Çerkesya Tarihi Kronolojisi

Çerkesya Tarihi Kronolojisi

Mahmut B─░

1945 y─▒l─▒nda Amman'da do─čdu. Kuzey KafkasyaÔÇÖdan B├╝y├╝k ├çerkes S├╝rg├╝n├╝ÔÇÖnde (1864) ├Ânce BalkanlarÔÇÖa, ard─▒ndan ├ťrd├╝nÔÇÖe yerle┼čen Abzah (Hatko) boyuna mensup (Halu─č-Natko) ailesindedir. ─░lk├Â─črenimini 1952 y─▒l─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖye g├Â├ž ettikten sonra tamamlayarak, 1970 y─▒l─▒nda Ankara Dil-Tarih ve Co─črafya Fak├╝ltesi Tarih b├Âl├╝m├╝nden mezun oldu.
Birle┼čik Kafkasya KonseyiÔÇÖnin kurulu┼č ├žal─▒┼čmalar─▒na kat─▒lan Mahmut Bi; 1994 y─▒l─▒nda emekli olduktan sonra BursaÔÇÖya yerle┼čmi┼č ve 11 May─▒s 1996 tarihinde BursaÔÇÖda kurulan Birle┼čik Kafkasya Derne─čiÔÇÖnin kurucu ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Tarih├ži Mahmut BiÔÇÖnin uzun bir zamandan beri ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ÔÇťKafkas TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinin Birinci cildi 2007 y─▒l─▒nda Selenge Yay─▒nevi taraf─▒ndan yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Mahmut Bi, 29-9-2017 tarihinde aram─▒zdan ayr─▒lm─▒┼čt─▒r.
Mahmut B─░

├çERKESYA TAR─░H─░ / ├ľNS├ľZ

├çerkesya ve ├çerkeslerÔÇÖe ili┼čkin olarak son y─▒llarda ├žok say─▒da ne┼čriyat yap─▒lmaya ba┼čland─▒. Ancak ├çerkesya Tarihi ne yaz─▒k ki, yaz─▒lamad─▒. ├çerkeslerÔÇÖin ana vatan─▒ (Xeku├ž)ÔÇÖn─▒n tarihinin ├že┼čitli d├Ânemlerine ili┼čkin kitaplar ve makaleler yaz─▒lm─▒┼čsa da, b├╝t├╝n├╝n├╝ i├žine alan bir tarih ├žal─▒┼čmas─▒ d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼č ama ger├žekle┼čtirilememi┼čti. B u nedenle, ├çerkesyaÔÇÖn─▒n tarihi s├╝recini bir b├╝t├╝n i├žinde yer ald─▒─č─▒ bir ├žal─▒┼čman─▒n bir tarih├ži olarak taraf─▒m─▒zdan yap─▒lmas─▒ d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼čt├╝r.
Bu kronoloji ├žal─▒┼čmas─▒nda, insanl─▒k tarihinin ba┼člang─▒c─▒ndan beri ├çerkesyaÔÇÖda ya┼čayan ├çerkeslerin bilinen en eski ├ža─člardan XX. Y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒na kadar olan tarihi ele al─▒nmaktad─▒r. Genellikle k─▒sa bilgiler verilmekle birlikte, ├Ânemli d├Ânemlerde biraz ayr─▒nt─▒ya yer verilmi┼čtir. Zaman zaman da kaynak verilmi┼čtir. Baz─▒ olaylar hakk─▒nda ise farkl─▒ tarihler bulunmaktad─▒r. Bu t├╝r olaylar─▒n tarihlerinden en g├╝venilir olan─▒n─▒ kulland─▒k.
Kronolojik olaylar iki b├Âl├╝mde incelenmesi gerekti─či d├╝┼č├╝n├╝lerek ├žal─▒┼čma bu y├Ânde yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bilindi─či ├╝zere; konumu itibariyle stratejik ├Âzelli─či olan ├çerkesya ve dolay─▒s─▒yla t├╝m Kafkasya, ├Âteden beri b├╝y├╝k devletlerin ilgisini ├žekmi┼čtir. Bu durum XIX. Y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒na gelindi─činde daha da belirginle┼čerek adeta b├╝y├╝k devlet olma iddias─▒n─▒n denendi─či ve peki┼čtirildi─či bir arena niteli─či kazanm─▒┼čt─▒r.
Bu arada, XVI. Y├╝zy─▒ldan itibaren askeri, siyasi ve ekonomik olarak gittik├že geli┼čen RusyaÔÇÖn─▒n b├Âlgede var olan iki g├╝ce (Osmanl─▒ ve ─░ran) ├╝├ž├╝nc├╝ bir g├╝├ž olarak eklenmesi dengeleri de─či┼čtirmi┼č ve Osmanl─▒ Devleti ile ─░ran a├ž─▒s─▒ndan ├çerkesya ve t├╝m Kafkasya b├Âlgesinin elden ├ž─▒kmas─▒yla sonu├žlanan bir m├╝cadeleyi ba┼člatm─▒┼čt─▒r.
Bu eser her iki d├Ânemin ve ├Âzellikle ├çerkeslerin II. D├Ânemdeki ulusal ba─č─▒ms─▒zl─▒k sava┼č─▒ y─▒llar─▒ yeterince incelenmemi┼č ve a├ž─▒klanmam─▒┼čt─▒r. Bu eser yan─▒lg─▒lar─▒n ve yanl─▒┼čl─▒klar─▒n d├╝zeltilmesine yard─▒mc─▒ olabilece─či gibi, bir├žok ki┼či ve STK- Dernekler bu konuda tart─▒┼čma olanaklar─▒ haz─▒rlayacaklard─▒r.
├çar Petro I. Aleksievi├ž(1682-1725), B├╝y├╝k Petro lakab─▒yla an─▒lan ├çarÔÇÖ─▒n me┼čhur vasiyetnamesi ekte sunulmu┼č olup, vasiyetnamede Asya ile ilgili olan k─▒sm─▒n─▒n tahakkuku i├žin, daha ilmi bir ┼čekilde me┼čgul olmak ├╝zere, ilk defa tesis edilip, haleflerinin kabul etti─či Do─ču ─░imler Akkademisi meydana getirilmi┼čtir.
Alman, Rus, ─░ngiliz, Frans─▒z ve di─čer Avrupal─▒ bilim adamlar─▒n─▒n i├žinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ bu m├╝essesenin g├Âr├╝n├╝┼čte gayesi, bilinmeyen Do─ču ve Bat─▒ milletlerini tetkik etmek, ger├žekte ise, Rus emperyalizmine zemin haz─▒rlamakt─▒.
D.─░. Akademisinde M├╝sl├╝man T├╝rk ve Kafkaslar bir b├╝t├╝n olarak ve her y├Ân├╝ ile ele al─▒nm─▒┼č; psikoloji, pedogoji ve sosyoloji ilmine g├Âre tetkik edilip, hangi ┼čartlarda zaaf g├Âsterdi─či, hangi ┼čartlarda yenilmez oldu─ču tespit edilmi┼čtir. Bundan sonra Ruslar─▒n takti─či bu ilmi m├╝talaalara g├Âre ayarlanm─▒┼č, her iki toplumun zaaf g├Âsterdi─či anlar harekete ge├žmi┼č, yenilmez oldu─ču anlarda da ise, sulh mele─či kisvesine b├╝r├╝nm├╝┼čt├╝r.
├çerkesya Tarihi Kronolojisi, ├çerkesyaÔÇÖn─▒n sosyo- k├╝lt├╝r, ekonomi ve siyasal ge├žmi┼čine b├╝t├╝nc├╝l olarak bakarak anlamak ├╝zere haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r. Bu ├žal─▒┼čma ayn─▒ zamanda bu konu ├╝zerinde ├žal─▒┼čacak olanlar i├žin maya vazifesini de g├Ârecektir. Elbette eksik ve hatalar─▒m─▒z olacakt─▒r. Eksik ve hatalar─▒m─▒z─▒ ileriki bask─▒larda d├╝zelterek, geli┼čtirmek niyetindeyiz. Bu nedenle okuyucular─▒m─▒z─▒n ele┼čtirileri, kitab─▒m─▒z─▒n daha da geli┼čmesini sa─člayacakt─▒r.
├çerkesya dolay─▒s─▒yla Kafkasya ger├že─čini bilmeyenler, insanl─▒k tarihini de do─čru olarak de─čerlendirmeleri yetersiz kalacakt─▒r.

B─░R─░NC─░ B├ľL├ťM
BA┼×LANGI├çTAN XVI. Y├ťZYIL BA┼×LARINA KADAR:

Bilim adamlar─▒na g├Âre; yakla┼č─▒k 13,5 milyar y─▒l ├Ânce, B├╝y├╝k Patlama (Big Bang) olarak adland─▒r─▒lan bir ┼čeyle madde, enerji, zaman ve uzay ortaya ├ž─▒kt─▒. D├╝nya ad─▒ verilen gezegenimiz ise yakla┼č─▒k 3,8 milyar y─▒l ├Ânce olu┼čmu┼čtur.
Bilim adamlar─▒, yerkabu─ču ile ilgili yapt─▒klar─▒ ├žal─▒┼čmalar sonunda, Prekombrien devrinden sonraki zamanlar─▒ birbirine uymayan muhtelif devirlere ay─▒r─▒rlar. Kimi bilginler ├╝├ž ana yer bilimsel zaman tespit etmi┼člerdir. Bunlara Paleozoik (Yunanca Eski Ya┼čamÔÇŁ), Mesozoik(Orta Ya┼čamÔÇŁ), ve son zamana Neozoik ya da Senozoik(Son Ya┼čam) demi┼člerdir.
Kimi jeologlar ise, iptidai veya Akeen denilen ilk devirden sonraki d├╝nya tarihini birinci, ikinci, ├╝├ž├╝nc├╝ ve d├Ârd├╝nc├╝ devir adlar─▒yla d├Ârt b├╝y├╝k ├ža─ča ay─▒rm─▒┼člard─▒r. Pleistosen diye adland─▒r─▒lan d├Ârd├╝nc├╝
Devirde nat─▒kal─▒(dilli) insanlar g├Âr├╝lmekte olup, Paleolitik-Neolitiki kapsar.
Jeologlara g├Âre; Paleozoik zaman─▒n sonlar─▒nda, bug├╝nk├╝ Asya k─▒tas─▒n─▒n ├žekirde─čini meydana getiren toprak par├žas─▒n─▒n (Pangea) g├╝neyinde AsyaÔÇÖn─▒n ortas─▒nda, do─čubat─▒ do─črultusunda b├╝y├╝k bir okyanus (Pantalassa) bulunuyordu. O zamanlar Balt─▒k Denizi, Orta AsyaÔÇÖdaki denizle irtibat halinde olup, kutup okyanusunun bir par├žas─▒ idi. Bu b├╝y├╝k denize Tethis veya Mesoje Denizi ad─▒ veriliyordu. ┼×imdi bunlardan geriye kalan su par├žalar─▒ Karadeniz, Hazar Denizi, Aral ve Balka┼č g├Âlleridir.

230 ÔÇô 200 M─░LYON YIL ├ľNCE:
├çok uzun s├╝rede ger├žekle┼čen evrim ile ilgili olarak, bilim adamlar─▒ndan Alman jeofizik├ži, meteorolojist ve astronom Alfred WegenerÔÇÖin 1915ÔÇÖde att─▒─č─▒ teoriye g├Âre; Paleozozoik ZamanÔÇÖ─▒n sonlar─▒nda 230 Milyon y─▒l ├Ânce Pangea diye adland─▒r─▒lan d├╝nya k─▒tas─▒n─▒ Pantalassa diye adland─▒r─▒lan b├╝y├╝k bir d├╝nya okyanusu ├ževreliyordu.
Kafkasya, yakla┼č─▒k 160 Milyon y─▒l s├╝ren Mezozoik ZamanÔÇÖ─▒n Trias d├Âneminde Thetis (Mesoje) diye adland─▒r─▒lan, tamamen denizle kapl─▒ ve tahminen k├╝├ž├╝k bir ada g├Âr├╝n├╝m├╝ndeydi. Yunan mitolojisine g├Âre Thetis, AkhileusÔÇÖun annesidir. Eski Yunanl─▒lar ├žo─ču ├╝lkeyi adaÔÇŁ olarak nitelemi┼člerdir. Muhtemeldir ki, bu, eskiden Kafkas, Toros, UralÔÇŽ da─člar─▒n birer ada gibi bulunmu┼č olmas─▒ndan bir hat─▒ra olmak ├╝zere halk dilinde kalm─▒┼č olacakt─▒r.
Bug├╝n ├çerkeslerÔÇÖin haf─▒zas─▒ndan silinmeyen Xheku deyimi, ya┼čad─▒klar─▒ anavatan topraklar─▒n─▒n bir zamanlar denizin ortas─▒nda bir kara par├žas─▒ oldu─čuna i┼čaret etmekte olup, yukar─▒da de─činilen jeolojik olayla birebir ├Ârt├╝┼čmektedir. Bazen de vatan topraklar─▒n─▒n ├žok eski ve kadim bir yer oldu─čunu vurgulamak i├žin Xhekuj dendi─či de bilinmektedir.

200 ÔÇô 180 M─░LYON YIL ├ľNCE:
D├╝nya k─▒tas─▒ Pangea Laurasia ve Gondwana ad─▒ verilen iki k─▒tasal k├╝tleye b├Âl├╝n├╝r.
Tethis ad─▒ verilen dar ve uzun bir okyanus bu iki k─▒ta toplulu─čunu birbirinden ay─▒r─▒yordu.

137 ÔÇô 67 M─░LYON YIL ├ľNCE:
Buzullar─▒n erimesi Kreatese d├Ânemine rastlar. Bu d├Ânemin sonunda 65 Milyon y─▒l ├Ânce bug├╝nk├╝ Akdeniz olu┼čmu┼čtur.

55 M─░LYON YIL ├ľNCE:
Senozoik Zaman─▒n Eosen devresinde Kafkasya dolay─▒s─▒yla ├çerkesyaÔÇÖy─▒ ku┼čatan Ponto Kaspien Aralo diye adland─▒r─▒lan i├ž denize, o zamanlar ─░skandinav buzlu─čundan eriyen sular─▒ Volga(─░til) yolu ile akard─▒. Orta Asya y├Âresinden akan eski Oxus(Amuderya) ve eski Iaxarte(Sirderya) sular─▒ da ayn─▒ ┼čekilde bu i├ž denizi beslerdi.
Pleistosen d├Âneminde i├ž denizin k├╝├ž├╝lmesi sonucunda olu┼čan Hazar Denizi ile Karadeniz aras─▒ndaki ba─člant─▒ birka├ž kez ├çerkesya topraklar─▒n─▒n kuzeyindeki Kuma ÔÇô Mani├ž bo─čaz─▒ yolu ile kurulmu┼čtur.

20 M─░LYON YIL ├ľNCE:
Senozoik ZamanÔÇÖ─▒n Tersiyer ortalar─▒na do─čru MiyosenÔÇÖde, yer kabu─čunda meydana gelen Epirejonik ve Orejenik hareketler sonunda Afrika k─▒tas─▒ÔÇÖn─▒n Avrupa k─▒tas─▒ ile AsyaÔÇÖya dayanmas─▒ neticesinde KafkasyaÔÇÖdaki S─▒ra Set Da─člar─▒ Alp Orojenizi s─▒ras─▒nda ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.
Bu en y├╝ksek k─▒vr─▒m sistemi, b├╝y├╝k bir berzah halinde uzanarak geni┼č Tethis DeniziÔÇÖnin co─črafik yap─▒s─▒n─▒ de─či┼čtirmi┼č ve bug├╝n KafkasyaÔÇÖy─▒ ├ževreleyen Karadeniz, Azak ve Hazar Denizlerinin olu┼čumuna sebebiyet vermi┼čtir.
HomerÔÇÖin M.├ľ. 1000. Y─▒llarda yaz─▒lm─▒┼č olan Odisse ad─▒ndaki eserin ├çerkes├že kar┼č─▒l─▒─č─▒ ile Alt─▒n Kale/ Kutsal Kale anlam─▒na gelen Ued─▒┼č┼če/OdisseÔÇŁ incelendi─či taktirde, bunun ger├žekte bir Kafkas SeyahatnamesiÔÇŁ oldu─ču ortaya ├ž─▒kar. Eserde UliseÔÇÖnin KafkasyaÔÇÖya yapt─▒─č─▒ yolculu─ča, ├Âzellikle ├çerkeslerin g├╝zellik tanr─▒├žas─▒ Kirke/CirceÔÇŁ – ki, onun ad─▒na ba─čl─▒ olarak ├çerkezistanÔÇÖa CircassieÔÇŁ denmektedir- ile olan ili┼čkilerine ve eski ├çerkeslerin(KerkeÔÇÖler) o zamanki durumlar─▒ndan s├Âz etmektedir. Tarih├ži Scylaks ├çerkeslerden Kerketes, Strabon ve Plinus da b├Âlgede ya┼čayan insanlara Sirakes veya Kerketes derlerdi. ├çerkesler, o d├Ânemde ├çerkezistanÔÇÖ─▒, daha do─črusu KafkasyaÔÇŁy─▒ iki deniz aras─▒ÔÇŁ anlam─▒nda olmak ├╝zere X─▒ tÔÇÖua┼čÔÇÖe/Kh─▒-tuaseÔÇŁ diye anarlar.
Eski M─▒s─▒rl─▒lar anavatanlar─▒n─▒ ├ľl├╝ler Kitab─▒ÔÇÖnda ┼č├Âyle tasvir ederler; g├╝ne┼č bir denizin ├╝zerinden, BakhuÔÇÖya do─čar(Bak├╝) ve Ta ManuÔÇÖda(Taman) bir di─čer denizin ├╝zerinde batar. Fakat M─▒s─▒r co─črafyas─▒nda b├Âyle do─čulu bat─▒l─▒ denizler yoktur. Kitapta bahsedilen yer besbelli Kafkasya(├çerkesya)ÔÇÖd─▒r. Eski M─▒s─▒r uygarl─▒─č─▒n─▒n KafkasyaÔÇÖdan geldi─či a├ž─▒k├ža belirtilmektedir.
Ruslar─▒n KuzeyÔÇÖden Kafkasya i├žlerine sarkmalar─▒ ├╝zerine, XVIII. y├╝zy─▒lda Jeba─č─▒ taraf─▒ndan devlet reisli─čine getirilen Kabardey ├çerkeslerinden Kaytoko Arslan Beg ilk i┼č olarak, ─░ki deniz aras─▒nda ancak bir devlet bulunurÔÇŁ prensibini koydu ve bu esas ├╝zerinde ├žal─▒┼čmaya ba┼člam─▒┼č, ancak ba┼čar─▒l─▒ olamam─▒┼čt─▒. XIX. y├╝zy─▒lda KafkasyaÔÇÖn─▒n birli─či i├žin Ruslarla m├╝cadele eden ─░mam ┼×amil de ayn─▒ prensibin tahakkuku i├žin Muhammed EminÔÇÖi ├çerkezistanÔÇÖa g├Ârevli olarak g├Ândermi┼č, ancak ├çerkeslerÔÇÖin sosyal-k├╝lt├╝rel yap─▒s─▒ nedeniyle, o da ba┼čar─▒l─▒ olamam─▒┼čt─▒.

2,5 M─░LYON ÔÇô 10 B─░N YIL ├ľNCES─░NDE:
Jeologlara g├Âre; d├╝nyam─▒z, Ta┼č Devrinin Paleolitik b├Âl├╝m├╝n├╝ kapsayan Pleistosen boyunca, yedi b├╝y├╝k iklim de─či┼čimine u─čram─▒┼čt─▒r.
Zaman─▒m─▒zdan yakla┼č─▒k 2,5 ÔÇô 2,0 Milyon y─▒l ├Ânce karasal buzullar─▒n al├žak enlemlere do─čru inmesiyle ba┼člayan D├Ârd├╝nc├╝ Zaman(Kuaterner) Buzul ├ça─č─▒ olarak an─▒lmaktad─▒r.
Ara┼čt─▒rmalara g├Âre; Buzul ├ça─č─▒ boyunca ├žok b├╝y├╝k boyutta d├Ârt Glasyel ve d├Ârt Interglasyel d├Ânemler ya┼čanm─▒┼čt─▒r. Bu ara zamanlarda ┼čiddetli so─čuklar k─▒r─▒lm─▒┼č, karalar yumu┼čam─▒┼č ve buzlar b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de azalm─▒┼čt─▒r.
Her Interglasyel(buzullar aras─▒) d├Ânem bir ├Ânceki ve bir sonraki buzulla┼čman─▒n ad─▒n─▒ al─▒r. ├ľrne─čin, Riss ÔÇô W├╝rmÔÇŁ son buzullar aras─▒ d├Ânemdir.
Buzullar aras─▒ d├Ânemlerde de ─▒l─▒man veya ─▒l─▒k iklimlere tekab├╝l eden fauna ve bitki ├Ârt├╝s├╝ g├Âr├╝l├╝r. Buzullar aras─▒ d├Ânemlerde denizlerdeki genel su seviyesi ya bug├╝nk├╝ne e┼čit veya daha y├╝ksekti.
Jeologlara g├Âre; D├Ârd├╝nc├╝ Buzul ├ça─č─▒ ve buzullar aras─▒ ├ža─člar─▒n seyri ┼č├Âyledir:
I.Buzul ├ça─č─▒(G├╝nz Safhas─▒). Milattan 500 Bin ─▒l─▒ ├Ânce;
Buzullar aras─▒ I. Devre; Milattan 475 Bin y─▒l ├Ânce;
II.Buzul ├ça─č─▒(Mindel safhas─▒): Milattan 400 Bin y─▒l ├Ânce;
Buzullar aras─▒ II. Devre: M.├ľ. 375 ÔÇô 75 Bin aras─▒;
III.Buzul ├ça─č─▒(Riss safhas─▒): Milattan 175 Bin y─▒l ├Ânce;
Buzullar aras─▒ III. Devre: M.├ľ. 150 ÔÇô 50 Bin aras─▒;
IV.Buzul ├ça─č─▒(W├╝rm safhas─▒): M.├ľ. 50 ÔÇô 25 Bin aras─▒;
Genelde bilim ├ževrelerince kabul edilen istratigrafi ├Âl├že─či insan─▒n kayna─č─▒n─▒ ├žok gerilere, G├╝nz ÔÇô Mindel buzullar aras─▒ devrine kadar g├Ât├╝rmektedir.

500 ÔÇô 200 B─░N YIL ├ľNCES─░NDE:
├çerkesyaÔÇÖda bu g├╝nk├╝ Ad─▒geyÔÇÖde; Birinci ve ─░kinci buzullar aras─▒ndaki devrede, AcheuleanÔÇŁ k├╝lt├╝r├╝n├╝ temsil eden ve bilim adamlar─▒nca Homo ErectusÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lan, avc─▒ ve toplay─▒c─▒ ilkel insan─▒n ya┼čad─▒─č─▒na dair izlere rastlanm─▒┼čt─▒r. Yerle┼čim, erken Paleolitik d├Ânemden itibaren KafkasyaÔÇÖn─▒n bat─▒ ge├žitleri ├╝zerinden, Kafkas S─▒ra Set Da─člar─▒n─▒n g├╝neyinden kuzey yama├žlar─▒n─▒n Acheulean insan─▒ ile ger├žekle┼čti.
Bat─▒ ├çerkesyaÔÇÖn─▒n da─čl─▒k b├Âlgelerine yerle┼čtikten sonra(├ž├╝nk├╝ o d├Ânemde ova ├žok s─▒k ormanl─▒kt─▒), ─▒rmaklar─▒n kavu┼čma noktalar─▒ ile da─čl─▒k bo─čazlardan ├ž─▒k─▒┼č yerlerindeki k├╝├ž├╝k burunlarla yetinmek zorunda kald─▒lar. Paleolitik yerle┼čimler Kuzeydo─ču Karadeniz k─▒y─▒s─▒ da─č ┼čeridi ve Bat─▒ KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzey yama├žlar─▒nda ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.
Nitekim TamanÔÇÖdaki Tsimbal, Psekups Nehri k─▒y─▒s─▒ndaki Saratovskaya(Kutok), Psov Nehri yak─▒n─▒ndaki Bospor, TuapseÔÇÖnin kuzeyinde Kado┼čskiy ÔÇśnin burnunda, Adler(Aht─▒rskaya) , Kuban Nehri b├Âlgelerinde, Maykop ├ževresindeki Kamennomostsk ve Khacokh, Fortepyanki , Abzekh, Kurcips ├ževresinde , ayr─▒ca An├žas Irma─č─▒ k─▒y─▒s─▒ndaki Borovik da─č─▒, Marta deresi k─▒y─▒s─▒ndaki Kam─▒┼čk, Ps─▒j Irma─č─▒ k─▒y─▒s─▒ndaki Karpov, Beloy ─▒rma─č─▒ k─▒y─▒s─▒ndaki Me┼čoko, Khodz ─▒rma─č─▒ k─▒y─▒s─▒ndaki Khodz yerle┼čim yerlerinde yap─▒lan arkeolojik kaz─▒larda ele ge├žen Paleolitik d├Âneme ait kaba yontulmu┼č ta┼č ve kemik aletler de, bunlar─▒ yapan d├Ânem insan─▒(Homo Erectus) kemik kal─▒nt─▒lar─▒ ile birlikte bulunmu┼čtur. ├çerkes toplumu bu ilk insans─▒ varl─▒─č─▒ HaÔÇŁ olarak tan─▒mlam─▒┼čt─▒r. HaÔÇŁ ad─▒ genizsil, etobur ve y─▒rt─▒c─▒l─▒─č─▒ ÔÇô vah┼čili─či ifade etmektedir.
Bilindi─či ├╝zere; ├çerkes dilinde fiil olarak g├Ât├╝rme-ta┼č─▒ma eyleminde bulunanÔÇŁ anlam─▒na gelen Ha─▒nÔÇŁ kullan─▒lmaktad─▒r. Bu eylemde bulunan HaÔÇŁ d─▒r. Demek ki, Homo Erectus(Ha) sadece y├╝r├╝yen bir adam de─čil, sosyal ili┼čkileri olan ve bu ili┼čkileri adland─▒ran; bir i┼č yapan, bir ├╝r├╝n ortaya koyan ve bizlere kadar ula┼čm─▒┼č oldu─ču ┼čekli ile bu eylemlerini de adland─▒ran; hem kendi aras─▒nda yatay ve hem de dikey ileti┼čim ekseninde dili kullanabilen bir insans─▒d─▒r. Ama yine de TsukhuÔÇŁ, yani zeki insan de─čildir.
Bu d├Ânemde, ma─čaralarda yerle┼čik bir hayat s├╝ren avc─▒ ve toplay─▒c─▒ ilkel insanlar─▒n temel av hayvan─▒; ma─čara ay─▒s─▒, oklu kirpi, bizon, Tarpan(yaban at─▒), ke├ži ve di─čer b├╝y├╝kba┼č hayvanlar idi.
Bilim adamlar─▒na g├Âre; ├çerkesyaÔÇÖda bu kadar erken d├Ânemde insan yerle┼čiminin ba┼člamas─▒n─▒n sebebi b├Âlgenin buzul olu┼čumu kuzey s─▒n─▒r─▒ olmas─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r.
Nart destanlar─▒nda evrenin exnihile(hi├ž yoktan) yarat─▒l─▒┼č kavram─▒na yakla┼čan bir anlat─▒m ile kar┼č─▒la┼čmaktay─▒z. S├╝mer mitolojisi ile Nart destanlar─▒n─▒n yarat─▒l─▒┼č mitolojisi a├ž─▒s─▒ndan en b├╝y├╝k fark bu noktada kendini g├Âstermektedir. ├ťnl├╝ Nartolog Hada─čatle AskerÔÇÖin derlemelerinden T├╝rk├žele┼čtirilen Mitos, destan kahraman─▒ Nart Sosr─▒koÔÇÖnun a─čz─▒ndan ┼č├Âyle ifade edilmektedir:

Koca d├╝nya woyyjiyyÔÇŽ
Hen├╝z bal├ž─▒k ikenÔÇŽ
Toprak ana yeni woyyjiyyÔÇŽ
Yeni kat─▒la┼č─▒yorkenÔÇŽ
O zamanlar ben hen├╝z kundakta idimÔÇŽ
Mavi g├Âky├╝z├╝ woyyjiyyÔÇŽ
A─člarla gerilirkenÔÇŽ
Yumu┼čak yery├╝z├╝ woyyjiyyÔÇŽ
Darbelerle sertle┼čirkenÔÇŽ
O zamanlar Wood├╝neyÔÇŽ
Buza─č─▒ ├žoban─▒yd─▒mÔÇŽ
Ulu Be┼čtav Wood├╝neyÔÇŽ
Hen├╝z y├╝ks├╝k kadarkenÔÇŽ
Be┼čtav ormanlar─▒ Wood├╝neyyÔÇŽ
Filiz bile de─čilkenÔÇŽ
O zamanlar Wood├╝neyyÔÇŽ
Gen├žlik ├ža─č─▒nda idimÔÇŽ
Koca ─░dil, Wood├╝neyyÔÇŽ
Bir ad─▒mda ge├žilirkenÔÇŽ
Jeman┼čar─▒khÔÇÖa w oora, binerdeÔÇŽ
Yama├žlarda dola┼č─▒rd─▒mÔÇŽ
Ozamanlar Wood├╝neyyÔÇŽ
Sa├žlar─▒m k─▒r├ž─▒lla┼čm─▒┼čt─▒ÔÇŽ
Onurumdur Wood├╝neyyÔÇŽ
Sa├žlar─▒m─▒ a─čartanÔÇŽ

├çerkes dilinin Kabardey ┼čivesi ile verilen bu abart─▒l─▒, s├╝sl├╝ ┼čiirsel anlat─▒m, T├╝rk├žeye ├ževrildi─činde, uyak ve deyimlerin T├╝rk├že ifade edilmeme s─▒k─▒nt─▒s─▒ y├╝z├╝nden g├╝zelli─činden bir hayli kay─▒p vermektedir. Ancak, evrenin yarat─▒l─▒┼č a┼čamalar─▒, d├╝nyan─▒n Nebula kat─▒la┼čmas─▒n─▒ bu denli ├žarp─▒c─▒ ve g├╝zel anlatan ba┼čka bir yarat─▒l─▒┼čÔÇŁ s├Âylencesine ┼čimdiye kadar antik yarat─▒l─▒┼č mitoslar─▒ndan hi├ž birinde rastlanmam─▒┼čt─▒r.

├çerkesler taraf─▒ndan s├Âylene gelen mitolojik bir ┼čiir daha vard─▒r. D├╝nya olu┼čum halindeykenÔÇŁ diye ba┼člayan manzum ┼čiir, Nart destanlar─▒nda H─▒m─▒┼čÔÇÖ─▒n o─člu Baterez adl─▒ destanda, BaterezÔÇÖin bak─▒m─▒n─▒ ├╝stlenen Vakwe ninenin Baterez i├žin s├Âyledi─či Ninniden ayarlanmas─▒ ┼č├Âyledir
D├╝nya daha olu┼čum halindeyken
Yery├╝z├╝ yeni kabuk ba─člamam─▒┼čken
Yery├╝z├╝ koyun ayaklar─▒yla sertle┼čirken
Be┼čtov Da─č─▒ ufak bir t├╝msek halindeyken
─░dil nehri gen├žlerin ad─▒mlayarak
Ge├žece─či kadar k├╝├ž├╝kken
Ben sakal─▒ yar─▒ a─čarm─▒┼č bir ya┼čtayd─▒m
Kara topra─č─▒ yar─▒p ge├žecek g├╝├žteydim
Beni sadece Kazbek Da─č─▒ durdurabildi
K├Ât├╝ g├╝nde at─▒m─▒n e─čeri bo┼č kald─▒
K├Ât├╝ g├╝nde kara yam├ž─▒m cenaze ├Ârt├╝m oldu
K├Ât├╝ g├╝nde k─▒sa t├╝fe─čim mezar ta┼č─▒md─▒
K├Ât├╝ g├╝nde Semkal k─▒l─▒c─▒m mezar ucunda sapl─▒yd─▒
D├╝nya idealimizdekine uygun yarat─▒ld─▒ sand─▒k
Biz bu d├╝nyaya aldand─▒kÔÇŁ
├çerkesler (Adigeler) bu ┼čark─▒ ile ilk yarat─▒lan insanlar olduklar─▒n─▒, daha yery├╝z├╝ ┼čekillenmekte iken KafkasyaÔÇÖda var olduklar─▒n─▒, iddia etmektedir. En eski veredlerden(vered─▒j) KulkujunÔÇŁ adl─▒ kahramanl─▒k ┼čark─▒s─▒nda da bu mealde bilgi i├žermektedir.

200 ÔÇô 40 B─░N YIL ├ľNCES─░NDE:
PleistosenÔÇÖin sonlar─▒na do─čru, ├ža─č─▒m─▒zdan ├Ânceki son ─▒l─▒man devri ve son buzul d├Ânemin W├╝rm safhas─▒n─▒ kapsayan Orta Paleolitik d├Ânemde, Kafkasya b├Âlgesinin de dahil oldu─ču Verimli Yar─▒mayÔÇŁ g├Ârece Homo Erectus ile birlikte Homo Neanderthal ad─▒ verilen ilkel bir insan tipinin de Kafkasya(├çerkesya)ÔÇÖda ya┼čad─▒─č─▒na dair kemik kal─▒nt─▒lar─▒na da rastlanm─▒┼čt─▒r.
Bilim adamlar─▒ taraf─▒ndan; ├çerkesya topraklar─▒nda birlikte ya┼čayan Homo Erectus ve Neanderthal d─▒┼č─▒nda, Homo Sapiens(bilen insan) olarak adland─▒r─▒lan bug├╝nk├╝ ├çerkes toplumunun ilk atalar─▒n─▒n di─čer insan─▒ms─▒lardan fakl─▒ olduklar─▒n─▒, yani insan-Tsukhu(bilen-zeki insan) olduklar─▒ndan s├Âz ederler. Bu s├Âzc├╝k Homo Sapiensin konu edilen ├Âzelliklerini daha net ┼čekilde g├Âstermektedir. Tarih├ži Yuval Noah HarariÔÇÖnin ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre; yakla┼č─▒k 2 milyon y─▒l ├Ânceden 10 bin y─▒l ├Âncesine kadar d├╝nya ayn─▒ anda pek ├žok insan t├╝r├╝ne ev sahipli─či yapm─▒┼čt─▒r. 100 bin y─▒l ├Ânceki d├╝nya en az alt─▒ de─či┼čik insan t├╝r├╝ne ev sahipli─či yapmaktayd─▒.
Be┼č bin y─▒l ├Âncesinde olu┼čturulup, Sindika Krall─▒─č─▒ d├Âneminde(M.├ľ. V.) geli┼čtirilen Nart Mitolojileri, b├Âlgede ya┼čayan di─čer boylar─▒n t├╝m├╝nde de etkili olmu┼čtur.
Bilindi─či gibi, insanl─▒─č─▒n var olu┼čundan beri anlat─▒la gelen efsaneleri, yani mitolojiyi eski s├Âzc├╝kler yoluyla ara┼čt─▒rarak bulgulara ula┼čmaya MiterkeolojiÔÇŁ denir. Bu y├Ântemle fasille┼čmi┼č t├Âreler ve adlar sayesinde bilimsel bulgulara ula┼č─▒l─▒r. Prof.Regina─▒d Anbrey; bu y├Ânteme g├Âre Kafkas Da─člar─▒n─▒n kuzeyindeki topraklarda b├╝y├╝k beyaz ─▒rk olu┼čtu─čundan s├Âz etmektedir.
Nart Destanlar─▒na g├Âre; Nartlar─▒n ├╝lkesi olan Natia=Nartiya(├çerkesya)ÔÇÖn─▒n Kafkas S─▒ra Set Da─člar─▒n─▒n kuzey eteklerini, Ker├ž bo─čaz─▒na kadar Karadeniz k─▒y─▒s─▒n─▒, Azak DeniziÔÇÖnin do─ču k─▒y─▒lar─▒n─▒, Don ve Mani├ž nehirlerini, Terek nehri ve Hazar DeniziÔÇÖndeki a┼ča─č─▒ Volga b├Âlgelerini kapsad─▒─č─▒n─▒ anl─▒yoruz. A.┼×eugenÔÇÖe g├Âre, Meot ├Âncesi Ad─▒gelerin(├çerkeslerin) baz─▒ uzak ├╝lkeleri iyi bildikleri ve buralara ak─▒nlar d├╝zenlediklerini kabul eden bir hipotez vard─▒r.ÔÇŁ Ad─▒ge veredleri- ┼čark─▒lar─▒ ve Nart Destan─▒ s─▒k s─▒k ─░ndil(Volga) nehri, Buhara ve di─čer yerlerden bahsederler
Nart Destalar─▒na g├Âre; Nartiya=├çerkesyaÔÇÖda ya┼čayan, son derece ak─▒ll─▒ ve usta sava┼č├ž─▒lar olan Nartlar, insan├╝st├╝ varl─▒klar olan Neanderthal insan─▒ YinijleriÔÇŁ yani DevÔÇŁ d├╝┼čmanlar─▒ yaln─▒zca usta sava┼č├ž─▒ yetenekleri ile de─čil, ayn─▒ zamanda keskin zekalar─▒ ile alt etmektedirler. Kabardey Mitolojisine g├Âre; Nartlar topraktan hammadde ├ž─▒kar─▒rlar, ziraat ve hayvanc─▒l─▒k ile u─čra┼č─▒rlar. ├ľzellikle atlar─▒ ve bunlar─▒n da Kabardey cinslerini sever ve ├╝retirlerdi. ┼×erefsiz ya┼čamaktansa, ebedi bir ┼čerefin sahibi olarak ├Âlmek ye─čdi onlar i├žin.
Paleantolog ┼×. Aziz Kansu, kal─▒nt─▒lar─▒na d├╝nyan─▒n bir├žok yerinde rastlanan NeanderthalÔÇŁin insanl─▒─č─▒n erken do─čmu┼č, a┼ča─č─▒ ve hatta soysuzla┼čm─▒┼č bir dal─▒ oldu─čundan s├Âz etmektedir. Bu d├Ânemin alet tekni─čine MousterienÔÇŁ ad─▒ verilir.
Bu d├Ânemde izole edilmi┼č alanlarda hayat─▒n─▒ devam ettiren Neanderthal insan─▒, hem hayvan derilerinden giysi yapm─▒┼č, hem de ate┼či bir ─▒s─▒nma ve yabani hayvanlara kar┼č─▒ bir savunma arac─▒ olarak kullanm─▒┼čt─▒r. Homo ErectusÔÇÖun beceremedi─či bir ya┼čam tarz─▒n─▒ ger├žekle┼čtirerek ├ževrelerindeki ├žetin do─ča ko┼čullar─▒n─▒n ├╝stesinden gelmek konusunda ├žaba g├Âstermi┼čtir. Y.Noah HarariÔÇÖnin ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre; a┼ča─č─▒ yukar─▒ 300 bin y─▒l ├Ânce Homo erectus, Neandertaller ve Homo sapiensÔÇÖin atalar─▒ da ate┼či g├╝nl├╝k olarak kullan─▒yordu. ─░nsanlar ate┼či kullanmay─▒ ├Â─črenince hem itaatkar hem de potansiyel olarak s─▒n─▒rs─▒z bir g├╝ce kavu┼čmu┼č oldular. Bu d├Ânemde, KaradenizÔÇÖin seviyesi epeyce al├žald─▒, sonra ┼čiddetli so─čuklar ba┼člad─▒, g├Âky├╝z├╝n├╝ sis kaplad─▒. D├Ânem insan─▒ do─čan─▒n bu ac─▒mas─▒zl─▒─č─▒ kar┼č─▒s─▒nda kendisini koruyacak ma─čaralara girmek zorunda kald─▒.
├çerkesyaÔÇÖn─▒n bat─▒s─▒ndaki topraklarda yap─▒lan arkeolojik ├žal─▒┼čmalarda, ├žok eski zamanlara ait 7 adet heykel g├Âr├╝n├╝ml├╝ do─čal an─▒tsal eser ortaya ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č ve incelenmi┼čtir. Bu b├Âlge Krasnador KrayÔÇÖ─▒n Mostovski rayonu ┼×ahgirey bo─čaz─▒n─▒n bitiminde K├╝├ž├╝k Laba ve Uru┼čten ─▒rmaklar─▒ aras─▒ndaki sahad─▒r.
Uru┼čten kayal─▒klar─▒ aras─▒nda, ├╝├ž de─či┼čik formuyla yaban ├Âk├╝z├╝(bizon), ay─▒, yaban domuzu, tilki, su ayg─▒r─▒, kaplumba─ča, yay─▒n bal─▒─č─▒ ve de─či┼čik bir bal─▒─č─▒ an─▒msatan ┼čekiller bulunmaktad─▒r. Bunlar aras─▒nda Bizon ya da ay─▒ fig├╝r├╝n├╝ yontan, heykelin g├Âzlerini delik ┼čeklinde a├žm─▒┼č, kabar─▒k s─▒rt─▒nda daire i├žinde, d├╝z ─▒┼č─▒n ┼čeklinde 12 adet yivle birle┼čen 12 oyuk a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu g├╝ne┼č tasvirinin oyuklar─▒nda u├žlar─▒nda delikler olan ─▒┼č─▒n ┼čeklinde t├╝yler inmektedir.
Ad─▒gey ├ťniversitesinin sayg─▒n akademisyenlerinden Prof. Dr. Nurbiy Lovpa├že, Uru┼čtenÔÇÖin petroglifli yontusunun Ge├ž Paleolitik Magdelien ├ça─č─▒na(20-13 biny─▒l ├Âncesi) tarihlendi─čini belirtmektedir.
─░nsan bi├žimli yontular ise, ┼×hagua┼če(Belaya) ─▒rma─č─▒ ├╝zerindeki Abadzekhskaya k├Ây├╝ ve Hacoh k├Ây├╝ yan─▒ndaki Fyunt ─▒rma─č─▒n─▒n kollar─▒ndan birinde bulunmu┼čtur. Bu eserler, Giagin rayonuna ba─čl─▒ Goncarka k├Ây├╝nde sergilenmi┼člerdir. Bu yontular d─▒┼č─▒nda hem Kuman ta┼č kad─▒nlar─▒na benzeyen insan bi├žimli ve hem de aslanlar─▒ and─▒ran hayvan bi├žimli heykeller bulunur.
Y├Âre insan─▒ bu t├╝r do─čal sanat eserleri Mousterien d├Âneminde fark etmi┼člerdi, ama ortaya sermeye ve tamamlamaya Ge├ž Paleolitik d├Ânemde ba┼člam─▒┼člar ve onlar─▒ dinsel ama├žlarla kullanmay─▒ s├╝rd├╝rerek, Ge├ž Paleolitikte her birine de─či┼čiklikleri eklemi┼člerdir.
Orta Paleolitik d├Ânemde, hem fiziksel ├Âzellikleri hem de k├╝lt├╝rleri bak─▒m─▒ndan so─čuk iklim ko┼čullar─▒na fazlas─▒yla uyum sa─člam─▒┼č olan Neanderthaller, buzul ├ža─č─▒n─▒n biti┼čiyle de─či┼čen yeni iklim ko┼čullar─▒na uyum sa─člayamad─▒klar─▒ kabul edilmektedir.
├çerkesyaÔÇÖda Kabardey b├Âlgesinde Nal├ž─▒k ┼čehri yak─▒nlar─▒nda yap─▒lan kaz─▒larda NeanderthalÔÇŁ tipine benzeyen bir kafatas─▒ bulunmu┼čtur. Kafatas─▒n─▒n oylumu 1550 Cm.3 dolay─▒nda olup, g├╝n├╝m├╝z insan─▒n─▒n ortalamas─▒ndan(1400-1500 Cm.3) biraz fazlad─▒r.
Bu d├Ânem insan─▒ taraf─▒ndan sopalar─▒n d─▒┼č─▒nda keskin kenarl─▒ ta┼č par├žalar─▒ kullan─▒l─▒yordu. D├Ânem insan─▒ mamut, t├╝yl├╝ gergedan, ren geyi─či, at, vah┼či s─▒─č─▒r, bizon v.s. gibi b├╝y├╝k hayvanlar─▒ ortakla┼ča bir ┼čekilde avlamaya erken ba┼čland─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝yoruz.
├çerkesyaÔÇÖda; Ad─▒gey ve Terek(Kabardey) b├Âlgelerinde, Kuban Nehrinin denize d├Âk├╝ld├╝─č├╝ yerdeki Taman yar─▒madas─▒nda ve Stravropol yak─▒nlar─▒nda yap─▒lan kaz─▒larda d├Âneme ait Mamut kemikleri bulunmu┼čtur. ─░lskayaÔÇÖdaki kaz─▒larda ele ge├žen hayvan kemiklerinin y├╝zde altm─▒┼č─▒ Yaban s─▒─č─▒r─▒na aitti.
├çerkesyaÔÇÖda o d├Âneme ait 65ÔÇÖden fazla insan yerle┼čimi, bulunmu┼čtur. Yerle┼čimin yo─čunla┼čt─▒─č─▒ yerler ise, Ad─▒gey b├Âlgesinde Ps─▒j(Kuban), Hodz, Marta, Psekups ve Kuraps k─▒y─▒lar─▒, Karadeniz k─▒y─▒s─▒n─▒n Soci ├ževresinde idi. Kuban b├Âlgesindeki Mouster kal─▒nt─▒lar─▒ ├╝├ž kronolojik gruba ayr─▒l─▒r: Erken Mouster(Semiyablonya, Kurcips, Fars, Psefir, Urup), Orta Mouster(Kolosovsk, Smolensk, Tikhinsk, Had─▒jensk, Gri┼činsk) ve Ge├ž Mouster(Borisovk).
B├Âlgedeki ilk yerle┼čim yerlerinde buzul ├Âncesi Paleolitik d├Âneme ait kaba yontulmu┼č ta┼č ve kemik aletler, bunlar─▒ yapan d├Ânem insan─▒ Homo ErectusÔÇŁ kemik kal─▒nt─▒lar─▒ ile birlikte bulunmu┼čtur. ─░lkel insan toplulu─ču olan Homo ErectusÔÇÖlar Orta Paleolitik D├Ânemde de geli┼čimlerini s├╝rd├╝rd├╝ler. Kaz─▒larda ele ge├žen arkeolojik bulgular d├Âneme ili┼čkin ya┼čam bi├žimlerini yans─▒tmaktad─▒r.
Ortaya ├ž─▒kar─▒lan en b├╝y├╝k yerle┼čim yeri olan Abadzekh b├Âlgesinde 2500ÔÇÖden fazla ta┼č alet bulunmu┼čtur. ├çerkesyaÔÇÖn─▒n do─čusuna Hazar DeniziÔÇÖne kadar bu tip bulgulara rastlanmaktad─▒r. Bu bulgular─▒n ├žo─ču Orta Paleolitik d├Ânemine aittir.
Bu devirde ilkel insanlar ta┼č─▒ daha ustaca i┼člemeye ba┼člam─▒┼člard─▒r. Besin kaynaklar─▒na ula┼čma teknikleri artm─▒┼č ve dolay─▒s─▒yla besin kaynaklar─▒ ├žo─čalm─▒┼čt─▒r.
Sosyal ya┼čamda inanc─▒n var oldu─čuna dair veriler mevcuttur. 30 Bin y─▒l ├Ânce soylar─▒ t├╝kenen Neanderthallerin ├Âl├╝lerini g├Âmd├╝kleri biliniyor. Bir teoriye g├Âre, Neanderthallerin insanlarca melezle┼čerek tarih i├žinde kaybolduklar─▒ varsay─▒lsa da, daha kuvvetli bir teori insan ÔÇô Neanderthal sava┼č─▒n─▒n sonunda yery├╝z├╝nden aniden silinmi┼č olmalar─▒d─▒r. Son yap─▒lan testler Neanderthallerin ├╝zerindeki s─▒r perdesini biraz daha aralad─▒. Homo Sapiens ile fazla benzerlik g├Âstermeyen bu t├╝r, insanlarla ├žok az melezle┼čti. Afrikal─▒lar d─▒┼č─▒ndaki insanlarda y├╝zde 1 ÔÇô 4 oran─▒ndaki geni tespit edilmi┼čtir.
Ayr─▒ca bu ├ža─čda insanlar ma─čara duvarlar─▒na boyal─▒ resimler yapmaya ba┼člad─▒lar. ├çe┼čitli hayvan fig├╝rlerinden s├╝s e┼čyalar─▒, heykeller ve kesici aletler yine bu d├Ânemde yap─▒ld─▒.

