, Sideris ve Sivastopulos adlar─▒ndaki ki┼čilerle, sahip olduklar─▒ buz fabrikas─▒nda ├╝retilecek elektri─či ┼čehre da─č─▒tmak i├žin s├Âzle┼čme imzalam─▒┼čt─▒r. S├Âzle┼čmeye g├Âre fabrika i├žindeki motor, dinamo ve gerekli tesi┬şsat─▒n yap─▒m─▒ bu ki┼čilere ait olacak; fabrikay─▒ ┼čeh┬şre ba─člayacak enerji nakil hatlar─▒ Belediye tara┬şf─▒ndan tesis edilecektir.

Belediye bu s├Âzle┼čme kapsam─▒nda, 40.000 kilovat saat (kWh) g├╝c├╝nde elektrik t├╝ketimini taahh├╝t ediyor┬şdu. Bu s─▒n─▒ra kadar t├╝ketilecek elektri─čin kWhÔÇÖne 19 kuru┼č ├Âdenecektir. E─čer t├╝ketim bu s─▒┬şn─▒r─▒n ├╝st├╝ne ├ž─▒kacak olursa, kWh ba┼č─▒na ├Âde┬şnecek miktar 17 kuru┼č olacakt─▒r. D├╝zenlenen bu s├Âzle┼čme 7 Mart 1926 tarihine kadar devam etmi┼čtir.

Cumhuriyet’le Birlikte Yeniden Ba┼člamak

Sava┼č─▒n sona ermesinin ard─▒ndan, 1906 y─▒l─▒ Haziran ay─▒ndan itibaren ├že┼čitli a┼čamalardan ge├žen ve sonu├ž olarak Belediye karar─▒ ile tekrar feshe┬şdilmi┼č bulunan ÔÇťBursa Osmanl─▒ Elektrik ┼×irketiÔÇŁnin imtiyaz hakk─▒ yeniden g├╝ndeme gelmi┼č┬ştir. ┼×irket yetkililerinden M├Âsy├ Kostan Lode, yeniden BelediyeÔÇÖye ba┼čvuruda bulunarak, sava┼č dolay─▒s─▒yla ba┼čar─▒l─▒ olamad─▒klar─▒n─▒, eski s├Âz┬şle┼čmenin baz─▒ maddeleri yeni ┼čartlara g├Âre de┬ş─či┼čtirilecek olursa derhal i┼če ba┼člayacaklar─▒n─▒ belirtmi┼čtir. Ba┼čvuru h├╝k├╝met├že incelenmi┼č ve 23 Haziran 1924 tarihinde s├Âzle┼čmenin esas─▒nda ve eklerinde baz─▒ de─či┼čiklikler yap─▒l┬şmak sureliyle yeni bir uzla┼čma metni imzalan┬şm─▒┼čt─▒r. Bu uzla┼čmadan sonra ┼čirketin ad─▒ ÔÇťBur┬şsa Cer, Tenvir ve Kuvve-i Muharrikiye-i Elekt┬şrikiye T├╝rk Anonim ┼×irketiÔÇŁ olarak de─či┼čtirilerek tescil edilmi┼čtir.

┼×irket 17 ┼×ubat 1924 tarihinde fiilen i┼če ba┼člayarak bir elektrik santral─▒ tesis etmi┼čtir. Muradiye ─░stasyonuÔÇÖna yak─▒n bir yerde in┼ča edi┬şlen betonarme fabrika binas─▒(TEDA┼×’─▒n restore ettirdi─či eski bina), biri ÔÇťelektrik g├╝c├╝ ├╝retim merkeziÔÇŁ, di─čeri ÔÇťtramvay depolar─▒ÔÇŁ, ├╝├ž├╝nc├╝s├╝ de ÔÇťtamirhaneÔÇŁ olmak ├╝zere ├╝├ž k─▒sm─▒ kapsamak┬şta idi.