40 ÔÇô 10 B─░NL─░ YILLARDA:
Kafkasya en son jeomorfolojik bi├žimini, eski ta┼č devrinin son d├Ânemi olan ├ťst Paleolitikte kazanm─▒┼čt─▒r. Bu d├Ânemde iklim olduk├ža so─čuktur. Yonga tipi alet teknolojisinde ├Ânemli at─▒l─▒mlar yap─▒lm─▒┼č, alet yapan aletler geli┼čtirilmi┼čtir. Ta┼č i┼č├žili─činin m├╝kemmelli─činin yan─▒ s─▒ra kemik ve boynuz da alet yap─▒m─▒nda kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r.
Bu d├Ânemde, ├çerkesyaÔÇÖda da, etkin olan insan t├╝r├╝, bilim adamlar─▒ taraf─▒ndan, bilen yani insan anlam─▒nda Homo Sapiens olarak adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Homo Sapiensler M.├ľ.200-100 bin y─▒l─▒ndan itibaren, Homo ErectusÔÇÖler gibi, ya┼čad─▒klar─▒ AfrikaÔÇÖdaki vatanlar─▒ndan g├Â├ž ederek antik d├╝nyaya da─č─▒lm─▒┼člar ve yakla┼č─▒k 70 bin y─▒l ├Ânce de di─čer insan t├╝rlerini ortadan kald─▒rmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r.
En ├žok kabul g├Âren teoriye g├Âre; dilimizin ola─čan├╝st├╝ esnek olmas─▒ sayesinde, genetik mutasyonlar SapiensÔÇÖin beyin i├žyap─▒s─▒n─▒ de─či┼čtirerek, daha ├Ânce m├╝mk├╝n olmayan ┼čekillerde d├╝┼č├╝nmelerini ve tamamen yeni dillerle ileti┼čim kurabilmelerini sa─člad─▒. Bili┼čsel devrimÔÇÖden bu yana Sapiensler zaman i├žerisinde bir dizi ola─čan├╝st├╝ bulu┼č geli┼čtirdiler, sanat, kutsall─▒k, din gibi. Daha sonra, M.├ľ.10 bine do─čru, yerle┼čik ya┼čama ge├ži┼č, tar─▒m, hayvanc─▒l─▒k ve bunlar─▒n do─čal sonucu olarak m├╝lkiyet, hiyerar┼či ve e┼čitsizlik kavramlar─▒ olu┼čtuÔÇŽ
├ľ.M.CaparidzeÔÇÖye g├Âre, ├ťst Paleolitik ├ça─čÔÇÖda Kafkasya k├╝lt├╝rel ve etnik birli─činin olu┼čmaya ba┼člad─▒─č─▒n─▒ varsaymaktad─▒r.
Ge├ž Paleolitik ├ça─č sonunda Kafkasya k├╝lt├╝rler aras─▒ndaki farklar a├ž─▒k├ža izlenebilmektedir.
├ťst Paleolitik ve Mezolitik ├ça─člarda KafkasyaÔÇÖda ortaya ├ž─▒kan ├╝├ž k├╝lt├╝r varyant─▒(Gubs, ├çoh, ─░meret k├╝lt├╝rleri) daha sonraki devirlerde daha da netle┼čmi┼č ve kesinle┼čmi┼čtir. KafkasyaÔÇÖda eski ├ža─č halklar─▒ ├╝├ž farkl─▒ gruba ayr─▒lm─▒┼člard─▒r. Bunlar birbirlerinden ba─č─▒ms─▒z ┼čekilde k├╝lt├╝rel ve tarihsel geli┼čmelerini s├╝rd├╝rm├╝┼člerdir.
Bu d├Ânemde da─č eteklerindeki Setanay, Gub ve Tugups gibi ma─čara yerle┼čimlerinde arkeolojik kaz─▒lar neticesinde elde edilen buluntular incelendi─činde; bunlar─▒n, ├çerkesyaÔÇÖda ya┼čayan toplumlar─▒n sosyo-ekonomik ya┼čant─▒ ve k├╝lt├╝rlerini anlatan ana kaynaklar olduklar─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r.
Bu yerle┼čimlerde ├žok say─▒larda e┼čya bulunmu┼čtur. S├Âz gelimi SetenayÔÇÖda 15.565 par├ža e┼čya bulundu. Setenay b├Âlgesinde bulunan kemiklerden anla┼č─▒ld─▒─č─▒ kadar─▒yla, b├Âlge insan─▒n─▒n en ├Ânemli av─▒ att─▒r.
Gub yerle┼čiminde birbirinden farkl─▒ o kadar ├žok e┼čya bulundu ki, bilim adamlar─▒ buraya Gub K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ ad─▒n─▒ vermi┼člerdir. Gub ve ├ľn AsyaÔÇÖda bulunan ara├ž ve gere├žler b├╝y├╝k benzerlikler g├Âstermektedir. Bu bulgular─▒n benzerleri Orta KafkasyaÔÇÖda Baksan k─▒y─▒lar─▒nda en ├žok da Sosr─▒ko Ma─čaras─▒ÔÇŁnda bulundu.
Bu d├Ânemde ma─čara duvarlar─▒na ve ├že┼čitli objeler ├╝zerine, manevi hayatla ilgili sanat eserleri de yap─▒lm─▒┼čt─▒r. ├çerkesyaÔÇÖdaki bu yerle┼čimlerin ekonomisi b├╝y├╝k ot obur s├╝r├╝lerinin avlanmas─▒na dayal─▒d─▒r. ├ľl├╝ g├Âmme adeti de bu d├Ânemde geli┼čmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r.

M.├ľ. XII. ÔÇô VII. B─░N YILLARDA:
Epipaleolitik olarak da adland─▒r─▒lan Mezolitik tarihi, son zamanlarda, Paleolitik ile Neoliti─čin aras─▒na giren k├╝lt├╝rler i├žin kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Nedenine gelince, ger├žekten de ne Paleoliti─če ve ne de Neoliti─če sokulabilen baz─▒ ├Âyle k├╝lt├╝rler vard─▒r ki, bunlar bu iki ana ay─▒r─▒m─▒n aras─▒ndaki bo┼člu─ču doldururlar.
Mezos=Orta, ara ve Lithos=Ta┼č s├Âzc├╝klerinden t├╝retilerek Mezolitik yani Orta Ta┼č ya da Ara Ta┼č Devri olarak da tan─▒mlanan bu d├Ânemin teknolojik a├ž─▒dan yeni ekolojik ortama k├╝lt├╝rel bir ge├ži┼či yans─▒tmaktad─▒r.
Buzul ├ža─č─▒n─▒n sonlar─▒(W├╝rm) ve Holosen ├ža─č─▒n─▒n ba┼člar─▒na do─čru yeni iklim ko┼čullar─▒n─▒n belirlenmesi ile birlikte buzullar kuzeye do─čru ├žekildi. ─░klimde ─▒s─▒nma ile birlikte erimeye y├╝z tutan buzullar─▒n sular─▒ orman, tundralar ve bozk─▒rlar─▒ istila etti. Yeni ├ževre ortamlar─▒ ile ilgili olarak bitki ve hayvan t├╝rleri de de─či┼čmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. Mamut, ren geyi─či ve bizon s├╝r├╝leri ile atlar ya g├Â├ž ettiler, ya da ├Âld├╝ler. Yerlerini daha k├╝├ž├╝k ve ├ževik olanlara b─▒rakt─▒lar.
├çerkesyaÔÇÖda ya┼čayan d├Ânem insanlar─▒ ekolojik ortamdaki bu k├Âkl├╝ de─či┼čimlere ayak uydurmakta gecikmediler. ─░nsan─▒n─▒n ya┼čama bi├žiminde ve maddi k├╝lt├╝r karakterinde ciddi geli┼čmeler g├Âz├╝k├╝yor; k├Âpek tar─▒m devrinden ├Ânce evcille┼čtirilmi┼čti. Bu d├Ânemde av art─▒k tek ba┼č─▒na yap─▒labilen bir u─čra┼č─▒ haline geliyor, bal─▒k av─▒ ├Ânemli ekonomik de─čer kazan─▒yor, toplay─▒c─▒l─▒k daha da dinamik hale geliyor ve ├╝retken ekonomi i├žin uygun ┼čartlar olu┼čmaya ba┼čl─▒yor. Ta┼čtan yap─▒lan aletler, ortaya ├ž─▒kan yeni teknikler sayesinde boylar─▒ k├╝├ž├╝l├╝rken, kullan─▒m alanlar─▒ yayg─▒nla┼č─▒yor.
Ge├ž Paleolitik ve Mezolitik d├Ânem neantroplar─▒(yeni insanlar─▒) t├╝ketim ekonomisini geli┼čtirmeyi s├╝rd├╝rd├╝ler, ama vah┼či hayvanlar─▒ evcille┼čtirerek ve do─čal ├╝r├╝nleri toplamaktan tah─▒l ├╝retimine ge├žerek Neolitik devrimi haz─▒rlad─▒lar. Ancak kal─▒nt─▒lar─▒ sadece da─čl─▒k alanlarda a├ž─▒─ča ├ž─▒kar─▒lan Yeni Ta┼č Devri erken tar─▒m─▒, az geli┼čmi┼č ikinci dereceden bir dal olarak kendini g├Âstermektedir. Bu nedenle ├çerkesyaÔÇÖda anaerkil bir toplumun var oldu─ču ger├že─či etnograf-Kafkas bilimciler taraf─▒ndan ┼č├╝pheyle kar┼č─▒lanmaktad─▒r.
KafkasyaÔÇÖda Mezolitik d├Âneme ait an─▒tlar─▒n ├Âzellikle; Cokh, Meka─č─▒, Kozmo-Natkho, Savleget, Sosrukua, Yaver yerle┼čiminde ve Medovo II ma─čaralar─▒ gibi yerle┼čim alanlar─▒nda rastlanm─▒┼čt─▒r. ├ľrne─čin Sosrukua yerle┼čiminde kemikten, boynuzdan ve ta┼čtan yap─▒lm─▒┼č, geli┼čmi┼č ara├ž gere├žler bulunmu┼čtur. Bu yerle┼čimde toplay─▒c─▒l─▒─č─▒n olduk├ža geli┼čmi┼č oldu─čunu g├Âsteren ba┼čka bir bulgu ise tek bir yerde 2600 salyangoz kabu─čunun bulunmas─▒d─▒r. Bunun d─▒┼č─▒nda yine ayn─▒ yerle┼čimde tah─▒l toplay─▒c─▒l─▒─č─▒nda kullan─▒lan ve birka├ž par├žaya ayr─▒labilen aletler bulunmu┼čtur.

M.├ľ. VII. ÔÇô V. B─░N ├ça─č─▒m─▒z─▒n sosyal ve ekonomik d├╝zeninin temelini olu┼čturan Neolitik YILLARDA D├Ânem, ├Ânemli bir s├╝re├ž olarak kabul edilmektedir. G├╝ne┼č a┼čamas─▒, uygarl─▒k tarihinde ├žok ├Ânemli iki geli┼čmeyi ortaya ├ž─▒kard─▒. ─░nsanlar tar─▒m yapmay─▒ ve hayvanlar─▒ evcille┼čtirmeyi ├Â─črendiler.
├çerkesyaÔÇÖda ├Ânceleri ─▒rmak vadileri ile ovalarda toplanan insanlar, suyun yani ya┼čam─▒n yak─▒n─▒nda olmalar─▒, hayvanlar ve bitkilerle daha yak─▒ndan ilgilenmeleri nedeniyle, g├╝nl├╝k ya┼čamdaki bu ├žok s─▒k─▒ ili┼čki onlar─▒ evcille┼čtirmeye y├Âneltmi┼čtir.
├çerkesyaÔÇÖda tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒k i├žin elveri┼čli otlaklar─▒n ve sulak arazilerin bulunmas─▒ , obsidyen yataklar─▒na yak─▒n olu┼ču, ├ževresinin ormanlarla kapl─▒ olmas─▒ gibi, ├ževresel ├Âzellikler, d├Ânem insan─▒ ├çerkeslerÔÇÖin ileri bir uygarl─▒k yaratmadaki do─čal yard─▒mlar─▒ olmu┼čtur.
Bu d├Ânemde, ├çerkesyaÔÇÖda ve Orta KafkasyaÔÇÖda inek, ├Âk├╝z, ke├ži, koyun, domuz ve k├Âpek gibi hayvanlar evcille┼čtirildi. Bu da hayvanc─▒l─▒─č─▒n ald─▒─č─▒ mesafenin g├Âstergesidir. Ayr─▒ca, bu d├Ânemde insanlar ├žanak ├ž├Âmlek yap─▒m─▒n─▒ da ba┼člatt─▒lar. B├Âylece, insano─člu binlerce y─▒l asalak bir ┼čekilde ya┼čad─▒─č─▒ do─čal ├ževrede ├╝retimci ve yap─▒c─▒ bir konuma ge├žmi┼č bulunmaktad─▒r.
Kemikten, boynuzdan ve ta┼čtan yap─▒lan ara├ž gere├žler daha g├╝zel formlar kazanmaya ba┼člad─▒. Ta┼č baltalar ise t├╝m ara├ž gere├žler aras─▒nda en geli┼čmi┼č olanlar─▒ idi. Bu da a─čac─▒n daha yayg─▒n kullan─▒lmaya ba┼čland─▒─č─▒n─▒ g├Âsteriyor. Bu d├Ânemde ├╝retilen ├žanak ve ├ž├Âmlekler sayesinde yeme─čin daha iyi yap─▒lmas─▒n─▒ ve korunmas─▒n─▒ sa─čl─▒yordu. Hayvan y├╝nleri ve do─čadaki bitkilerden elde edilen iplikler i┼členmeye ba┼čland─▒.
├çerkesyaÔÇÖda ya┼čayan d├Ânem insan─▒n─▒n Mezolitik d├Ânemde ba┼člatt─▒─č─▒ uygar topluma ge├ži┼č a┼čamas─▒n─▒, bu d├Ânemde de s├╝rd├╝rd├╝─č├╝ anla┼č─▒lmaktad─▒r.
├çerkesyaÔÇÖda Kabardey b├Âlgesinde Nal├ž─▒k ┼čehrinin yak─▒nlar─▒ndaki Ahubek k├Ây├╝, Neolitik d├Ânemin a├ž─▒k├ža g├Âzlenebildi─či en iyi yerle┼čimlerin ba┼č─▒nda gelmektedir. Ahulbek insan─▒ ├žit duvarl─▒, ├žamurla s─▒vanm─▒┼č evlerde ya┼č─▒yordu. Kemik, boynuz ve ta┼čtan yap─▒lm─▒┼č bir ├žok alet ilkel de─čirmenlerde tah─▒l ├Â─č├╝tmekte kullan─▒l─▒yordu. Di┼čleri ├žakmak ta┼č─▒ndan yap─▒lm─▒┼č oraklar da bulundu.
Ahulbek yerle┼čimi d─▒┼č─▒nda ki nakropollerde, Adler civar─▒nda, ├çerkesk ┼čehrin yak─▒nlar─▒nda ve Ad─▒gey b├Âlgesinde Kamennomost ma─čaras─▒nda yap─▒lan kaz─▒larda da Neolotik d├Âneme ait en iyi malzemeler bulunmu┼čtur. En ilginci ├žamurdan yap─▒lm─▒┼č kad─▒n heykelidir. Bu d├Ânem insan─▒ kad─▒n─▒ bereket kayna─č─▒ olarak g├Âr├╝yordu. Nal├ž─▒k ┼čehrinin oldu─ču yerde Neolitik d├Âneme ait 147 adet mezar ta┼č─▒ bulundu. Bu da neolitik insan─▒n─▒n ahret inanc─▒na sahip oldu─ču anlam─▒na gelmektedir. Erkekler ayaklar─▒ toplanm─▒┼č ┼čekilde sa─ča, kad─▒nlar da ayn─▒ ┼čekilde sola yat─▒r─▒l─▒p g├Âm├╝l├╝yorlard─▒. ├ľl├╝lerin ├╝st├╝ne ate┼čin ve kan─▒n sembol├╝ olarak k─▒rm─▒z─▒ boya d├Âk├╝l├╝yordu.
Di─čer taraftan; KrasnodorÔÇÖa 40 Km. uzakl─▒ktaki ─░L b├Âlgesinde 1924 y─▒l─▒nda yap─▒lan arkeolojik ara┼čt─▒rmalarda ele ge├žen ├že┼čitli d├Ânemlere ait eserler meyan─▒nda, Neolitik d├Ânemi yans─▒tan eserlere de tesad├╝f edilmi┼čtir.
S.N.Zaimyatnin ve P.G.Akritas taraf─▒ndan 1954 y─▒l─▒nda, Bakhsan vadisinde yap─▒lan arkeolojik kaz─▒larda Sosrukua ma─čaras─▒nda da bu d├Âne ait ya┼čam izlerini ke┼čfettiler.
V.P.Lyubin taraf─▒ndan 1956 y─▒l─▒nda Marukh ─▒rma─č─▒nda, bu adla an─▒lan k├Ây├╝n 10-12 Km. g├╝neybat─▒s─▒nda, B├╝y├╝k Zelencuk ve Khusa vadileri aras─▒ndaki alan─▒n do─ču yamac─▒nda Yavor yerle┼čiminde yap─▒lan kaz─▒larda alt─▒ adet kesici alet, bir kaz─▒y─▒c─▒ alet, iki rende, takriben bir d├╝zine ├žak─▒l ta┼č─▒ levha bulunmu┼čtur. Y├Âre insan─▒n─▒n a├ž─▒k havada kendisi taraf─▒ndan yap─▒lan barakalarda ya┼čad─▒─č─▒, avc─▒l─▒k ve hayvanc─▒l─▒kla u─čra┼čt─▒─č─▒ tespit edilmi┼čtir. ─░┼č aletlerini ├Ânceden oldu─ču gibi ├žakmak ta┼č─▒, y─▒lanta┼č─▒ vb. ta┼č ve kemiklerden yap─▒yorlard─▒.
├çerkes kad─▒nlar─▒, anal─▒k bak─▒m─▒ndan oynad─▒─č─▒ rolle toplumsalla┼čma ve k├╝lt├╝re yol a├žan evcille┼čtirme s├╝recini ba┼člatt─▒lar. Y├╝zy─▒llar ilerledik├že ├çerkesyaÔÇÖda ya┼čayan toplulu─ča bir d├╝zen gelir. ├ťretim ara├žlar─▒ geli┼čtik├že ve ├╝retimdeki kazan─▒mlar artt─▒k├ža ilkel toplum daha geli┼čmi┼č bir sosyal ve etnik ├Ârg├╝tlenmeye KlanaÔÇŁ b─▒rakacakt─▒r kendisini.
Tarihte, aileden ├Ânce ana soylu gens ya da Klanlar─▒n bulundu─čunu tespit eden Levis H.Morgan, insan bilimcilerin bug├╝n genellikle Toplumsal Akrabal─▒kÔÇŁ diye and─▒klar─▒ s─▒n─▒flay─▒c─▒ akrabal─▒k dizgesinin varl─▒─č─▒n─▒ ortaya koymu┼čtur. Bu dizgiye g├Âre topluluk, aile ba─člar─▒na de─čil, Gens(Klan), Fratri(Boy) ve Tribu(Kabile) ba─člar─▒na dayand─▒r─▒lmaktad─▒r.
Bu dizgiye g├Âre; ├çerkeslerÔÇÖde kanda┼člar─▒n olu┼čturdu─ču gens kar┼č─▒l─▒─č─▒ Le─čapuÔÇÖdur. ─░lk gensel ata ismi D─▒─če olup, anlam─▒ g├╝ne┼čtir. ─░kinci a┼čamada gentes toplulu─ču olan Fratri yani BoyÔÇÖun kar┼č─▒l─▒─č─▒ ThlakoÔÇÖdur. FratriÔÇÖnin ├Ârg├╝tlenmi┼č ┼čekli olan ve ayn─▒ dili konu┼čan Gentesler toplulu─ču yani KabileÔÇÖnin kar┼č─▒l─▒─č─▒ ThlepkÔÇÖdir. ─░stisnalar d─▒┼č─▒nda, hen├╝z ger├žek ulusal bir dili ve kesin s─▒n─▒rl─▒ topra─č─▒ olmayan fakat belli k├╝lt├╝rel ├Âzellikler ve bazen belli bir leh├žesi bulunan ├çerkes toplumu Kabile Birli─čiÔÇŁ kavram─▒yla tan─▒mlan─▒r. Kabilelerden olu┼čan son toplumsal birimi ├çerkes Kavmi olup, siyasi bir niteli─či bulunmayan Genbirlik sistemi idi. Bu d├╝zen genellikle uygarl─▒─č─▒n ba┼člang─▒c─▒ aras─▒nda budunsald─▒r.
R.Betrozov, ├çerkesyaÔÇÖda ya┼čayan halklar─▒n antropolojik akrabal─▒─č─▒n─▒n, M.├ľ.VI.Bin y─▒lda, Paleolitik ├ça─čda benimsenen ekonomisinden Neolitik ├ça─č─▒n ├╝retici ekonomisine ge├ži┼č s├╝recinde olu┼čtu─čundan s├Âz etmektedir. Ta┼č Devri sonunda eski ├çerkes kabilelerinin olu┼čma s├╝reci Erken Metal ├ça─č─▒ÔÇÖnda sona ermi┼čtir. Bu d├Ânemde Bat─▒ KafkasyaÔÇÖda tarihin b├╝t├╝n zorluk ve aksiliklerine ra─čmen bug├╝nk├╝ etnografik ├Âzelliklerini korumu┼č, etnik ve k├╝lt├╝rel alt katman─▒ ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

ENEOL─░T─░K D├ľNEM :
Neolotik d├Ânemde madeni aletlerin yan─▒nda cilal─▒ ta┼č aletlerin birlikte ├╝retildi─či devir(M.├ľ. VI.-IV. Binde), ─░talyan m├╝ellifleri taraf─▒ndan Eneolitik olarak, ─░ngiliz bilginleri ve FransaÔÇÖda Goury taraf─▒ndan bu devre, Kalkolitik(Khalkos=Bak─▒r ve Lithos=Ta┼č) s├Âzc├╝klerinden t├╝retilerek Bak─▒r Ta┼č ├ça─č─▒ÔÇŁ ad─▒ da vermektedirler.
Bu d├Âneme ge├ži┼čte Kafkasya b├Âlgesinde teknik gelenekler a├ž─▒s─▒ndan k├╝lt├╝rel bir kesinti g├Âr├╝lmemekte, aksine bir geli┼čim, s├╝reklilik g├Âzlenmektedir. Ate┼čin ke┼čfiyle m├╝mk├╝n olan maden i┼čleme tekni─či sayesinde b├╝y├╝k bir ilerleme kaydedilmi┼č olup, yerli ├çerkes kabilelerin sosyal geli┼čmesinde b├╝y├╝k bir rol oynam─▒┼čt─▒r.
├çerkesyaÔÇÖn─▒n Eneolitik D├Ânemde metalurji ile tan─▒┼čmas─▒n─▒ Nal├ž─▒k Kurgan─▒nda bulunan bak─▒r y├╝z├╝kle belgelenmi┼čtir.
Bak─▒r─▒n eritilebilmesi i├žin ─▒s─▒y─▒ sa─člayan seramik f─▒r─▒nlar─▒n olmas─▒, ev ortam─▒ ├╝retim seviyesinin geli┼čmesi, metal ├╝retimine ge├ži┼č i├žin gerekli olan ┼čartlar─▒n olu┼čmas─▒ gibi imkanlara ancak Eneolitik D├Ânemde eri┼čilebilmi┼čti. KafkasyaÔÇÖda hem saf bak─▒r hem de bak─▒r─▒n oksidi(CUO, CUO2) bulunuyordu.
B├╝t├╝n bunlar, KafkasyaÔÇÖda metalurjinin ilk kez ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒n─▒n Eneolitik D├Ânemde oldu─čunu g├Âstermektedir.
Nal├ž─▒kÔÇÖdaki mezarl─▒kta bulunan baz─▒ kad─▒n mezarlar─▒, s├╝s e┼čyas─▒ y├Ân├╝nden farkl─▒l─▒klar g├Âsteriyor. Bu, kad─▒nlar─▒n yerli toplumda ├Âzel sosyal durumlar─▒n─▒n somut bir g├Âstergesidir. Ancak hayvanc─▒l─▒k ve metalurji gibi ekonomik alanlar─▒n geli┼čmesine paralel olarak Patriarkal ili┼čkilerin olu┼čmas─▒ da belirginle┼čiyordu. Nitekim zamanla ham topra─č─▒n i┼členmesi, s├╝r├╝ hayvanc─▒l─▒─č─▒, madencilik gibi a─č─▒r i┼člerin ├Âne al─▒nmas─▒, erke─čin g├╝c├╝ne olan ihtiyac─▒ artt─▒rd─▒ ve erkek toplum i├žinde daha ├Ânemli bir unsur haline geldi.
M.├ľ. VII.bin y─▒l─▒n sonlar─▒ ileVI. Bin y─▒l─▒n ba┼člar─▒nda Kafkas da─člar─▒n─▒n y├╝ksek yayla ve yama├žlar─▒nda ya┼čayan ├çerkesler daha ├žok hayvan besliyorlard─▒. H├╝r idiler. Ovalarda ya┼čayanlar ise tarla tar─▒m─▒ ile u─čra┼č─▒yorlard─▒. Bunlar ise topra─ča ba─čl─▒ idiler. Y├╝ksek yaylada ya┼čayan ├çerkeslerin ovaya inmeleri ve zamanla ovadakilerle bir araya gelmeleriyle birlikte, d├╝zenli bir topluma d├Ân├╝┼čen topluluklar aras─▒nda i┼č b├Âl├╝m├╝ olu┼čmaya ba┼člad─▒. Tar─▒m ile birlikte kent ya┼čam─▒ da do─čmu┼č oldu. Eskisi gibi bir tehlike kar┼č─▒s─▒nda, tarlalar─▒n─▒ b─▒rak─▒p ka├žamayacaklar─▒ i├žin, ister istemez kuvvetli olmaya ├žal─▒┼čt─▒lar. Her i┼č olabildi─čince grup halinde yap─▒lmaya ba┼čland─▒. ├ťlkenin y├Âneticisi(Thamada) ├Âncelikle, y├╝ksek yaylalardan gelenler aras─▒ndan, y├Ânetici vas─▒flar─▒ ├Ân plana ge├žmi┼č ki┼čiler aras─▒ndan se├žildi. Thamadaler ellerinde hakimiyyet sembol├╝ olan asalar ta┼č─▒rlard─▒. Toplum i├žinde zanaatlar geli┼čti, artan tar─▒m, ├╝retim kentlerinin ortaya ├ž─▒kmas─▒n─▒n ├Ân├╝n├╝ a├žm─▒┼č oldu.
Eneolitik D├Ânemin en g├Âze ├žarpan ├Âzelli─či evlerdir. Bunlar tepelerinde bir delik bulunan ar─▒ kovan─▒na benzer yuvarlak, (├žo─ču kez) kubbemsi, tek odal─▒ yap─▒lard─▒.
Genellikle ├╝├ž ev, b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de kil har├žl─▒ kerpi├žten yap─▒lmaktayd─▒. Ya┼čanan mekan─▒n ├žap─▒ 0,5 ile 5 Mt. Aras─▒nda de─či┼čmektedir. Evlerin y├╝ksekli─či 2,5 Mt.ÔÇÖden az de─čildir. Her evde duvara yak─▒n bir yere yerle┼čtirilmi┼č bir ocak vard─▒. Kafkasya Enolotik evlerinin, Orta Do─čuÔÇÖnun her hangi bir yerinde do─črudan benzerleri olmamakla birlikte, in┼ča tekni─či bak─▒m─▒ndan Halaf konutlar─▒yla da baz─▒ benzerlikler saptanabilmi┼čtir.
Tarih ├Âncesi d├Ânem boyunca ├çerkesyaÔÇÖya g├Â├ž eden veya yerle┼čen kabilelerin etnik isimleri belli de─čildir, bunlar hakk─▒nda sadece arkeolojik bilgilere sahibiz. Zaten bu kabileler arkeolojik k├╝lt├╝rleri ile an─▒l─▒yorlar.
M. ├ľ. III.binde Ural-Altay y├Âresi ile G├╝ney Rusya bozk─▒rlar─▒ aras─▒ndaki k├╝lt├╝rel ba─člant─▒ ilgin├žtir. Ural-AltayÔÇÖdaki Afanasyevo K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ bu ├ža─č─▒n temsilcisidir. Bozk─▒r ya┼čant─▒s─▒n─▒n karakteristik t├╝m elemanlar─▒ bu k├╝lt├╝rde g├Âr├╝lmektedir. KurganÔÇŁ ad─▒ verilen mezarlarda ele ge├žirilen tipik malzemelerin hemen hemen t├╝m├╝ bu g├Âm├╝lerde ├Âl├╝ hediyesiÔÇŁ olarak bulunmu┼čtur.
M.├ľ. II.biny─▒l ba┼člar─▒nda ise, Karadeniz ve ├ževresi adeta bir merkez niteli─čini ta┼č─▒makta ve b├╝y├╝k hareketlere sahne olmaktad─▒r. Bu devrede, G├╝ney RusyaÔÇÖn─▒n Bak─▒r ├ça─č K├╝lt├╝r├╝ÔÇÖn├╝n tipik yerle┼čik temsilcisi olan Triolje K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ sona ermi┼čtir. Do─ču b├Âlgelerinde ise, KazakistanÔÇÖda, Orta AsyaÔÇÖda ve Ural-Altay y├Âresinde M.├ľ. 1750ÔÇÖden itibaren Andronova K├╝lt├╝r├╝ÔÇÖn├╝n birden bire ortaya ├ž─▒kmas─▒ ve yay─▒l─▒m g├Âstermesi, b├Âlgede olu┼čan depresyon hareketinin Do─ču-Bat─▒ y├Ân├╝nde geli┼čti─čini ve do─čal olarak Karadeniz ├ževresini etkiledi─čini g├Âstermektedir.
Bu b├Âlgeye AndronovaÔÇŁ K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ yayan kavimlerin ba┼čta tun├ž olmak ├╝zere, geli┼čtirdikleri madencili─čin yan─▒ s─▒ra at, s─▒─č─▒r, koyun gibi ehli hayvanlar yan─▒nda deve de besledikleri bilinmektedir. Andronova insan─▒ denen bu beyaz ve brakisefal ─▒rk, AltayÔÇÖl─▒larla akraba idiler.
Andronova K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ, bat─▒ y├Ân├╝nde geni┼člemesi ile ba─člant─▒l─▒ olarak, bu k├╝lt├╝r├╝n bat─▒s─▒nda yer alan KimmerlerÔÇÖi etkilemi┼čtir. Srubnoy k├╝lt├╝r kabileleri ile ba─člant─▒s─▒ olan Kimmerler M.├ľ. 1800 tarihlerinde do─čudan, Orta Asya y├Âresinden gelerek, Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzeyindeki bozk─▒rlardan, Donetz havzas─▒na kadar uzanan geni┼č sahada ya┼čam─▒┼člard─▒r. ─░ran dilli KimmerlerÔÇÖin hareketleri b├Âlgede ayr─▒ca b├╝y├╝k bir hareketlenmeye neden olmu┼čtur.
M.├ľ. II. Biny─▒l─▒n ortalar─▒ndan son ├žeyre─čine kadarki d├Ânemde, Catacomb-Kaya mezar k├╝lt├╝r├╝ temsilcisi kabilenin k├╝lt├╝rel ve tarihsel de─čerleri, Kuban steplerine do─čru yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu k├╝lt├╝r, di─čer kadim kurgan alt─▒ mezar k├╝lt├╝r├╝ne sahip ├çerkes kabileleri ile yak─▒n bir ili┼čkiye girmi┼č ve bu ili┼čki sonucu bu kabileler giderek Kuban nehrinin kar┼č─▒ k─▒y─▒s─▒na do─čru s├╝z├╝lm├╝┼člerdir.
Ruslan BzartiÔÇÖe g├Âre, Eski Kubanl─▒lar─▒n(Kuban k├╝lt├╝r├╝ ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒), b├╝y├╝k ba┼č hayvan ile at yeti┼čtiriyor, bunun yan─▒ s─▒ra arpa, bu─čday ve dar─▒ ekimine dayal─▒ tar─▒m faaliyetinde bulunuyorlard─▒. Ayr─▒ca ├ž├Âmlek├žilik ve dokumac─▒l─▒k gibi zanaatlarda olduk├ža ustala┼čm─▒┼člard─▒. Kuban k├╝lt├╝r├╝, Bronz devri sanat─▒n─▒n ┼čahikalar─▒ndan biri olarak b├╝t├╝n d├╝nya taraf─▒ndan kabul edilmi┼čtir.
Yerli ├çerkes kabilelerinin daha ├Ânceki d├Ânemlerde Kurgan Mezar yapma adetleri yoktu. Kuban kurganlar─▒, KimmerlerÔÇÖin bu devrede ├çerkesya b├Âlgesinde yay─▒lmaya ba┼člad─▒klar─▒n─▒ g├Âstermektedir. Orta Asya y├Âresinde ba┼člayan ve Karadeniz ├ževresini etkileyen kavimler kayna┼čmas─▒ ile ba─člant─▒l─▒ olarak, M.├ľ. XIV. ve M.├ľ. XIII. y├╝zy─▒llarda ba┼člayan ve ─░ranÔÇÖ─▒ etkileyen g├Â├ž hareketlerinin etkisiyle yerlerini terk eden Kimmerler, ├çerkesya, K─▒r─▒m ve Dinyeper havzas─▒ndaki sahalara kadar yay─▒lm─▒┼člard─▒r.
S.SmithÔÇÖin okudu─ču ├živi yaz─▒l─▒ Asurs metinlerde ge├žen Yabani(vah┼či) da─čl─▒lar─▒n veya barbarlar─▒n kral─▒ TugdammeÔÇŁ ifadesi Kimmerler ile yerli halklar─▒n yak─▒n ili┼čkilerine kan─▒tt─▒r. Zaten Ortado─ču halklar─▒yla temas kuran Kimmerlerin ├çerkesya kavimleriyle de ba─člant─▒ kurmalar─▒ da do─čald─▒r. ├çivi yaz─▒l─▒ metinden, z─▒mmen de olsa Tugdamme(Kimmer Kral─▒)ÔÇÖn─▒n ├çerkesya da─čl─▒lar─▒n─▒n da ├Ânderi oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r.
E.─░.Krupnova g├Âre, Sargon II. Zaman─▒na ait bir mektupta ge├žen Gamir ├ťlkesiÔÇŁ B├╝y├╝k Kafkas Da─č Silsilesinin kuzeyindedir. KimmerlerÔÇÖin KubanÔÇÖ─▒n bat─▒s─▒nda oturduklar─▒ ve onlar─▒n sefere ├ž─▒k─▒┼č merkezlerinin Kafkas S─▒ra Set Da─člar─▒n─▒n kuzeybat─▒s─▒nda ├çerkesyaÔÇÖda oldu─ču bir ger├žektir. Baz─▒ yazarlar ise, KimmerlerÔÇÖin idare merkezlerinin bu g├╝nk├╝ Ker├ž mevkii oldu─ču h├╝km├╝ne varm─▒┼člard─▒r. KaradenizÔÇÖe, Azak DeniziÔÇÖne ve bu iki denizi birbirine ba─člayan BosforÔÇÖa Kimmer Denizi, Kimmer Bosforu denmesi her halde bu devletin ├╝st├╝n bir varl─▒─ča haiz olmas─▒n─▒n neticesidir. KimmerlerÔÇÖin ├çerkesya kabileleri aras─▒na kar─▒┼čarak ya┼čad─▒klar─▒, zamanla yerle┼čik hayata ge├žtikleri ve ├çerkesyaÔÇÖy─▒ kendilerine yurt edindikleri muhakkakt─▒r.
Baz─▒ yazarlara g├Âre, ├çerkesyaÔÇÖda oturan stepli g├Â├žebeler aras─▒nda da karma┼č─▒k sosyal s├╝re├žler ya┼čan─▒yordu. Onlar─▒n sosyal geli┼čme, etnikogenez ve sentez s├╝re├žleri yerli kabileler ile paralel olarak geli┼čti ve yerli ├çerkes kabileleri de etkilemi┼čtir. Halbuki bu etki s─▒n─▒rl─▒ kalm─▒┼čt─▒r. ├çerkes toplumunu etnik olarak etkilemedi─či a┼čikard─▒r.
Nitekim ├çerkesyaÔÇÖda yap─▒lan arkeolojik ara┼čt─▒rmalar neticesinde, ├çerkesyaÔÇÖya ilk gelen etnik ad─▒ belli g├Â├žebe gruplar─▒ aras─▒nda KimmerlerÔÇÖe ait bir ├žok arkaik eserler ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r:
1-KubanÔÇÖda(Staromi┼čestovka) mevkiinde M.├ľ. 1300 y─▒llar─▒na ait alt─▒n plaka ve g├╝m├╝┼čten yap─▒lm─▒┼č ├Âk├╝z.
2-Ps─▒huabe(Petigork)ÔÇÖde M.├ľ. 1200 y─▒l─▒na ait korugan muhteviyat─▒.
3-KobanÔÇÖda M.├ľ. 1200-1000 y─▒llar─▒na ait halis bronz eserler.
Bu yer de─či┼čikli─či ile ilgili olarak bu b├Âlgelerdeki yabanc─▒ kabileler kendi ├Âl├╝ g├Âmme y├Ântemlerini de getirmi┼člerdir. Basit ├çukur Mezar veya Al├žak Kurganlardaki HokerÔÇŁ ├Âl├╝ g├Âmme adetlerine benzer gelene─čin bu mezarlarda da uyguland─▒─č─▒ g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.