Santral; ikisi 500 beygir g├╝c├╝ (BG), biri 200BG b├╝y├╝kl├╝─č├╝nde, ─░talyan ÔÇťFranko TozoÔÇŁ ┼×irketiÔÇÖnin dizel motorlar─▒yla d├Ând├╝r├╝len ve her biri kendi g├╝├žlerine uygun Frans─▒z ÔÇťFiu-LilÔÇŁ Fabrikas─▒ÔÇÖn─▒n alternat├Ârleriyle donat─▒lm─▒┼čt─▒r. Alternat├Ârlerin her biri ├╝├žer fazl─▒ ve dakikada 50 devirli olup, 5500 volt elektrik ├╝retmekte idi. ├ťretilen elekt┬şrik, ┼čartname gere─či ┼čehrin ├že┼čitli mahallelerin┬şde yap─▒lan 12 adet trafo merkezinden yeralt─▒ kab┬şlolar─▒yla ta┼č─▒nm─▒┼č ve buralarda 190 ve 110 vol┬şta d├╝┼č├╝r├╝lerek t├╝keticiye verilmi┼čtir.

┼×irket ayn─▒ zamanda tramvay imtiyaz─▒na da sahip bulunmaktayd─▒. Belirlenen tramvay g├╝┬şzerg├óhlar─▒n─▒n d├Ârd├╝ zorunlu ve be┼či gerekti─činde yap─▒lmak ├╝zere dokuz hattan olu┼čmas─▒ d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼č ancak ger├žekle┼čtirilememi┼čtir. Tramvay in┼čaat─▒ hari├ž ol┬şmak ├╝zere, ┼×irket taraf─▒ndan elektrik motorlar─▒, ┼čebeke ve trafo binalar─▒ yap─▒m─▒ i├žin 600.000 liradan faz┬şla masraf yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

├ça─čda┼č D├Âneme Ge├ži┼č

18 Haziran 1939 tarihli Bursa GazetesiÔÇÖnde yer verilen habere g├Âre, ÔÇťBursa Cer, Tenvir ve Kuvve-i Muharrikiye-i Elektrikiye T├╝rk Anonim ┼×irketiÔÇŁ, Nafia Vekaleti’nce 585.414.824 lira┬şya sat─▒n al─▒nd─▒. Belediye ile ┼×irket aras─▒nda var olan 121.919 liral─▒k p├╝r├╝zl├╝ hesap da tasfiye edi┬şlince Bursa Belediyesi, sonu├ž olarak 707.915 liraya ┼čirketin t├╝m mal varl─▒─č─▒n─▒ devrald─▒. ─░hti┬şya├ž duyulan finansman, bor├žlanma yoluyla Be┬şlediyeler Bankas─▒ÔÇÖndan 15 y─▒l vade ile sa─čland─▒. B├Âylece, BursaÔÇÖdaki elektrik ├╝retim ve da─č─▒t─▒m tesisleri 1939 y─▒l─▒nda kamula┼čt─▒r─▒lm─▒┼č oldu.

BursaÔÇÖn─▒n giderek b├╝y├╝mesi sonucu sistem yetersiz kal─▒nca, 1938’de Atat├╝rkÔÇÖ├╝n i┼čletmeye a├žt─▒─č─▒ ÔÇťMerinosÔÇŁ Fabrikas─▒ÔÇÖn─▒n kendi i├ž ihtiyac─▒┬şn─▒ kar┼č─▒layan 3.15 MVA g├╝c├╝nde iki t├╝rbinli je┬şnerat├Âr grubuna 1953ÔÇÖte iki dizel jenerat├Âr gru┬şbu daha ilave ederek, toplam g├╝├ž 6.3MVAÔÇÖya ├ž─▒kart─▒ld─▒. BursaÔÇÖn─▒n elektrik ihtiyac─▒ 1973 y─▒l─▒┬şna gelinceye kadar, ÔÇťpuant saatlerde(en fazla elektrik t├╝ketilen saatler)ÔÇŁ MerinosÔÇÖun jenerat├Âr┬şleri de devreye al─▒nmak suretiyle kar┼č─▒land─▒.