DEM─░R D├ľNEM─░:
Demir madeninden bol miktarda alet ve silah yap─▒lmas─▒ ile ba┼članan Demir ├ça─č─▒, Ege g├Â├žlerinden (M.├ľ.1200ÔÇÖlerden) sonra, Yak─▒n AsyaÔÇÖda ve YunanistanÔÇÖda ve buralardan Fenikeliler ve Etr├╝skler ile birlikte bat─▒ya do─čru yay─▒ld─▒. Demir madeni daha ├Ânceleri biliniyor ve kullan─▒l─▒yordu. Ama do─čada saf halde ├žok az bulundu─ču i├žin ├žok de─čerliydi. AnadoluÔÇÖda Alacah├Ây├╝k kral mezarlar─▒nda (M.├ľ.2500-2200), MezopotamyaÔÇÖda Tel-AsmarÔÇÖda(M.├ľ.2700), Ur kral mezarlar─▒nda, NikeveÔÇÖde ve M─▒s─▒rÔÇÖda s├╝laleler devrinden ├Ânceye ait mezarlarda(M.├ľ.3000) demirden yap─▒lm─▒┼č ├že┼čitli e┼čyalar bulunmu┼čtur.
Demir, M.├ľ.II.biny─▒l─▒nda da ayn─▒ ├Âzelli─čini korudu. D├Ânem sonlar─▒na gelindi─činde Kafkasya b├Âlgesinde demir ├╝retimi yan─▒nda, y├╝ksek d├╝zeyde bir keramik ├╝retimi de dikkati ├žeker. Meteorit demiriyle tan─▒┼čan Hattiler, demiriTha (Tanr─▒) madeni olarak adland─▒rm─▒┼člard─▒. Ahmet Canbek, KafkasyaÔÇÖn─▒n Ticaret TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinde, Demir ├╝retimi ile o d├Ânemde AnadoluÔÇÖda Tun├ž D├Ânemine imza atan ve YunancaÔÇÖda Chalyb (Halib) olarak adland─▒r─▒lan Hattilerin ilgilendi─činden s├Âz eder. Halib kelimesi Halys nehri(g├╝n├╝m├╝zde K─▒z─▒l─▒rmak) yay─▒nda yerle┼čik Halibler(Hattiler) kastedilmektedir. Yunan belgelerinde, ayr─▒ca Halibi ├želi─činden s├Âz edilmektedir. YunancaÔÇÖda ├želi─čin ad─▒ olan Halips, HalibiÔÇÖden t├╝retilmi┼čtir. Bu Halibi madeni anlam─▒na gelir.
AnadoluÔÇÖda Hitit Devletinin y─▒k─▒lmas─▒ndan sonra demir, Hatti dilinde konu┼čan Ka┼čka ve Abe┼čla kabileleri aras─▒nda da yay─▒ld─▒. Her iki kabile mensuplar─▒, Hitit Devletinin y─▒k─▒lmas─▒ndan sonra KafkasyaÔÇÖya geri d├Ânm├╝┼člerdir. ├çerkesya b├Âlgesinde Baksan Irma─č─▒ k─▒y─▒lar─▒nda ucu demir, sap─▒ bronzdan k─▒l─▒├žlar bulunmu┼čtur. Yine bu d├Âneme ait bir├žok k─▒l─▒├ž ve kama kaz─▒larda ele ge├žmi┼čtir. M.├ľ. VII.-IV. Y├╝zy─▒lda demir, bronzdan ├žok daha fazla kullan─▒lmaya ba┼čland─▒.
Ancak, Kuban(Ps─▒j) k─▒y─▒s─▒ndaki Kelemerssk ve Kostromsk h├Ây├╝klerini arkeologlar a├žt─▒─č─▒nda, ├žok eski zamanlardan beri ├çerkesya ve di─čer b├Âlgelerde demir madeninin kullan─▒lm─▒┼č oldu─ču belgelenmi┼čtir.
Demir, Kafkasya B├Âlgesinde geni┼č alanlarda tar─▒m yapmay─▒ ve tar─▒m i├žin geni┼č alanlar─▒n ormanlardan temizlenmesini sa─člam─▒┼čt─▒r. Demir, insano─čluna ta┼č─▒n ve di─čer metallerin hi├ž birisinin dayanamayaca─č─▒ sertlik ve keskinlikte ara├ž ve gere├žler ba─č─▒┼člam─▒┼čt─▒r.
Demirin tar─▒m ara├žlar─▒ haline d├Ân├╝┼čmesi, zamanla besin toplay─▒c─▒ toplumdan hayvanc─▒l─▒k ve tar─▒ma dayal─▒ topluma do─čru ge├ži┼či h─▒zland─▒rm─▒┼čt─▒r. Bu ge├ži┼č erkek g├╝c├╝ne gereksinim duyurdu─ču i├žin toplumda erke─čin i┼člevi ve sayg─▒nl─▒─č─▒n─▒ artt─▒rm─▒┼čt─▒r. ├çerkesyaÔÇÖda tah─▒l ├Ârne─čin bu─čday yeti┼čtirmek, insanlara toprak miktar─▒na oranla ├žok daha fazla g─▒da ├╝retme ┼čans─▒ sa─člad─▒. Ve bu da SapiensÔÇÖin yani ├çerkes insan─▒n─▒n katlanarak ├žo─čalmas─▒n─▒ sa─člad─▒.
Bu ├ža─čda ├çerkes toplum i├žerisinde manevi ve uygar de─čerler ta┼č─▒yan d├╝┼č├╝ncelerin daha da geli┼čti─či, topluma has Nart Kahramanl─▒k Destanlar─▒ ve masallar─▒n toplumun i├žinde daha da yayg─▒nla┼čmas─▒ ve peki┼čmesi gezginci ozanlar (Geguakueler) sayesinde bug├╝ne ula┼čm─▒┼čt─▒r. Nart Destanlar─▒nda ├žok geni┼č bir yer tutan ├╝nl├╝ Nart Tlep┼č, Nartlar─▒n t├╝m ara├ž ve gere├žlerini yapmak, yeni bulu┼člar─▒ ile ├çerkes Halk─▒n─▒n ya┼čam─▒n─▒ kolayla┼čt─▒rmak g├Ârevini ├╝stlenmi┼čtir. Maden ├ža─č─▒ uygarl─▒─č─▒ a┼čamas─▒n─▒n ve Nart toplumunun yeni bulu┼člar─▒n─▒n simgesidir. Bulu┼člar─▒nda en yak─▒n dan─▒┼čman─▒ ve yard─▒mc─▒s─▒ Seteney Gua┼čeÔÇÖdir.
Demirciler, demirci olmayanlarca daima korkun├ž g├Âsterilmi┼čtir. Demir K├╝lt├╝r├╝ sert├že, erkek├že, askerce bir k├╝lt├╝rd├╝r ve ─░nd├╝sÔÇÖ├╝n, MezopotamyaÔÇÖn─▒n, M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n l├╝ks ┼čehir k├╝lt├╝rleriyle ├želi┼čki te┼čkil eder.
Demir d├Ânemi ayr─▒ca ├çerkesyada geni┼č kabile birliklerinin bi├žimlendi─či, belirgin hale geldi─či d├Ânemdir. Kabileler bu d├Ânemden itibaren maddi ve k├╝lt├╝rel olu┼čumlar─▒n─▒, daha ba┼čka bir ifadeyle etnik geli┼čimlerini tamamlamaya ba┼člam─▒┼člard─▒r.
Antik d├Ânem tarih├žileri Greko-Romen devrine ait vesikalara dayanarak, Karadeniz K─▒y─▒s─▒nda ve Azak Denizi etraf─▒nda oturan Kas k├Âkenli Kabileleri ┼č├Âyle s─▒ralamaktad─▒r:
1)Meotlar; g├╝neyde ve Karadeniz kenar─▒nda Psat Nehrinden ba┼člayan Kuban havzas─▒n─▒ i├žine ald─▒ktan sonra, Terek Nehrinin bat─▒ kollar─▒n─▒ sulad─▒─č─▒ yerlere kadar uzanan sahay─▒, do─čuda Azak Denizinin do─ču k─▒y─▒┼člar─▒n─▒ ve baz─▒ Yunan tarih├žilerine, ├Âzellikle HerodotÔÇÖa g├Âre, Don (Tanais) Nehrinin a┼ča─č─▒ k─▒s─▒mlar─▒n─▒, kuzeyde Azak Denizi, Karadenizin Kuzeyini ve K─▒r─▒m Yar─▒madas─▒n─▒ ihtiva eden sahay─▒ i┼čgal ediyordu. Meotlar; Sindler, Dandariler, Toreteler, Agriler, Arrixue, Tharbitler, Obidiakinoiler, Sittakenler, Doskeler v.d. tahminen 25-26 kabilelerden olu┼čan birÔÇŁ Kabileler FederasyonuÔÇŁ idi. Meot Kavmini olu┼čturan kabilelerin ├žo─ču Taman Yar─▒madas─▒nda oturuyorlard─▒.
2) Kerketler; bug├╝nk├╝ Natukhaylard─▒r. AnapaÔÇÖn─▒n g├╝neyinden GelincikÔÇÖe kadar uzanan y├Ârede yerle┼čmi┼člerdir.
3) Akheyler (Akhinakhaiens); Agoi veya Goi: ┼čimdi Kaku├žinyanlar. Kerketlerin g├╝neyinde, Tuapse ve So├ži kentlerinde ya┼č─▒yorlard─▒. Akheyler Heniokhlar ile birlikte denizde egemenlik kurduklar─▒ i├žin o d├Ânem insanlar─▒ taraf─▒ndan korkulu, g├Âz├╝ pek ve ac─▒mas─▒z korsanlar olarak nitelenmi┼člerdir. Strabonos eserinde, bu kabilelerin 20-30 ki┼či alanÔÇŁ KamaraeÔÇŁ diye adland─▒rd─▒klar─▒ hafif tekneleri ile, gerekti─činde bir t├╝r filo halinde hareket ederek ticaret gemilerine sald─▒rd─▒klar─▒n─▒, hatta kent ve limanlara ak─▒n d├╝zenlediklerinden s├Âz eder.
4) Zikhler ; ├çerkezistanÔÇÖda en eski kabilelerden birinin ad─▒ DzixyaÔÇŁ veya DzixhiyaÔÇŁ olup bu kabilenin bulundu─ču b├Âlge eski Latin tarih├žileri taraf─▒ndan CigetiyaÔÇŁ diye an─▒lm─▒┼čt─▒r. ├çerkes halk─▒ da CikhiyaÔÇŁ olarak an─▒lm─▒┼čt─▒r. Zikhler kendilerinden Cikhi diye s├Âz ederler.ThophanesÔÇÖin a├ž─▒klamas─▒na g├Âre Zikhler, Akheyler ile Heniokhlar─▒n aras─▒nda yerle┼čmi┼člerdi. Eski├ža─č─▒n co─črafyac─▒s─▒ Amasyal─▒ Strabonos, bu ad─▒ ilk defa M.├ľ.26ÔÇÖ da kendi kitab─▒nda kullan─▒r. Takriben M.├ľ. I.Y├╝zy─▒lda Zikhler, yukar─▒ Kubandaki yerlerini terk ederek, g├╝neyde Tuapse ile So├ži aras─▒nda yerle┼čmi┼člerdi. RomaÔÇÖn─▒n yard─▒m─▒yla Got-Tetraksiteslere kar┼č─▒ V. Y├╝zy─▒lda verdikleri sava┼č neticesinde, topraklar─▒n─▒ kuzeybat─▒ y├Ân├╝nde, GelencikÔÇÖe kadar geni┼čletmi┼člerdir. VI. Y├╝zy─▒lda ba┼čka Ad─▒ge boylar─▒n─▒n kat─▒l─▒m─▒yla g├╝├žl├╝ bir yap─▒ya kavu┼čan Zikhler, bu y├╝zy─▒lda Hristiyanl─▒─č─▒ kabul etmi┼člerdir. Taman veNikopsis(Ngegepsuko)ÔÇÖde kilise y├Ânetiminin merkezleri vard─▒. Zikh ismi eski zamanlar─▒n ve Orta├ža─čÔÇÖ─▒n yazarlar─▒ taraf─▒ndan; Zikhi, Zigh, Sikhi, Sakhi, Tsikh, Ciget, Zixi, Cikhi, ┼čekillerine girmi┼čtir. Abhaz topraklar─▒ndan Taman Yar─▒madas─▒na kadar olu┼čturduklar─▒ ba─č─▒ms─▒z bir Kabile FederasyonuÔÇŁ, zamanla ZikhyaÔÇŁ Devletine d├Ân├╝┼čt├╝. VIII. Y├╝zy─▒l sonlar─▒nda Zikhya g├╝├žl├╝ bir devlet say─▒l─▒yordu.ÔÇŁ Zikhya Birli─čiÔÇŁ Ad─▒ge(├çerkes) halk─▒n─▒n olu┼čumunda temel bir unsur olarak g├Âr├╝lmektedir.
5) Heniokhlar (Hanoklar); Kafkas da─člar─▒n─▒n uzant─▒s─▒ olan, bu sarp ve da─čl─▒k sahil kesiminde, kuzeyden g├╝neye s─▒ras─▒yla, Akey(Achaei), Zikhi, ve Heniokh kabilelerinin topraklar─▒ yer al─▒r. Romal─▒ tarih├ži C.Tacitus, M.S. 20ÔÇÖli y─▒llara do─čru, bu b├Âlgede sadece Heniokhia adl─▒ bir memleketten s├Âz etmektedir. Heniokhlar ayn─▒ soydan gelen kom┼čular─▒ Akeyler gibi sava┼č├ž─▒ bir toplumdu. Bunlar iyi binici idiler. Demek ki bunlar Kuban veya Terek y├Âresine gelip sahile yerle┼čmi┼člerdi. Latin ┼čairi OvidiusÔÇÖa g├Âre; Heniokhhia korsan gemileri, gemicilere b├╝y├╝k zararlar vermektedirler ve Do─ču Karadenizli korsanlar yaln─▒z kendi b├Âlgelerini de─čil, Bat─▒ KaradenizÔÇÖi de tehdit etmektedirler. Demek ki deniza┼č─▒r─▒ korsanl─▒k yapabilecek d├╝zeyde, k├Âkl├╝ bir deniz k├╝lt├╝r├╝ne sahip olduklar─▒n─▒ g├Âstermektedir. Onlar─▒n Yunanl─▒larca KamaraeÔÇŁ olarak isimlendirilen k├╝├ž├╝k ve hafif tekneleri, ortalama 25-30 ki┼či alabilecek boyutlarda olup, gerekti─činde olu┼čturulan filolarla ticari gemilere, ├╝lkelere ve sahil kentlerine sald─▒r─▒lar d├╝zenlerler, bu ┼čekilde denizdeki hakimiyeti ellerinde tutarlar.
6) Sanokhlar (Sanigler); Sanigler(Sadzwalar)ÔÇÖden Flavi Arryan AdrianÔÇÖ─▒n Roma ─░mparatorlu─čuna yazd─▒─č─▒ mektupta, bunlar─▒n AbasklarÔÇÖ─▒n berisinde bulunduklar─▒ndan s├Âz eder. Bz─▒p ile Ham─▒┼č ─▒rmaklar─▒ aras─▒ndaki topraklarda yerle┼čik Sanigya Krall─▒─č─▒ da Roma ─░mparatorlu─čuÔÇÖna tabi idi. Evliya ├çelebiye g├Âre, Sadzwalar sadece ├çerkes├že de─čil, hem de Abaza a─č─▒zlar─▒n─▒ da biliyorlarm─▒┼č. Onlar ├žok cesur ve e┼čk─▒ya ruhluymu┼člar. Bu kabilenin ad─▒ XII.y├╝zy─▒la kadar ya┼čam─▒┼čt─▒r.
7) Abask(Avazg-Abazg)lar; ─░ngur(Egri) nehri ile Pitsunda Kenti aras─▒nda ya┼č─▒yorlard─▒. Prokopius Seyahat notlar─▒nda , M.S.550ÔÇÖde Do─ču Karadeniz sahilinde, Petra kentinin tam kar┼č─▒s─▒na denk gelen sahillerin Apsili b├Âlgesi oldu─čunu, ard─▒ndan da Opsit ve Skeparna isimli iki ayr─▒ liderleri olan AbasgilerÔÇÖin yer ald─▒─č─▒n─▒ belirtmektedir. Abasgilerin de eski zamanlardan beri Lazilere ba─čl─▒ idiler. Prokopius, bunlar aras─▒nda, KaradenizÔÇÖde bir ekonomi haline gelen k├Âle ve ├žocuk ticaretinin olduk├ža yayg─▒n oldu─čundan da s├Âz eder.
├çerkesyada ya┼čayan ├že┼čitli kabilelerin meydana getirdi─či y├Âresel k├╝lt├╝rde M.├ľ. 1200ÔÇÖlerden itibaren b├Âlgeyi etkileyen g├Â├ž dalgalar─▒ sonunda etnik bak─▒mdan baz─▒ de─či┼čiklikler meydana gelmi┼č, bu olaylar─▒ atl─▒ g├Â├žebeÔÇŁ kavimlerin devaml─▒ hareketleri takip etmi┼čtir.
Ge├ž Bronz ├ça─č─▒ ve Erken Demir ├ça─č─▒ÔÇÖndan itibaren ├çerkesyaÔÇÖya gelmeye ba┼člayan atl─▒ g├Â├žebe kabilelerden etnik isimleri belli olanlardan ilki Srubnoy k├╝lt├╝r├╝ kabileleri ile ba─člant─▒s─▒ olan KimmerlerÔÇÖdir. KimmerlerÔÇÖden yukar─▒da s├Âzedilmi┼čtir. Onlar─▒ ─░skitler ve di─čerleri takip etmi┼čtir.

├çERKESYAÔÇÖDAN G├ľ├çLER:
Di─čer taraftan; D├╝nyada meydana gelen jeolojik hadiseler nedeniyle AnadoluÔÇÖda bir vakitler n├╝fus azd─▒. Buna kar┼č─▒n Kafkasya b├Âlgesinin n├╝fusu insanlar─▒n ba┼čka yerlere g├Â├ž etmeye mecbur b─▒rakacak bir yo─čunluktayd─▒. M.├ľ. 4000ÔÇÖli y─▒llardan itibaren Athile=At─▒hlarÔÇŁ, Hatoonlar=HattilerÔÇŁ , Ariy=WariÔÇŁ, Ga┼čkalar=KaskalarÔÇŁ, Hurriler , Azzi-HayasalarÔÇŁ ve tabiat─▒yle ad─▒n─▒ hen├╝z bilemedi─čimiz di─čer kavimler hem birbiriyle yak─▒n akrabal─▒k hem de kar┼č─▒l─▒kl─▒ ili┼čkiler i├žerisindeydiler. AvrasyaÔÇÖdaki n├╝fus art─▒┼č─▒ dolay─▒s─▒yla meydana gelen kavimler kayna┼čmas─▒ndan etkilenen Kafkasya b├Âlgesindeki yo─čun n├╝fusta bir hareketlenme olu┼čturdu.
Bunun neticesinde b├╝y├╝k bir n├╝fus kitlesinin ├çerkesyaÔÇÖdan Bat─▒ ve G├╝ney istikametinde olmak ├╝zere iki y├Ânde KafkasyaÔÇÖdan d─▒┼čar─▒ya do─čru bir yay─▒lma hareketi olmu┼čtur. G├╝ney istikametinde ger├žekle┼čen yay─▒lma hareketi Kuzey MezopotamyaÔÇÖdaki son noktayla birlikte AnadoluÔÇÖya yerle┼čen ├ľn Asya paleografisine yans─▒m─▒┼čt─▒r.
Kargam─▒┼č an─▒t─▒nda Athiler=Ath─▒larÔÇŁ, Hatoonlar=HattilerÔÇŁ ve Ariy=WariÔÇŁ etnominin ad─▒ ge├žmektedir. HattiÔÇÖlerin Eski AsyaÔÇÖda ├Âzellikle Babil ve NinovaÔÇÖda ya┼čad─▒klar─▒na dair ilk belgeler M.├ľ. 3750 y─▒l─▒na aittir. G├╝├žl├╝ ├çerkes kabilelerinin Azak ve Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ndan, uzun s├╝re kald─▒klar─▒ K├╝├ž├╝k AsyaÔÇÖya do─čru seferler d├╝zenledikleri, farkl─▒ ├çerkes efsanelerinde anlat─▒l─▒r. Bu hikaye yaz─▒l─▒ kan─▒tlarla da desteklenmektedir.
Eski M─▒s─▒rl─▒lar (AnauriaÔÇÖda ya┼čayan) M.├ľ. 4000 y─▒l─▒nda Hatoonlar=Hattiler ile ilgili bir ├žok eski yaz─▒t ve kitabe aras─▒nda yer alan Akkad Kral─▒ Naramsin(M.├ľ 2645-2607) Elam dili ile Sinear ├živi yaz─▒s─▒n─▒ kulland─▒─č─▒ bir yaz─▒tta ┼č├Âyle demektedir:ÔÇŁBin y─▒l ├Ânce Yukar─▒ MezopotamyaÔÇÖya Wor Hatoo ordu komutan─▒ emrinde Hatti=Hatoo halk─▒ gelmi┼čtir.ÔÇŁ HildaniÔÇÖde bulunan o yaz─▒tta belirtti─čine g├Âre, ├çerkesyaÔÇÖdan gelen Hatoonlar─▒n lideri Wor HatooÔÇÖnun M.├ľ. 3750 y─▒l─▒nda Hildani ├╝lkesini i┼čgal etti─čini onayl─▒yor. Hatoonlar Kafkas da─člar─▒n─▒n g├╝neyinden ba┼člayan ve Kuzey Suriye, Ba─čdat, BasraÔÇÖya kadar uzanan geni┼č bir b├Âlgeye h├╝kmettiler. Hakimiyetlerini ├çerkeyaÔÇÖdan M─▒s─▒rÔÇÖa kadar geni┼člettikleri bir d├Ânem de oldu.
XIX. y├╝zy─▒lda ya┼čayan, 80 ni a┼čk─▒n dil bilen, ├╝nl├╝ dil bilimci Trambetti AlfredÔÇÖin yazd─▒klar─▒na g├Âre; Etr├╝sklerden, daha ├Ânce ├çerkeslerin(Ad─▒gelerin) atalar─▒n─▒n AvrupaÔÇÖda da, AsyaÔÇÖda da ya┼čad─▒klar─▒n─▒, ├╝lkelerinin AtlantikÔÇÖten ba┼člayarak, Pirene, Kafkas, Pamir, Tibet da─člar─▒n─▒ a┼čarak, ├çinÔÇÖin ortalar─▒na kadar ula┼čm─▒┼člard─▒r.
Hatoonlar g├╝neyde SuriyeÔÇÖyi ald─▒ktan sonra Gabraniy dedikleri Yahudilerle uzun zaman birlikte ya┼čad─▒. O devirde YahudilerÔÇÖin y├Âneticilerinin hepsi HatoolarÔÇÖdan idi. Konu┼čtuklar─▒ dil, Yahudilerin dili idi.
HatoonlarÔÇÖ─▒n ya┼čad─▒─č─▒ y├╝zy─▒llarda, di─čer ├çerkes gruplar─▒ da beylikler halinde HatoonlaraÔÇÖa ba─čl─▒ olarak ya┼čam─▒┼člard─▒r. HatoonlarÔÇÖ─▒n lideri di─čer t├╝m beylerin de lideri idi. Hatuxem ya p┼č─▒r, p┼č─▒m ya p┼č─▒ju ┼č─▒ta┼č.ÔÇŁ Derlerdi.
Bat─▒ istikametinde AnadoluÔÇÖya gelen HatoonlarÔÇÖ─▒n hakimiyetleri M.├ľ.2500-1700 tarihleridir. AnadoluÔÇÖda III. Biny─▒l─▒ kapsayan Eski Tun├ž k├╝lt├╝r├╝n├╝ yaratm─▒┼člard─▒r. Bu tarihten sonra HatoonlarÔÇÖn idaresindeki Hatoo-Hatti kentleri Neseliler (Hititler) taraf─▒ndan ele ge├žirilmi┼čtir. AnadoluÔÇÖda hiyeroglif yaz─▒s─▒n─▒ yayg─▒nla┼čt─▒ran Hatoo-HattiÔÇÖlerdir. Bu yaz─▒ d─▒┼č─▒nda ├živi yaz─▒s─▒ da kullan─▒ld─▒. ├çerkesler K├╝├ž├╝k AsyaÔÇÖn─▒n bat─▒ k─▒s─▒mlar─▒nda kalan topraklara NadoleÔÇŁ derlerdi. Bug├╝n de T├╝rkiyeÔÇÖye Anadolu diyorlar.
Kendilerine Ka┼čkal─▒=Ga┼čkal─▒ÔÇŁ denilen yar─▒ g├Â├žebe grup ise, ayn─▒ d├Ânemde Kafkasya ├╝zerinden Do─ču ve Kuzey AnadoluÔÇÖya fas─▒lalarla giren sava┼č├ž─▒ kabilelerin, Karadeniz b├Âlgesinin bir b├Âl├╝m├╝n├╝ kendi hayat anlay─▒┼člar─▒ ├Âl├ž├╝s├╝nde yol tutmu┼č ve Hatti ─░mparatorluk d├Âneminin sonuna dek b├Âlgedeki varl─▒klar─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼č bir koluydu. Her kabile, bir kabile reisi veya ┼čefi taraf─▒ndan idare edilmekteydi, Ga┼čka memleketinde merkezi bir otorite yoktu. Sahil ┼čeridi onlara yetmedi─či i├žin, devaml─▒ olarak g├╝neye-Hatti topraklar─▒na h├╝cum ederek topraklar─▒n─▒ geni┼čletmeye ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒. Bulunduklar─▒ co─črafi b├Âlgenin sarp ve ge├žit vermez da─člarla kapl─▒ olu┼ču sebebiyle, Hatti k├╝lt├╝r├╝nden gerekti─či ┼čekilde etkilenmemi┼čler, bu y├╝zden konar-g├Â├žerliklerini devam ettirmi┼člerdir.
├çerkesyaÔÇÖda kalan n├╝fus ise, hayli geli┼čmi┼č ├žakmak ta┼č─▒ end├╝strisine dayal─▒ ekonomik faaliyetlerini s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r.
Ruslan BetrozovÔÇÖa g├Âre; M.├ľ 4000.Bin y─▒l─▒n ikinci ve ├╝├ž├╝nc├╝ ├žeyre─činde g├Âr├╝len iklim kurakla┼čmas─▒n─▒n ard─▒ndan b├╝y├╝k oval─▒k alanlar─▒n g├╝├žl├╝ bir ┼čekilde bozk─▒rla┼čmas─▒ ba┼č g├Âsterdi. Ormanlardan ar─▒nan topraklarda ├žernozyum, ─▒rmaklar─▒n k─▒y─▒lar─▒nda ise verimli l├Âsl├╝ topraklar olu┼čtu. Bat─▒ ├çerkesya da─člar─▒ndan, KaradenizÔÇÖin kuzeybat─▒ sahillerinden, Orta ve Do─ču KafkasyaÔÇÖdan gelen n├╝fus, oval─▒k G├╝ney KubanÔÇÖa yerle┼čti. Ama bunlar KubanÔÇÖ─▒n sa─č k─▒y─▒s─▒nda dere a─č─▒zlar─▒na yerle┼čen, az n├╝fuslu topluluklard─▒. Bat─▒ ├çerkesyaÔÇÖn─▒n da─čl─▒k b├Âl├╝m├╝nde ya┼čam daha yo─čun bi├žimde s├╝r├╝yordu. Bu b├Âlgede ondan fazla Eneolitik yerle┼čim yeri bulunmu┼č ve k─▒smen incelenmi┼čtir.
NeolitikÔÇÖte do─čan tar─▒m ile ilgili inan├žlar ve k├╝ltler Eneolitik D├Ânem boyunca da varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r. Eneolitik D├Âneme ait kayalara ├žizilmi┼č resimler ve kap resimleri, Neolitik D├Ânemkilerden farkl─▒d─▒rlar. Resimler, aralar─▒nda g├╝ne┼č sembol├╝n├╝n yayg─▒n oldu─ču ┼čematik bir bi├žim oluyor.
├çerkesya toplumunun t├╝m ├ža─člar boyunca, ├Âzellikle da─čl─▒ Ad─▒─člar g├╝ne┼či D─▒─čaÔÇŁ ba┼č tanr─▒ olarak kabul ettiler ve sadakatle tapt─▒lar. Mitoloji uzman─▒ Kafkas bilimcilerin g├Âr├╝┼č├╝ne g├Âre Tanr─▒ÔÇŁ kelimesi, yani ├çerkes dilindeki ThaÔÇŁ, baz─▒ dilbilimcilere ve tarih├žilere g├Âre de Ad─▒─če(├çerkesÔÇÖlerin kendilerine verdi─či ad) etnonimi 6000 bin y─▒l ├Ânce buradan gelmektedir. Bu d├Ânemde, G├╝ne┼č tap─▒n─▒c─▒lar─▒ olarak ├çerkeslerÔÇÖin atalar─▒n─▒n ba┼člar─▒ do─čuya(g├╝ne┼čin do─čdu─ču yere) gelecek ┼čekilde g├Âm├╝lm├╝┼člerdir. Hen├╝z Ge├ž Neolitik d├Ânemde da─čl─▒k KubanÔÇÖda, i├žeri─či b├╝y├╝k ta┼č-kromlek ve menhirlerden plu┼čan megalitlerin kullan─▒ld─▒─č─▒ k├╝├ž├╝k parke ta┼čl─▒ kurganlar─▒n alt─▒nda mezarlar ortaya ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r(├ťst-Sahra).
Bir k├╝lt e┼čyas─▒ olarak, Antropomorf ta┼č heykel ve ├╝zerinde y─▒lan g├Âr├╝nt├╝s├╝ olan kemik k├╝pe Nal├ž─▒k mezar─▒ndan ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.
Orta Eneolitik d├Ânemde, Kislovodsk, Nal├ž─▒k, ┼×hagua┼če(Belaya) ─▒rma─č─▒ havzas─▒ ve Tuapse ┼čehri yak─▒nlar─▒nda bulunan birbirinden ayr─▒ bu eserlerin bizlere g├Âsterdi─či gibi, megalitik k├╝lt mezar mimarisi gelene─či kesilmeden s├╝rm├╝┼čt├╝r.
Neolitik k├╝lt├╝rlerle beslenen Kafkas Eneolotik k├╝lt├╝r├╝, b├Âlgede daha sonra h├╝k├╝m s├╝recek olan Erken Bronz D├Âneminde, Kafkas k├╝lt├╝r├╝n├╝n geli┼čmesinde temel g├Ârevi ├╝stlenmi┼čtir. Bu d├Ânem n├╝fusun antropoik tipolojiye g├Âre, uzun kafal─▒(Dolikosefal) ve dar y├╝zl├╝ insanlardan olu┼čuyordu.
Yukar─▒da da de─činildi─či ├╝zere; M.├ľ.III. Bin y─▒l sonlar─▒ndan itibaren ve ├Âzellikle de II. Bin y─▒l boyunca Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzeyinde ├žok ├Ânemli s├╝re├ž ba┼čl─▒yor ve yerli ├çerkes n├╝fusla, Karadeniz, Don, Volga b├Âlgesi ve Kafkasya steplerinin ├žukur k├╝lt├╝rleri ve ard─▒ndan Katakomb k├╝lt├╝rleriyle etnik ve k├╝lt├╝rel ili┼čkiler kuruluyor.
Kadim Kurgan K├╝lt├╝r├╝ veya ├çukur K├╝lt├╝r├╝ diye ifade edilen G├Â├žebe Kurganc─▒lar─▒n(Proto T├╝rkler) Kafkas Da─člar─▒ÔÇÖn─▒n kuzey b├Âlgesine g├╝n├╝m├╝zden en az 5000 y─▒l ├Ânce geldikleri ile ilgili somut kan─▒tlar─▒, ba┼čta Maykop Arkeolojik K├╝lt├╝r├╝ olmak ├╝zere, di─čer y├Ârelerde bulunan kurganlarda ortaya ├ž─▒kar─▒lan materyaller te┼čkil etmektedir. Bug├╝nk├╝ Nal├ž─▒k ┼čehrinin bulundu─ču yerde ortaya ├ž─▒kar─▒lan kadim nekropol├╝n/mezarl─▒k(Zati┼čye) M.├ľ.IV. biny─▒lda ya┼čayan kurgan k├╝lt├╝r├╝ ta┼č─▒y─▒c─▒s─▒ g├Â├žebe koyunculara ait oldu─ču kan─▒tlanm─▒┼čt─▒r.
Nal├ž─▒k d─▒┼č─▒nda ├çe├žen-─░ngu┼č b├Âlgesindeki Mekans─▒ k├Ây├╝n├╝n yak─▒n─▒nda, Kabardey b├Âlgesinde Kelermeski, Novolabinski ve Zubouski k├Âyleri ile ├ťst Ce─čuta/A┼ča─č─▒ C├Â─četey kentinin yak─▒n─▒nda da ├žok say─▒da Kurgan k├╝lt├╝r├╝ne ait arkeolojik an─▒tlara rastlanm─▒┼č olup, bunlar─▒n say─▒s─▒ 35ÔÇÖden fazlad─▒r.
Arkeolog A.Semih G├╝neri bir makalesinde, bu konuda, M.├ľ. III. – II. Binli y─▒llarda AsyaÔÇÖl─▒ ve Hint-AvrupaÔÇÖl─▒ Enoloit(Kalkolitik) ve Tun├ž ├ça─č─▒ k├╝lt├╝r gruplar─▒n─▒n AnadoluÔÇÖnun do─čusu, g├╝neyi ve kuzeyine y├Ânelen g├Â├žlerinde kulland─▒klar─▒ yol ve/veya do─črudan hedeflenen noktalar─▒n Kafkasya topraklar─▒ oldu─čuna de─činilerek, ├žok farkl─▒(melez) k├╝lt├╝rlere mekan oldu─ču halde ├çerkesyaÔÇÖn─▒n, bu hengame i├žinde sanatsal ├Âz├╝n├╝ m├╝mk├╝n oldu─čunca muhafaza edebildi─čine; hatta bu y├Ân├╝yle ├ževre k├╝lt├╝rleri bile etkiledi─čine i┼čaret etmektedir.
Kadim kurgan k├╝lt├╝r├╝ ya da ├žukur k├╝lt├╝r├╝ ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒ KafkasyaÔÇÖya geldiklerinde, burada bug├╝nk├╝ ├çerkeslerÔÇÖin cetleri olan Proto-├çerkesler yar─▒ g├Â├žebe halde ya┼č─▒yorlard─▒ ve kendilerine has bir k├╝lt├╝rleri(Kuban K├╝lt├╝r├╝) vard─▒. Zaman i├žerisinde her iki k├╝lt├╝r mensuplar─▒ birbirleriyle yak─▒nla┼čt─▒lar, k├╝lt├╝rlerini harmanlad─▒lar. Kadim kurganc─▒lar ├Âzellikle yo─čun bir bi├žimde Merkezi Kuzey KafkasyaÔÇÖn─▒n da─č etekleri ile kuzeydeki d├╝zl├╝klerine yerle┼čmeyi tercih etmi┼člerdir. Bu sayede, kendi dilleri varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r.
KafkasyaÔÇÖdan ve KafkasyaÔÇÖya bir tak─▒m yeni topluluklar girdi─či zaman, bu topluluklar─▒n yerli Antik Kuban Uygarl─▒─č─▒ÔÇŁÔÇÖna b├╝y├╝k etkileri olmam─▒┼čt─▒r. K├╝├ž├╝k AsyaÔÇÖn─▒n(AnadoluÔÇÖnun), kuzeydo─ču b├Âlgesinden gelen daha medeni kavimlerle kar─▒┼čmadan dolay─▒ geli┼čti─čini peki┼čtirmiyor. Bu ├Ânemli hadiseler ve b├╝y├╝k g├Â├žler, milletlerin yer de─či┼čtirmeleri ve dillerin de─či┼čmeleri gibidir. B├╝t├╝n bunlar maddi ve manevi olarak, kendine ├Âzg├╝ yerel uygarl─▒─č─▒n geli┼čmesindeki ├Âzelliklerinde izini b─▒rakmas─▒ gerekir. Ama bu olmam─▒┼čt─▒r.
B.B.PiotrovskiyÔÇÖe g├Âre, KafkasyaÔÇÖda farkl─▒ kabilelerin birlikte ya┼čad─▒─č─▒, aralar─▒ndaki k├╝lt├╝rel ili┼čkilerden anla┼č─▒lmaktad─▒r.
M.├ľ.IV. Binin sonlar─▒na do─čru Ust-Sahray megalitik nekropol├╝n├╝n dolmenlerinde ilk ve en iyi ifade bi├žimi bulan Kafkas Dolmenin yap─▒s─▒ kesin bi├žimde ┼čekillendi. Bu nedenle M.├ľ III. Biny─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒n─▒n DolmenÔÇŁ ve MaykopÔÇŁ k├╝lt├╝r├╝ olarak ikiye ayr─▒lmas─▒n─▒ Kafkasya arkeologlar─▒ ┼čartl─▒ da olsa benimsemi┼člerdir.
Bu d├Ânem sonunda, Karadeniz ├ževresinde ve ├Âzellikle Maykop y├Âresinde maden k├╝lt├╝r├╝(Bak─▒r-Tun├ž ├ça─č─▒) geli┼čmi┼čtir. Bu k├╝lt├╝r, M.├ľ. 3000-2500 y─▒llar─▒ aras─▒nda Karadeniz k─▒y─▒s─▒nda olu┼čmu┼č ve bat─▒ya, Taman yar─▒madas─▒na ve do─čuya, bu g├╝nk├╝ ├çe├ženistan ve ─░ng├╝┼č i├žlerine, g├╝neyde ise KokhideÔÇÖye kadar geni┼č bir alan─▒ kapsamaktayd─▒.
Maykop Osad kurgan─▒ndaki kral mezarlar─▒ ile MaykopÔÇÖun do─ču yakas─▒ndaki T─▒─čako├žipeÔÇÖdeki yoksullara ait mezarl─▒─č─▒n k├╝├ž├╝k kugan─▒nda bulunan g├Âm├╝ler, sa─č yan─▒na yat─▒r─▒lm─▒┼č olup, elleri kafas─▒na gelecek ┼čekilde hoker tarz─▒nda g├Âm├╝lm├╝┼člerdir. ─░skeletlerin y├Ân├╝, G├╝ne┼č tap─▒n─▒c─▒lar─▒ olarak, g├╝ne┼čin do─čdu─ču yere gelecek ┼čekilde yerle┼čtirilmi┼člerdir. ├ťzerlerine ve mezar─▒n taban─▒na k─▒rm─▒z─▒ a┼č─▒ boyas─▒ serpilmi┼čtir.
M.├ľ. 3000.Bin y─▒lda KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeybat─▒s─▒nda -├çerkesyaÔÇÖda ├Ânemli ekonomik kalk─▒nma ve k├╝lt├╝rel geli┼čme ya┼čanm─▒┼č, maddi tabakala┼čma g├Âr├╝lm├╝┼č, Eski├ža─č Ortado─ču uygarl─▒klar─▒yla temaslar bu geli┼čmeleri etkilemi┼čtir. Maykop k├╝lt├╝r├╝ b├Âlgesinde kabile birlikleri olu┼čmu┼č, fakat g├╝neyle(Hattu┼ča) ili┼čkiler kesildi─činden dolay─▒ Maykop n├╝fusunun edinimleri kaybedilmi┼čtir. Bu k─▒smen Dolmen k├╝lt├╝r├╝ kabilelerinin m├╝dahalesinden kaynaklan─▒yor olabilir. V.─░ MarkovinÔÇÖe g├Âre dolmen k├╝lt├╝r├╝ ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒ÔÇŁ Maykop kabilelerini GelencikÔÇÖten GagraÔÇÖya kadar uzanan Karadeniz k─▒y─▒s─▒na s─▒k─▒┼čt─▒rd─▒lar.
Toplu dolmen mezar yerleri M.├ľ. II. Bin y─▒l─▒n ba┼č─▒nda KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeybat─▒s─▒nda da─čl─▒k b├Âlgelerinde ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Karadeniz k─▒y─▒s─▒ boyunca Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzey ve g├╝ney eteklerinde bulunurlar. Ad─▒─čeler(├çerkesler) taraf─▒ndan Yisp VuneÔÇŁ olarak adland─▒r─▒l─▒r. Dolmen in┼ča eden kabileler Maykop k├╝lt├╝r├╝ kabileleriyle kom┼ču olarak ya┼čad─▒lar. Dolmenleri in┼ča eden halk─▒n etnik k├Âkenleri hala bilinemiyor.

├çERKESYAÔÇÖNIN YA┼×ADI─×I ─░┼×GALLER:
Neolitik ├ža─čda, Kelt ve Lig├╝rlerÔÇÖlerin ya┼čad─▒─č─▒ G├╝ney FransaÔÇÖdan d├Ârt ana yoldan yay─▒lm─▒┼člard─▒r. D├Ârd├╝nc├╝ g├Â├ž yolu Kuzey Kafkasya ile Kafkasya Albanias─▒ÔÇÖ na ger├žekle┼čmi┼čtir. Aytek Namitok adl─▒ ara┼čt─▒rmas─▒nda bunlar─▒n Balkan Lig├╝r-Keltlerinin ileri karakollar─▒ olmas─▒ gerekti─činden s├Âz etmektedir.
Namitokan─▒n ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre; Lig├╝r ve Keltlerin ├çerkesyadaki yay─▒lma alan─▒ ─▒rmak ve yer adlar─▒nda daha rahat izlenmektedir:
├çerkesyada Kuban─▒n kolu Sane ve Karadenize d├Âk├╝len k├╝├ž├╝k ─▒rmak Zane. Lig├╝rce olan ─▒rmak ad─▒ Laba ├çerkesyada Kuban─▒n kolla─▒ olan B├╝y├╝k Laba ve K├╝├ž├╝k Laba vard─▒r. Bir di─čer su, ├žayÔÇŁ anlam─▒na gelen Lig├╝r ad─▒ Var, ├çerkesce kar┼č─▒l─▒─č─▒ WarejÔÇŁbatakl─▒k, eski suÔÇŁ demektir. HypanisÔÇÖin(=Kuban) bir kolunun PtolemaiosÔÇÖun eserinde Vardan, Karadenize d├Âk├╝len Ub─▒kh ─▒rma─č─▒n─▒n ad─▒ VardanÔÇÖd─▒r. ├çerkes├že su, ─▒rmak anlam─▒na gelen Psa unsuru, ├çerkes veya ├çerkeslere akraba bir halk taraf─▒ndan verilmi┼č bir add─▒r. Bug├╝nk├╝ ├çerkesyada Psa unsuru olan yirmiden fazla ├žay ve ─▒rmak ad─▒ vard─▒r. Eski ├çerkesyada da ├žok say─▒da isim vard─▒r. Suyun ApsuÔÇŁ demek oldu─ču S├╝merlerde ├çerkes dilinin izlerinin bulunmas─▒ndan ├Ât├╝r├╝d├╝r.
Eski ├çerkesyadaki Macara kentinin ad─▒ ├çerkeslere akraba bir halk taraf─▒ndan verilmi┼č olup, Lig├╝rceÔÇÖdir. Keltler ve Lig├╝rler ayr─▒ halklar olarak kabul eden, ama ya┼čama bi├žimi bak─▒m─▒ndan birbirlerine ├žok yak─▒n oldu─čunu ekleyen Strabon eski yazarlar─▒n kimi tan─▒klar─▒ndan dolay─▒ Kelt-Lig├╝rlerin etnik yak─▒nl─▒klar─▒ ├ž├╝r├╝t├╝lemez.
ÔÇŽÔÇŽ.Kelt ve Lig├╝r kabile rahipleri Druid olarak tan─▒mlan─▒rlar. Druidler Kelt toplumu i├žindeki yerleri ├žok ├Ânemlidir. Toplumsal bir├žok olayda rol oynad─▒klar─▒ gibi , da─č─▒n─▒k Kelt kabileleri aras─▒nda da birle┼čtirici olarak yer al─▒yorlard─▒. S├Âz konusu kavimlerde oldu─ču gibi, Animist ├çerkeslerde de Druidizm inanc─▒ mevcuttu. Mabedleri ve ruhban s─▒n─▒flar─▒ yoktu, do─čadaki baz─▒ g├╝├žlerin ola─čan├╝st├╝ etkinli─čine inan─▒rlard─▒. Duidler din i┼čleri ile u─čra┼č─▒r, resmi ve ├Âzel kurban t├Âreni yapar, ayinlere ili┼čkin meseleleri yorumlarlard─▒.
Druidler gibi ├çerkes Thamadeleri adaletin tecellisi i├žin me┼če a─čac─▒n─▒n(kut─▒j, Kot─▒j) alt─▒nda toplan─▒p sava┼č ve bar─▒┼č i┼člerini g├Âr├╝┼č├╝rlerdi. Asl─▒nda Druidizm klanlar─▒n dini olup hi├ž kimsenin bask─▒s─▒n─▒ kabul etmezdi. ├çerkes inanc─▒nda din, Xabze kavram─▒n─▒n i├žinde yer almaktad─▒r. Eski ├çerkeslerde din sava┼č─▒ yapt─▒klar─▒ g├Âr├╝lmemi┼čtir. Druidizm ├çerkesyada XVIII. y├╝zy─▒la kadar ya┼čad─▒. ├çerkeslerin ana vatandan s├╝r├╝ld├╝kleri 1864 tarihine kadar tam bir hristiyan ve tam bir M├╝sl├╝man olmamalar─▒n─▒n nedeni Druidizm inanc─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r.
M.├ľ. yakla┼č─▒k III.Bin y─▒ldan ba┼člayarak yeni bir yabanc─▒ halk─▒n Sarmatlar─▒n dalgalar halinde KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeyinden ge├žti─čini g├Âr├╝yoruz. Bunlar─▒n da dilleri ─░ran dilleri grubundand─▒r. Antik yazarlardan Karaiandoslu SkilakosÔÇÖa g├Âre, Tanais(Don) nehrinden itibaren AsyaÔÇÖn─▒n ba┼člad─▒─č─▒n─▒ ve Pontus b├Âlgesinde ilk s─▒rada Savromatlar(Sarmatlar) yer almaktayd─▒.
Orta Tun├ž ├ça─č─▒ boyunca(M.├ľ. 2000ÔÇÖde) tarihsel gerileme ya┼čanm─▒┼čt─▒r. Antik ├ça─čÔÇÖda ekonomik ve sosyal geli┼čmeler s─▒n─▒f ili┼čkilerinin olu┼čumuna yol a├žabilirdi ve b├Âylece etnik b├╝t├╝nl├╝k ┼čartlar─▒ sa─članm─▒┼č olurdu. Oysa ─░skit-Sarmat ve Alan sald─▒r─▒lar─▒ ve g├Â├žleri bu s├╝reci zedeledi─či gibi, geciktirmi┼čtir.
Eski ├ça─čda ├çerkesyaÔÇÖda n├╝fus genelde da─č etekleri ve d├╝z b├Âlgelerde yerle┼čik idi. M.├ľ. 2.bin y─▒l─▒ndan itibaren k─▒smen da─čl─▒k b├Âlgelere de kaym─▒┼čt─▒. Da─člar k├╝lt├╝rel ve ekonomik a├ž─▒dan ba┼čl─▒ca fakt├Ârd├╝, burada ekincilik ve hayvanc─▒l─▒─č─▒ bir arada s├╝rd├╝rmek i├žin elveri┼čli ┼čartlar vard─▒.
Ayr─▒ca metal ├╝retimi ve i┼člemecili─či baz─▒nda bunlar zanaatlarla da tamamlanabilirdi. ├ľte yandan Kafkas da─člar─▒nda olduk├ža uygun otlaklara sahip yaylalar bulunmaktad─▒r. Yerli toplumlar─▒n M.├ľ. daha 2.bin y─▒ldan ba┼člayarak otlak hayvanc─▒l─▒─č─▒ yapt─▒klar─▒n─▒ da vurgulamak gerekir.

M.├ľ. VIII.y├╝zy─▒lda Avrasya bozk─▒rlar─▒ndan ├çerkesyaÔÇÖya gelen Srubnoy k├╝lt├╝r├╝n temsilcisi ─░skitler, b├Âlgede ya┼čayan Kimmerleri K├╝├ž├╝k AsyaÔÇÖya do─čru s├╝rm├╝┼člerdir.
HerodotÔÇÖa g├Âre, sald─▒rganl─▒k bak─▒m─▒ndan KimmerlerÔÇÖden hi├ž de a┼ča─č─▒ kalmayan ─░skitler, ├çerkesyaÔÇÖdan sahili takip ederek g├╝neye, oradan AnadoluÔÇÖya ge├žmi┼č ve 28 y─▒l bu topraklarda h├╝k├╝m s├╝rm├╝┼člerdir. AnadoluÔÇÖda Midas kral─▒ Kiaksar(M.├ľ. 625-585) ─░skit komutanlar─▒n─▒ yeme─če davet etmi┼č ve davette hepsini ├Âld├╝rtm├╝┼čt├╝r. Ba┼čs─▒z kalan ─░skit ordusu KafkasyaÔÇÖya gerisin geri d├Ânm├╝┼čt├╝r.
KafkasyaÔÇÖn─▒n hemen her b├Âlgesinde ─░skitler(Sakalar)ÔÇÖin varl─▒─č─▒n─▒ kan─▒tlayan pek ├žok arkeolojik kan─▒t toplanm─▒┼čt─▒r. ─░skitler Kafkas S─▒ra Set Da─člar─▒n─▒n her iki taraf─▒nda sadece da─č eteklerinde de─čil, ayni zamanda da─čl─▒k alanlarda da ya┼č─▒yorlard─▒.
M.├ľ. VII-VI.y├╝zy─▒ldan itibaren ├çerkesyaÔÇÖda geleneksel arkeolojik formlar─▒n ve ─░skit tarz─▒ step formlar─▒n─▒n olu┼čtu─ču yerel maddi k├╝lt├╝r├╝n de─či┼čimi g├Âzetleniyor. Bu d├Ânemde yerli ├çerkes n├╝fusun ├ževreyle olan ekonomik-k├╝lt├╝rel ili┼čkilerine canl─▒l─▒k kazand─▒rm─▒┼čt─▒r.
Srubnoy k├╝lt├╝r ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒ olan Kimmer ve ─░skitlerÔÇÖden sonra, Andronov k├╝lt├╝r temsilcilerinden Savromatlar asl─▒nda Orta AsyaÔÇÖdan geldiler ve ─░skitlerÔÇÖin i┼čgal ettikleri b├Âlgeyi M.├ľ. III.y├╝zy─▒lda i┼čgal ettiler. M.├ľ. VII-IV. y├╝zy─▒llarda Don, G├╝ney Ural ve Aral g├Âl├╝ aras─▒nda Saka-Massaget kabilelerinin ├Ânemli b├Âl├╝m├╝n├╝ b├╝nyesinde bulunduran m├╝thi┼č bir Sarmat Federasyon bi├žimlenmi┼čti. M.├ľ. IV-III. Y├╝zy─▒l e┼či─činde Kuzey KaradenizÔÇÖe, Kafkasya(├çerkesya)ÔÇÖn─▒n kuzeyine ve Orta AsyaÔÇÖya etkin g├Â├žebe Sarmat ak─▒n─▒ ba┼člad─▒.
M.├ľ. III ve II y├╝zy─▒llarda kuzey bozk─▒r─▒ ve K─▒r─▒mÔÇÖ─▒ istila eden Sarmatlar, ─░skitlerÔÇÖin yerini ald─▒lar, fakat politik ama├žl─▒ bir te┼čkilatlanma yapmad─▒lar. M.├ľ. II. y├╝zy─▒ldan itibaren ─░skit k├╝lt├╝r├╝n yerini yeni bir k├╝lt├╝r ald─▒. Fakat arkeologlar bu k├╝lt├╝rde ─░skitleri Sarmat kabilelerinden tam olarak ay─▒rt edemiyorlar.
M.├ľ. II. ve I.y├╝zy─▒llarda ─░skitya, Sarmatya olarak adland─▒r─▒ld─▒. Tanais ─▒rma─č─▒, Avrupa Sarmatyas─▒ ile(Do─ču Avrupa), Kafkas kabilelerinin de dahil oldu─ču Asya Sarmatyas─▒ÔÇÖn─▒n s─▒n─▒r─▒ say─▒l─▒yordu.
M.├ľ. III.- II. Biny─▒llarda ve ├Âzellikle de I. Biny─▒lda KubanÔÇÖa SarmatlarÔÇÖ─▒n bir kolu olan Sirak(Siras) boyu girmi┼č ve zaman i├žerisinde ├çerkes toplumu i├žerisinde asimilasyona u─čram─▒┼čt─▒r. Nedeni, Kuban b├Âlgesinde yerli dil, ├çerkes├že daha geli┼čmi┼č d├╝zeydeydi. Kelime haznesi daha zengindi ve gramer yap─▒s─▒ daha sa─člamd─▒.
Arkeolojik malzeme ve antik yazarlar─▒n verdikleri bilgiler, SarmatlarÔÇÖ─▒n en ├žok geli┼čtikleri d├Ânemlerde bile yerle┼čik n├╝fusun(├çerkeslerin) sosyo-ekonomik d├╝zeyine ula┼čamad─▒klar─▒n─▒ g├Âstermektedir. KubanÔÇÖa yerle┼čen ─░ran dilli Sarmat kabilelerinden Siraklar ile ticaret yaparken, Meotlar her zaman b├╝y├╝k ortak rol├╝ndeydiler. ├ç├╝nk├╝ ekonomik d├╝zeyleri SiraklarÔÇÖa g├Âre olduk├ža y├╝ksekti. G├Â├žebeler daha ├žok hayvanc─▒l─▒k ├╝r├╝nleri sat─▒yorlard─▒. Meotlar Sarmat silah tiplerini benimsemi┼člerdi, ama SarmatlarÔÇÖ─▒n kalabal─▒k Meot n├╝fusu i├žin geni┼č ├žapta silah ├╝retebildikleri d├╝┼č├╝n├╝lemezdi.
M.├ľ. son y├╝zy─▒llar SarmatlarÔÇÖ─▒n yaln─▒zca da─č eteklerinde de─čil, da─člarda da yerle┼čti─či d├Ânem oldu. Antik yazarlar─▒n ve G├╝rc├╝ Vakan├╝vislerin bilgilerine g├Âre, ─░skit-Sarmatlar merkezi KafkasyaÔÇÖya yerle┼čmi┼čti. ─░skitya, Sarmatya olarak adland─▒r─▒ld─▒. Tanais Irma─č─▒, Avrupa Sarmatyas─▒ ile ├çerkes kabilelerinin de dahil oldu─ču Asya Sarmatyas─▒ÔÇÖs─▒n─▒n s─▒n─▒r─▒ say─▒l─▒yordu.
Alanlar, G├╝ney RusyaÔÇÖda en son g├Âr├╝len gruptur. Bunlar b├Âlgenin do─ču b├Âl├╝m├╝n├╝ i┼čgal etmek zorunda kalm─▒┼člard─▒r. M.S.I.y├╝zy─▒l─▒n sonuna kadar A┼ča─č─▒ Don nehrinden A┼ča─č─▒ ─░dilÔÇÖe ve Kafkas da─člar─▒n─▒n eteklerine uzanan Azak denizinin bozk─▒r b├Âlgesini kontrol etmi┼člerdir. M.├ľ.49 y─▒l─▒nda do─čudan bat─▒ya do─čru KafkaslarÔÇÖdan Don nehri k─▒y─▒lar─▒na bask─▒lar─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼člerdir. Bu s─▒rada KafkaslarÔÇÖ─▒ zorlayan Alanlar hareketli bir g├╝├ž olarak ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.
M.S. ilk y├╝zy─▒lda Sarmat akraba kavimler birli─či i├žinde yer alan Alanlar, Aorslar, Roksalanlar, Yaz─▒glar, Alanorslar, Asiaklar, Siraklar v.s. kavimlerden Alanlar ├Âne ├ž─▒karak ─░ran dilli bu kavimleri kendi adlar─▒ alt─▒nda birle┼čtirdiler. Alan Kavimler Birli─činiÔÇŁ olu┼čturup, ba─č─▒ms─▒z bir g├╝├ž olarak tarih sahnesine ├ž─▒kt─▒lar.
M.├ľ. VI. – IV. Y├╝zy─▒llar aras─▒nda ─░skitlerin ve Sarmatlar─▒n konu┼čtu─ču dil, Eski ─░ran Dilleri Grubundan idi ve Digor leh├žesindeki Asetin diline ├žok benziyordu. Bu dilin devam─▒ ise Orta ├ça─člardaki Alan dili idi ve Asetin Dilinin ─░ron Leh├žesi de Alan dili kaynakl─▒d─▒r.
Alanlar, KafkasyaÔÇÖdaki(├çerkesya) ilk d├Ânemlerde etkin bir g├╝├ž olarak g├Âz├╝km├╝┼člerdir. M.S.72ÔÇÖde HazarÔÇÖ─▒n g├╝neyinde b├╝y├╝k bir sefer d├╝zenlerler. Filavius JozefÔÇÖe g├Âre Kral HinkamiÔÇÖden ─░skenderÔÇÖin demir kap─▒larla kapatt─▒─č─▒ ge├žitÔÇŁin anahtar─▒n─▒ ald─▒ktan sonra, MedyaÔÇÖy─▒ daha sonra bug├╝nk├╝ Ermenistan b├Âlgesini talan ettiler. ─░ber G├╝rc├╝ Kral─▒ II. FarasmanÔÇÖla birle┼čerek AtropatenÔÇÖi(bug├╝nk├╝ Azerbaycan) istila ettiler. Tarih├ži Ammian MartsellinÔÇÖin ifadesine g├Âre, AlanlarÔÇÖ─▒n g├Â├žebe ya┼čad─▒klar─▒ ve Alan ordusu ├ža─č─▒n─▒n en g├╝├žl├╝, en sava┼čkan, askerlik sanat─▒n─▒ en iyi bilen ordular─▒ndan biri idi.
Miladi I.Y├╝zy─▒lda AsyaÔÇÖdan gelen g├Â├žebe Hunlar, Hazar Denizi ile Yay─▒k ve ─░dil Nehirleri aras─▒nda bir devlet kurdular. 372 y─▒l─▒nda Volga(─░dil)ÔÇÖy─▒ a┼čarak Don, Karadeniz ve KafkasyaÔÇÖda bulunan Alanlar─▒ bozguna u─čratt─▒lar, k─▒ral─▒ ├Âld├╝rd├╝ler. Alanlar─▒n bir k─▒sm─▒ Kafkas da─člar─▒n─▒n i├ž k─▒s─▒mlar─▒ ve yama├žlar─▒na do─čru yay─▒ld─▒lar, ve yerli Kafkas kavimleri ile daha da yak─▒nla┼čt─▒lar.

YUNAN T─░CARET KOLON─░LER─░:
─░yonyal─▒lar-Milletoslular ba┼čta ├çerkesya olmak ├╝zere, Karadeniz K─▒y─▒lar─▒ndaki s├Âz konusu ticaret kolonilerini M.├ľ. VII. y├╝zy─▒ldan itibaren tesis etmeye ba┼člam─▒┼člard─▒r. Bu kolonilerin M.├ľ. V.y├╝zy─▒l sonlar─▒nda(M.├ľ. 480) hakimi olduklar─▒ Ker├ž bo─čaz─▒ merkez olarak k├Ârfezin Avrupa yakas─▒nda kurduklar─▒ devlete Bosporus Krall─▒─č─▒ ad─▒n─▒ vermi┼člerdi. Bu devletin merkezi Pantikapea ┼čehridir. Bu ┼čehir VI. y├╝zy─▒l ortalar─▒nda Ker├žÔÇÖin yerine kurulmu┼čtur. Di─čer ba┼čl─▒ca ┼čehirler Panagoria (Anapa) civar─▒nda, Olbia (Bug) nehri a─čz─▒nda, Tiras (Dinyeper a─čz─▒nda) ve Tanais (Don Nehri a─čz─▒nda), Apollonnia, Mesembrria, Tomoi, ─░stros koloni merkezleriydi. Kolonistler verimli topra─č─▒n ├╝r├╝nlerinden ba┼čka, halk─▒n yarat─▒c─▒ zekas─▒ndan b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de yararlanm─▒┼člard─▒r. K├╝lt├╝r al─▒┼čveri┼činde bulunmu┼člard─▒r. Heredot, bu devrin ├çerkesistan─▒n ekonomik, sosyal ve uygarl─▒k alan─▒nda son parlak devri oldu─čunu belirtir.
Yunan Devleti BosporusÔÇÖun kuruldu─ču tarihte ├çerkesya topraklar─▒nda merkezi Sindika(┼×incikal) ┼čehrinde yerli ad─▒yla Sind Devleti kuruldu. Resmi dili ilkel ├çerkes├žeydi. Sind Krallar─▒ adlar─▒na para bast─▒r─▒yorlard─▒. Eski Yunan harfleriyle haz─▒rlanan bir alfabeyle yaz─▒yorlard─▒.
N.Karaerkek, Nart dergisinde yay─▒nlanan bir yaz─▒s─▒nda, benzer yaz─▒lar─▒n Dequak ve Ad─▒gey da─člar─▒ndaki P┼čeh kayal─▒klar─▒nda, MaykopÔÇÖta, Ko├ž─▒pe kep├želerinde, Kurdjip kapak├ž─▒klar─▒nda, bir nolu Psekup mezarl─▒─č─▒ndan ├ž─▒kan seramik tencerede, Ps─▒fabe petropgliflerinde ve Krasnador Tarih ve Eyalet Bilimi M├╝zesinde saklanan alt─▒n gem ├╝zerinde bulundu─čundan s├Âz etmektedir.
Sindler, Yunan olimpiyatlar─▒na da kat─▒l─▒yorlard─▒. Ve orada s─▒k s─▒k ┼čampiyonluklar kazan─▒yorlard─▒.
├ľzellikle M.├ľ. IV. y├╝zy─▒lda Sind Devletinin etki alan─▒ kuzeyde ─░ndil (Volga) nehrini a┼čarak Ural Da─člar─▒na, g├╝neyde Anadolu i├žlerine kadar yay─▒ld─▒. Bu devirde el sanatlar─▒, zaman─▒na g├Âre, ├žok geli┼čti; ├Âzellikle ├žanak-├ž├Âmlek pi┼čirimi b├╝y├╝k ├Âl├žeklere ula┼čt─▒. Sosyal s─▒n─▒flanma do─čdu, kabile aristokrasisi, k├Âlelik ve serbest meslek s─▒n─▒flar─▒ belirdiler. Bosporus devletinde oldu─ču gibi, Sindlerin yapt─▒klar─▒ ticaretin ├Ânemli bir k─▒sm─▒n─▒ k├Âle al─▒m─▒ oldu─ču da tarihi bir ger├žektir.
Bir Meot efsanesine g├Âre, Sind kral─▒ Gekatey(M.├ľ.432-388) bir ihtilal sonunda ala┼ča─č─▒ edildi. Bosporus kral─▒ SatirÔÇÖin yard─▒m─▒yla tahta yeniden ge├žti. Bunun bedeli olarak kar─▒s─▒ TirgatawueÔÇÖyi kurban etmesi gerekiyordu. Fakat kaleye hapsedildi. Kaleden kurtulan krali├že yeni Meot kral─▒ ile evlendi. Eski kocas─▒ GekateyÔÇÖin sahip oldu─ču SindikaÔÇÖy─▒ ve SatirÔÇÖin krall─▒─č─▒na da zarar verdi. Satir ve Gekatey yap─▒lan bar─▒┼č anla┼čmas─▒na sad─▒k kalmamalar─▒ ├╝zerine, T─▒rgatuwue yeniden sava┼ča ba┼člad─▒ ve ├╝lkeyi korkun├ž bir i┼čgale, ya─čmac─▒l─▒─ča ve katliama maruz b─▒rakt─▒. M.S. II. y├╝zy─▒lda ya┼čayan Polien de bu olaydan s├Âz etmektedir. Bu d├Ânemin i├ž sava┼člar─▒n─▒ ├╝nl├╝ Ad─▒ge Or─▒uateleriÔÇŁ Hade─čatle AskerÔÇÖin 7 ciltlik Nart Destanlar─▒ÔÇŁ derlemesinde buluyoruz.
Bir as─▒rdan ├žok egemenlik s├╝rd├╝ren Sind Devleti M.├ľ. VI. y├╝zy─▒lda ├çerkesyaya girmeye ba┼člam─▒┼č olan ─░skitler ve daha sonralar─▒ Sarmatlara kar┼č─▒ daha g├╝├žl├╝ olabilmek i├žin Bosporus Krall─▒─č─▒na kat─▒ld─▒.
Bosporus Krall─▒─č─▒n─▒n ger├žekle┼čtirdi─či ticaretin en ├Ânemli maddelerini tah─▒l te┼čkil ediyordu. Hububat─▒ ├Âzellikle Atinal─▒lar al─▒yordu. Bosporus kral─▒ I.Levkon d├Âneminde Atinaya 16.700 ton bu─čday ihra├ž edilmi┼čtir. Strabonus da Atinaya 87.500 ton tah─▒l─▒n ihra├ž edildi─či g├╝nlerden bahseder. Demosterin Leptine kar┼č─▒ s├Âyledi─či bir nutkundan Bosporus krall─▒─č─▒ndan Atinaya her y─▒l 400.000 medium tah─▒l ihra├ž edildi─čini ├Â─čreniyoruz. Strabonus, bu ihracat─▒n y─▒lda 2.100.000 medium oldu─ču zamanlardan da s├Âz etmektedir. Ancak tah─▒l ihracat─▒ndaki canl─▒l─▒k, M.├ľ.III.y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda giderek azalm─▒┼čt─▒r. Bunun nedeni M─▒s─▒r bu─čday─▒n─▒n Karadeniz bu─čday─▒yla rekebete girmesinden kaynaklanmaktad─▒r.
Hunlar Kuzey Kafkasyaya girerek ├Ânce Alanya topraklar─▒n─▒ fethettikten sonra, Roma ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun do─ču eyaletlerini ya─čmaya koyuldular. 363-373 tarihlerinde Bosporus di─čer ad─▒ ile Pontus Do─ču Krall─▒─č─▒n─▒ ve Azak Denizi sahilleriyle Taman yar─▒madas─▒ndaki t├╝m Yunan ticaret kolonilerini ortadan kald─▒rd─▒lar.
Bu ┼čehirlerin ortadan kalkmas─▒, KaradenizÔÇÖin Kafkasya sahillerindeki di─čer kolonilerin de d├╝┼čmesine sebep oldu. Ticaret merkezlerinin geliri azalmaya, halk─▒n sefaleti artmaya ve ticaret ananesi tamamen unutulmaya ba┼člad─▒. Az zamanda mamur ve zengin bir hale gelen ┼čehirlerin yerinde harabeler kald─▒. Hunlar─▒n ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒ ile b├╝t├╝n Kafkasya ticaretinin s├Ânmesine bir ba┼člang─▒├ž te┼čkil ettikleri gibi, ordular─▒yla bir tufan ┼čeklinde kaplad─▒klar─▒ b├╝t├╝n arz ├╝zerinde deh┼čet uyand─▒rm─▒┼člard─▒r.
├çerkes ananelerine g├Âre; ├çerkeslerle Hunlar aras─▒ndaki ili┼čkilerine dair hikayeler, bug├╝n mitolojik bir kisve i├žinde g├Âsterilmektedir. Thamyuko(─░lahzade) komutan─▒n emri alt─▒nda toplanm─▒┼č ├çerkesler Hunlara kar┼č─▒ muharebe etmeye karar vermi┼čler ve ilk kar┼č─▒la┼čmalar─▒nda yenilmi┼čler. Bug├╝n Petigorsk(Ps─▒huabe)=Gunitey denilen yere ├žekilerek mukavemete ba┼člam─▒┼člard─▒r. Bu s─▒rada y├Ârede cereyan eden m├╝thi┼č bir zelzelenin kendileri i├žin bir facia olarak kabul eden Hunlar muharebeye devam etmeyerek b├Âlgeden ├žekilmi┼člerdir.

ADIGE ADININ ORTAYA ├çIKI┼×I:
Da─čl─▒k b├Âlgelere s─▒─č─▒nan Sind-Meot kabileleri uzun s├╝re kendi varl─▒klar─▒n─▒ koruyabilmi┼čler, sonralar─▒ da toparlan─▒p Ad─▒─če ad─▒ alt─▒nda yeniden tarih sahnesine ├ž─▒km─▒┼člard─▒r. Tarihsel belgeleriyle, Ad─▒gelerin t├╝redi─či Sind-Meot kavimleri M.├ľ. VI-V. Y├╝zy─▒llarda Azak Denizi yar─▒madas─▒ ve Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda ya┼č─▒yorlard─▒. Azak Denizi k─▒y─▒s─▒nda ya┼čayanlar, kendilerine Azak Denizliler anlam─▒na gelen M─▒utvexer ad─▒n─▒ vermi┼člerdi. Karadeniz kenar─▒nda oturanlara (ki bunlar Sind, Kerket, Toret, Dane, Haniox, Zikh, Abasg, v.s.) da Dexxer veya Adexxer (yani ├Âb├╝r denizliler) ad─▒n─▒ verdiler. Bu deyimlerden t├╝reyerek bug├╝nk├╝ Ad─▒─če ad─▒ ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

Z─░KH KAB─░LE B─░RL─░─×─░:
Yukar─▒da s├Âz├╝n├╝ etti─čimiz Zikhler Meot kabile birli─či i├žinde akraba kabilelerden olu┼čuyordu. Zikhler daha I.y├╝zy─▒ldan itibaren Karadeniz sahillerinde GagraÔÇÖdan TuapseÔÇÖye kadar olan topraklara hakim iken, V.y├╝zy─▒lda topraklar─▒n─▒ kuzeybat─▒ y├Ân├╝nde geni┼čletmi┼člerdir. VI. y├╝zy─▒l sonunda Zikhe yurdu daha da geni┼čleyerek ba┼čka Ad─▒─če halklar─▒ da Zikhlere kat─▒lm─▒┼č ve Zikhler daha g├╝├žl├╝ bir yap─▒ya kavu┼čmu┼člard─▒r. Karadeniz k─▒y─▒s─▒nda olu┼čturduklar─▒ Kabileler FederasyonuÔÇŁ zamanla Zikhya devleti haline d├Ân├╝┼čt├╝. VII. y├╝zy─▒lda her y├Ân├╝yle zirveye ula┼čan Zikhler i├žin Bizans tarih├žisi Feofen Zikhia b├╝y├╝k bir devlet olarak g├Âr├╝n├╝yor.ÔÇŁdemektedir. Erken Orta├ža─č d├Âneminde Ad─▒gelerin etnik arazilerinin s─▒n─▒rlar─▒ ┼č├Âyledir: Do─čuda Karadeniz k─▒y─▒s─▒ndan Abhaz a┼čiretlerin s─▒n─▒r─▒na kadar, Kuzeyde Kuban ─▒rma─č─▒, Do─čuda Laba ─▒rma─č─▒ X.y├╝zy─▒l itibariyle belirli olarak arazisi, ortak dili ve k├╝lt├╝r├╝yle Ad─▒ge halk─▒, genel ├žizgileriyle art─▒k olu┼čmu┼čtu.
Eski mezarlar─▒nda ve kurganlar─▒nda yap─▒lan arkeolojik ├žal─▒┼čmalarda bulunan malzemede a┼čiretlerin kar─▒┼čt─▒klar─▒n─▒ g├Âsteriyor. Zikhlerin asimile ettikleri a┼čiretlerden biri, kesin olarak AkheylerÔÇÖdir. Ku┼čku yok ki eski Zikh, Kerket(Toret) ve Akheyler ve Bizans belgelerine g├Âre, Taman yar─▒madas─▒ ile, Kuban havzas─▒n─▒n Varpa(Urup) ─▒rma─č─▒na kadar ve (Kasakhia) ad─▒ ile an─▒lan yerler Zikh etnik ve siyasi birli─činin temelini olu┼čturmu┼člard─▒r. Abazalar(A┼čuwalar-A┼čkaruwalar) ve Ub─▒hlar Zikh Kabileler Federasyonu i├žinde yer al─▒yorlard─▒. Kendi dilleri d─▒┼č─▒nda Zikhlerin kulland─▒─č─▒ resmi dil olan Ad─▒ge dilini konu┼čuyorlard─▒.

KASOGLAR:
VIII.y├╝zy─▒lda ya┼čam─▒┼č tarih├žilerin kaydetti─čine g├Âre, Zikhler b├╝y├╝k ve g├╝├žl├╝ bir devletti, fakat soyda┼č halklar─▒n kesin birli─čini sa─člayamad─▒. Bat─▒ KafkasyaÔÇÖda; g├╝neyde Abask ve kuzeyde Kuban nehrinin ├Âte yakas─▒nda Kasog(Ad─▒ge) olmak ├╝zere iki yeni federasyon (birlik) do─čdu. Zay─▒flayan Zikhya bu iki yeni federasyon i├žinde eriyerek kayboldu.
Kasoglar, M.├ľ. VIII. Y├╝zy─▒lda Zikhlerin ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgenin kuzeydo─čusunda ortaya ├ž─▒km─▒┼člard─▒r. Eski yaz─▒tlarda Kasog, Kasa─č, Kasok veya Ka┼ča─čÔÇŁ olarak da an─▒lmaktad─▒r. X. Ve XI. Y├╝zy─▒lda Zikh ad─▒ nadiren Kasog ad─▒ ise daha yayg─▒n kullan─▒lmaya ba┼čland─▒. Bir Bizans belgesinde Zikh ├╝lkesinin yukar─▒s─▒nda bulunan PapaghiaÔÇÖn─▒n ├╝st kesimlerinde de KasakhieÔÇÖnin bulundu─čunu ve Zikh dilini yani Ad─▒ge dilini konu┼čtuklar─▒ndan s├Âz etmektedir. Ayn─▒ d├Ânem Arap yazarlar─▒ndan El-Mesudi, eserinde Ke┼ček, Ke┼čkiler diye Kasoglar hakk─▒nda de─čerli bilgiler vermi┼čtir. Alanlardan inme Asetinler g├╝n├╝m├╝zde bile Ad─▒gelere(├çerkeslere) Ka┼čgun demektedirler.
Yukar─▒da zikredilen isimler zaman─▒m─▒zda da ├çerkeslere, ├Âzellikle Kabardeylere verilen isim olmu┼čtur. Rus vekay─▒namesinde(Povest Vremenn─▒h Let) de Kasoglardan s├Âz edilmektedir. X.-XI. Y├╝zy─▒lda bu ad, Kuzeybat─▒ KafkasyaÔÇÖda Ad─▒ge etnik kitlesinin(├çerkeslerin) tamam─▒n─▒ i├žine almaktayd─▒.
├çerkesler X. Y├╝zy─▒lda ekonomik ve politik olarak zirvede idiler. Hazar Hakanl─▒─č─▒ ile sava┼člar ve kuvvetli Alan birli─či y├Ân├╝nden gelen tehlike, Ad─▒ge gruplar─▒n─▒n b├╝t├╝nle┼čme s├╝recini h─▒zland─▒rm─▒┼čt─▒r. Ard─▒ndan, daha XI. Y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒ ve XII. Y├╝zy─▒lda ayr─▒ gruplar halinde Kuzey KafkasyaÔÇÖn─▒n bat─▒ k─▒s─▒mlar─▒ndaki yama├ž b├Âlgelerde girmeye yeltenen Slav, K─▒p├žak(Kuman/Polovets) topluluklardan gelen tehlike de ├çerkeslerin birle┼čmelerinde etken oldu.
Mo─čol ak─▒nlar─▒ ba┼člad─▒─č─▒nda(XI.-XII. Y├╝zy─▒llarda) Alan Konfederasyonu gibi Ad─▒geler de etnik ve siyasi bir b├╝t├╝n olarak Kafkasyada sahne alm─▒┼člard─▒r. R.Betrozov ┼č├Âyle diyor, XIV. Y├╝zy─▒l sonlar─▒nda Ad─▒ge ├╝lkesi, siyasi a├ž─▒dan yeterince bir b├╝t├╝n te┼čkil ediyordu. Demek ki Ad─▒geler aras─▒nda XII.-XIII. Y├╝zy─▒l d├Âneminde belirli b├╝t├╝nle┼čme(Kasog Birli─či) s├╝recini ya┼čam─▒┼čt─▒r.

KAV─░MLER G├ľ├ç├ť:
Orta AsyaÔÇÖda otlak ve su kavgalar─▒, sava┼člar ├žok eski tarihlerden beri T├╝rk boylar─▒n─▒n do─čudan bat─▒ya do─čru g├Â├žmelerine yol a├žar. Bu b├╝y├╝k g├Â├žler genellikle Hazar Denizi ├╝zerinden Kafkaslara, Karadeniz kuzeyi b├Âlgelerine, Orta Avrupa ve Balkanlara y├Ânelir. KafkasyaÔÇÖn─▒n da bu hareketlerden esasl─▒ bir suretle m├╝teessir ve muzdarip oldu─ču ┼č├╝phesizdir. KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeyi d├╝nyan─▒n en zengin kara topra─č─▒na sahiptir. ├ľzellikle DonÔÇÖdan Kafkaslara do─čru uzanan ve Kuban nehri havzas─▒n─▒ te┼čkil eden yerler ├žok m├╝mbittir.
Tarih, buralar─▒ m├╝temadiyen Orta AsyaÔÇÖdan gelen kavimlerin bir ge├žit yeri olarak kaydetmi┼čtir. Kesinlikle bildi─čimiz ilk g├Â├ž├╝ Hunlar yapar. Yukar─▒da Yunan kolonilerinden s├Âz ederken, Hunlarla ilgili bilgi verilmi┼čtir. Kavimler g├Â├ž├╝ devam ederken, KafkasyaÔÇÖda bir istikrar g├Âr├╝lm├╝yor. ├ç├╝nk├╝, bat─▒dan gelmi┼č olan ve gelen sadmeler evvelce teess├╝s eden stat├╝y├╝ y─▒km─▒┼č, bunun bir neticesi olarak memleketin b├╝nyesinde bir ├ž├Âz├╝lme ba┼člam─▒┼č ve kabileler de i├ž k─▒s─▒mlara do─čru yer de─či┼čtirme hareketleri ba┼č g├Âstermi┼čtir.
Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ndan (Khekuj) ÔÇśden i├ž k─▒s─▒mlara do─čru vuku bulan n├╝fus hareketi neticesinde i├ž k─▒s─▒mlarda bir n├╝fus yo─čunlu─čuna sebebiyet vermi┼čtir. Dolay─▒s─▒yla bu durum bir kuvvet kayna─č─▒ te┼čkil etmi┼čtir.