Frans─▒z ┼čirketi taral─▒ndan kurulan ilk santral 1970’li y─▒llar─▒n ba┼člar─▒na de─čin korundu. 1973ÔÇÖte dinamo ve motorlar─▒ s├Âk├╝lerek Kastamonu Erci┼čÔÇÖte yarar┬şlan─▒lmak ├╝zere g├Ât├╝r├╝ld├╝.

Elektrik enerjisi ihtiyac─▒ s├╝ratle art─▒nca, ar┬şt─▒k daha y├╝ksek gerilimlerde ├žal─▒┼čma zorunlu┬şlu─ču ortaya ├ž─▒kt─▒ ve 25 Ekim 1956 tarihinde 154/34.5 kvÔÇÖluk g├╝├žte o zamanki ad─▒yla ÔÇťEtibank Kuzeybat─▒ Anadolu Elektrik ─░stihsal ve Tevzi M├╝essesesi Transformat├Âr ─░stasyonuÔÇŁ olu┼čturuldu. Bug├╝nk├╝ ad─▒ 1 No.ÔÇÖlu. Trafo Mer┬şkezi (TM) olup, bu da Pa┼čalar TM’den gelen 154 kv’luk iletim hatt─▒ ile ulusal elektrik siste┬şmine ba─članm─▒┼čt─▒r.

Ayr─▒ca Bursa ─░liÔÇÖnde k├╝├ž├╝k su santrallar─▒ da kuruldu. Bunlara, ─░neg├Âl/Cerrah(1950), Mustafakemalpa┼ča/Muradiyesarn─▒├ž (1952) ve ─░znik/Derek├Ây (1954) hidroelektrik santrallar─▒ ├Âr┬şnek g├Âsterilebilir. Bu santraller g├╝n├╝m├╝zde de ├╝retime devam etmektedir.

BursaÔÇÖn─▒n n├╝fus art─▒┼č─▒ ve sanayile┼čmesinde┬şki geli┼čmeler sonucu elektrik enerjisi ihtiyac─▒n┬şda da ├Ânemli art─▒┼člar oldu. Bu ihtiyac─▒ kar┼č─▒la┬şmak amac─▒yla 154 kvÔÇÖluk Sanayi TMÔÇÖnin saha┬şs─▒ geni┼čletildi ve ÔÇťBursa SanayiÔÇŁ ad─▒yla 380/154/34.5 kv’luk (600 MVA) g├╝c├╝nde bir trafo merkezi tesis edildi. Soma ve Tun├žbilek termik santrallar─▒n─▒n, Adapazar─▒ 380 TM arac─▒l─▒─č─▒y┬şla ba─članmas─▒ ile, 1983 y─▒l─▒ ba┼člar─▒nda Bursa ─░li 380 kvÔÇÖluk ulusal elektrik sistemine dahil edildi.

T├╝ketimin T├╝rkiye ortalamas─▒n─▒n ├╝zerinde ve h─▒zla y├╝kseli┼či nedeni ile sonraki y─▒llarda ikinci bir 380 kvÔÇÖluk trafo tesisi g├╝ndeme gel┬şdi. 1994 y─▒l─▒nda i┼čletmeye giren 154 kv Bursa IV (Demirta┼č) TMÔÇÖnin yan─▒na, TEA┼× Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ÔÇÖnce 1993ÔÇÖte planlanan ve b├╝y├╝k tart─▒┼č┬şmalara neden olan ÔÇť1400 MW Bursa Do─čalgaz ├çevrim SantraliÔÇÖnin Ovaak├žaÔÇÖya kurulmas─▒ ke┬şsinle┼čti. Bunun ├╝zerine Demirta┼čÔÇÖta kurulmas─▒ d├╝┼č├╝n├╝len 380 TMÔÇÖden vazge├žildi; bu trafo mer┬şkezinin bir b├Âl├╝m├╝ 1998 y─▒l─▒ Aral─▒k ay─▒nda i┼čletmeye al─▒nan Do─čalgaz ├çevrim SantraliÔÇÖn─▒n i├žine al─▒nd─▒.