SAB─░RLER:
Ogurlar─▒ Kazak bozk─▒r─▒ndan ├ž─▒karan Sabirler, bir s├╝re sonra, 503 y─▒l─▒nda Kafkasya kuzeyindeki bozk─▒rlara ula┼č─▒rlar. Onlardan ├Ânce Onogurlarla birlikte, Macarlar Urallardan Kuzey KafkayaÔÇÖya, Kuban b├Âlgesine gelirler. 515 s─▒ralar─▒nda Sabirler Kafkasya-Don-VolgaÔÇÖn─▒n te┼čkil etti─či ├╝├žgende g├Âr├╝n├╝rler. Bizans imparatoru Justinianus I. ├že┼čitli arma─čanlarla Sabirleri kendine ba─člar. Bir k─▒s─▒m Sabirleri Azerbaycan b├Âlgesinde K├╝r nehrinin g├╝neyine yerle┼čtirir(576).

AVARLAR:
KafkasyaÔÇÖn─▒n siyasi ve etnik vaziyetine g├Âre Avarlar─▒n teslim tekliflerine muhatap olan Ant prensi Lavristan, KubanÔÇÖn─▒n Labe b├Âlgesinde yerle┼čik Kemirguey kabilesine mensuptu. Prens Lavristan ve milletin baz─▒ ┼čefleri Han─▒n istek ve emirlerine kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒lar. Avarlar─▒n el├žisini ├Âld├╝rd├╝ler. Lavristan Avar Han─▒na el├ži ile birlikte g├Ânderdi─či red cevab─▒nda ┼čunlar─▒ belirtmi┼čtir:
Ad─▒gelerden canl─▒ bir tek ki┼či, kullan─▒lacak tek bir silah kal─▒ncaya kadar mukavemet ve m├╝cadele edece─čiz.ÔÇŁ
Antlar─▒n Avarlarla anla┼čma denemeleri de ba┼čar─▒s─▒zl─▒kla sonu├žlanmas─▒ndan sonra, Ant el├žisi Mezamir Avarlar taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.
Bu olaydan sonra Avar Hakan─▒ Bayhan taarruza ge├žmi┼č, b├╝y├╝k bir ordu ile Ant ├╝lkesine girdi. Baksan nehrine kadar yurtlar─▒n─▒ ├ži─čnedi. Ge├žti─či yol, Hadrikhe ─×ogu=Ahiret Yolu nam─▒yla tan─▒n─▒r.
Di─čer taraftan, b├╝y├╝k bir tehlike ile kar┼č─▒la┼č─▒nca Lavristan, Anapa, Tsemez b├Âlgelerinde bulunan Kabardey Prenslerinden Y─▒nal─▒kuaÔÇÖy─▒ yard─▒ma ├ža─č─▒rm─▒┼čt─▒r. Yard─▒m kuvvetleri yeti┼čmeden Pres Lavristan Avarlarla Labe b├Âlgesinde mecbur kald─▒─č─▒ muharebe neticesinde Lavristan a─č─▒r bir ma─člubiyete ve zayiata u─čram─▒┼č, kendisi de ├Âlm├╝┼čt├╝r. ├ťst├╝nl├╝k kazanm─▒┼č Avarlar, yenik d├╝┼č├╝p bat─▒ya g├Â├ž eden Kemirgueyleri takip ederken P┼čegurelej Bo─čaz─▒ a─čz─▒nda Kabardey Prensi Y─▒nal─▒kua ile kar┼č─▒la┼č─▒r. Kabardey Prensi geri ├žekilmi┼č Kemirkuey kuvvetleri ile birle┼čerek Avarlar─▒ ma─člup etmeye muvaffak olmu┼čtur. Ma─člubiyete u─črayan Avarlar kuzeye ├žekilmi┼čler ve b├Âylelikle ├çerkesya Avarlar─▒n daha b├╝y├╝k tahribat─▒ndan kurtulmu┼čtur.
Bu durumdan faydalanan Y─▒nal─▒kua, Prens LvritsenÔÇÖin yerine ge├žmi┼č oldu. Fakat Y─▒nalukuaÔÇÖn─▒n vefat─▒ ile kurmu┼č oldu─ču devlet da─č─▒ld─▒. KafkasyaÔÇÖda kalan Avarlar ise ├çerkes boylar─▒ ile birlikte ya┼čamaya devam ederler ve buran─▒n eski yerli halk─▒ Lezgi ve Geliler ile kar─▒┼č─▒rlar.

HAZARLAR:
Hazarlar, g├╝├žl├╝ ve ba─č─▒ms─▒z bir kavim, sava┼č├ž─▒ ve g├Â├žebe bir halkt─▒; belirsiz bir tarihte do─čudan(Orta AsyaÔÇÖdan) gelmi┼čler, tehlikeli bir sessizlik i├žinde b├╝y├╝y├╝p geli┼čmi┼člerdi. 558ÔÇÖden sonraki y─▒llarda Sasanilerle sava┼ča giri┼čmi┼č olup, Kafkaslara hakim olduklar─▒ bildirilen Hazarlar, 586 y─▒l─▒nda Bizansta iyice tan─▒nd─▒klar─▒ gibi T├╝rk diye de an─▒l─▒yorlard─▒.
─░lk devirlerde Hazarlar─▒n ├çerkesya ile ili┼čkileri ├žok samimi idi. ├ç├╝nk├╝ Hazarlar Avarlarla ve di─čer kavimlerle m├╝cadele halinde bulunuyor, ├çerkesler de Avarlar─▒n kendi b├╝nyelerinde a├žt─▒─č─▒ a─č─▒r yaray─▒ tedavi ile me┼čgul oluyorlard─▒. Fakat bu ili┼čki sonuna kadar devam etmemi┼čtir. Hazarlar, Avarlar─▒ ortadan kald─▒rd─▒ktan sonra ├çerkesyay─▒ hakimiyeti alt─▒na almak istemi┼č ve Azak Denizi do─čusundan ilerleyerek buralar─▒ istilaya te┼čebb├╝s etmi┼člerdir. Bu y├╝zden Hazarlarla ├çerkesler (Ad─▒geler)) aras─▒nda 957 y─▒l─▒nda Kuban nehri kuzeyinde ┼čiddetli muharebeler meydana gelmi┼čtir. Bu sava┼člar, Ad─▒gelerin reisleri olan Aligyuka Kan┼čaka(Prens Alecuko) ve P┼č─▒bezruka taraf─▒ndan idare edilerek vatan, b├╝y├╝k bir ┼čiddet ve mukavemetle m├╝dafaa edilmi┼čtir.
Bu politik durumdan yararlanan Ruslar Ker├ž Bo─čaz─▒ dolaylar─▒nda Tmutarakan Prensli─čiÔÇŁni kurdular. Prensli─čin merkezi Taman yar─▒madas─▒na yak─▒n Azak k─▒y─▒s─▒ndaki TmutarakanÔÇŁ(Yunanca: TamatarkhoÔÇŁ veya MatrikÔÇŁ) ┼čehriydi. Tmuttarakan X.y├╝zy─▒lda Ten(Don) su yolu ile, Kafkas da─člar─▒n─▒n g├╝ney ve kuzeyinden gelen karayollar─▒n─▒ Bizansa ba─člayan ├Ânemli bir ticaret merkezi oldu.
Kiyef Knezi Svyatoslav I. Igoevi├ž zaman─▒nda(965-973); genellikle Akdeniz ile ├çerkesya ├ževresindeki Hazar hakimiyetini k─▒rmak i├žin, Don nehrinin do─čuya do─čru meydana getirdi─či dirsekteki Sarkel kalesini ve di─čer bir├žok ┼čehirleri 965 y─▒l─▒nda zapt edilerek ya─čma edildi. Yass/Abaza ve Kasoglar─▒ yendikten sonra, Hazararlarla sava┼čmak ├╝zere onlarla birlikte al─▒p g├Ât├╝rm├╝┼čt├╝r.
SvyatoslavÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra, karde┼čler aras─▒ndaki m├╝cadeleyi kazan─▒p Kiyefe gelp yerle┼čen Vadimir I. Svyatoslavi├ž Svyatoy(978-1015), Merika(Tomatarakan) ├╝zerinde hak iddia ederek, o─člu MstislavÔÇÖ─▒ Tamutarkan prensi ├╝nvan─▒ ile vali atad─▒. 1022 y─▒l─▒nda Kabardey kral─▒ Yinalin torunu olan Prens ─░dar Birle┼čik Ad─▒ge Ordusu, anne taraf─▒ndan dedesi prens Yalc─▒ruko ve g├╝re┼čci Ridadeyi alarak Tamu Tarkan prensli─čine tekrar ak─▒n etti. ├çerkes lider, kan d├Âk├╝lmesini ├Ânlemek i├žin Mstislava, sava┼č─▒n silahs─▒z teke tek d├Âv├╝┼čle yap─▒lmas─▒n─▒ teklif etti ve teklifi Rusya prensince kabul g├Ârd├╝. Fakat prens s├Âz├╝n├╝ tutmad─▒, Ridadenin bo─čaz─▒n─▒ kesti. Mstislav bu olaydan sonra Kasoglar─▒ kendine ba─člad─▒ ve Taman─▒ elinde tutmay─▒ s├╝rd├╝rd├╝. Kasog devine kar┼č─▒ kazand─▒─č─▒ zaferin bir i┼čareti olarak Tmutarakanda kurdu─ču Ana Tanr─▒├ža mabedinde ve ChernigovÔÇÖdaki Kurtar─▒c─▒ Kilisesinde an─▒s─▒na bir abide dikildi.
├çerkesler de ┼č├Âvalyeye yak─▒┼č─▒r kahramanlar─▒ Ridadeyi unutmad─▒lar. XI.y├╝zy─▒l─▒n sonunda ├Âl├╝m├╝n├╝n ├Âc├╝n├╝ ald─▒lar ve Ruslar─▒ Tamandan att─▒lar. Ridadenin ad─▒ halk aras─▒nda bug├╝n bile sayg─▒yla an─▒lmaktad─▒r.
XI.-XIII.y├╝zy─▒llarda Alan Kavimler Birli─čiÔÇŁ birbirine d├╝┼čman bir feodal par├žalanmaya u─črad─▒. Bunlar─▒n hi├žbiri bir di─čerini dinlememekte, s├╝rekli sava┼č i├žerisinde idiler. Yazar RubnukÔÇÖa g├Âre, XIII. Y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda ├çerkeslerle Alanlar Mo─čollara kar┼č─▒ birlikte m├╝cadele ediyorlard─▒.

BULGARLAR(VOLGA BULGARLARI):
Bulgarlar─▒n Kafkasya b├Âlgesinde yerle┼čmesi, bu T├╝rk boyunun istikbali ├╝zerinde fevkalade etkili olmu┼čtur. Volga ve TunaÔÇÖdaki devletleri kurmak i├žin KafkasyaÔÇÖdan hareket etmi┼člerdir. Geza Feher, Bulgar T├╝rkleri TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinde, Bulgar T├╝rklerinin VII. Y├╝zy─▒l ortalar─▒ndaki da─č─▒l─▒┼č─▒ndan ├Ânce, uzun m├╝ddet Kafkasya b├Âlgesinde oturduklar─▒na arkeolojik belgelerde tan─▒kl─▒k ettiklerine de─činir.
AttilaÔÇÖn─▒n soyundan gelen Kurt Kovrat 605-665 ├ževresinde asker demokratik bir siyasal birlik kurar. KurtÔÇÖun o─čullar─▒ndan Bat-Bayan, Hazarlara tabi olarak, Macarlar─▒n ve bir k─▒s─▒m Bulgarlar─▒n ba┼č─▒nda KafkasyaÔÇÖda Mingi-Elbruz Da─č─▒n─▒n do─čusunda Baskan ─▒rma─č─▒ vadisinin yukar─▒ k─▒s─▒mlar─▒ndaki yurtlar─▒nda kald─▒. Bunlar Kara BulgarÔÇŁ diye an─▒l─▒r ki bug├╝nk├╝ Balkar-Malkar T├╝rklerinin atas─▒ say─▒l─▒yor. Bashan vadisinin yukar─▒ k─▒s─▒mlar─▒nda ya┼čayanlar─▒n bir b├Âl├╝m├╝ ElbruzÔÇÖun bat─▒s─▒ndaki Kuban ─▒rma─č─▒n─▒n kaynak k─▒s─▒mlar─▒na g├Â├ž etmi┼člerdir. Bu y├Âredeki vadilerde ya┼čayanlar Kara├žayl─▒ÔÇŁ ad─▒n─▒ benimsemi┼člerdir. ├çerkesler bunlara Kara├žaga-Ku┼čhaÔÇŁ, Malkarl─▒lara iseÔÇŁ Balkar Ku┼čhaÔÇŁ ad─▒n─▒ vermi┼člerdir. Eski Kara├žay halk destanlar─▒ndan Batur Kar├ža ve Kan┼čavbiy gibi destanlarda, Bashan vadisinde Kara├žayl─▒larla Kabardey ├çerkesleri aras─▒ndaki sava┼č ve m├╝cadelelerde Kabardey prensleri Aslanbek, Kaziy ve KurgokÔÇÖun adlar─▒ an─▒lmaktad─▒r. Kara├žayl─▒lar XVI. Y├╝zy─▒l sonlar─▒nda Kabardey ├çerkeslerinin bask─▒s─▒ sonunda BaskanÔÇÖda Elbruz da─č─▒n─▒n bat─▒s─▒ndaki Kuban vadisine g├Â├ž ettikleri anla┼č─▒lmaktad─▒r.

PEÇENEKLER VE UZLAR:
DonÔÇÖdan Kafkaslara doru uzanan ve Kuban nehri havzas─▒n─▒ te┼čkil eden b├Âlge (De┼čti-K─▒p├žak) geopolitik bak─▒mdan b├╝y├╝k bir ehemmiyete haizdi. Pe├ženeklerin Ruslarla yan yana ya┼čad─▒klar─▒ 1036ÔÇÖya kadar, 121 sene i├žinde, onbiri b├╝y├╝k ├žapta ak─▒nlar oldu. Pe├ženekler Bizansla sava┼čtan d├Ânen SvyatoslavÔÇÖ─▒ A┼ča─č─▒ DinyeperÔÇÖdeki kayal─▒klarda ma─člup ederek ├Âld├╝rd├╝ler. Vladimir zaman─▒nda Ruslar Pe├ženeklerin arazisine n├╝fuz ettiklerinde Pe├ženeklerden kar┼č─▒l─▒k buldular. Orta AsyaÔÇÖdan gelen Uzlar(O─čuzlar) Pe├ženeklere bask─▒lar─▒n─▒ art─▒r─▒yoalard─▒. Bundan istifade eden Knez Yaroslav 1036ÔÇÖda Pe├ženeklere a─č─▒r bir darbe indirdi. Bu arada Uzlar─▒n harekat─▒ devam ediyordu.

KIPÇAKLAR:
K─▒p├žaklar(Kumanlar) anlam─▒ kavmin sar─▒┼č─▒n olduklar─▒n─▒ ifade etmektedir. K─▒taylar─▒n tazyiki neticesinde, XI. Y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda A┼ča─č─▒ ─░dil boyuna giden K─▒p├žaklar, Pe├ženeklerden bo┼čalan yerleri i┼čgal ederek KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeyinden Kuban boyuna kadar inmi┼člerdir. Mo─čol istilas─▒na kadar bu b├Âlgeyi(De┼čti-K─▒p├žak) 180-200 y─▒l kadar ellerinde tutmu┼člard─▒r.
├çerkes ananelerine g├Âre;├çerkeslerle K─▒p├žaklar aras─▒ndaki ili┼čkiler samimi bir tarzda cereyan etmi┼čtir. ├ľrne─čin K─▒tay Han─▒n komutas─▒nda bir kavmin ├çerkesyaya y├Ânelmesi, ├çerkesleri mukavemete haz─▒rlam─▒┼člard─▒r. Bunun ├╝zerine K─▒tay Han─▒ ├çerkeslere ┼ču haberi g├Ândermi┼čtir:
Ben sizinle sava┼čmaya gelmiyorum. Bilakis sizinle tan─▒┼čmak ve samimi bir ili┼čki tesis etmek istiyorum. Ancak siz bir cenkci ├ž─▒kar─▒n─▒z. Ben de cenkci ├ž─▒karaca─č─▒m. Hangimizin cenkcisi ma─člup olursa o taraf─▒ ma─člup addedece─čiz. Bu suretle tan─▒┼čmam─▒z bir cenk ile olacakt─▒r.ÔÇŁ
Bu teklifi ├çerkesler de kabul ediyor ve La┼čkinay ad─▒nda kad─▒n bir cenkci ortaya ├ž─▒k─▒yor. Kitay Han─▒n cenkcisini ma─člup etmi┼č ve K─▒tay Han da bu ma─člubiyeti kabul etmi┼čti.Bu olay Kafkasyada b├╝y├╝k sevin├ž ve iftihar vesilesi oldu. La┼čkinay i├žin destanlar tertiplenmi┼čtir. Bu olaya istinaden, bug├╝n Malk nehrinin kuzeyindeki bir da─č─▒n ad─▒n─▒ La┼čkinay olarak koymu┼člard─▒r.

MO─×OLLAR:
─░├žtimai olarak Mo─čol yay─▒lmas─▒, Avrasya g├Â├žebelerinin bat─▒ya g├Â├žlerinin son b├╝y├╝k dalgas─▒yd─▒. Mo─čollar ─░skitlerin, Sarmatlar─▒n ve Hunlar─▒n izinden gitmi┼člerdir; Karadeniz bozk─▒rlar─▒ndaki ├Ânc├╝leri Pe├ženekler ve Kumanlard─▒. Mo─čollar─▒n fethetti─či topraklar─▒n muazzam olu┼čunu g├Âz ├Ân├╝ne alarak, g├Â├žebe yay─▒lmac─▒l─▒─č─▒n─▒n Mo─čol a┼čamas─▒n─▒n b├╝t├╝n bu at─▒l─▒mlar─▒n zirvesini te┼čkil etti─čini s├Âyleyebiliriz.
Efsanevi bir reisin ad─▒ olan Mo─čol, kendilerini koca bir imparatorlu─čun banileri yapan b├╝y├╝k rehberleri CengizÔÇÖden sonra bir millet olarak kabul edilmi┼čtir.
Mo─čollar─▒n Kafkasya politikas─▒:
1240 tarihinde yaz─▒lan Mo─čollar─▒n Gizli TarihiÔÇŁnde, Cinggiz-Hakan, Subeatai-Baaturu(Subotay) kuzeyde bulunan Hagling(Kangali┼č), Kip├žaut(K─▒p├žaklar), Bacigit, Orusut(Ruslar), Macarat(Macarlar), Asut(Alanlar), Sasut, Serkesut(├çerkesler), Ke┼čimir, Bolar ve Raral ad─▒ndaki onbir kabile, devlet ve halka kar┼č─▒ g├Ânderdi.ÔÇŁ Denilmektedir.
Persli yazar Khondemir ┼č├Âyle yazm─▒┼čt─▒r: Cengiz Han─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonraki birinci B├╝y├╝k Han Ogtay, BatiÔÇÖye As(Abhaz), Rus ve ├çerkeslerin yurtlar─▒n─▒ ve bunlara kom┼ču topraklar─▒ fethetmesini emretti.ÔÇŁ Ancak ├çerkesler ├Âzg├╝rl├╝klerini korumay─▒ ba┼čard─▒ ve Batinin fethine engel oldular. Ayr─▒ca Mo─čollar Kuban nehrinin ├Âtesine ge├žemediler ve ├çerkesler onlara hi├ž hara├ž vermediler.
Di─čer taraftan; Cebe ve Subotay komutas─▒ndaki Mo─čollar 1222 y─▒l─▒nda Tebrize vard─▒lar. G├╝rcistan─▒ istila ettiler. Devlet y├Ânetimi ├ž├Âkm├╝┼č, bir grup Abhaz da bug├╝nk├╝ Adler, Loor Mitesta ile M─▒z─▒mta vadisinden Kalhelaran ve Kuhlor ge├žitlerinden kuzeye, bug├╝nk├╝ ├çerkesk ve Kabardey topraklar─▒na do─čru yay─▒lm─▒┼člard─▒r. 1222-1223ÔÇÖde Kalka ─▒rma─č─▒ndaki sava┼č─▒n ard─▒ndan Azak Denizinin kuzeyine ilerleyen Cebe ve Subotay K─▒p├žakta Mo─čol ─░mparatorlu─čunu kurdular.
Mo─čollar─▒n K─▒p├žak istilas─▒, Azak Denizi civar─▒nda ya┼čayan kuzeyli ├çerkeslerin (Kosoglar─▒n) 1237ÔÇÖde K─▒r─▒ma g├Â├žmelerine neden oldu. Kabardeylerin K─▒r─▒mda k─▒sa s├╝re kal─▒┼člar─▒ co─črafik adlarda de─či┼čiklik yaratm─▒┼čt─▒: ├çerkes-Kermen, ├çerkes-Eli, ├çerkes-Toban, ├çerkes-Deresi, ├çerkes-Da─č─▒ gibi. Belbek ─▒rma─č─▒n─▒n ad─▒ Kabarda olmu┼čtu.
Kabardeyler, XII.-XIII. y├╝zy─▒llar─▒nda K─▒r─▒m Hanlar─▒n─▒n bask─▒lar─▒na dayanamayarak Azak Denizinin do─ču k─▒y─▒lar─▒ndan ayr─▒larak ├Ânceleri B├╝y├╝k ve k├╝├ž├╝k Zelencuk havzalar─▒ndan g├╝neydo─čuya do─čru Vladikafkasa kadar uzanan Kuma ile Terek nehirlerinin yukar─▒ kollar─▒n─▒n sulad─▒klar─▒ geni┼č b├Âlgede otururlar. Daha sonralar─▒ Kuban─▒n orta ve a┼ča─č─▒ havzalar─▒n─▒ b─▒rakarak, Nal├ž─▒k merkez olmak ├╝zere ┼čimdiki bulunduklar─▒ b├Âlgeye yerle┼čmi┼člerdir. Nal├ž─▒k b├ÂlgesineÔÇŁ B├╝y├╝k KabardeyÔÇŁ, bunun do─čusundaki Mozdok b├Âlgesine deÔÇŁ K├╝├ž├╝k KabardeyÔÇŁ denmektedir. ├çerkesya, ├Âzellikle k─▒y─▒ k─▒s─▒mlar─▒, XIII. y├╝zy─▒lda bile Hiristiyand─▒. XV. y├╝zy─▒lda ─░slam Dinini kabul eden Kabardey Prensleri, bu dini halka yasaklam─▒┼člard─▒r.
Bu s─▒rada Kuzey Kafkasyan─▒n siyasi durumunda bir birlik g├Âr├╝lmemekle beraber, Kabardeylerin Kafkasyan─▒n genelini kapsayan bir hegemonya tesis etmeye ve bu hegemonya alt─▒nda bir birlik v├╝cuda getirmeye ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. Meydana getirdikleri m├╝ttefik orduda ├çerkesler d─▒┼č─▒nda, ├çe├žen, Asetin, Da─č─▒stanl─▒ ve K─▒p├žaklar meydana geliyordu. Mo─čollar hileye ba┼čvurup K─▒p├žaklarla, Alanlar─▒n aras─▒n─▒ a├žt─▒lar. Mo─čollar Alanlara sald─▒r─▒p, ├žoklar─▒n─▒ ├Âld├╝rd├╝ler. Ard─▒ndan K─▒p├žaklara sald─▒rd─▒lar.
Esasen m├╝ttefik Kafkas ordusu ma─člup olarak Baksan vadisindeki Ps─▒gone civar─▒na ├žekilmi┼čler. Fakat Mo─čollar─▒n m├╝teakip taarruzlar─▒ neticesinde Kafkas ordusu tamamen sars─▒lm─▒┼č, P┼č─▒ Absokua, P┼č─▒ Kadri┼čava, P┼č─▒ Kelement gibi komutanlar ├Âlm├╝┼č, P┼č─▒ Tebs─▒r─▒ko yaralanm─▒┼č ve ordunun bakiyesi P┼č─▒ Glakhisten kumandas─▒nda kalm─▒┼čt─▒. O da, Kuban ordusundan yard─▒m istedi. Bunun ├╝zerine P┼č─▒ ┼×evlok kumandas─▒ndaki bir ordu yeti┼čti ve P┼č─▒ Glakhisten kumandas─▒ndaki bulunan ordu bakiyesini de emri alt─▒na alarak bask─▒n halinde d├╝┼čman ordusuna taarruz etti. Gafil avlanan Mo─čollar Kafkasyay─▒ terke mecbur kald─▒lar.
Dolay─▒s─▒yla Mo─čol d├Ânemi ├çerkesya a├ž─▒s─▒ndan, ─░talyanlarla yapt─▒klar─▒ ticaret sayesinde Akdenizle ba─člar─▒n g├╝├žlenmesi anlam─▒na geldi.

─░TALYAN T─░CARET KOLON─░LER─░:
XII.y├╝zy─▒l sonlar─▒na do─čru Kafkasya sahillerinde g├Âr├╝nmeye ba┼člayan Venedik ve Ceneviz t├╝ccarlar─▒ bu memleketin ticareti i├žin geni┼č ufuklar a├žt─▒lar. O tarihlerde Karadeniz bo─čazlar─▒n─▒n hakimiyeti Bizans─▒n elinde bulunuyordu. Karadeniz ve Azak sahillerinde ticaret yapmak veya koloni tesis etmek i├žin Bizanstan m├╝saade almak icab ediyordu.
I-CENEV─░Z KOLON─░LER─░:
Cenevizliler, 1261 Kemalpa┼ča anla┼čmas─▒ ile Bizans imparatoru Mihail PaleologosÔÇÖtan ald─▒klar─▒ m├╝saade dahilinde K─▒r─▒mda; eski ├ža─čda Thedosia Yunan kolonisinin oldu─ču yerde Kefe, Sivastopolun g├╝neydo─čusunda Cembolo(Balaklava), Kuban nehrinin Azak denizine akan g├╝ney a─čz─▒ndan ibaret(Protoh denilen) Kara-Kuban ├╝zerindeki ┼čimdiki k├╝├ž├╝k Korpil Hisar─▒n─▒n oldu─ču yerde Kopa(Koba) ki, Cenevizlilerin KopaÔÇÖda bal─▒k├ž─▒l─▒k ve ├çerkeslerden al─▒nan esir ticareti ile u─čra┼čan kolonisi vard─▒. Ayr─▒ca, eski ├ža─čda Pantikapion Yunan kolonisinin oldu─ču yerde Ker├ž, Don nehrinin a─čz─▒nda ve Azak denizi k─▒y─▒s─▒nda bulunan TanaisÔÇÖin yerinde TanaÔÇÖda ve konsoloslar─▒ ve kolonileri vard─▒.
Cenevizliler K─▒r─▒m sahillerine yerle┼čtikten sonra da y├Âredeki limanlarla Trabzon ve ─░stanbul deniz ula┼č─▒m─▒ artm─▒┼č, Karadenizin kuzeyi ile g├╝neyi aras─▒ndaki her t├╝rl├╝ ticari ili┼čkiler de yo─čunla┼čm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca, Karadenizin do─ču sahillerini izleyerek Kafkasya b├Âlgesinden ─░rana ve oradan Asya i├žlerine uzanan karayolunu da kullanmaya ba┼člam─▒┼člard─▒.

II-VENED─░K KOLON─░LER─░:
Venedik Cumhuriyeti de 1263ÔÇÖde Karadenize ├ž─▒kma hakk─▒n─▒ alm─▒┼člard─▒r. Venedikliler Karadenizde hububat y├Ân├╝nden zengin olan y├Âreyi se├žerek K─▒r─▒ma gitmeyi ye─člemi┼člerdi. Burada eskiden beri devam ettikleri ilk liman Su─čdak(Soldaia) idi. Cenevizliler gibi TanaÔÇÖda ticaret m├╝esseseleri a├žm─▒┼č ve konsolos bulundurmu┼člard─▒.
Mo─čol d├Ânemi ├çerkesya a├ž─▒s─▒ndan, ─░talyanlarla yapt─▒klar─▒ ticaret sayesinde Akdenizle ba─člar─▒n g├╝├žlenmesi anlam─▒na geldi. Donun a─čz─▒ndaki Tana, Asyal─▒ kervanlar─▒n son dura─č─▒yd─▒ asl─▒nda. Bat─▒dan gelen t├╝m gemiler ilkin Tamana giriyor ve b├Âylece mallar Tanaya k├╝├ž├╝k teknelerle teslim ediliyordu. Yine kervanlar da Tamana, Kopaya ve Batinkhe(Yeisk) gidiyordu.
─░talyanlar─▒n ├çerkeslerle ili┼čkileri, Anapadan Hazara uzanan, bir kolu da Kafkasya ├╝zerinden Abhazyaya giden Anapa veya Ceneviz yolundan anla┼č─▒labilir. Bu yol boyunca Cenevizliler imalathane ve ambarlar─▒ i├žin istihkam yapm─▒┼člard─▒r. Zikhlerin prensi Verzakht-├çerkesyan─▒n Taman b├Âlgesinin ba┼č─▒-bile, halk─▒yla birlikte Katolik inanc─▒n─▒ benimsemi┼člerdi.1333-1350ÔÇÖde piskoposlu─ču alan ilk ├çerkes as─▒ll─▒ Fransisken(Fersache) John idi.
XII. y├╝zy─▒l ba┼č─▒ndan itibaren esir-k├Âle ticareti de ├Ânem kazanm─▒┼čt─▒. ├çerkesya limanlar─▒nda kurulmu┼č olan b├╝y├╝k pazarlardan al─▒nan K─▒p├žak ve ├çerkes esirleri Venedik ve Ceneviz t├╝ccarlar─▒ taraf─▒ndan Bizansa, M─▒s─▒ra hatta ─░spanyaya g├Ât├╝r├╝l├╝p sat─▒l─▒rd─▒. Osmanl─▒ pazarlar─▒nda da her zaman k├Âle ve cariyelere rastlanm─▒┼čt─▒r. Saraylarda ve konaklarda ├çerkes ve Abaza k├Âleler bulunurdu. Hatta saraydan yeti┼čip Sadrazaml─▒─ča kadar y├╝kselenler olurdu.
Evliya ├çelebi esircileri anlat─▒rken, ├çerkesyadan sava┼č yolu ile elde edilmi┼č ve hassas davran─▒lm─▒┼č ├çerkes esirlerinden ve bunlar─▒n Saray─▒ HassaÔÇŁya al─▒nd─▒klar─▒ndan s├Âz eder.

ALTINORDU DEVLET─░ :
Kafkasya b├Âlgesinden de bir├žok kanl─▒ izler b─▒rakarak ge├žen Mo─čol istilas─▒ neticesinde, 1230ÔÇÖde a┼ča─č─▒ ─░dil boyunda merkezi Saray ┼čehrinde kurulan Alt─▒nordu Devleti, XIII.-XIV. Y├╝zy─▒lda siyaset, iktisat ve hatta k├╝lt├╝r bak─▒m─▒ndan do─ču Avrupan─▒n en b├╝y├╝k devleti olup, Kafkasya dahil ├žok muazzam bir sahaya h├╝kmediyordu. Alt─▒nordu devleti bir Kabileler FederasyonuÔÇŁ durumundayd─▒.
862 y─▒l─▒nda Rurik I. Taraf─▒ndan kurulan Kiyef Rusyas─▒,n─▒n ├çerkesler ile ilk ili┼čkileri 913 y─▒l─▒na kadar gider. Ruslar, Alt─▒nordu Han─▒ Meng├╝-Timur Han(1267-1280)ÔÇÖn─▒n emrindeki kuvvetlerle 1277ÔÇÖde Kafkasya b├Âlgesine sald─▒r─▒s─▒ sonunda, Terek nehrinin kuzeyindeki b├Âlge i┼čgal edildi. Ruslar bu harekattan istifade ederek Kafkasyan─▒n i├žlerine kadar girmek imkan─▒n─▒ bulmu┼člar ve bu suretle Kafkasyay─▒ tan─▒mak f─▒rsat─▒n─▒ elde etmi┼člerdir. Bu sefer Ruslarda Kafkasyay─▒ ele ge├žirmek gayesine esas olacak hat─▒ralar kalmas─▒na sebebiyet vermi┼čtir. ├ťst├╝n n├╝fus g├╝c├╝ ve s─▒n─▒rs─▒z olanaklar─▒yla Rusya, a─č─▒r a─č─▒r d─▒┼ča yay─▒l─▒yordu. Ama, ├çerkes halk─▒, Ber─čuseyÔÇŁ y├Âresi merkez olmak ├╝zere siyasal birle┼čmeye gitti.
├çerkesyan─▒n kuzey ve kuzeybat─▒ y├Ârelerinde yerle┼čmi┼č boylar aras─▒nda feodalizm geli┼čiyordu; bu nedenle, yeni toprak ve otlaklar ele ge├žirmek amac─▒yla XI.y├╝zy─▒ldan ba┼člayarak baz─▒ ├çerkes boylar─▒ AlanlarÔÇÖ─▒n aleyhine do─čuya do─čru yay─▒l─▒yorlard─▒. XIII.-XIV. Y├╝zy─▒llarda, Mo─čol darbesi alt─▒nda iyice ezilmi┼č bulunan Alanlar─▒n topraklar─▒ baz─▒ ├çerkes boylar─▒ taraf─▒ndan Ps─▒j nehri kaynak yerlerine de─čin zaptedildi. Bu yeni yerlerde, zamanla, Kabardey B├Âlgesi ortaya ├ž─▒kt─▒. XIII.y├╝zy─▒lda K─▒r─▒mda ├çerkes yerle┼čmeleri bulunuyordu. XIV.y├╝zy─▒lda Kabardey b├Âlgesinin bat─▒s─▒nda Besleney b├Âlgesi olu┼čtu. XIV.-XV. Y├╝zy─▒llarda siyasal birlik olu┼čturmu┼č ├çerkes boylar─▒ g├╝├žl├╝ bir halk olarak kabul ediliyorlard─▒.
XIV. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda K─▒p├žak-Mo─čol Hanl─▒─č─▒n─▒n doruk d├Âneminde ├çerkesler sava┼č tehdidi alt─▒ndayd─▒lar. ├ľzbek Han sadece Da─č─▒stan─▒n, Kuzey Kafkasyan─▒n merkezinin de─čil, ├çerkesyan─▒n da istikrar─▒n─▒ bozuyordu. ├ľzbek Han 13 ya┼č─▒na kadar s─▒─č─▒nmac─▒ olarak bulundu─čundan dolay─▒ ├çerkesyay─▒ iyi biliyor ve ├çerkes├že konu┼čuyordu. Daha da ├Ânemlisi, ba┼čkent SarayÔÇÖda, maiyetinin entrikalar─▒n─▒n tam ortas─▒nda yer alan ve bir ├çerkes han─▒ olarak, ├ľzbekin torunu Berdibey tahta ├ž─▒kt─▒ktan sonra bile Hanl─▒─č─▒n i├ži┼člerinde etkili olan ├žok say─▒da ├çerkes vard─▒. Alt─▒nordu Hanlar─▒n─▒n ├žocuklar─▒n─▒n terbiyesi ve yeti┼čtirilmesi ├Âzellikle ├çerkesler taraf─▒ndan yap─▒l─▒yordu.
1370 civar─▒nda Mamailerin yard─▒m etti─či K─▒p├žak─▒n ├ž├Âkmesinden sonra ├çerkesler ve Yaslar(Abazalar) m├╝ttefik olarak hareket ettiler. ├çerkesler 1380 y─▒l─▒nda Mo─čollar─▒n Ruslara kar┼č─▒ sava┼člar─▒nda yard─▒m ettiler. Ayr─▒ca Timura kar┼č─▒ m├╝cadelesinde Alt─▒nordu Han─▒ Toktam─▒┼ča da yard─▒m ettiler. Timur, 1395 y─▒l─▒nda Alt─▒nordu Han─▒n─▒ yendikten , Toktam─▒┼č Han─▒n─▒ Rusya i├žlerine kadar kovalad─▒, d├Ân├╝┼čte Azak ve K─▒r─▒m─▒ ya─čmalad─▒. Kuban b├Âlgesine giren Timur ordusu Taman─▒ yak─▒p y─▒kt─▒. Anapan─▒n d─▒┼č yerle┼čim yerlerini tahrip etti ve bir├žok ├çerkes k├Ây├╝n├╝ yerle bir etti. Bir s├╝re direnen yerli halk sonunda da─člara ├žekilmek zorunda kald─▒. Ard─▒ndan kuzey Kafkasyay─▒ boydan boya talan eden Timur bu topraklar─▒ terk etti. ├çerkesler Taus ve Kurlat kalelerini geri almak i├žin 1395 y─▒l─▒nda ├žaba harcamak zorunda kald─▒lar. B├╝t├╝n bu olaylar Azak Denizi ve Asya aras─▒ndaki kervan ticaretine darbe vurdu ve Karadeniz ve Ker├ž Bo─čaz─▒ndaki ├çerkes limanlar─▒ da bundan etkilendi. Eski ├çerkes A─č─▒t(G─▒bze)ÔÇÖlar─▒nda Timurlenkin barbarl─▒─č─▒n─▒ anlatan pasajlar g├╝n├╝m├╝ze dek ula┼čm─▒┼čt─▒r.
XIV.y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda(1390) Mingrel Kral─▒ Doaban Wamek Criistav─▒n Kral VI. Bagrat ad─▒na ├çerkesyaya ak─▒n d├╝zenler ve Mingrel kral─▒ bu ak─▒nda ba┼čar─▒l─▒ olur. ├çerkesyadaki kiliseleri ve putperest tap─▒naklar─▒ y─▒kar, bu y─▒k─▒nt─▒lardan mermerleri ta┼č─▒tarak KopiÔÇÖdeki piskoposluk kilisesini yapt─▒r─▒r.
Alt─▒nordu Devletinin ├╝├ž Hanl─▒─ča b├Âl├╝nmesi ve 1430 civar─▒nda Batinin karde┼či, Tuga-Timurun torunu Hac─▒ Giray taraf─▒ndan kurulan K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒n─▒n g├╝├žlenmesi ├çerkesya a├ž─▒s─▒ndan yeni bir ortam yaratt─▒. Bir yanda kuzey kaynakl─▒ d─▒┼č tehlike azald─▒ ve ├Âte yanda ├çerkesyayla ─░talyanlar─▒n aras─▒ndaki ticaret hacmi yava┼člad─▒ . 1453 y─▒l─▒nda T├╝rklerin Constantinople(─░stanbul)ÔÇÖu ele ge├žirmelerinin ve ├Âzellikle 1475ÔÇÖde KaffaÔÇÖy─▒ i┼čgal etmeleri ile birlikte K─▒r─▒mda ─░talyan(Ceneviz) d├Ânemine son verdiler.
Dolay─▒s─▒yla Osmanl─▒lar K─▒r─▒m-Kafkasya k├Âle ticaretini ele ge├žirmeye ba┼člad─▒lar. ├ťlke ticareti i├žindeki pay─▒ artan k├Âle al─▒m-sat─▒m─▒ndan devlete gelir sa─člamak i├žin, XV. Y├╝zy─▒l sonlar─▒nda Karadeniz yoluyla getirilen k├Âleler i├žin vergi al─▒nmaya ba┼čland─▒. ├ľrne─čin, 1457 y─▒l─▒nda K─▒r─▒m limanlar─▒ndan getirilerek BursaÔÇÖda vergisi ├Âdenen 228 k├Âleden milliyeti belirtilen 150 ki┼činin tamam─▒ ├çerkestir. Bunlar─▒n ├žo─čunlu─ču BursaÔÇÖda kalmam─▒┼č, yabanc─▒ k├Âle t├╝ccarlar─▒ arac─▒l─▒─č─▒ ile sat─▒lm─▒┼člard─▒r.
T├╝rk donanmas─▒ Kaffay─▒ i┼čgal ettiten sonra Azak Denizine girdi ve ├çerkesya k─▒y─▒s─▒ndaki Anapa, Kopa ve BataÔÇÖy─▒ zaptetti. Fakat Taman yar─▒madas─▒ hala al─▒namam─▒┼čt─▒. 1484ÔÇÖde, yar─▒madan─▒n ├Ânemli stratejik noktalar─▒ olan Temruk(Kemirg├Âk) ve A├žukÔÇÖu ele ge├žirdiler. ├çerkesler, ├çerkes kad─▒nlarla diplomatik evlilikler yapan K─▒r─▒m Hanlar─▒ ├╝zerinden han─▒n mahiyetinde etkili makamlar sayesinde iyi ili┼čkiler kurmalar─▒na ra─čmen, Hanlar─▒n ├çerkesyaya sald─▒r─▒lar─▒ engellenemedi.
├ľte yandan, ├çerkeslere kom┼ču olan Rusyan─▒n amac─▒ ise, K─▒r─▒m ve ├çerkesya ile t├╝m Kafkasyaya egemen olduktan sonra elden geldi─čince g├╝neye yay─▒lmakt─▒. K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ ise, Rus tehlikesine kar┼č─▒ ├çerkesya ile dost├ža ittifaka girece─či yerde k─▒s─▒r bir g├Âr├╝┼čle ├çerkesyaya sald─▒r─▒lar─▒n─▒ yo─čunla┼čt─▒rmaya ba┼člad─▒.
Bu durum ├çerkeslerin T├╝rk Padi┼čah─▒na yana┼čmalar─▒na yol a├žt─▒. Sava┼člar neticesinde Osmanl─▒ himayesine ge├žen K─▒r─▒m hanlar─▒ ├çerkesyaya bask─▒lar─▒n─▒ yo─čunla┼čt─▒rd─▒lar. K─▒rm Hanl─▒─č─▒, ├çerkeslerler ├╝zerinde tam bir hakimiyet kuramam─▒┼č, zaman zamam g├╝├žl├╝ hanlar─▒n te┼čebb├╝sleriyle bunlara g├Âzda─č─▒ vermekle yetinmi┼čtir. ├çerkesler ├╝zerine yap─▒lan seferlerin b├╝y├╝k ├žapta esir dev┼čirmeye y├Ânelikti. K─▒r─▒m Hanlar─▒ vas─▒tas─▒yla ├çerkeslere kom┼ču olan Osmanl─▒lar ise, zor kullanmak yerine onlar─▒ M├╝sl├╝manla┼čt─▒r─▒p duygusal olarak Halifeye ba─člamak niyetinde idiler.
Bunu ├Â─črenen ├çerkesler 1481de ─░stanbuldaki Fatih Sultan Mehmete(1451-1481) bir heyet g├Ânderip ├çerkes s├╝vari birlikleri vermenin kar┼č─▒l─▒─č─▒nda Osmanl─▒n─▒n himayesine girmeleri hususu Padi┼čah taraf─▒ndan uygun g├Âr├╝ld├╝. Fakat Fatihin ani ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine tahta ├ž─▒kan Sultan II. Bayazid(1481-1512), halefi II.Mehmetin taahh├╝t etmi┼č oldu─ču anla┼čmay─▒ hi├že sayd─▒ ve ├çerkeslerin anla┼čmadan do─čan hak ve y├╝k├╝ml├╝l├╝klerini K─▒r─▒m han─▒na(Mengli Giray 1478-1514) devretti. Bu durumda ├çerkesya resmen ve fiilen Osmanl─▒ tabii K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒na hukuk ile ├Ârfe g├Âre ba─čl─▒ bulunuyor, dolay─▒s─▒yla ├çerekesler Osmanl─▒ Padi┼čahl─▒─č─▒n─▒ ve ─░stanbul Halifesini metbu tan─▒yorlard─▒.
1498 y─▒l─▒nda K─▒r─▒m Han─▒ Mengli Girey Han, Prens Atanokodan destek ite─či ald─▒ ve ona ├çerkesyan─▒n i├ž meselesi olan rekabette ona askeri yard─▒mda bulundu. Prens Antanoko ba┼čta olmak ├╝zere baz─▒ ├çekes prenslerinin ba─čl─▒l─▒k tavr─▒ g├Âstermeleri Mengli Gireyi ├žok sevindirdi. Han, o s─▒rada m├╝ttefik oldu─ču ├çar III. ─░vana yazd─▒─č─▒ mektupta memnuniyetini saklam─▒yordu. Fakat Han ├çerkeslerin itaat etmeyen halk oldu─čunu k─▒sa s├╝rede anlad─▒.
K─▒r─▒m Hanlar─▒n─▒n askeri bask─▒lar─▒ sonucu, ovadaki ├çerkes k├Âylerinin aras─▒na Tatar k├Âyleri yerle┼čtirilmi┼č ise de, da─č k├Âyleri ise bu t├╝r bask─▒ ve egemenliklerden uzak kalm─▒┼člard─▒r.
1502 y─▒l─▒nda Cenevizli bir gezgin, ├Âzellikle ├çerkesler konusunda bir kitap yazd─▒. Giorgio ─░nteriano ad─▒ndaki bu gezginin kitab─▒ La Vita et sito de Zichi, Chiamati Circassi, Historia NotableÔÇŁ(├çerkeslerin ├ľrf, Adetleri ve Tarihleri) ad─▒n─▒ ta┼č─▒r. Bu eserinde yazar, yabanc─▒lar taraf─▒ndan ├çerkeslere Zikhi dendi─čini, fakat onlar─▒n kendilerine Ad─▒ge(G├╝ne┼č soylu) dediklerini belirtir.
K─▒r─▒m Hanlar─▒n─▒n zaman zaman tecav├╝zkar sald─▒r─▒┼člar─▒ndan b─▒kan ├çerkesler, K─▒r─▒m ve Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuna d├╝┼čmanl─▒k besleyen Astrahan Hanl─▒─č─▒ ile daha yak─▒n ili┼čkiler kurmaya sevk etti. Bu ili┼čki Hac─▒ Tarhan─▒n(Astrahan─▒n) 1552ÔÇÖde Ruslar taraf─▒ndan zapt─▒na kadar s├╝rm├╝┼čt├╝r. Bu olaydan sonra,├çerkesler b├╝y├╝k bir hataya d├╝┼čerek, Moskovan─▒n bir tehdit olamayacak kadar uzak oldu─čundan hareketle Ruslar─▒n m├╝ttefikleri oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝ler.

─░K─░NC─░ B├ľL├ťM : XVI. Y├ťZYILDAN XXI. Y├ťZYILA KADAR:
XVI-XVII. y├╝zy─▒llarda ├çerkesyadaki sosyo- ekonomik de─či┼čimler:

├çerkeslerde sosyal yap─▒ ve y├Ânetim:
─░lk ├ža─člar─▒n s─▒n─▒fs─▒z toplum yap─▒s─▒ ├çerkesyada orta├ža─č ba┼člar─▒na kadar s├╝regeldi. ├ťretim pay─▒ ├Ânemsenmeyecek kadar az say─▒da k├Âle vard─▒ysa da, bunlar yaln─▒zca sava┼č esirleriydi. ├çerkesyada do─črudan halk demokrasisi kurallara uygun olarak y├╝r├╝t├╝l├╝rd├╝. Toplum y├Ânetimi ve sosyal d├╝zenin sa─članmas─▒ XaseÔÇŁ ad─▒ verilen ve ya┼čl─▒lardan olu┼čan ÔÇŁ Halk MeclisleriÔÇŁyle olurdu. Halk meclisinin kararlar─▒, Anayasa olarak niteleyebilece─čimiz geleneksel kurallara uygun olurdu. Bu meclisin kararlar─▒na kesinlikle uyulurdu.
Esasen ├çerkesler hi├žbir vakit soylu ve s─▒n─▒flar do─čuracak ┼čekilde bir idare tesis ve ┼čah─▒slara fazla n├╝fuz ve yetki vermeyen Thamade denilen tecr├╝beli ve fazilet ile y├╝kselmi┼č ya┼čl─▒lar─▒n rehberli─či ile i┼člerini umumi toplant─▒lar da a├ž─▒k m├╝zakere ve oy birli─čine dayanan geleneksel bir y├Ânetimle y├╝r├╝t├╝rler. ─░┼čte b├Âyle demokratik bir y├Ânetimin bulundu─ču ├çerkesyaÔÇÖda s─▒n─▒f ve paye kayna─č─▒ olarak uydurma unvan ve ni┼čanlara al─▒namazs─▒n─▒z.
Vadileri ─▒ss─▒z, da─člar─▒ say─▒s─▒z olan ├çerkesyaÔÇÖda kimse ba┼čkas─▒na itaat etmeye mecbur olamaz. Pek s─▒k─▒┼č─▒rsa nihayet O, ├žat─▒┼čmadan beraberindekilerle birlikte bir ba┼čka vadiye g├Â├žer.
Ayr─▒ca N─▒xaseÔÇŁ ad─▒ verilen Analar Meclisi de yurt, d├╝nya ve kad─▒n sorunlar─▒nda s├Âz sahibi idi. Konuk EvleriÔÇŁ, uzak k├Âylerden gelen ki┼čilerin de bir araya geldi─či, yurt haberlerinin ve ya┼čam sorunlar─▒n─▒n konu┼čulup tart─▒┼č─▒ld─▒─č─▒ birer hayat okulu durumundayd─▒.
Bu toplumsal yap─▒ Orta ├ça─č ba┼člar─▒nda, d├╝nyadaki geli┼čmelere paralel olarak, yer yer sars─▒nt─▒ya u─črad─▒. ├çerkesler aras─▒nda toplum s─▒n─▒flara b├Âl├╝nmeye ba┼člad─▒. B├Âylece X. Y├╝zy─▒ldan ba┼člamak ├╝zere ├žok eski e┼čitlik├ži ├çerkes toplumsal yap─▒s─▒ ve demokrasisi, erken feodalizminin do─čmaya ba┼člamas─▒ ile zay─▒flamaya ve bozulmaya ba┼člad─▒.
S─▒n─▒fs─▒z toplum yap─▒s─▒n─▒n ├çerkeslerde XV.-XVI. Y├╝zy─▒llara de─čin uzun s├╝rmesinin nedeni, ├çerkeslerin(Kasoglar─▒n) s├╝rekli sald─▒r─▒lara hedef olmalar─▒, derin vadilere s─▒k─▒┼čarak ├╝retim ara├žlar─▒n─▒ geli┼čtirememi┼č olmalar─▒d─▒r. ├ľzellikle II.-X. Y├╝zy─▒llarda ├çerkesyan─▒n do─čusundaki topraklar─▒ i┼čgal eden Alanlar, ├çerkeslerden daha g├╝├žl├╝yd├╝ler. Alanlar en ba┼čta hayvanc─▒l─▒k ve tar─▒mla u─čra┼č─▒yorlard─▒. Baksan nehri dolaylar─▒nda ├ž─▒kard─▒klar─▒ bak─▒r─▒ i┼čledikleri gibi, demirden alet ve edevat yap─▒m─▒nda da ileri gitmi┼člerdi. X.-XIII. Y├╝zy─▒llarda Alan Kavimleri Birli─čiÔÇŁ birbirine d├╝┼čman bir feodal yap─▒lanma i├žindeydi.
Mo─čollar─▒n XIII. Y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒nda ├çerkesya topraklar─▒na yapt─▒klar─▒ sald─▒r─▒larda ├çerkesler ve Alanlar a─č─▒r bir darbe yemi┼čti. Ard─▒ndan 1230 y─▒l─▒nda kurulan Alt─▒nordu Devletinin 1277 y─▒l─▒ndaki sald─▒r─▒lar─▒ sonunda, Terek nehri kuzeyine d├╝┼čen topraklar─▒ zaptetti. ├çerkesler Ber─čuseyÔÇŁ y├Âresi merkez olmak ├╝zere siyasal birle┼čmeye gitti.
├çerkesyan─▒n kuzey ve kuzeybat─▒ kesimlerinde yerle┼čmi┼č kabileler aras─▒nda feodalizm geli┼čiyordu; bu nedenle, yeni toprak ve otlaklar ele ge├žirmek amac─▒yla XI. Y├╝zy─▒ldan itibaren baz─▒ ├çerkes kabileleri AlanlarÔÇŁ aleyhine do─čuya do─čru yay─▒l─▒yorlard─▒.
1238 y─▒l─▒n─▒n sonbahar─▒nda Mo─čol-Tatarlar─▒n yeni hedefi ├çerkesya de─čil, Alanya idi. 1238-1239 y─▒llar─▒ boyunca Alan ├╝lkesi korkun├ž bir y─▒k─▒ma u─črad─▒ ve halk vahim bir istilaya maruz kald─▒. 1278 y─▒l─▒nda art─▒k Alan Devleti fiilen yoktu. ├ľnemli ┼čehir ve kaleler d├╝┼čt├╝.
XIII.-XIV. Y├╝zy─▒llarda, Mo─čol idaresi alt─▒nda iyice ezilmi┼č bulunan Alanlar─▒n topraklar─▒ baz─▒ ├çerkes kavimleri taraf─▒ndan Ps─▒j nehri kaynak yerlerine de─čin zaptedildi. ├çerkesya kuzey ve do─ču y├Ân├╝nde aral─▒ks─▒z olarak b├╝y├╝mekteydi. ├çerkeslerin do─ču y├Ân├╝nde hareketlerini h─▒zland─▒ran fakt├Ârlerden biri Alanyan─▒n bo┼čalmas─▒yd─▒. ├çerkesler, Alt─▒nordu Devletine sunduklar─▒ askeri hizmet kar┼č─▒l─▒─č─▒nda ├╝lkelerinin ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ korumaktayd─▒lar. Alanlardan bo┼čalm─▒┼č ├ževredeki arazilere yerle┼čme hakk─▒ kazan─▒yorlard─▒.
XVII. ÔÇô XVIII. y├╝zy─▒llarda, Kimi oval─▒k b├Âlgelerde(Kabardey, Besleney, Bjedu─č, Mamh─▒─č, Yecerkoy, Meho┼č ve Hatukuaylar aras─▒nda) topra─č─▒n ki┼čilerin elinde toplanmas─▒yla, toplumda s─▒n─▒flar olu┼čmaya ba┼člad─▒. Feodalitenin g├╝├žlenmesi ├çerkes emek├ži halk─▒ ├╝zerinde yo─čun bir bask─▒ olu┼čturdu.
Feodal sistem beraberinde Ad─▒ge Xabzenin yozla┼čmas─▒n─▒ getirdi. Art─▒k Ad─▒ge Xabze, t├╝m halk─▒n ihtiya├žlar─▒na cevap vermiyor, egemen s─▒n─▒flar─▒n s├Âm├╝r├╝s├╝ i├žin bir hale geliyordu. Ad─▒ge Xabze yerini, feodalite hukukuna, yani Workh XabzeÔÇŁye b─▒rakm─▒┼čt─▒.
Workh Xabze, feodallerin ├ž─▒karlar─▒na uygun olarak olu┼čmu┼čtu. Yeni olu┼čan feodal s─▒n─▒f, halk─▒ istedi─či gibi s├Âm├╝r├╝yor, k├Âlele┼čtiriyor ve feodallerin yapt─▒─č─▒ bu eylemleri Workh Xabze me┼črula┼čt─▒r─▒yordu. Da─čl─▒k Bat─▒ ├çerkesya b├Âlgesinde ise eski e┼čitlik├ži, demokratik ├çerkes toplum yap─▒s─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de kendini korudu.
Buna ra─čmen ├çerkesyada ekonomik alanda ilk ├ža─ča oranla geli┼čmeler g├Âr├╝ld├╝. Arap yazar─▒ MesudiÔÇÖnin yazd─▒─č─▒na g├Âre; ├çerkeslerin dokuduklar─▒ talaÔÇŁ keten kuma┼člardan yap─▒lan bir elbisenin sat─▒┼č fiat─▒ on Arap dinar─▒ gibi y├╝ksek bir de─čer sat─▒ld─▒─č─▒d─▒r. Bu da g├Âsteriyor ki kuma┼č dokuyuculu─čunun ev i├ži ekonomiden ├ž─▒k─▒p Pazar i├žin ├╝retim d├╝zeyine eri┼čti─čini g├Âstermektedir.
Bu devre ait eski ├çerkes mezarlar─▒nda yap─▒lan arkeolojik kaz─▒larda; desenli ve ├že┼čitli bi├žimlerde kap ka├žaklar, ─░ranÔÇÖdan gelme demir gemler, eski ─░slav, Alan, Bizans, G├╝rc├╝, Ermeni ve Arap e┼čyalar─▒na rastlanmaktad─▒r. Mesudi ayr─▒ca ├çerkeslerin Bizansa alt─▒n i┼člemeli de─či┼čik kuma┼člar g├Ât├╝rmekte olduklar─▒n─▒ÔÇŁ da yazmaktad─▒r.
├çerkesler de─čerli Bizans ve ─░ran ta┼člar─▒ndan ba┼čka AzakÔÇÖtan tuz, Da─č─▒stan ve ─░randan giyecekler, mi─čferler ve silahlar, Bizans ve Rusyadan de─čerli e┼čya, Bizans, G├╝rcistan ve Rusyadan H─▒r─▒stiyanl─▒k e┼čyalar(madeni ha├žlar, azize heykelcikleri vb.) al─▒yorlard─▒. Bu son bilgi ├çerkesler aras─▒nda H─▒r─▒stiyanl─▒─č─▒n yay─▒ld─▒─č─▒n─▒ da ortaya koymaktad─▒r.

Çerkeslerde sosyal sınıflar:
├çerkes toplumunda beliren s─▒n─▒flar; 1- Feodaller(P┼č─▒ÔÇŁ), 2-Vasallar(WorkhÔÇŁ; bunlar feodallerin ┼čovalyeleri durumundayd─▒lar), 3- ├ľzg├╝rler(FeqolvÔÇŁ; tar─▒m ve sanatla u─čra┼čan, eski e┼čitli─čin boyunduru─ča girmemi┼č ├Âzg├╝r kal─▒nt─▒lar─▒, vergi vermezlerdi.), 4- Serfler(P┼č─▒lv─▒ÔÇŁ; feodallerin i┼č ve angaryalar─▒nda ├žal─▒┼č─▒rlar, ya da vergi ├Âderlerdi. Toprakla birlikte ailece el de─či┼čtirirlerdi. Kendi m├╝lkleri de bulunurdu. Feodale kar┼č─▒ y├╝k├╝ml├╝l├╝klerini ├Âdeyip ├Âzg├╝rl├╝klerini sat─▒n alanlara P┼č─▒lv─▒ Che┼čef─▒jÔÇŁ denirdi.), 5-K├Âleler(vuneutÔÇŁ; hi├žbir hakka sahip bulunmayan klasik k├Âleler.)
Feodal ili┼čkiler sonraki y├╝zy─▒llarda artan say─▒da Feqolv─▒ÔÇŁ(├ľzg├╝r├╝ÔÇŁ) boyunduruk alt─▒na almak (yani P┼č─▒lv─▒, Serf haline getirmek) s├╝retiyle ├çerkesyan─▒n oval─▒k kuzey b├Âlgelerinde g├╝├ž kazand─▒.
Kabardey, Besleney, Hatikuay, Bjedu─č , Mamh─▒─č, Yecerkoy ve Meho┼čÔÇÖlar─▒n yerle┼čtikleri b├Âlgelerde bireyci ve s├Âm├╝r├╝c├╝ feodal m├╝lkiyet ile ortak k├Ây(toplum) m├╝lkiyeti yan yana bulunuyordu. Bu kesimler giderek feodalizm lehine geli┼čmelere u─črad─▒. Fedallerin yerle┼čtikleri s├Âz konusu b├Âlgelerin dolay─▒nda ├ľzg├╝r fekotlÔÇŁl─▒lar da b├╝y├╝k ├žapta feodal boyunduru─ča al─▒nd─▒lar.
├çerkesyan─▒n da─čl─▒k bat─▒ ve g├╝ney b├Âlgelerinde ise, ├Ârne─čin ┼×aps─▒─č, Haku├ž, Abadzah ve NatuhayÔÇÖlar aras─▒nda eski e┼čitlik├ži, demokratik ├çerkes Toplum yap─▒s─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de kendini korudu.
XV. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda ├çerkesyay─▒ ziyaret eden ─░talyan gezgin Giorgio ─░nteriano,yapt─▒─č─▒ g├Âzlemler sonucunda kaleme ald─▒─č─▒ notlar─▒nda ┼ču ifadeleri kullan─▒yordu:ÔÇŁ ├çerkesler kendilerini her y├Ânden ku┼čatan Tatarlar ile devaml─▒ olarak sava┼č halinde. Bo─čazi├žiÔÇÖnden Kaffa kolonilerinin bulundu─ču ve Antik Cenevizliler taraf─▒ndan kurulmu┼č olan Hersones Antik ┼×ehrine kadar gidiyorlar.ÔÇŁ

Çerkeslerde Akıncılık Sistemi:
Tarihi kaynaklar, ak─▒nc─▒l─▒k(├çerkescesi ZekÔÇÖue) faaliyetinin ├çerkeslerin erken d├Ânemlerinde ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒na tan─▒kl─▒k ediyor. XV.y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda ├çerkesyay─▒ ziyaret eden ─░talyan gezgin Giorgio ─░nteriano, yapt─▒─č─▒ g├Âzlemler sonucunda kaleme ald─▒─č─▒ notlar─▒nda ┼ču ifadeleri kullan─▒yordu:
├çerkeslerin ak─▒nc─▒l─▒─č─▒(ZekÔÇÖue) daha etkili ve kolay organize ediyorlar. Bitki ├Ârt├╝s├╝n├╝n ortaya ├ž─▒kmas─▒ ise Ak─▒nc─▒l─▒k sistemi i├žerisindeki tek seferlik bask─▒nlar─▒n i┼čareti manas─▒na gelmektedir.ÔÇŁ Yerel b├Âlge civar─▒nda d├╝zenlenen ak─▒nlar ├çerkesler i├žin olduk├ža s─▒radan bir faaliyet oldu─čunuÔÇŁ da s├Âzlerine ekliyordu.
XVII. y├╝zy─▒l─▒n sonunda b├Âlgeye gelen Alman do─ča bilimci Engelbert Kaempfer, yapt─▒─č─▒ g├Âzlemler sonucunda, XVII. y├╝zy─▒l itibariyle ├çerkesler aras─▒nda olduk├ža yayg─▒n olan ak─▒nc─▒l─▒─č─▒n k├╝├ž├╝k birlikler(20-30 ki┼či ve bazen daha fazla) halinde ger├žekle┼čtirildi─čini, bu ak─▒nlar sadece kom┼ču devletlere de─čil, ayn─▒ zamanda ├çerkeslerin bizzat kendi topraklar─▒ ├╝zerinde de d├╝zenlendi─čini. Ayr─▒ca T├╝rklere, Perslere ve di─čer milletlere serf ya da k├Âle olarak satabilecekleri herkesi ka├ž─▒rd─▒klar─▒n─▒.ÔÇŁ tespit etmi┼čtir.
├çerkeslerde eski zamanlardan beri Kapal─▒ k├ÂlelikÔÇŁ denen sistem vard─▒. Bir kabile ba┼čka bir kabile ile ├žarp─▒┼čm─▒┼č ve galip gelen kar┼č─▒ kabileden bir├žok insan─▒ esir alm─▒┼člar. Y─▒llar ge├žse bile onlar─▒n ├žocuklar─▒ hala k├Âledir. K├Âle damgas─▒ ├╝zerlerinden kalkm─▒yor. Yani kal─▒tsal bir k├Âle s─▒n─▒f─▒ olu┼čuyor. Bunlar,normal zamanlarda tarlay─▒ s├╝rer, ekip – bi├žer ve di─čer i┼čleri yap─▒yorlar. Ama bey arzu etti─či zaman bunlar─▒n ├žocu─čunu hatta ailesini satabiliyor. Hakan Erdem bu sistem bat─▒da ki k├Âlelik sistemi gibi ÔÇśKapal─▒ K├ÂlelikÔÇÖ denir ve bu sistem k├Âleyi ├╝retir.ÔÇŁ ,ÔÇŁ D├╝nyada ki k├Âlelik sistemleri aras─▒nda A├ž─▒k k├ÂlelikÔÇŁ bir u├žta ise Kapal─▒ k├ÂlelikÔÇŁ sistemi di─čer u├žtad─▒r. O kadar farkl─▒ sistemler bunlar.ÔÇŁdiyor.
├çerkeslerin art─▒k bir sistem haline gelmi┼č olan ak─▒nc─▒l─▒k faaliyetleri, ba─č─▒ml─▒ ve ba─čl─▒ bulunduklar─▒ K─▒r─▒m Han─▒ÔÇÖna vermek zorunda olduklar─▒ hara├žlar─▒, ele ge├žirdikleri esirler ├Âd├╝yor olmalar─▒ ile a├ž─▒klanabilir. S├Âz konusu hara├žlar olduk├ža y├╝ksekti. Frans─▒z gezgin Hanry de la Motrais, kaleme ald─▒─č─▒ notlar─▒nda bu konuyla ilgili olarak ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor:ÔÇŁ ├çerkesler, K─▒r─▒m Han─▒ÔÇÖna 6.000 esir(erkek+ k─▒z) ve ayn─▒ say─▒daki attan olu┼čan hara├žlar─▒n─▒ tek seferde ├Âdedi.ÔÇŁ __K├Âle ve cariye dipnota eklenecek.
├çerkesler k├╝├ž├╝k birlikler halinde, sava┼člarda benzeri g├Âr├╝lmemi┼č bir sald─▒rganl─▒kla hareket ederken, ayn─▒ zamanda kendilerinden kat kat ├╝st├╝n say─▒daki d├╝┼čman birliklerine de kar┼č─▒ durabiliyorlard─▒. ├çerkeslerin sava┼č kurnazl─▒─č─▒n─▒ yerinde g├Âzlemlemi┼č olan Hanry de La Motrais,ÔÇŁ Da─čl─▒ ├çerkesler ile yapt─▒─č─▒ bir sava┼čta K─▒r─▒m Han─▒n─▒n 40.000 askerini kaybetti─čini, di─čer bir sava┼čta ise 100.000 ki┼čilik ordusunun da─č─▒ld─▒─č─▒ndanÔÇŁ s├Âzediyor.
─░┼čte K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒, askeri ve demokratik ├çerkes toplumunun g├╝├žl├╝ enerjisinin ├Âyle ya da b├Âyle erken ya da ge├ž; bir ┼čekilde ├Ân├╝nden ├žekilmek zorunda kad─▒.
XVIII. y├╝zy─▒la do─čru ├Âyle bir seviyeye ula┼čt─▒ ki, da─člar─▒ yurt edinmi┼č olan ├çerkeslerin neredeyse t├╝m sosyal ve siyasal hayat─▒n─▒ belirler oldu. B├Âlgedeki toplum bilinci, ihtiya├ž olarak nitelendirdi─či ak─▒nc─▒l─▒─č─▒ ve bu faaliyetten elde edilen ganimetleri me┼čru say─▒yordu. ├ťnl├╝ gezgin I. Gerber, ├žocukluktan itibaren ak─▒nc─▒ olmalar─▒ i├žin yeti┼čtirilen ├çerkes gen├žlerinin nas─▒l e─čitildiklerini ve e─čitim sistemini detayl─▒ bir ┼čekilde eserinde yazm─▒┼č. XVIII. y├╝zy─▒l yazarlar─▒ndan ─░talyan Xaver Glavani ise ├žal─▒┼čmalar─▒nda ak─▒nc─▒lar─▒n adalet bilincine yer vermi┼čtir.
XVIII. y├╝zy─▒l ve XIX. Y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒, ├žok geni┼č bir b├Âlgede hissedilen ├çerkes bask─▒nlar─▒n─▒n en yo─čun oldu─ču d├Ânem olarak kay─▒tlara ge├žmi┼čtir.

Kafkasyanın uluslar arası dili Çerkesce:
Kabardeylerin de dahil oldu─ču ├çerkes kavmi, bat─▒ ve do─ču olarak XV.-XVI. Y├╝zy─▒llarda iki b├╝y├╝k gruba ayr─▒lm─▒┼člard─▒. Maddi ve manevi k├╝lt├╝rleri a┼ča─č─▒ yukar─▒ ayn─▒ olan bu iki grup kendilerine Ad─▒ge yani ├çerkes derler.
XV.-XVIII. y├╝zy─▒llarda Kabardey diyalekti uzun s├╝re Kafkasyan─▒n Uluslar aras─▒(ortak) dili Lingua FrancaÔÇŁ olarak kullan─▒ld─▒. Kabardey ├çerkes Prenslerinin adet ve t├Âreleri ve onlar─▒n aristokratik davran─▒┼č kurallar konusu, halklar─▒n hakim s─▒n─▒flar─▒nda ├Âzenilmeye ve ├Ârnek al─▒nmaya ba┼čland─▒. ├çerkes giysileri, m├╝zi─či, danslar─▒, ┼čark─▒lar─▒ b├╝t├╝n Kafkasyaya yay─▒ld─▒ ├Âb├╝r ├çerkes leh├želerinden uzakla┼čmaya ba┼člad─▒.
Kabardeyler hayvanc─▒l─▒kta ├žok ileri idiler. B├╝y├╝k s├╝r├╝ler halinde s─▒─č─▒r, koyun, ke├ži ve at beslerdi. XVI. Y├╝zy─▒lda Kabardey topraklar─▒ Terek havzas─▒ndan Kafkas da─člar─▒na kadar uzan─▒yordu.
B├╝y├╝k Kabardey kendi i├žinde; Atajukovlar, Misostlar, Kaytukinler ve Bekmurzinler adl─▒ feodal soylar─▒n hakimiyet b├Âlgelerine ayr─▒lm─▒┼čt─▒. K├╝├ž├╝k Kabardeydeki feodaller soylar─▒ ise; Tausultanovlar ve Mudarovlar idi.
XVI. XVIII. y├╝zy─▒llarda feodalizm baz─▒ kabilelerde g├╝├žlendi. ├ľrne─čin: Kabardey b├Âlgesinde AlcekoÔÇÖya ba─čl─▒ 1000 soylu aile(Workh) ve 2000 ├žift├ži ailesi vard─▒. 40 k├Âye s├Âz ge├žiren YibakÔÇÖ─▒n 700 Workh ve 1000 atl─▒ ├žift├žisi vard─▒. 4 ya da 7 k├Âye egemen olan Workhlar da az de─čildi.
S─▒n─▒fsal b├Âl├╝nmeye u─čram─▒┼č ├çerkesyan─▒n bundan sonraki tarihinde d─▒┼č d├╝┼čmandan ba┼čka, i├žte de s├Âm├╝r├╝c├╝ s─▒n─▒flara kar┼č─▒ ├Âzg├╝rl├╝k ve e┼čitlikÔÇŁ sava┼člar─▒ ba┼člam─▒┼čt─▒r. XVI. y├╝zy─▒l sonu ile XVII. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda Kabardey b├Âlgesinde feodaller aras─▒ m├╝cadele yo─čunla┼čt─▒.
XVI. y├╝zy─▒lda Kabardey prenslerinden Aydemir Han, g├╝├ž itibariyle k├╝├ž├╝kt├╝, fakat kahramand─▒. Bu demokratik devrim m├╝cadelesi halka dayan─▒yordu. Bunun i├žin bir halk kahraman─▒ say─▒l─▒r, fakat ba┼čar─▒l─▒ olamad─▒.
Yine ├╝nl├╝ bir devrimci de, 1684 y─▒l─▒nda Janchotoko k├Ây├╝nde do─čan ├╝nl├╝ ├çerkes d├╝┼č├╝n├╝r├╝, sosyolo─ču ve filozofu Kazanoko Jeba─č─▒,1750 y─▒l─▒nda Kosgo(Kenje) k├Ây├╝nde vefat etti. Na┼č─▒ XIX. y├╝zy─▒lda Nal├ž─▒ka getirilerek m├╝zenin bah├žesine g├Âm├╝l├╝r.
Kazanoko, P┼č─▒ Kaytuko Aslanbe├ž(├Âlm.1746)ÔÇÖn dan─▒┼čman─▒yd─▒. Ard─▒ndan, geleneksel halk mahkemesi Xey─▒cveÔÇŁ yarg─▒c─▒(xeyacve) oldu. O s─▒ralar P┼č─▒ler, egemenliklerine dayanan bir devlet(krall─▒k) kurmak istiyorlard─▒. Egemenler, bu nedenle, halk ├╝zerinde n├╝fuzlu ve bilge bir ki┼či olan Kazanoko Jeba─č─▒y─▒ ─░slami ÔÇŁ┼×eri mahkemesine ba┼č yarg─▒├ž olarak se├žtiler. Geleneksel ve ┼×eri mahkemelerin ba┼č─▒na ge├žen Kazanokonun g├╝c├╝ artt─▒. Ama Kazanoko, ├žok daha insanc─▒l olan ve yoksul halk kitlelerince tutulan Hey─▒┼čeÔÇŁ(Halk Mahkemesi) mahkemesine ├╝st├╝nl├╝k tan─▒d─▒.
Rusyaya kar┼č─▒ iyi ili┼čilerin s├╝rd├╝r├╝lmesi bak─▒m─▒ndan titizlik g├Âsteren, ama ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ da ├ži─čnetmeyen Kazanoko, yasala┼čm─▒┼č ├çerkes gelenek(Xabze) lerinin baz─▒lar─▒n─▒ kald─▒rd─▒, baz─▒lar─▒n─▒ de─či┼čtirdi ve yerlerine yenilerini koydu; yenibir toplum ve devlet i├žin gerekli ilkeleri belirledi. Kan davalar─▒n─▒n, insan dahil K─▒r─▒ma verilen vergilerin ve k├Âlelerin ezilmesinin ├Ân├╝n├╝ almaya ├žal─▒┼čt─▒.

├çerkeslerde dini inan├ž ve kaynaklar─▒:
─░nsanl─▒k tarihi boyunca yery├╝z├╝nde hi├žbir toplulu─čun dinsiz ya┼čamad─▒─č─▒n─▒, aksine insan─▒n gerek fert, gerekse toplum olarak kutsal kabul etti─či de─čerlere inanma ve ibadet etme ihtiyac─▒ i├žinde oldu─ču, dinler tarihi uzmanlar─▒nca yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar ortaya koymaktad─▒r.
Bu itibarla nas─▒l ki d├╝nyan─▒n ├že┼čitli yerlerinde ya┼čayan insanlar─▒n inan├ž ve ibadetleri varsa ├çerkeslerin de ilahi dinlerle tan─▒┼čmadan ├Ânce bir tak─▒m eski dini inan├ž ve ibadetleri bulunmaktayd─▒. ├çerkeslerin inan├ž, ibadet ve ahlaki davran─▒┼člar─▒ ve bunlarla ilgili m├╝eyyideleri de i├žeren ├Ârf ve adetleri(Xabze) incelendi─činde g├Âr├╝lecektir ki, ismi konulmam─▒┼č da olsa ya┼čad─▒klar─▒ bir din vard─▒.Ku┼čkusuz bu dini anlay─▒┼člar─▒n beslendi─či bir tak─▒m kaynaklar mevcuttur.
Eski ├çerkes dininin kaynaklar─▒n─▒ ┼č├Âyle s─▒ralayabiliriz: 1-F─▒trat ─░nanc─▒(Tevhid), 2-Di─čer Milletlerle Etkile┼čim, 3-Co─črafi Etkiler ve 4-Mitoloji.
Eski ├çerkes dinindeki inan├žlar─▒ ┼č├Âyle s─▒ralayabiliriz: 1-Y├╝ce Tanr─▒ ─░nanc─▒(Tha), 2-Arac─▒ Tanr─▒ ─░nanc─▒(┼×─▒ble), 3-M├╝messil Tanr─▒lar ─░nanc─▒.
├çerkesler ilahi dinlerle tan─▒┼čmadan ├Ânce bir tak─▒m eski dini inan├ž ve ibadetleri bulunmaktayd─▒. Din kendi i├žinde bir tekam├╝lle tevhid inanc─▒ ├žizgiside ─░slam Dini ile noktalanm─▒┼čt─▒r. Eski ├çerkes ─░nan├žlar─▒na g├Âre bir b├╝y├╝k Tanr─▒ vard─▒r. Bu b├╝y├╝k ilah─▒n ad─▒ ThaÔÇÖd─▒r.
Sonradan ├çerkesler de di─čer pagan toplumlarda oldu─ču gibi tevhid inanc─▒ndan uzakla┼čarak yeni tanr─▒lar edinip ├žoktanr─▒l─▒ bir dine inan─▒r olmu┼člard─▒r. ┼×─▒bleÔÇÖyi tanr─▒ edinerek ┼čirke d├╝┼čt├╝ler. ├çerkesler, ┼×─▒bleÔÇÖyi ThaÔÇÖya ortak ko┼čtular. Zamanla ┼×─▒bleÔÇÖnin yan─▒nda, yery├╝z├╝ndeki i┼čleri y├╝r├╝ten tanr─▒lar─▒ da arac─▒lar kabul ederek politeist bir inanca d├Ând├╝ler: Akhin, Blevus(Yeleus), Hadegua┼č, Hakuta┼č, Marissa, Mez─▒tha, Pakue, Psegua┼čtha, Ps─▒thagua┼če, Seuseres, Tha─čaleg, Tep┼č, Tzerg─▒tttha, Vefatha, Vezermes, Yem─▒tha, Zekatha.
Eski ├çerkesler baz─▒ nesnelerle Tha aras─▒nda bir irtibat oldu─čunu d├╝┼č├╝nerek onlara a┼č─▒r─▒ sevgi ve sayg─▒ besler, kutsall─▒k atfederlerdi. ├ľrne─čin eski ├çerkesler me┼če, di┼čbudak ve armut a─ča├žlar─▒n─▒ kutsal kabul etmi┼člerdir.
Kelt toplumunda oldu─ču gibi, tabiat inanc─▒na(Druidizm) y├Ânelmi┼čler ve bu inan├ž i├žinde uzun s├╝re ya┼čam─▒┼člard─▒r. ├çerkesler kutsal me┼če a─čac─▒ alt─▒nda, hem dua ve ayinler yap─▒lan bir mabed, hem bir halk meclisi ayn─▒ za├Âanda da davalar─▒n g├Âr├╝ld├╝─č├╝ bir mahkemedir. ├çerkesler kutsal me┼če a─čac─▒na Kot─▒jÔÇŁ derlerdi. ├çerkeslerin me┼če a─čac─▒na sayg─▒ duyuyorlarsa bu onlar─▒n a─čac─▒ kutsad─▒klar─▒n─▒ g├Âsterir, a─čaca tap─▒nd─▒klar─▒n─▒ de─čil. Tap─▒nmayla, kutsama ayn─▒ ┼čey de─čildir.
Hatti toplumunda tanr─▒lar i├žin yap─▒lan kurban, yakar─▒ t├Ârenlerinin uygulay─▒c─▒s─▒na HattiyakueÔÇŁ denirdi. Bunlar Hatti kavminin rahipleri idiler. T─▒pk─▒ Kelt toplumunda oldu─ču gibi kutsal addedilen yerlerde, a├ž─▒k havada rit├╝elleri ger├žekle┼čtirirlerdi. Toplum i├žindeki yerleri ├žok ├Ânemliydi.
Eskiden beri do─ča g├╝├žlerine tapan ve politeist olan ├çerkeslerin bir k─▒sm─▒ Bizans ve Cenevizlilerle ili┼čkiler sonucu H─▒r─▒stiyan olmu┼člard─▒. Bizans ─░mparatoru J├╝stinyen zaman─▒nda(527-565), Karadeniz k─▒y─▒s─▒nda Pitzunda da in┼ča edilen ilk b├╝y├╝k Ortodoks kilisesindeki papazlarla ├çerkesler aras─▒nda telkin, ikna ve ir┼čad yoluyla H─▒r─▒stiyanl─▒─č─▒n yay─▒lmas─▒ i├žin ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒.
─░talyan misyoner Giovanni Luca, 1629 tarihli gezi kay─▒tlar─▒nda ├çerkesyan─▒n gayet sakin ve ├Âzg├╝r ├╝lke oldu─čunu, orada serbest ┼čekilde misyonerlkik yapt─▒─č─▒n─▒, Katolik dinini yayd─▒─č─▒n─▒ ve ├žocuklar─▒ vaftiz etti─čini belirtmi┼čtir.
├çerkesyaya Musevilik(Yahudilik) VIII. Y├╝zy─▒lda Bizanstan ├ž─▒kar─▒lan Yahudilerin ve aralar─▒nda bulunan Musevi din alimi ─░shak SangariÔÇÖnin telkinleriyle girmi┼čtir.
XIV. Y├╝zy─▒lda(1333 y─▒l─▒) Katolik H─▒r─▒stiyan mezhebi, ancak Ub─▒hlar aras─▒nda yer bulabilmi┼čtir. Ub─▒hlar aras─▒nda bu mezhebin yay─▒lmas─▒ i├žin ├žaba g├Âsteren kabile lideri Ferzoht, Papa Jean IIÔÇÖden 1333 y─▒l─▒nda bir te┼čekk├╝r mektubu bile alm─▒┼čt─▒r.
─░talyan misyoner Giovanni Luca, 1629 tarihli gezi kay─▒tlar─▒nda ├çerkesyan─▒n gayet sakin ve ├Âzg├╝r ├╝lke oldu─čunu, orada serbest ┼čekilde misyonerlik yapt─▒─č─▒n─▒, Katolik dinini yayd─▒─č─▒n─▒ ve ├žocuklar─▒ vaftiz etti─čini belirtmi┼čtir. 1634 y─▒l─▒nda ├çerkesyay─▒ ziyaret eden Dominik tarikat─▒ rahibi Emiddio dÔÇÖÔÇÖAscoli, ├╝lkenin ba─č─▒ms─▒z stat├╝ye sahip oldu─čunu yaz─▒yordu.