G├╝ncel Durum

G├╝n├╝m├╝zde toplam 38 adet elektrik enerji santrali bulunan BursaÔÇÖn─▒n elektrik santrali kurulu g├╝c├╝ 2.795 MW olup, bu santrallar─▒n t├╝rlerine g├Âre da─čl─▒m─▒ Tablo-1ÔÇÖde verilmi┼čtir.

 

Tablo-1 BursaÔÇÖda Kurulu Elektrik Santral─▒ T├╝rleri ve G├╝├žleri

Santral T├╝r├╝ Kurulu G├╝├ž(MW)
Do─čalgaz 2.327,07
K├Âm├╝r 210,00
Hidrolik 179,82
R├╝zgar 50,00
Biyogaz 18,05
G├╝ne┼č 1,19
Di─čer 9,00
TOPLAM 2.795,13

 

Bug├╝n ulusal elektrik sistemine katk─▒ sa─člayan Bursa’daki santrallar─▒n y─▒ll─▒k yakla┼č─▒k 8.259 gigavat saat(GWh) elektrik ├╝retimi yapmakta olup bu santrallar─▒n ba┼čl─▒calar─▒ Tablo-2ÔÇÖde verilmi┼čtir.

 

Tablo-2 BursaÔÇÖda ├ťretim Yapan Elektrik Santrallar─▒

S─▒ra Santral Ad─▒ T├╝r├╝ Firma G├╝├ž(MW)
1 Ovvak├ža Do─čalgaz Santral─▒ Do─čalgaz E├ťA┼× 1.432,00
2 ┬áDo─čalgaz Termik Santral─▒ Do─čalgaz Bis Enerji 486,00
3 Bosen┬á Do─čalgaz Santral─▒ Do─čalgaz Bosen Enerji 264,00
4 Orhaneli Termik Santralı Linyit Çelikler Enerji 210,00
5 Uluabat HES Hidroelektrik Akenerji 100,00
6 Zorlu Enerji Do─čalgaz Santral─▒ Do─čalgaz Zorlu Enerji 90,00
7 Harmanl─▒k RES R├╝zgar Borusan EnBW Enerji 50,00
8 Devecikona─č─▒ Baraj─▒ ve HES Hidroelektrik B├╝kk├Ây Madencilik 23,00
9 Egemen HES Hidroelektrik Zaf Grup 20,00
10 RB Karesi Kojenerasyon Santral─▒ Do─čalgaz RB Karesi 13,00
11 ─░neg├Âl Do─čalgaz Santral─▒ Do─čalgaz Sanko 11,00
12 Akba┼člar┬á Do─čalgaz Santral─▒ Do─čalgaz Akba┼č Enerji 10,00
13 Bo─čazk├Ây Baraj─▒ ve HES Hidroelektrik Burg├╝├ž 10,00
14 Hamitler ├ç├Âpl├╝─č├╝ Biyogaz Santral─▒ Biyogaz ITC Kat─▒ At─▒k Enerji 9,80
15 Bursa Çimento Atık Isı Enerji Tesisi Atık Isı Bursa Çimento 9,00
16 K├╝├ž├╝k├žal─▒k Do─čalgaz Santral─▒ Do─čalgaz K├╝├ž├╝k├žal─▒k Tekstil 8,00
17 Akdere HES Hidroelektrik Afe Elektrik ├ťretim 7,48
18 Suluk├Ây HES Hidroelektrik Du Elektrik ├ťretim 6,92
19 Trakya Yeni┼čehir Cam At─▒k Is─▒ Santral─▒ At─▒k Is─▒ Trakya Yeni┼čehir Cam 6,00
20 ├ľzdilek Bursa Kojenerasyon Tesisi Do─čalgaz ├ľzdilek Tekstil 4,30
21 G├Âzede 2 HES Hidroelektrik Temsa Elektrik ├ťretim 4,00

 

BursaÔÇÖn─▒n elektrik enerjisi ihtiyac─▒, toplam 44 adet 154/34.5 kv 3625 MVA kurulu g├╝├žteki trafo merkezlerinden kar┼č─▒lanmaktad─▒r. TEDA┼×ÔÇÖ─▒n 2014 y─▒l─▒ istatistiklerine g├Âre ilde1.426.342 elektrik abonesi vard─▒r. Bu abonelerin tarife gruplar─▒na g├Âre da─č─▒l─▒m─▒ ve net t├╝ketimi Tablo-3ÔÇÖde verilmi┼čtir.