├çerkeslerin ─░slamla┼čmas─▒:
Tarih├ži Ahmed Cevdet P┼čaya g├Âre, ┼×eyh Ebu ─░shak ve ┼×eyh Muhammed Kindi isimli ┼čah─▒slar 815(H.200) y─▒l─▒nda ├çerkesler aras─▒nda Kbardey ve Besleneylere ─░slam─▒ tebli─č etmi┼člerdir. Kabardey ve Besleneyler aras─▒nda Hac─▒ ve Hoca lakapl─▒ ─░shak isminde bir ├žok kabile b├╝y├╝─č├╝n├╝n bulunmas─▒ bu rivayeti destekler mahiyettedir. Araplar─▒n XI.y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na do─čru Kafkas da─člar─▒n─▒n g├╝neyinden ├žekilince, kuzeyinde ├çerkesyada bir duraklama meydana gelmi┼čtir.
XIII. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda kurulan Alt─▒nordu Devletinin y─▒k─▒lmas─▒ndan sonra ortaya ├ž─▒kan Astrahan, Kazan ve K─▒rm hanl─▒klar─▒ M├╝sl├╝manl─▒─č─▒ kabul etmi┼člerdi. K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ ortaya ├ž─▒kmas─▒ndan itibaren K─▒r─▒ml─▒lar ile ├çerkesler aras─▒ndaki ili┼čkiler XVIII. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na kadar s├╝rm├╝┼čt├╝r. ├çerkeslerin XIII. Y├╝zy─▒lda Orta Kafkasya geldikten sonra K─▒r─▒m Tatarlar─▒n─▒n etkisiyle XIII. Y├╝zy─▒lda Kabardeyler aras─▒nda ─░slamiyetin yay─▒lm─▒┼č oldu─ču, b├Âlgede XIII. Ve XIV. y├╝zy─▒llarda in┼ča edilmi┼č cami kal─▒nt─▒lar─▒ndan anla┼č─▒lmaktad─▒r. XIV. Y├╝zy─▒lda ├çerkes k├Âyleri aras─▒na Tatar k├Âylerinin yerleltirilmesi ve Tatar Prenslerinin ├çerkes aileleri i├žerisnde e─čitilmeleri bu iki halk─▒n kayna┼čmas─▒n─▒ ve ─░slamiyetin kabul edilmesini h─▒zland─▒rm─▒┼č olmal─▒d─▒r.
1453 y─▒l─▒nda ─░stanbulun II. Mehmed taraf─▒ndan fethedilmesi sonucunda ├çerkesyan─▒n Bizansla ili┼čkilerinin kesilmesi Hristiyanl─▒─č─▒n zay─▒flamas─▒n─▒ ve dolay─▒s─▒yla ─░slam─▒n bu b├Âlgede g├╝├ž kazanmas─▒n─▒n yolunu a├žm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒lar Devleti Kefeyi ald─▒ktan sonra oraya M├╝sl├╝man bir vali atad─▒. Fetihten sonra Kefedeki en b├╝y├╝k kilise camiye ├ževrilerek Osmanl─▒ Pai┼čah─▒ ad─▒na hutbe okutulmu┼čtur.
1479 y─▒l─▒nda ├çerkeslerin Jane kabilesinden Cezeri Kas─▒m Pa┼ča taraf─▒ndan Anapa, Taman ve Kuban fethedilerek ├çerkesler Tamana ba─članm─▒┼čt─▒r. Taman ve Tarkhan(Temr├╝k) da camiler in┼ča edilerek b├Âlgenin ─░slamla┼čmas─▒ sa─članm─▒┼čt─▒r. Bu d├Ânemde baz─▒ ├çerkes P┼č─▒lerini ─░slam Dinini kabul etmeleriyle, b├╝y├╝k ve soylu aileler aras─▒nda ─░slamiyet yayg─▒nla┼čm─▒┼čt─▒r.
XVI. y├╝zy─▒lda Osmanl─▒lar─▒n b├Âlgede egemenliklerini peki┼čtirmeleriyle birlikte ├çerkeslerin ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝ M├╝sl├╝manl─▒─ča ge├žmi┼čtir. Bu y├╝zy─▒lda yaz─▒lan Co─črafya-y─▒ Kebir Terc├╝mesi ve Cihann├╝maÔÇŁya g├ÂreÔÇÖ├çerkeslerin bir k─▒sm─▒ M├╝sl├╝man, bir k─▒sm─▒ ise kafirdir. ├çerkes kabilelerinden Bjedu─č, Hatukay, Bolakay, Besleney ve Kabardeyler M├╝sl├╝man; Natuha├ž, Abadzeh ve ┼×aps─▒─člar─▒n hen├╝z M├╝sl├╝man olmad─▒klar─▒, kendi eski dinlerini s├╝rd├╝rd├╝kleri anla┼č─▒lmaktad─▒r.
XVII. y├╝zy─▒lda b├Âlgeyi dola┼čan Evliya ├çelebinin tesbitine g├Âre ├çerkes k├Âylerinde camiler bulundu─čunu, bunlar─▒n M├╝sl├╝manl─▒─č─▒ hen├╝z tam manas─▒yla kavrayamad─▒klar─▒n─▒ ve eski inan├žlar─▒ndan kalma baz─▒ adetlerini devam ettirdiklerini de alayc─▒ bir ├╝slupla nakleder.Ayn─▒ y├╝zy─▒lda Ruslar─▒n bask─▒s─▒ sonucu ├çerkesyaya g├Â├žeden Nogaylar─▒n ├çerkeslerle temaslar─▒ bu b├Âlgede ─░slam─▒n g├╝├žlenmesindeki ├Ânemli etkenlerden biri olmas─▒ ihtimal dahilindedir. Bu faaliyetler sebebiyle Abazalar─▒n XVII. y├╝zy─▒lda M├╝sl├╝manl─▒─ča ge├žmi┼člerdir.

XVI.-XVII. y├╝zy─▒llarda, ├çerkesyadaki siyasal geli┼čmeler:
Osmanl─▒lar ─░stanbulun fethinden sonra(1453), Ker├ž bo─čaz─▒n─▒ kontrol alt─▒na al─▒nca, Ker├ž Yar─▒madas─▒, Taman Yar─▒madas─▒ ve K─▒r─▒m k─▒y─▒s─▒n─▒n bir k─▒sm─▒n─▒ kapsayan idari bir d├╝zen olan Kefe Sanca─č─▒n─▒ olu┼čturdu. ─░lk sancak beyi de II. Beyaz─▒t─▒n o─člu ┼×ehzade Mehmet oldu.1501-1502 y─▒llar─▒nda ├çerkes topraklar─▒na iki sefer yapt─▒. Bu seferlere, Kefe garnizonunda hizmet eden 200 dolay─▒nda ├çerkes de yer alm─▒┼čt─▒r.
1505-1512 y─▒llar─▒nda, Trabzo Beylerbeyi Yavuz Sultan Selimin o─člu S├╝leyman(Kanuni), Kefe Sancakbeyi idi. Frans─▒z tarih├ži W.E.D. Allen, Kanuni S├╝leyman i├žin ÔÇśtipik ├çerkes profiliÔÇÖ ├žizmi┼čtir. Anneannesi ├çerkes ve annesi yar─▒ ├çerkes olan Kanuni de ├çerkes bir k─▒zla (Mahidevran) evlenmi┼čti. Venedik kayna─č─▒nda Onun ad─▒ ÔÇśuno dona circassaÔÇÖ diye ge├žmektedir.
K─▒r─▒m Han─▒ Mehmet Girey(1515-1523) zaman─▒nda orduda iki grup paral─▒ ├çerkes askeri bulunuyordu: Bronevski ├çerkesleri ve Pyatigorsk ├çerkesleri. Bunlardan Pyatigorsklu prensler ve ├Âzg├╝r k├Âyl├╝ler Han─▒n talebi ├╝zerine sava┼ča kat─▒lmak zorundayd─▒lar. Bu han zaman─▒nda K─▒r─▒mda ├Ânemli bir ├çerkes n├╝fusu bulunuyordu. Fakat ├çerkeslerle K─▒r─▒m hanl─▒─č─▒ aras─▒ndaki ili┼čkiler, bar─▒┼č├ž─▒ ve dostane de─čildi.
1518 y─▒l─▒nda K─▒r─▒m Han─▒ Mehmet Gireyin o─člu Bahad─▒r Girey, her y─▒l oldu─ču gibi, ├çerkesya topraklar─▒na yapt─▒─č─▒ cezaland─▒rma seferinde yenilgiye u─čram─▒┼čt─▒. Tatarlar─▒n ├╝├žte ikisi ya┼čam─▒n─▒ yitirmi┼č, sadece ├╝├žte biri K─▒r─▒ma d├Ânebilmi┼čti.
XVI. y├╝zy─▒lda, Osmanl─▒ Devletine ba─čl─▒ olan K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ o d├Ânemde g├╝├žl├╝yd├╝. K─▒r─▒m Han─▒ Sahib Giray 1539 ve 1546 y─▒llar─▒ aras─▒nda ger├žekle┼čtirdi─či seferlerle Kabardey, Jane ve di─čerleri ├╝zerinde kesin bir hakimiyyet kurdu.
Sahib Giray─▒n 1539 Jane ├çerkesleri ├╝zerine ger├žekle┼čtirdi─či seferde affedilmek ricas─▒yle huzuruna gelen Jane Beyi Kansavuka ne kadar askere sahip oldu─čunu sordu. Kansavuk, 15.000 askeri oldu─čunu s├Âyleyince, han hiddetli bir ┼čekilde ┼ču cevab─▒ verdi:
├ç├╝nk├╝ bu kadar askerin var, saÔÇÖdetl├╝ h├╝nkar sana ulufe ed├╝b, alt─▒n ba┼člu sancak verdi. Muntazamm─▒n oldun ki Taman Adas─▒na d├╝┼čman gemliye, veziyan etmiye. Bir ki┼čin├╝n bir koyunu giderse yerine bir ├Âk├╝z vereyim deyu ÔÇśahd etmi┼čdin. Pes sen bir g├╝nl├╝k yolda duras─▒n, bir iki ├çerkes h─▒rs─▒z─▒ gel├╝b aday─▒ urub, m├╝selmanlara zulm ede, sen ana mukayyed olmayasun. Ya san nenin gibi h├╝nkar─▒n togrusus─▒n? Evvel sen├╝n hakk─▒ndan geliyim, sonra an─▒ bulamÔÇŁ dedi.
K─▒r─▒m han─▒n─▒n ifadelerinden, Osmanl─▒ Devletinin Jane ├çerkeslerinin beyi Kansavuk ile anla┼čt─▒─č─▒, ona alt─▒n ba┼čl─▒ sancak verdi─či, bunun kar┼č─▒s─▒nda ├çerkesyadan gelecek sald─▒r─▒lara kar┼č─▒ Taman─▒n korunmas─▒n─▒ talep etti─či, Jane beyinin Osmanl─▒ Sultan─▒na sa─člam ahitte bulundu─ču anla┼č─▒l─▒yor. K─▒r─▒m han─▒n─▒n Kansavuka ├žok sert davranmas─▒ ve kam├ž─▒latmas─▒n─▒n bir sebebi de gerekli g├╝ce sahip oldu─ču halde ahdine sad─▒k kalmamas─▒d─▒r.
Kansavukun 10.000 k─▒rba├ž cezas─▒na dayanamayaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nen yak─▒nlar─▒, Kefe Sancak beyine 20, K─▒r─▒m han─▒na 100 esir vermeleri kar┼č─▒l─▒─č─▒nda affedilmesini talep ettiler. Antla┼čman─▒n yerine getirilmemesi ├╝zerine, 1542 y─▒l─▒nda Kefe beyinin talebi ├╝zerine, ├çerkesler ├╝zerine ikinci sefere ├ž─▒kan Sahib Giray Han, Kuban nehrini ge├žtikten sonra H─▒t─▒b─▒t da─č─▒nda konaklad─▒. Kansavukun el├žileri bu kez kendisine 500, Osmanl─▒ Padi┼čah─▒na 1000 esir vermek s├╝retiyle bar─▒┼č teklifinde bulundular. Bu teklifi kabul etmeyen K─▒r─▒m han─▒, el├žilerin zincire vurularak kam├ž─▒lanmas─▒n─▒, ikisinin burnunun ve kula─č─▒n─▒n kesilmesini emretti. Jane ├çerkeslerinin b├╝y├╝k ├žapta k─▒y─▒ma u─črad─▒ ve kalanlar esir edildi.
1545 y─▒l─▒nda ├╝├ž├╝nc├╝ seferini Kabardeyler ├╝zerine yapan K─▒r─▒m han─▒n─▒n yan─▒nda Bjedu─č ├çerkesleri yer al─▒yordu. Seferin nedeni Kabardey ├çerkeslerinin Azak─▒ tehdit etmeleri idi. Ayr─▒ca Prens Elbozdu y├Ânetime kar┼č─▒ ayaklanm─▒┼čt─▒. Yenilince K─▒r─▒m Han─▒ Sahib Gireye m├╝racaat ederek yard─▒m istedi. K─▒r─▒m Tatarlar─▒ yakla┼č─▒k 60-70 bin dolay─▒ndaki orduyla Kabardey ├╝lkesine y├╝r├╝d├╝. Sefer i├žin, ├çerkeslerin toplu halde hasad kald─▒rd─▒klar─▒ orak zaman─▒ se├žilmi┼čti. Bu seferden 10.000 civar─▒nda esirle geri d├Ân├╝lm├╝┼čt├╝r.
Sahib Gireyin ├çerkesya ├╝zerine yapt─▒─č─▒ askeri seferin sonuncusu 1551de d├╝zenlendi. Bunun nedeni Hatukuay prensleri Aleguko ve AntanukoÔÇÖun Azaktaki Osmanl─▒ tebaalar─▒na sald─▒rm─▒┼č olmas─▒yd─▒. Hatukuaylar Bjedu─č da─člar─▒nda savunmaya girmi┼člerdi. ├çat─▒┼čmada Prens Antanuko ya┼čam─▒n─▒ yitirmi┼čti. Osmanl─▒n─▒n deste─či ile K─▒r─▒ml─▒lar Jane, Hatukuay, Bjedu─č, Besleney ve Kabardey topraklar─▒nda b├╝y├╝k y─▒k─▒m ve tahribat yapt─▒lar.
K─▒r─▒m Han─▒ Sahib Giray Han taraf─▒ndan ├çerkesler ├╝zerine d├╝zenlenen seferlerin nedeni cezaland─▒rman─▒n ├Âtesinde, K─▒r─▒m hanl─▒─č─▒n─▒n en ├Ânemli ge├žim kaynaklar─▒ndan birisinin esir ticareti oldu─ču ve esir kaynaklar─▒ndan en ├Ânemlisinin ├çerkeslerin te┼čkil etmesidir.
K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒, XVI. y├╝zy─▒lda g├╝c├╝n├╝n doru─čuna ula┼čm─▒┼č, baz─▒ ├çerkes boylar─▒n─▒ K─▒r─▒ma ba─člad─▒klar─▒ gibi, ├çerkesleri her y─▒l belli say─▒da insan verilmesi ve maddi olarak a─č─▒r vergiler ├Âdemek zorunda b─▒rakt─▒lar. Ayr─▒ca, K─▒r─▒m Hanlar─▒n─▒n ├žocuklar─▒n─▒ ├çerkesyaÔÇÖda yeti┼čtirmi┼člerdir. Bu gelenek ├Âzellikle XVII. y├╝zy─▒lda pop├╝lerdi.
Rusya ile ├çerkesler aras─▒ndaki ili┼čki ancak III. ─░van(1462-1505) zaman─▒nda yeniden kurulmu┼čtur. Bunun zaman─▒nda ├çerkesyan─▒n Moskovan─▒n saray─▒nda bir diplomasi temsilcisi vard─▒. Bu ki┼či Anfoka Adasey ad─▒nda Kabardey nas─▒lzadelerinden (Anork) biridir. O─člu Aliksey Adasey, IV. ─░van zaman─▒nda en usta Rus diplomatlar─▒ndan biri olmu┼čtu.
Alt─▒nordu Devleti s├Ânerken, g├╝neyde te┼čekk├╝l etmi┼č olan Osmanl─▒ Devleti 1453ÔÇÖde ─░stanbulu zaptetmekle b├╝y├╝k bir kudret g├Âstermi┼č, kuvvetli bir vaziyet kazanm─▒┼č ve bu hadise d├╝nyay─▒ sarsm─▒┼čt─▒r. ┼×├╝phesiz bu hadiseden Rusya da m├╝zdarip olmu┼čtur.
IV. ─░van 1547de Rus tarihinde ilk defa ├çarÔÇŁ ├╝nvan─▒ ile ta├ž giyerek tahta ge├žti. Devri, Korkun├žÔÇŁ ad─▒yla an─▒lm─▒┼čt─▒r. Emperyalist yay─▒lma d├Ânemine giren Rusya 1552de Kazan Hanl─▒─č─▒na son verdi. 1556da ├çerkeslerle birlikte K─▒r─▒ma kar┼č─▒ harekat ba┼člatt─▒.
Bu y├╝zy─▒lda Terek(Ter├ž) nehrinin sol k─▒y─▒s─▒nda Kuma nehrine kadar B├╝y├╝k KabardeyÔÇŁ, sa─č k─▒y─▒s─▒nda, Terek nehrinden Sunja nehrine kadar J─▒laksteneyÔÇŁ (K├╝├ž├╝k Kabardey) adl─▒ siyasal ├╝niteler do─čdu. Bu b├Âlgelerin g├╝neyindeki da─čl─▒k alanlarda Kara├žay-BalkarÔÇŁ ve OsetÔÇŁ halklar─▒ bar─▒n─▒yorlard─▒.
Bu suretle, XVI. y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒ndan itibaren ├çerkesya b├Âlgesi, kuzeyde Ruslarla, kuzeybat─▒da K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ ile temasa ge├žmi┼č oldu. Bu durum, ├çerkesya dolay─▒s─▒yla t├╝m Kafkasyan─▒n mukadderat─▒ i├žin en m├╝him ve hayati bir d├Ân├╝m noktas─▒ te┼čkil ediyordu. Y─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒ndan itibaren Terek nehrinin sol yakas─▒nda Rus ├Ânc├╝ kuvvetleri olan Don Kazaklar─▒ taraf─▒ndan kaleler kurulmas─▒na ba┼čland─▒.
Bu y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda Terek nehrinin kuzeyindeki ova ve da─č etekleri sald─▒rgan ve g├Â├žebe K─▒r─▒m Tatarlar─▒n─▒n, Azak ve Ps─▒j nehri aras─▒ da g├Â├žebe No─čaylar─▒n i┼čgalindeydi. Bu nedenle ├çerkesler, da─člardan pek uzakla┼čmazlar ve tehlike an─▒nda da─člardaki m├╝stahkem kalelerine s─▒─č─▒n─▒rlard─▒.
1552de Kazan T├╝rk Hanl─▒─č─▒ d├╝┼čerken, Besleney Kabilesinden H─▒ristiyan Egemen ├çerkes Prensleri Prens Ma┼čuk Kanuko ba┼čkanl─▒─č─▒ndaki, Prens Ivan Ezbuzluk ve Prens Tana┼čuktan olu┼čan heyet, Kas─▒m 1552de ziyaret ettikleri korkun├ž Ivandan kendileri i├žin arabuluculuk yapmas─▒n─▒, kendilerini ve topraklar─▒n─▒ serfolarak almas─▒n─▒ ve kendilerini K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ndan azad etmesini rica ettiler. Delegasyon A─čustos 1553de gere─či ara┼čt─▒rmakÔÇŁ ├╝zere emirler veren Moskova b├╝y├╝k el├žisi Andrei Schepotev ile beraber geri d├Ânm├╝┼čt├╝r.
Bir y─▒l sonra, Besleney Prensleri, el├ži ile birlikte Jane Prensi Sibok, karde┼či Atsimgug, Siboktan o─člu Kundady ve Prens Dudaruk Elbuzluk ve di─čer Jane Prenslerini de Moskovaya g├Ândermi┼čtir. G├Ârevler Osmanl─▒ kenti Azak ve K─▒r─▒ma kar┼č─▒ÔÇŁ destek aramakt─▒. Fakat ├çar Osmanl─▒ya kar┼č─▒ destek vermeyi reddetti. K─▒r─▒ml─▒ birine sorulacak olursa, ├çar kendilerine kar┼č─▒ bir ittifaka g├Ân├╝ll├╝ olarak giriyordu.
1551 y─▒l─▒nda K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒na getirilen Devlet Girey Han, 1553 y─▒l─▒nda ├çerkesyaya sefer d├╝zenledi. Bol ganimet ve esirle geri d├Ând├╝. ├çerkesler 1556da K─▒r─▒ma arkadan sald─▒rd─▒lar. Devlet Giray HanÔÇÖ─▒n sava┼ča girmesi ├╝zerine, Ruslar K─▒r─▒ma y├Âneldi ve Han─▒ geri ├žekilmeye zorlad─▒. Rus sald─▒r─▒lar─▒ndan destek ve cesaret alan Bjedu─č ve Jane ├çerkesleri ittifak halinde 1556ÔÇÖda Tamandaki K─▒r─▒m kuvvetlerine sald─▒r─▒p, Taman Yar─▒madas─▒ndaki Temr├╝k ve Taman Osmanl─▒ kalelerini y─▒kt─▒lar.
1556 y─▒l─▒nda ─░dilin a┼ča─č─▒ k─▒sm─▒ndaki Hac─▒ Tarhan(Astrahan; Ejderhan) Ruslar─▒n eline ge├žti. Ayn─▒ y─▒lda Besleney ve Jane Prenslerinin Moskovadaki ba┼čar─▒s─▒n─▒ g├Âren Kabardey Prensleri de onlara uymaya karar verdi. Birka├ž ├çerkes Beyi (Prens Tazdruy ve Prens Sibok) ile birlikte Moskovaya gittiler. Pyatigorsk ├çerkesleri(Bjedu─č ve Jane ├çerkesleri) 1556 y─▒l─▒ndafethettikleri Temr├╝k ve Taman kalelerini ellerinde tutamad─▒lar ve 1557 y─▒l─▒nda geri ├žekildiler.
1557 y─▒l─▒nda ├çara hizmet etmeye Prens Ma┼čuk ve Prens Sibok Moskovaya gittiler. Her ikisi de vaftiz edilip, adlar─▒ ─░van ve Vasili olarak de─či┼čtirildi.
Temmuz 1557de ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ Prens Kangli├ž(Kli├ž) Kanukonun yapt─▒─č─▒ bir Kabardey heyeti Moskovaya bir ziyaret ger├žekle┼čtirdi. Samir Hotkoya g├Âre, Moskovaya gelen Kabardey sefiri Temr├╝k ve Tazryut Prensleri ad─▒na geldi─čini ve Jane ve Besleney prensleri ile ayn─▒ ┼čartlarda tebaa olarak kabul edilmelerini ├çarÔÇÖdan talep ettiler. Ruslar bu f─▒rsat─▒ de─čerlendirdiler ve 1557de K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒na kar┼č─▒ Kabardey-Rusya ittifak─▒ kuruldu.
Ekim 1558 ay─▒nda Temr├╝k├╝n iki o─člu Bulgeruk ve Sultanuk , Da─č─▒stan ┼×amkhal─▒na kar┼č─▒ askeri destek i├žin Moskovaya geldiler. Sultanuk vaftiz olup Mihail ad─▒n─▒ al─▒p, ├çar saray─▒nda kald─▒.
Bir y─▒l sonra, Eyl├╝l 1559 Don taraflar─▒ndan Moskovaya gelen Prens Dmitri Vi┼čnevitski ve Bat─▒ ├çerkesya prenslerinden bir grubun temsilcisi Prens ─░├žeruk ├çardan, ├çerkeslerin hepsini say─▒p sahip ├ž─▒kmas─▒, ├çerkesyaya voyvoda komutas─▒nda asker g├Ândermesini ve hepsinin vaftiz edilmesi. talebinde bulundular.
┼×ubat 1560 tarihinde talepleri ├╝zerine ├çar, Prens Dmitri Vi┼čnevitskiyi yan─▒nda Ma┼čuk ve Sibok karde┼čleri, ayr─▒ca heyetle birlikte Hristiyan papazlar─▒n─▒ ├çerkesyaya g├Ânderdi.
1561de Kokun├ž ─░van─▒n Pyatigorsk ├çerkeslerinden Kabardey Prensi Temr├╝k Kemirkogo (Temr├╝k) ─░darovi├ž AydarovÔÇÖun k├╝├ž├╝k k─▒z─▒ Prenses Go┼čeney(Ku├ženey)(Maria) ile evlenmesi Rusya-Kabardey ili┼čkilerini peki┼čtirmi┼č oldu. Ruslarla iyi ili┼čkiler sayesinde ve g├╝├žl├╝ tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒k faaliyetleri ile b├Âlgenin en ├Ânemli politik g├╝c├╝ haline geldiler. Di─čer halklar ├╝zerindeki etkisini ve konumunu g├╝├žlendirdi. 1560-1561 y─▒llar─▒nda Ruslarla m├╝ttefik olarak K─▒r─▒ma birka├ž sald─▒r─▒ d├╝zenlediler.
├ľte yandan Korkun├ž ─░van ile Kabardey Prensi Temr├╝k├╝n akrabal─▒─č─▒ Kabardeyin birer b├Âlgesini y├Âneten Prens P┼čeap┼čoko Kaytuk ile di─čer prenslerden Tausulatanlar ve Glakhistaneyleri ├žok rahats─▒z etmi┼čti. Bunun ├╝zerine ├çar Temr├╝k├╝ korumak amac─▒yla Kabardey b├Âlgesine Grigori Ple┼čeyev komutas─▒nda ─░streletsler(avc─▒ birlikleri) ve Kazaklardan olu┼čan 1.000 ki┼čilik bir birlik sevketti.
1562 y─▒l─▒nda ├çar IV. ─░van, Polonya sava┼č─▒ nedeniyle, K─▒r─▒mla ilgili politikas─▒n─▒ g├Âzden ge├žirdi ve dolay─▒s─▒yla ├çerkesyaya olan yakla┼č─▒m─▒n─▒ de─či┼čtirdi. Rusya bar─▒┼č i├žin K─▒r─▒mla diplomatik ili┼čki kurdu. Bu ko┼čullarda ├çerkesya ile Rusya aras─▒ndaki ili┼čkiler de kesilmi┼č oldu.
1562 y─▒l─▒nda ├çerkes prensleri Rus Devletiyle ili┼čkileri keserken, Osmanl─▒ Devleti Kefede Beylerbeyli─čini kurdu. Kefe Beylerbeyi Kas─▒m Pa┼ča Jane ├çerkeslerindendi. Don ve Volga nehirlerinin bir kanalla ba─članmas─▒ ile ilgili projeyi ilk defa, 1563 y─▒l─▒nda Kanuni Sultan S├╝leymana sunmu┼čtu.
1565 y─▒l─▒nda Temr├╝k├╝n yard─▒m talebi ├╝zerine ├çar Kaytuklara kar┼č─▒ koymak i├žin, Volga nehri yoluyla g├Ânderilen askeri birlikleri Prens P┼čeap┼čoko Kaytukun y├Ânetimindeki k├Âyleri yak─▒l─▒p y─▒kt─▒lar. Bu harekat s─▒ras─▒nda ├çerkeslerden ├žok say─▒da insan ├Âld├╝r├╝ld├╝, ├Âtekilerini yaralad─▒lar.
1566 y─▒l─▒nda Temr├╝k├╝n talebi ├╝zerine Terek nehrinin sa─č kolu olan Sunja nehri a─čz─▒nda bir kale in┼ča edildi. Ruslar─▒n daimi olarak Kabardey topraklar─▒nda mevzi kazanmas─▒ Prens Temr├╝k├╝n ├╝lkedeki durumunu ├žok g├╝├žlendirdi. Ancak bu durum K─▒r─▒m ile olan ili┼čkileri gerginle┼čtirdi.
1567 y─▒l─▒nda K─▒r─▒m Tatarlar─▒ Kabardey ├╝lkesine birka├ž kez ac─▒mas─▒zca taarruzda bulundular.
1567de Rusya ├çerkeslerle kar┼č─▒l─▒kl─▒ yard─▒m esas─▒na dayanan bir dostluk-i┼čbirli─či antla┼čmas─▒ akd edilmi┼čti . Kabardey Prensi K─▒r─▒m tecav├╝zlerinden kendisini korumak i├žin Ruslara yana┼čmak zorunda kalm─▒┼čt─▒. Asl─▒nda Rusyaya kat─▒lmad─▒, sadece politik sald─▒rmazl─▒k antla┼čmas─▒ imzalad─▒lar.
Nitekim antla┼čma gere─čince; ├çar, di─čer ├çerkes beylerinden Prens Siboka ve Kanukoya kar┼č─▒ durabilmesi i├žin Kabardey Prensi Temruk(Kemirkogo) ├╝n emrine 1568de bin silahl─▒ Streltsy(ok├žu) asker yollam─▒┼čt─▒. Ancak ├çerkes Prensleri Kmirkogonun ├╝st├╝nl├╝─č├╝n├╝ onaylamay─▒ reddettiler. ├çerkes Prenslerinin husumeti sava┼ča yol a├žt─▒. Zafer Kemirkogonun oldu. ├çar ayn─▒ zamanda Kabardey saray─▒ nezdindeki diplomasi temsilcilerine, …├çerkeslerin birle┼čtikleri takdirde Moskova aleyhine d├Ânebilirler. Bu sebepten Kabardey Prensleri aras─▒nda ayr─▒l─▒k yarat─▒lmak, aralar─▒n─▒ bozmak laz─▒md─▒r.ÔÇŁ Talimat─▒n─▒ vermi┼čtir. ├çarlar─▒n ├çerkesya Prensleri ile olan ili┼čkilerinde bu ihanet bir kural halini alm─▒┼čt─▒r.
Rusya Tarihi uzman─▒ Prof.Akdes Nimet Kurata g├Âre; 1567de, g├╝ya Temruk Beyin ricas─▒ ├╝zerine, Tereke akan Sunja ├žay─▒ ├╝zerinde TarkuÔÇÖda Ruslar bir kale yapm─▒┼člar ve buraya Rus Kazaklar─▒ ile birlikte bir miktar asker yerle┼čtirmi┼člerdi. Ruslar─▒n bu kale vas─▒tas─▒yla yaln─▒z Kabardey ├çerkeslerini de─čil, ┼×amhal─▒ ve bat─▒daki di─čer topluluklar─▒ da tabiiyetleri alt─▒na koyacaklar─▒ gibi, Karadeniz sahilinden Derbente(Demirkap─▒ya) giden yolu da kontrol edebileceklerdi.
1570 y─▒l─▒nda Aldi Girey taraf─▒ndan Kabardeye yap─▒lan sald─▒r─▒da yaralanan Prens Temr├╝k hayat─▒n─▒ kaybetti. O─člu Bulgeruk de esir d├╝┼čm├╝┼čt├╝.
Moskovada kalan ve vaftiz olup Mihail ad─▒n─▒ alan prens Sultanuk, 1571 y─▒l─▒nda K─▒r─▒m Han─▒ Devlet Gireyin zaferle sonu├žlanan Moskova seferi s─▒ras─▒nda K─▒r─▒m kuvvetlerine gizlice destek verdi─či, Moskovan─▒n y─▒k─▒l─▒p y─▒k─▒ld─▒─č─▒, hiyanet edenler aras─▒nda Temr├╝k├╝n o─člu Sultanuk da idam edilmi┼čti.
1571 y─▒l─▒ndan sonra Kabardey ile Rusya aras─▒ndaki ili┼čkiler kesilmi┼čt. Ayn─▒ y─▒l i├žinde Devlet Girey Han ve Osmanl─▒lar─▒n bask─▒s─▒ sonucu Sunja nehri a─čz─▒ndaki kale kald─▒r─▒ld─▒.
1577de K─▒r─▒m buyru─čundaki No─čay Mirzas─▒(Beyi) Urakov Kazi, Kabardey b├Âlgesine sald─▒rd─▒, fakat yap─▒lan sava┼čta ├Âld├╝r├╝ld├╝.
1578-1591 Osmanl─▒-─░ran sava┼č─▒nda, ├çerkesler sadece asker vermekle kalmam─▒┼č, Osmanl─▒ ordusuna ├Ânemli altyap─▒, yiyecek, malzeme ve nakliye deste─či sa─člam─▒┼člard─▒. Bu ordunun ba┼č─▒nda ├çerkes ├ľzdemiro─člu Osman Pa┼ča bulunuyordu.
Rusya-Kabardey ili┼čkileri, 1570 y─▒l─▒nda vefat eden Temr├╝k├╝n karde┼či Prens Kambulat ve di─čer Kabardey prenslerinden olu┼čan bir heyetin Ocak 1578de Moskovaya var─▒┼č─▒n─▒n sonucu olarak ├çar Teodor ─░vanovi├ž ile birlikte geli┼čti. Heyet ├çara K─▒r─▒ml─▒lara, T├╝rklere ve ┼×evkallara iltihak etmiyecekleriÔÇŁ teminat─▒n─▒ verdi. ├çar da Kambulata, m├╝h├╝rl├╝ ba─č─▒┼č tezkeresi verdi. Buna g├Âre Prens Kambulata b├╝t├╝n ├çerkesya ├╝zerinde B├╝y├╝k Prens hakk─▒ verilmi┼č olup, bu hak prensin sahibi oldu─ču m├╝lkler i├žin ge├žerliydi. Bu yetki Kabardey genelinde destek g├Ârm├╝yordu. Bu s├╝lale Rusyan─▒n askeri kuvvetleri ile zorla ├╝lkeye hakim olmak istiyordu.
├ľte yandan, G├╝rc├╝ heyeti Moskovay─▒ ziyaret ederek Osmanl─▒lara kar┼č─▒ Rusyadan yard─▒m istedi. ├çar g├Ârevlendirdi─či bir memurla,ÔÇŁKral─▒n ├çara sadakat yemini etmesine, Moskova tabiyetinin bir ni┼čanesi olmak ├╝zere her y─▒l Moskova Saray─▒na elli par├ža acem kuma┼č─▒, alt─▒n ve g├╝m├╝┼čle i┼členmi┼č on hal─▒ g├ÂnderilmesineÔÇŁ karar verilmi┼č. J.F.Beddley eserinde ┼ču hususu belirtir; ├çar Teodor ─░vanovi├ž, 1593 y─▒l─▒nda sanki gelece─či g├Âr├╝rcesine, kendisine, ─░berya topra─č─▒n─▒n, G├╝rc├╝ krallar─▒n─▒n, Kabardeylerin, (di─čer) ├çerkeslerin ve da─čl─▒ Prensliklerin efendisiÔÇŁ ├╝nvan─▒n─▒ vermi┼čtir.
XVI. y├╝zy─▒l─▒n sonu ile XVII. Y├╝zy─▒l─▒n birinci yar─▒s─▒nda ─░dar o─čullar─▒ i├žinde Jelegot ve Kambulat─▒n ├žocuklar─▒ zaman─▒nda Rusya ile olan ili┼čkiler, Prens Temr├╝k zaman─▒ndaki gibiydi. Kabardey ├╝lkesinin bir k─▒sm─▒nda P┼čeap┼čoko Katuko s├╝lalesinden olan prens ve beyler, Kambulat ailesinden olanlar─▒n Moskovadan ald─▒klar─▒ ├╝nvanlar─▒ tan─▒m─▒yorlard─▒.
├çar, heyet arac─▒l─▒─č─▒yla ├çerkes halk─▒na ├Âzel bir mesaj yollad─▒ ve onlara topraklar─▒n─▒ himayesine ald─▒─č─▒ÔÇŁ teminat─▒n─▒ verdi. Ayr─▒ca heyetin talebi ├╝zerine Terek a─čz─▒nda bir yerle┼čim birimi in┼ča edildi. Yeni kente Terka(Tarku) ad─▒ verildi. Bu takas merkezindeki Rus ticaretinin himayesi bahanesiyle Tarku mevkiini askerlerle takviyeye ba┼člad─▒. Tehlikenin ├Ânlenebilmesi amac─▒yla, tehdit alt─▒ndaki Da─č─▒stan ve Kabardey kuvvetleri, Ruslar─▒n ilk taarruz ├╝ss├╝ olan Tarkuya bir bask─▒n taarruzu d├╝zenleyerek Rus kuvvetlerinin tamam─▒ imha edildi(1595).
├çerkesler ve Moskova aras─▒ndaki ili┼čkiler ├çar Boris Godunov(1598-1605) zaman─▒nda devam etti. Fakat 1601de Terek komutanlar─▒ ├çara,ÔÇŁKabardey Prensi Solokh ve t├╝m Kabardey ├çerkesleri H├╝k├╝mdar Theeye hizmet etmeyeceklerini veya kabul etmeyecekleriniÔÇŁ yazd─▒lar. Ancak bu 1603 y─▒l─▒nda Moskovaya bir heyet g├Ândermelerini engellemedi, ├ž├╝nk├╝ o s─▒ralar ├çerkesya i├žindeki durum son derece gergindi. Feodal prenslerin, ├Âzellikle de prensler Solokh ve Aytek ile Prens Alkh aras─▒ndaki husumet yine ├žirkin bir hal alm─▒┼čt─▒.
K─▒r─▒m Hanlar─▒ ├çerkesyaÔÇÖdaki Rus etkisini etkisiz k─▒lmak i├žin s─▒ralar─▒ geldik├že MoskovaÔÇÖdaki s─▒k─▒nt─▒ d├ÂnemÔÇŁden yararlanm─▒┼člard─▒r. K─▒r─▒m Han─▒ Gazi Giray 1603 y─▒l─▒nda, ├çerkesleri Osmanl─▒ Devletinin y├Âr├╝ngesine sokmak istedi, fakat ba┼čar─▒l─▒ olamad─▒. Bu d├Ânemden sonra Moskovan─▒n ├çerkesya ilgisi azald─▒. B├╝y├╝k Petere kadar iki ├╝lke aras─▒nda tek bir huzursuzluk ba┼č g├Âstermedi.
E─čer No─čaylar ve K─▒r─▒ml─▒lar, Kalmuklar ve Kazaklar ile uyu┼čmazl─▒klar─▒ saymazsak, ├çerkesya nispeten sakin ge├žmi┼čtir.
1604 y─▒l─▒nda Kuban(P┼č─▒z) y├Âresi ├çerkeslerine sald─▒ran Rus ordusu ┼×etkale(┼čimdiki ad─▒ylaÔÇŁStravropolÔÇŁ)de durduruldu.
Ruslar, 1613 y─▒l─▒nda Terek ├╝st├╝ndeki kalelerini takviye ederek Kafkasya i┼člerinde ├Ânemli bir siyasal merkez haline getirdiler.
1614 y─▒l─▒nda K─▒r─▒m kuvvetleri ba┼člar─▒nda Yaman Girey olmak ├╝zere Temirgoya yapt─▒klar─▒ ani ac─▒mas─▒z bask─▒nlarla yedi k├Ây├╝ yak─▒p y─▒kt─▒lar.
1615 y─▒l─▒nda ├çar Mikhail Federovi├ž, P┼č─▒ Seceleyi B├╝y├╝k Kabardey B├Âlgesi PrensiÔÇŁ olarak tan─▒d─▒.
1622 y─▒l─▒nda Mehmet Girey, 5.000 askerle ├çerkesyaya girdi. Baz─▒ m├╝stahkem yerleri ald─▒. Fakat ├╝lke i├žine girince bozguna u─črad─▒. B├╝y├╝k kay─▒plar vererek K─▒r─▒ma geri d├Ânmek zorunda kald─▒.
1628 y─▒l─▒nda Kabardey b├Âlgesinde g├╝m├╝┼č ve bak─▒r madenleri bulundu; RusyaÔÇÖdan teknik heyetler getirilmesine ra─čmen umulan fayda sa─članamad─▒. Ama Rusya ile ticari ili┼čkiler geli┼čmeye ba┼člad─▒.
1629 y─▒l─▒nda ├çerkesyan─▒n gayet sakin ve ├Âzg├╝r oldu─čunu gezi notlar─▒nda de─činen ─░talyan misyoner Giovanni Luca bu ├╝lkede serbest├že misyonerlik yapt─▒─č─▒n─▒, Katolik dinini yayd─▒─č─▒n─▒ ve ├žo├žuklar─▒ vaftiz etti─čini belirtmektedir.
1641 y─▒l─▒nda B├╝y├╝k Kbardey ├╝lkesini birlikte y├Âneten P┼čeap┼čoko Aleguko ┼×ogenuk(ov) ve Khatak┼čoko Kz─▒(yev) ayaklanan Kelmamet Kudenet o─člunun birliklerini tam bozguna u─čratt─▒lar.
1644 y─▒l─▒nda Kalmuklar ve Kazaklar─▒n birle┼čmi┼č kuvvetleri Kabardey b├Âlgesini ya─čmalad─▒lar. 1645 y─▒l─▒nda kimi Kabardey P┼č─▒lar─▒, No─čay ve Avar Beyleriyle birlikte yeni Rus ├çar─▒ Alexey Mihailovi├ž(1645-1676)e ba─čl─▒l─▒k yemininde bulundular. Bunun sonras─▒nda Rusyan─▒n K─▒r─▒m seferlerine s├Âz konusu p┼č─▒lar─▒n y├Ânetimindeki Kabardeyler de kat─▒ld─▒lar.
Rusyan─▒n ├çerkesya b├Âlgesine kar┼č─▒ y├╝r├╝tt├╝─č├╝ sald─▒r─▒ siyaseti,, ├çar Petro Aleksievi├ž d├Âneminde(1682-1725) tekrar g├╝ndeme gelerek kuvvet kazanm─▒┼čt─▒r. 1689 y─▒l─▒nda ├çarl─▒k taht─▒na oturan Petronun gayesi Rusyay─▒ kuzeyde Balt─▒k Denizine g├╝neyde de Karadenize ├ž─▒kartmak suretiyle ─░mparatorluk haline gelmekti.Yukar─▒da da de─činildi─či ├╝zere, bu i┼čin tahakkuku i├žin Do─ču ─░limleri AkademisiÔÇŁni kurdu. Fakat O, ekteki vasiyetnamesinde de─čindi─či hususlar─▒ ger├žekle┼čtirmeye vakit bulamadan 1724 y─▒l─▒nda ├Âld├╝.
├çar I. Petro, 1695 y─▒l─▒nda ├╝├žy├╝zbin ki┼čilik kuvvetle Azak kalesinin muhasaras─▒nda u─črad─▒─č─▒ hezimetten ders ald─▒. 1696 y─▒l─▒nda Don nehri ├╝zerinden donanmayla yeniden y├╝zbin ki┼čilik bir ordu ile muhasara etti─či Azak kalesini ald─▒. Bu suretle Ruslar, ├çerkesya b├Âlgesini kuzeyden kavram─▒┼č oluyorlard─▒. Rusya ile ├çerkesya aras─▒ndaki s─▒n─▒r 1696 y─▒l─▒nda Azak─▒n biraz g├╝neyindeki Kuban y├Ân├╝nde atla on saatte katedilebilecek bir mesafedeki hat boyunca s─▒n─▒rland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒.
XVII. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda Kabardey prenslikleriyle Moskova aras─▒ndaki ili┼čkiler esasen ortadan kalkm─▒┼čt─▒ ve Kabardey ├╝lkesinde olup bitenleri Moskova, sadece K─▒r─▒mdaki sefirlerinin raporlar─▒ndan ├Â─čreniyordu.
Bu arada Osmanl─▒lar mukaddes ittifakÔÇŁ dolay─▒s─▒yla, Zerta ma─člubiyetinden sonra, 1699 y─▒l─▒nda imzalamak mecburiyetinde kald─▒─č─▒ Karlof├ža Antla┼čmas─▒ÔÇŁ─▒ndan sonra, Rusya ile 1700 y─▒l─▒nda otuz y─▒ll─▒k bir bar─▒┼č imzaland─▒.
XVI.-XVII. Y├╝zy─▒llarda Moskovaya giden ├çerkes el├žileri, ├çerkesya-Rusya askeri ve siyasi ittifak─▒n─▒n kurulmas─▒n─▒ sa─člad─▒. Bu husus ├çerkes ve Rus tarihi i├žin ├Ânemli siyasi olaylard─▒r. ├ç├╝nk├╝ Bat─▒ ├çerkesya prenslikleri ile Kabardey ├çerkesleri ile ili┼čki kurulmas─▒, Moskovaya, K─▒r─▒m ve T├╝rkiye kar┼č─▒s─▒nda ├Ânemli jeopolitik ├╝st├╝nl├╝kler sa─člam─▒┼čt─▒r.