 

Tablo-3Abonelerin Tarife Gruplar─▒na G├Âre Da─č─▒l─▒m─▒ ve Net T├╝ketimi

Tarife Grupları Abone  Sayısı Net Tüketim(MWh)
Mesken 1.147.090 1.649.403
Ticaret ve Kamu Hizmeti 258.628 1.965.144
Sanayi 4.177 5.816.763
Tar─▒msal Sulama 8.846 59.866
Ayd─▒nlatma 6.961 124.023
Di─čer 640 16.298
TOPLAM 1.426.342 9.631.496

 

BursaÔÇÖn─▒n y─▒ll─▒k elektrik enerjisi t├╝ketimi 9,6 milyar kwhÔÇÖdir. Bu t├╝ketimin y├╝zde 60’─▒ sanayinin┬şdir. ─░ldeki toplam t├╝ketim T├╝rkiye ├╝retimi┬şnin y├╝zde 3,6 dolay─▒nda olup, kay─▒p ve ka├žak oran─▒ y├╝zde 5,5ÔÇÖtir.

Kaynaklar

* Makale Yrd. Do├ž. Dr ─░rfan ┼×enlik taraf─▒ndan g├╝ncellenerek d├╝zenlenmi┼čtir.

Not: Bu makalenin orijinal metni┬á Bursa Defterinin 1999 y─▒l─▒nda ├ž─▒kan 2.
Say─▒s─▒nda yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r.”

846 total views, 1 views today

M├╝min CEYHAN

M├╝min CEYHAN

BulgaristanÔÇÖ─▒n Filibe ┼čehrinde 1948 y─▒l─▒nda do─čdu. Ailesiyle birlikte 1949ÔÇÖda g├Â├ž ederek BursaÔÇÖya yerle┼čti. Y─▒ld─▒r─▒m ─░lkokuluÔÇÖnu, Bursa Erkek Sanat Enstit├╝s├╝ Elektrik B├Âl├╝m├╝n├╝ ÔÇÖn├╝ tamamlad─▒ktan sonra, ─░stanbulÔÇÖda Y─▒ld─▒z Teknik ├ťniversitesi Elektrik M├╝hendisli─či Fak├╝ltesinden mezun oldu. Bir s├╝re kamuda g├Ârev yapt─▒, 1979 y─▒l─▒ndan buyana serbest ├žal─▒┼č─▒yor. TMMOBÔÇÖda g├Ârev ald─▒. 1995ÔÇÖte kurulan Bursa ├ça─čda┼č E─čitim KooperatifiÔÇÖnin (├çEK) 23 kurucusundan biri oldu. Bu E─čitim ├Ârg├╝tlenmesi Atat├╝rk ilke ve devrimlerini, laik ve bilimsel e─čitimi ortak payda olarak kabul eden ilk ve ├Ârnek bir model oldu. ├çEKÔÇÖin 2004-2010 y─▒llar─▒ aras─▒nda ├╝├ž d├Ânem y├Ânetim kurulu ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapt─▒. Kurucular─▒ndan oldu─ču Bursa Defter grubu, Bursa Defteri DergisiÔÇÖnin yan─▒ s─▒ra Bursa AnsiklopedisiÔÇÖnin yay─▒nlanmas─▒nda aktif rol ├╝stlendi. M├╝min Ceyhan Bursa Kent K├╝lt├╝r├╝ Ara┼čt─▒rma K├╝t├╝phanesinin kurucusudur. Entelekt├╝el birikimini Atat├╝rk ilke ve devrimleri ile gen├ž nesiller yeti┼čtiren ├çEK ile ilgili faaliyetlere ve Bursa ile ilgili yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rma ve yazd─▒─č─▒ yaz─▒lara aktarmaktad─▒r. E-Posta: mceyhan@temsamuhendislik.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
M├╝min Ceyhan

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