XVIII. y├╝zy─▒lda ├çerkesyaÔÇÖdaki sosyo- ekonomik geli┼čmeler:
XVIII. y├╝zy─▒lda ├çerkes feodallerinden; Kabardey, Besleney, Hatikuay, Bjedu─č, Mamh─▒─č, Yecerkoy ve Meho┼č boylar─▒ Rusyaya; ├çerkesyan─▒n da─čl─▒k ve g├╝ney b├Âlgelerindeki s─▒n─▒fs─▒z ├çerkes boylar─▒, ├Ârne─čin ┼×aps─▒─č, Haku├ž, Abadzah ve Natuhay lar ise ba─č─▒ms─▒zd─▒lar.
Bu y├╝zy─▒lda feodaller aras─▒ndaki m├╝cadeleler d─▒┼č─▒nda, bir de, bu ezilen halk s─▒n─▒flar─▒n─▒n s─▒n─▒f sava┼člar─▒ eksik olmazd─▒. ├ľrne─čin, 1767 de Kabardey b├Âlgesinde 10.000 kadar Fekolv, P┼č─▒lv─▒ ve Vuneut egemenlerine ba┼čkald─▒rm─▒┼č ve ├Âzg├╝r ya┼čayabilmek i├žin Terek ve Balk nehirleri kav┼čak alanlar─▒nda yerle┼čmi┼čti. ├çerkes toplumunda g├Âr├╝len bu mevzii s─▒n─▒fsal b├Âl├╝nme, ├žok say─▒da s─▒n─▒fsal ayaklanman─▒n kayna─č─▒ idi.
Ad─▒─če insanl─▒k anlay─▒┼č─▒ bilincine eri┼čmi┼č ├Ânderler, demokratik birle┼čmeler i├žin m├╝cadele ediyorlard─▒. ├çerkesyadaki her t├╝rl├╝ demokratik devrim hareketlerinin kayna─č─▒ ve oca─č─▒ Abadzah kabilesi idi ve bu hareket Kabardey b├Âlgesine de s─▒├žram─▒┼čt─▒. Kabardey P┼č─▒leri karde┼č kan─▒ d├Âk├╝lmesine ve i├ž sava┼ča son vermek i├žin 1753 y─▒l─▒nda aralar─▒nda antla┼čma yapt─▒lar. 1760 y─▒l─▒nda ise, Germencik k├Ây├╝ ├žift├žileri P┼č─▒ Dolet CeriÔÇÖye kar┼č─▒ ayakland─▒lar.
1762 y─▒l─▒nda K├╝├ž├╝k Kabardey b├Âlgesi Prensi Kuncoko Konocoko Petersburgda t├Ârenle Hr─▒stiyan dinine girdi. 1762-1769 y─▒llar─▒nda, Rusyada rehin olarak bulunan ├çerkes Prensleri Rustla┼čt─▒r─▒l─▒yor. Rusya b├Âlgedeki ├çerkeslere ve Kumuklara, vergi ├Âdemeksizin topraklar─▒n─▒ i┼čletme ve toprak sahibi olmalar─▒na m├╝saade etti.
XVIII. y├╝zy─▒l s─▒n─▒f sava┼člar─▒n─▒n en ├╝nl├╝lerinden biri, 1767 y─▒l─▒nda 10.000 kadar Kabardey k├Âyl├╝s├╝n├╝n, ├çerkes SpartakusÔÇÖu say─▒labilecek Mams─▒r─▒ko Damaleyin y├Ânetimindeki ayaklanma idi. P┼č─▒lar ve imamlar─▒n i┼čbirli─či ile isyanc─▒lar saf─▒nda b├Âl├╝nme yaratarak, Damaleyi yakalad─▒lar ve ├Âld├╝rd├╝ler. B├Âylece Fekolv, P┼č─▒lv─▒ ve VuneutÔÇÖlar─▒n ├Âzg├╝rl├╝k sava┼č─▒ kanla bast─▒r─▒ld─▒.
Daha sonralar─▒ da Damaley ayaklanmas─▒ kadar b├╝y├╝k olmasa da Bjedu─č ve Kabardey ├žift├ži ve k├Âyl├╝leri zaman zaman isyan ettiler Bu isyanlar─▒ bast─▒rmak i├žin baz─▒ P┼č─▒lar Rusyadan yard─▒m ald─▒lar. K├Âyl├╝lerini de Kuma nehri k─▒y─▒lar─▒na yerle┼čtirdiler.
1781 y─▒l─▒nda Kabardey b├Âlgesindeki Oset(Asetin) Digor k├Âyl├╝leri y├Ânetime kar┼č─▒ ayakland─▒lar.
XVIII. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda, Kuban nehri ovalar─▒nda ya┼čayan ├çerkeslerin h├╝r ├žift├ži ve k├Âleleri, yeni yeni g├╝├žlenmeye ba┼člayan P┼č─▒ ve Vorklere kar┼č─▒(Prens ve Soylular) y├╝r├╝tt├╝kleri m├╝cadeleler sonucu, 1790-1810 y─▒llar─▒ aras─▒nda feodal s─▒n─▒f─▒ tasfiye ettiler. P┼č─▒lar ve Vorklar K─▒r─▒m ve Rusyaya s─▒─č─▒nd─▒lar.
XVIII. y├╝zy─▒l─▒n sonunda(1783) Rusyan─▒n K─▒r─▒m─▒ i┼čgal etmesinden sonra da Kafkasya yoluyla k├Âle ticareti, k─▒y─▒daki Osmanl─▒ kaleleri, k├Âle t├╝ccarlar─▒ ve baz─▒ yerel beylerin de i┼čbirli─čiyle s├╝rd├╝.
1790 y─▒l─▒nda Abadzah b├Âlgesinde P┼č─▒lar ve Vorklar yetkilerini a┼čt─▒klar─▒ i├žin ayaklanmalar bir i├ž sava┼č g├Âr├╝n├╝m├╝ndedir. Ger├žekte ise bu ayaklanmalar─▒ sosyal devrim niteli─činde ciddi bir toplum hareketi ve feodal d├╝zenin ├ž├Âz├╝lmeye ba┼člad─▒─č─▒n─▒n ilk somut i┼čareti saymak m├╝mk├╝nd├╝r. B├Âylece ilk halk ihtilalini yapan halk olarak tarihe ge├žmi┼člerdir.
1791 y─▒l─▒nda, Abadzah ├Âzg├╝r ├žift├žileri ve k├Âleleri P┼č─▒ ve Vorklere kar┼č─▒ yeniden ayakland─▒lar. Bu ayaklanmada kimse P┼č─▒ ve Vorklere yard─▒m etmez, ele ge├žirilen prensler ├Âld├╝r├╝l├╝r. Ka├žabilenler di─čer ├çerkes boylar─▒na ve Ruslara s─▒─č─▒n─▒rlar.
Vorklerin elindeki b├╝t├╝n ayr─▒cal─▒klara son verilir. Bundan b├Âyle Vorkler; Abadzah b├Âlgesinde ya─čmac─▒l─▒k yapamayacaklar, ba┼čka yerlerden ya─čmalad─▒klar─▒ mallar─▒ Abadzah topraklar─▒ndan ge├žiremeyecekler. Bu topraklara sokmayacaklar, onlar da halk─▒n di─čer kesimi gibi ├žal─▒┼čacaklar. Bu kurallara uymayan Vorkler ya Abadzah topraklar─▒n─▒ terk edecekler, ya da P┼č─▒lar gibi k─▒l─▒├žtan ge├žirileceklerdi.ÔÇŁ Vorkler b├╝t├╝n bu ┼čartlar─▒ kabul ederler.
Rus ara┼čt─▒rmac─▒ Ladyzenski bu olay─▒ ┼č├Âyle aktarmaktad─▒r: Abadzah ihtilali Frans─▒z ihtilali ile ayn─▒ zamana rastlamaktad─▒r. Bir├žok Frans─▒z soylusu Rusyaya s─▒─č─▒n─▒rken, ├çerkes soylular─▒n─▒n bir b├Âl├╝m├╝ de ayn─▒ yolu se├žmi┼č ve Rusyaya s─▒─č─▒nm─▒┼člard─▒r.ÔÇŁ
Heidelberg ├ťniversitesi, G├╝ney Asya Enstit├╝s├╝ Politika K├╝rs├╝s├╝ Profes├Âr├╝ E. M. Sarkisyan da bu olay─▒ ┼č├Âyle anlatmaktad─▒r: Frans─▒z ihtilali, e─čitim g├Ârm├╝┼č, entelekt├╝ellerce haz─▒rlanarak y├╝r├╝t├╝lm├╝┼čt├╝r. ├ťniversiteleri, kitaplar─▒, gazeteleri olmayan bu halk(├çerkesler) acaba bu d├╝┼č├╝nceye nas─▒l gelmi┼č ve bu ihtilali ger├žekle┼čtirilebilmi┼čtir.
1793 y─▒l─▒nda Ruslar kendi Mahkeme usulleri ve Ceza kanunlar─▒n─▒ Kabardey b├Âlgesine getirilmi┼čtir. Bu de─či┼čiklikleri kabul etmeyen Kabardeylerin bir b├Âl├╝m├╝ 1794 y─▒l─▒nda ayakland─▒.
1796 y─▒l─▒nda, Abadzahler ihtilal d├╝┼č├╝ncesini ┼×aps─▒─č ve Bjedu─č ├çerkeslerine ta┼č─▒rlar. ┼×aps─▒─č ve Bjedu─č Soylular─▒ bu konuda Rusyadan yard─▒m isterler. Bu yard─▒ma ra─čmen yenilen Soylular b├Âlgeden ayr─▒l─▒rlar, b├Âylece devrim bu b├Âlgelerde de ger├žekle┼čir.
XVIII. y├╝zy─▒l sonu itibariyle ├╝st s─▒n─▒f─▒n imtiyazlar─▒ azalm─▒┼čt─▒. Fakat sosyal ├žat─▒┼čmalar hala s├╝r├╝yordu. ├ťst s─▒n─▒f ve halk kitleleri anla┼čmaya varmak istiyordu. Her iki taraf d├╝zenlenecek kongreye ├ža─čr─▒ld─▒. Soylular kongrede denge olu┼čturmak i├žin, halk aras─▒nda bir ├žatlak yaratmaya ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒. Soylular kendi i├žlerinde birlik de─čildiler, liderleri yoktu. Fakat kar┼č─▒ taraf─▒n telepleri art─▒yordu. Soylular ├žaresiz i├žinde silahl─▒ direnmeye ba┼čvurmaya karar verdiler. ─░├žlerinde hareketlili─čin ba┼člam─▒┼č oldu─ču ┼×aps─▒─člar ve Natuhaylar yard─▒m istemek amac─▒yla Bjedu─člara gittiler.
1796 y─▒l─▒nda Bezeyiko nehrinde kanl─▒ bir sava┼č oldu. Soylular─▒n ba┼čar─▒s─▒yla sonu├žlanan kavgan─▒n sonucunu Bjedu─člar belirlediler. Fakat bu ba┼čar─▒ soylular─▒n kaderini de─či┼čtirmedi: eski konumlar─▒n─▒ yitirmi┼člerdi. ├çerkes halk─▒ tam e┼čitlik istedi. Bu devrim soylular─▒n bir k─▒sm─▒n─▒ ├çerkesyan─▒n ba┼čka b├Âlgelerine veya Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuna g├Â├žmesi ile sonu├žland─▒. ├ço─čunluk, ak─▒l, cesaret ve belagata tan─▒nan imtiyazlar d─▒┼č─▒nda hi├žbir imtiyaza sahip olmaks─▒z─▒n ├çerkesyada kald─▒. Siyasi ve askeri sorunlar periyodik olarak toplanan Halk Kongresinde ele al─▒nd─▒.
Tarih├ži F.A. ┼×├žerbina, XVIII. y├╝zy─▒lda ├çerkeslerin kesinlikle bir tar─▒m toplumu olarak adland─▒r─▒lamayaca─č─▒n─▒, en temel olan ihtiya├ž maddelerini bulmakta dahi g├╝├žl├╝k ├žektiklerinden s├Âz eder. N.F. DubrovinÔÇÖe g├Âre, tar─▒m konusunda ├çerkesler ├žok ilkel durumdayd─▒ ve en b├╝y├╝k zenginlikleri, sahip olduklar─▒ at ve koyun s├╝r├╝leriydi.
M.N. Pokrovskiy, ovalarda ve da─člarda ya┼čayan ├çerkeslerin ekonomik faaliyetlerini net bir ┼čekilde birbirinden ay─▒rm─▒┼č ve XVIII. y├╝zy─▒l sonu itibariyle ├çerkes ekonomisinde bir tak─▒m olumlu geli┼čmelerin ya┼čanmaya ba┼člad─▒─č─▒n─▒ ve tar─▒m alan─▒nda ilk ba┼čar─▒l─▒ sonu├žlar─▒n al─▒nd─▒─č─▒n─▒ ifade ediyor: ├çerkes k├Âyleri olan aullar─▒n yak─▒nlar─▒nda bulunan meyve bah├želerindeki tar─▒msal k├╝lt├╝r├╝n yo─čunlu─ču hakk─▒nda ciddiipu├žlar─▒ vermektedir.ÔÇŁ Da─člarda ya┼čayan halka gelinceÔÇŽ M.N. Pokrovskiy, bu insanlar─▒n genel olarak hayvanc─▒l─▒k ile i┼čtigal halinde oldu─čunu s├Âyl├╝yor: Da─čl─▒k b├Âlgeleri yurt edinmi┼č olan her millet gibi, bu halk─▒n(├çerkeslerin) da en b├╝y├╝k zenginlik kayna─č─▒ hayvanc─▒l─▒kt─▒.ÔÇŁ
M.A. MeretukovÔÇÖun verdi─či bilgiye g├Âre, ┼×aps─▒─člar aras─▒nda 40, 50, 60 ve hatta bazen 100ÔÇÖden fazla ├╝yesi olan b├╝y├╝k ailelere rastlamak m├╝mk├╝nd├╝. Bu tip sosyal yap─▒lanmalarda akrabal─▒k 4. Ku┼ča─ča kadar uzanmaktayd─▒. Bu tip b├╝y├╝k ailelerin meydana gelmesi ve bu aileler i├žerisindeki istikrarl─▒ akrabal─▒k d├╝zeni ise devaml─▒ olarak kolektif bir i┼čbirli─čini gerektiren hayvanc─▒l─▒k faaliyetinin bir sonucuydu.
Meretukovun yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rmaya g├Âre, 34 ki┼čilik Tlif Saf├ža─č ailesi 400 koyun, 60 ke├ži, 30 inek, 6 bo─ča; 24 ki┼čilik Nepseu M┼čeost ailesi ise 300 koyun, 50 ke├ži, 20 at, 5 bo─ča ve 4 inekten olu┼čan bir s├╝r├╝ye sahipti.

XVIII. y├╝zy─▒lda ├çerkesyadaki siyasal geli┼čmeler:
1696 y─▒l─▒nda Ruslar Azak kalesini alm─▒┼člard─▒. Azak, Don nehrinin Karadenize d├Âk├╝ld├╝─č├╝ yerdedir. Karadenizin en kuzey do─čusunu kapatmas─▒ bak─▒m─▒ndan stratejik ├Ânemi b├╝y├╝kt├╝r. Ruslar bu kaleyi almakla ilk defa olarak Karadenizin bir ucuna eri┼čmi┼č oldular. Azak denizinin kuzeydo─ču k─▒y─▒lar─▒nda Taygan(Tagonrog) da bir deniz ├╝ss├╝ kurmakla Karadenize inmek fikrini a├ž─▒k├ža ortaya koymu┼č oldu.
Bu suretle, Kafkasya b├Âlgesini kuzeyden kavram─▒┼č oluyorlard─▒. Rusya ile ├çerkesya aras─▒ndaki s─▒n─▒r 1696 y─▒l─▒nda Azak─▒n biraz g├╝neyindeki Kuban y├Ân├╝nde atla on saatte katedilebilecek bir mesafedeki hat boyunca s─▒n─▒rland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒.
Rusya ─░mparatorlu─ču daha XVIII. y├╝zy─▒lda Kafkaslara ve daha g├╝neye do─čru alabildi─čine yay─▒lma ve geni┼čleme ├žabas─▒ i├žindeydi. Kabardey b├Âlgesi Rusyan─▒n Kafkasyadaki ilerlemesi kar┼č─▒s─▒nda ilk engeldi. Bu y├╝zden ├çerkesler aras─▒ndaÔÇŁ Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇŁ n─▒ ilk Kabardeyler ba┼člatm─▒┼č oldu.
XVIII. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒ndan ba┼člamak ├╝zere Ruslar─▒n ├çerkesya ve di─čer b├Âlgeler ├╝zerine ak─▒nlar─▒ daha d├╝zenli ve daha sistemli olmaya ba┼člad─▒. Ekte sunulan vasiyetnamede a├ž─▒k├ža belirtildi─či ├╝zere; s─▒cak denizlere, HindistanÔÇÖa kestirmeden ula┼čmak isteyen ├çarl─▒k Rusyas─▒ ├çerkesya ve t├╝m Kafkasyan─▒n fethini temel politikalardan biri olarak benimsemi┼čti.
Uzun y─▒llar ─░sve├žle s├╝ren sava┼člar─▒n 1701y─▒l─▒nda Ni┼čtat Bar─▒┼č─▒ ile sonu├žlanmas─▒ I. Petronun ├žoktan beri tasarlad─▒─č─▒ ├çerkesya ve dolay─▒s─▒yla t├╝m Kafkasyay─▒ istila etme plan─▒n─▒ ger├žekle┼čtirme yolunu a├žt─▒.
Dr.Baturay ├ľzbekin ifadesine g├Âre, Rus-─░sve├ž sava┼č─▒n─▒ f─▒rsat bilen K─▒r─▒m Han─▒ Kaplan Gireyin Osmanl─▒ sultan─▒n─▒n da onay─▒n─▒ alarak 100 bin ki┼čilik bir ordu ile Kabardeye sald─▒rd─▒(1705). Ancak bu sava┼čta Kabardeyler Tatarlar─▒ bozguna u─čratt─▒lar. ├çerkesler Bachsan ormanlar─▒na ├žekilirler. B├╝t├╝n ge├žitleri ta┼čtan duvarlarla ├Ârerek savunmaya ├žekilirler. Tatarlar konaklad─▒klar─▒ yerden ├ževreyi talan etmeye ba┼člarlar. Sonunda yorulup ├çerkeslere el├žiler g├Ânderirler. Onlara eski antla┼čmay─▒ kabul ettiklerini, antla┼čman─▒n hala y├╝r├╝rl├╝kte oldu─čunu bildirirler.
Antla┼čmaya g├Âre, Kabardeyler Tatarlara erkek ve k─▒z ├žocuklar─▒ndan olu┼čan k├Âleler vermek zorundad─▒rlar. Erkeklerin 10, k─▒zlar─▒n ise 20 g├╝n i├žerisinde verilmesi zorunludur. Kabardeyler on g├╝n sonra erkek ├žocuklardan olu┼čan ilk k├Âle grubunu Tatarlara g├Ânderirler. Onlarla birlikte ├žok├ža yiyecek ve i├žecek de g├Ânderirler. Tatar ordusunun tamam─▒ sarho┼č olur. Y├╝ksek bir tepede kurulan Tatar Han─▒ Kaplan Gireyin ├žad─▒r─▒na ├çerkesler yukar─▒lardan kayalar yuvarlarlar. Di─čer Kabardey sava┼č├ž─▒lar─▒ da gizlice Tatar ├žad─▒rlar─▒na sokulup sarho┼č Tatar askerlerini ay ─▒┼č─▒─č─▒ndan da yararlanarak tek tek k─▒l─▒├žtan ge├žirirler. ├çok az Tatar can─▒n─▒ kurtarabildi.
├çar I. Petro, g├╝neye ilerleme arifesinde, 1707 y─▒l─▒nda Kabardeyde devlet reisi olan P┼č─▒ Kaytokua Arslanbe├ž ile ademi tecav├╝z esas─▒na dayanan bir antla┼čma imzalamak suretiyle ├çerkesya ve dolay─▒s─▒yla Kafkasya b├Âlgesinden gelecek her hangi bir tecav├╝z ve mukavemeti ├Ânlemi┼č oluyordu.
├ť├ž y─▒l sonra 1708 y─▒l─▒nda, Tatar Han─▒ ├çerkeslerden kendisine itaat etmelerini isteyerek yeniden ├çerkesyaya sald─▒r─▒r. Tatar Han─▒ her y─▒l hara├ž verilmesini ister. ├çerkesler bu iste─či reddedince Tatar Han─▒ b├╝y├╝k bir ordu ile yeniden ├çerkesyaya gelir.
├çerkesler bar─▒┼č istemek zorunda kal─▒rlar ve 30 se├žkin sava┼č├ž─▒y─▒ Hana arma─čan olarak verirler. Han bu arma─čanlara ├žok sevinir. Bu ├çerkes sava┼č├ž─▒lar─▒ uygun bir gecede Tatar subaylar─▒n─▒ bir bir ├Âld├╝r├╝rler, ertesi g├╝n ├çerkesler ani bir bask─▒nla Tatar ordusunu bozguna u─črat─▒rlar.
1708 y─▒l─▒nda ├çar I. Petroya isyan eden Kazak Ataman─▒ Bulavinin ├çerkeslere s─▒─č─▒n─▒r. ├çar geri istedi─či Kazak Beyini ├çerkesler geri vermezler
1711 de Voyvoda Apraxin , Azak─▒n g├╝neyinde Kuban y├Ân├╝nde olu┼čturulan s─▒n─▒r─▒ ihlal etmi┼č ve Kuban ├çerkeslerine kar┼č─▒ m├╝cadeleye giri┼čmi┼čti.
Ruslar─▒n, 1699da imzalanan Karlof├ža Antla┼čmas─▒n─▒ ihlal ederek Osmanl─▒ topraklar─▒na tecav├╝z etmeleri ├╝zerine Rusyaya harp ilan edildi. 1711de I. Petronun PrutÔÇÖta ma─člup edilmesi ├╝zerine imzalanan Prut Antla┼čmas─▒na g├Âre;
1-Azak kalesi b├╝t├╝n top ve muhimmat─▒ ile Osmanl─▒ Devletine teslim edilecektir.
2-Ruslar─▒n Dinyeper nehri ile Tagonrogdaki t├╝m kaleleri y─▒kacakt─▒r.
3-K─▒r─▒m Han─▒na ve Sultan─▒n himayesindeki Zaporoj Kazaklar─▒na m├╝dahale edilmeyecektir.
Osmanl─▒ denetimindeki K─▒r─▒m, ├çerkesyaya ├╝├ž kez (1707, 1720, 1729) sald─▒rd─▒. Fakat o s─▒ralar B├╝y├╝k Kabardey b├Âlgesinin ba┼č yarg─▒c─▒ ve y├Âneticisi ├╝nl├╝ filozof Kazanoko Jeba─č─▒(1684-1750), ├╝lkesinin ├ža─čda┼čla┼čmas─▒ i├žin Rusya ile dost kal─▒nmas─▒na ├Ânem veriyordu. Jeba─č─▒ sayesinde, devrimci kalk─▒nma giri┼čimleri ile g├╝├žlenmi┼č olan ├╝lke t├╝m bu sald─▒r─▒lar─▒ p├╝sk├╝rtt├╝.
1714 y─▒l─▒nda Aleksandr Bekovi├ž, I. Petroya verdi─či bilgide, Rusyaya e─čimli bulunan Kabardeylerin, istenildi─činde Rus ├çarl─▒─č─▒na kolayca tabi k─▒l─▒nabilirler, demekteydi. 1716 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ Devleti ile Avusturya ve Venedik koalisyonu aras─▒nda ba┼člayan sava┼čtan yararlanan I.Petro, ├çerkesya topraklar─▒ndaki ekonomik incelemelerini h─▒zland─▒rtt─▒.
1720 y─▒l─▒nda Terek nehrinin a┼ča─č─▒ mezras─▒nda Rus k├Ây ve kasabalar─▒ kurdu.
1721de toplanan Sen Sinod Meclisi, 1712de Ekaterina ile evlenen I. Petroya, B├╝y├╝k Rusya ─░mparatoru-Vatan─▒n Babas─▒ ve B├╝y├╝kÔÇŁ ├╝nvanlar─▒n─▒ verdi.
1722de Derbenti ele ge├žirdi. ├çar birliklerinin ba┼č─▒nda ┼čehre girdi. Derbenti ele ge├žirmekle b├╝t├╝n Da─č─▒stan b├Âlgesine hakim oldu─čunu zanneden I.Petro, ├žok memnun olmu┼čtu. ├ç├╝nk├╝ g├╝neye do─čru yay─▒lma politikas─▒n─▒n yolu buradan ge├žiyordu. Fakat geri hatlar─▒n─▒n Da─č─▒stanl─▒lar taraf─▒ndan h─▒rpalanmas─▒ ├╝zerine yapt─▒─č─▒ sava┼čta zayiata u─čramas─▒ ├╝zerine, Derbenti b─▒rakarak geldi─či yoldan geriye Tereke ├žekildi. Oradan Astarhana yelken a├žarak Moskovaya d├Ând├╝.
Ayn─▒ y─▒llarda Osmanl─▒ Devleti ve Rusya Balkanlarda s├╝rekli sava┼č─▒yorlard─▒. Ruslar bu durumda faydalanarak, ├ľz├╝(Ocakov) kalesini aptedip K─▒r─▒ma girdiler. Azak kalesi Ruslar taraf─▒ndan al─▒nd─▒(1736). 1739 y─▒l─▒nda BelgradÔÇÖda imzalanan bar─▒┼č gere─čince;
1-B├╝y├╝k Kabardey ve K├╝├ž├╝k Kabardey(J─▒laksteney) Rusya ve Osmanl─▒ Devleti aras─▒nda serbest b├Âlge olacak.
2-Azak kalesi y─▒k─▒lacak, o b├Âlge de serbest kalacak.
3-Ruslar Azak ve Karadenizde ticaret ve sava┼č gemileri bulundurmayacaklar.
4-Rus t├╝ccarlar, yaln─▒z Osmanl─▒ gemileri ile ticaret yapabilecekler.
Prof.Akdes Nimet Kurata g├Âre Belgrad bar─▒┼č─▒ ile Rusya, Karadenize ├ž─▒kmak i├žin, ilk esasl─▒ ┼čartlar─▒ ve imkanlar─▒ bu suretle elde etmi┼č oldu.
Osmanl─▒ Devleti ile Rusya aras─▒nda imzalanan bu antla┼čmayla B├╝y├╝k Kabardey ve C─▒lahsteney b├Âlgelerinin ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒klad─▒lar. Ancak bu ba─č─▒ms─▒zl─▒k ├Âzg├╝r stat├╝ bir tarafa, arazi b├╝t├╝nl├╝─č├╝ bir hayaldi. Harita ├╝zerinde kesin s─▒n─▒rlar bile belirlenmemi┼čti.
Ne var ki Kabardey ├╝lkesinin ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ ka─č─▒t ├╝st├╝nde kald─▒. Rusya, kuzeyden ├çerkesyaya girmeye ba┼člad─▒. Kazak ve Rus k├Âyl├╝leri g├Â├ž├╝r├╝l├╝p ├çerkesyan─▒n kuzeydeki verimli topraklar─▒na yerle┼čtirmeye ba┼člad─▒. Rusya ve Kabardey feodalleri aras─▒ndaki iyi ili┼čkiler sona erdi. Rusya pek ba┼čar─▒l─▒ olmasa da Kabardeyin i├ži┼člerine m├╝dahale etmeye ├žal─▒┼čt─▒ ve ard─▒ndan do─črudan bask─▒ y├Ântemlerine ba┼čvurdu.
Rus tarih├ži N. Grabovsky ┼č├Âyle yazar: Rusya ├çerkesyaÔÇÖdaki a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒ g├╝├žlendirme hedefine kilitlendi─činde, farkl─▒ hareket edemezdi. Ruslar─▒n, Kafkasyan─▒n en g├╝├žl├╝ ve zengin halk─▒na sahip Kabardeyle ilgili politikas─▒ Belgrad Antla┼čmas─▒n─▒n imhas─▒ ├╝zerine odaklanmal─▒yd─▒ÔÇŁ.
Rus h├╝k├╝mdarlar─▒, ─░mparatorÔÇŁ ve ─░mparatori├žeÔÇŁ ├╝nvan─▒n─▒, ├çari├že Elizaveta(1741-1761) d├Âneminde Osmanl─▒ h├╝k├╝mdar─▒ I. Mahmud ile yap─▒lan 7 Eyl├╝l 1741 tarihli antla┼čmadan sonra kullanmaya ba┼člad─▒lar.
XVIII. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒ ├çerkesya tarihinde k─▒r─▒lma noktas─▒ ve gelecek trajedilerin habercisidir. Bizzat bu d├Ânemde Rusya ─░mparatorlu─čunun engellenemeyen yay─▒lmac─▒l─▒─č─▒ ba┼člam─▒┼č, Osmanl─▒ Devletinin art─▒k onun kar┼č─▒s─▒nda duramayaca─č─▒ kesinle┼čmi┼č, b├Âlgede jeopolotik dengeler alt ├╝st olmu┼č ve Kafkasya Rusya gibi dev bir g├╝├ž kar┼č─▒s─▒nda yaln─▒z kalm─▒┼čt─▒r.
Kazanoko Jaba─č─▒ zaman─▒nda(1684-1750), bat─▒da ├çegem, Malka, Bakhsan ve ├çerek nehirlerinin Terek nehrine kar─▒┼čt─▒─č─▒ b├Âlge B├╝y├╝k KabardeyÔÇŁ, B├╝y├╝k Prens Kaz─▒y─▒n soyundan gelenlerin y├Ânetimi alt─▒ndayd─▒. Terek b├Âlgesindeki y├Âre ise K├╝├ž├╝k KabardeyÔÇŁdiye an─▒l─▒r. Burada ya┼čayanlar, B├╝y├╝k Kabardey ulusununÔÇŁ J─▒laksteneyÔÇŁ boyundand─▒.
B├╝y├╝k Kabardeyde Kral soyundan gelen b├╝t├╝n prensler, iktidar h─▒rs─▒ ile yan─▒yordu. Birbirlerine kar┼č─▒ g├╝ven duymuyor; y├Ânetimde s├Âz sahibi olmak i├žin sonu gelmeyen bir m├╝cadele i├žinde ya┼č─▒yorlard─▒. Birbiri ile m├╝cadele eden prensler kendilerine ba─čl─▒ olan insanlar─▒ da pe┼člerinden s├╝r├╝kl├╝yor, onlar─▒ da kavgaya zorluyorlard─▒. Her kanl─▒ ├žat─▒┼čman─▒n sonunda g├Âzya┼č─▒ d├Âkenler Fekoller, P┼č─▒l─▒ ve Vuneutlar oluyordu.
1761 y─▒l─▒ Haziran ay─▒nda ├ťst-Laba y├Âresinde Temirgoylar yan─▒nda Bjedu─člar, Besleneyler ve Makho┼člar kuvvetleri ile K─▒r─▒m Harekat ordusu aras─▒nda ciddi meydan sava┼č─▒ yap─▒ld─▒ ve ├çerkesler kesin zafer kazand─▒lar. Temirgoylar kap─▒kulu birli─činden ├╝├ž komutan, be┼č bey ve bir├žok K─▒r─▒m Tatar soylular─▒ dahil olmak ├╝zere ├žok say─▒da esir al─▒nd─▒.
Han K─▒r─▒m Girey 1763 y─▒l─▒nda Temirgoylara kar┼č─▒ 30.000 ki┼čilik bir ordu g├Ânderecekti. Kas─▒m 1763 de hala ordu g├Ânderilece─či s├Âylentileri dola┼čmaktayd─▒, ancak b├Âyle bir sefer ger├žekle┼čmedi.
Kazanoko Jeba─č─▒n─▒n ├Âl├╝m├╝nden(1750) sonra feodaller yeniden kendi aralar─▒nda m├╝cadeleye ba┼člad─▒lar. Bu feodaller aras─▒ m├╝cadeleden g├╝├žs├╝z d├╝┼čen P┼č─▒ Kan┼čoko Kur─čoko, taraftarlar─▒yla(49 aile ile) birlikte Rus himayesine girip Mezdegu(Mozdok) ormanl─▒─č─▒na yerle┼čti. 1762 de Petersburgda t├Ârenle h─▒r─▒stiyanl─▒─č─▒ kabul etti. Kabardeylerin 1759da in┼ča ettikleri Mozdok kenti b├╝y├╝k ├Ânem kazand─▒. Do─črudan tehdit alt─▒nda kald─▒ ve d├Ârt y─▒l i├žinde Ruslar onu bir kaleye d├Ân├╝┼čt├╝r├╝p, 1763de askeri bir hatla K─▒zlarÔÇÖa ba─člad─▒lar.
Ramazan Trahoya g├Âre, 1763y─▒l─▒, 1864 bahar─▒nda sona eren y├╝zy─▒ll─▒k Rus-├çerkes sava┼č─▒n─▒n ba┼člang─▒c─▒ olabilir.
Ayn─▒ y─▒l i├žerisinde bu b├Âlgede bir Ortodoks kilisesi y├╝kselmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. Buras─▒, daha sonra Osetlere(Asetinlere) kar┼č─▒ y├╝r├╝t├╝lecek olan misyonerlik hareketlerinin merkezi olmu┼čtur. Terek k─▒y─▒s─▒ndaki bu k├Ây, Rus i┼čgalinin k├Â┼če ta┼člar─▒ndan biri olarak kabul edilmektedir.
Kaberdeylerin g├╝ney kom┼čusu Asetin halk─▒, y├╝zy─▒llard─▒r da─člarda b├╝y├╝k bir toprak yetersizli─či i├žinde ya┼č─▒yorlard─▒. D├╝zl├╝kte bo┼čalt─▒lan topraklar Kabardey feodallerinin i┼čgali alt─▒nda idi. Digorya d├╝zl├╝─č├╝ P┼č─▒ Kaytukinov ve Bekmurzinov soylular─▒nca. Di─čer 3 bo─čaz d├╝zl├╝kleri de, feodal Tausultanov ve Mudarov soylular─▒nca i┼čgal edilmi┼čti. Asetinler, bu Kabardey feodal soylular─▒na hara├ž veriyorlard─▒. Asetin feodal beyleri de bu beylerin koruma ve deste─činde geli┼čtiler.
1739-1774 y─▒llar─▒ aras─▒ndaki d├Ânemde, Ruslar ─░ngu┼č ve Oset topraklar─▒n─▒ Kabardeyden kopard─▒. ├çar h├╝k├╝meti Kabardey prensleri ile m├╝lk sahiplerinin stat├╝lerini a┼ča─č─▒lamaya ├žal─▒┼č─▒yordu. Rusya antla┼čmalar─▒n hilaf─▒na, bu y─▒llarda Kabardey arazisinde s├Âm├╝rgeci gibi davranmaya ba┼člad─▒
IX. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda Kabardey feodal beyleri veba salg─▒n─▒ nedeniyle Vladikavkaz d├╝zl├╝─č├╝n├╝ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de terk ettiler. Bu b├Âlge tamamen Rus ordusunun emrinde kald─▒. Rus y├Ânetimi Asetinlerin ovaya yerle┼čme y├Ân├╝ndeki ezeli arzular─▒n─▒ kullanarak ve kendi uzun vadeli stratejik kolonizasyon hedeflerini g├Âzeterek onlar─▒n ovaya inmelerine yard─▒mc─▒ oldu. Ovaya yerle┼čim; 1. Etap (1763-1816) y─▒llar─▒ aras─▒nda, 2. Etap 1822 y─▒l─▒nda, 3. Etap ise 1839 y─▒l─▒na kadar s├╝rd├╝. Buralarda kalan son ├çerkes n├╝fus da buralardan ├ž─▒kar─▒larak, 1822de General Yermolov gerekli g├Ârd├╝─č├╝ G├╝rc├╝ Askeri Yolu boyunca Asetin k├Âylerin kurulmas─▒na yard─▒m etti.
1764 y─▒l─▒nda Kabardeyler, Mozdok kalesinin y─▒k─▒lmas─▒ talebiyle i├žlerinde Katoko Kaisako ve Kudemetin yer ald─▒─č─▒ bir heyeti Petersburga g├Ânderdiler. Talep ku┼čkusuz reddedildi.
Rus yerle┼čmelerinin ve yeni kalelerin artmas─▒ sonucunda Mezdegu ormanl─▒─č─▒n─▒n a├ž─▒klar─▒ndaki topraklar Kabardey feodallerinin elinden ├ž─▒kt─▒. Bir de buras─▒ ka├žan k├Âlelerin s─▒─č─▒nak yeri olmaya ba┼člay─▒nca Kabardeylerin art─▒k dayanacak g├╝├žleri kalmayarak, sab─▒rlar─▒ ta┼čt─▒. Buna k─▒zan feodal ├çerkes Prenslerinden onbe┼či 1763 y─▒l─▒nda K─▒r─▒mdan yana oldular. Kalan on├╝├ž prens de diplomasileri gere─či kolonizasyonun durdurulmas─▒ ve yeni Rus kalelerinin y─▒k─▒lmas─▒ i├žin St. Petersburga Baksana mensup Jankhot Sidako ve Ka┼čtavaya mensup Kurgoko Kan├žok(Andrey ─░vanov) ayr─▒ca Tatarlar─▒n i├žlerinde oldu─ču bir ba┼čka el├ži heyetlerini g├Ânderdiler; red cevab─▒ alan el├žiler geri d├Ând├╝ler.
1764 y─▒l─▒nda Kabardeyde B├╝y├╝k bir Xase topland─▒. Toplant─▒da Rusyaya kar┼č─▒ sava┼č karar─▒ al─▒nd─▒.
Bunun ├╝zerine; ertesi y─▒l 1765 y─▒l─▒nda Kabardey b├Âlgesi ├çerkesleri, Rusya y├Ânetimindeki K─▒zlar kalesini ku┼čatt─▒lar. Ve Rusya ile m├╝cadeleye giri┼čtiler. ┼×ehri alamay─▒nca da ├ževredeki b├Âlgeleri vurarak ya─čmalad─▒lar.
1767 y─▒l─▒nda B├╝y├╝k Kabardey ve K├╝├ž├╝k Kabardey(J─▒laksteney) feodalleri birle┼čerek, Ps─▒j(Kuban) Tatarlar─▒n─▒ da yanlar─▒na alarak ├çarl─▒k Rusyas─▒na kar┼č─▒ sava┼č ilan ettiler.
1739 Belgrad antla┼čmas─▒n─▒n hilaf─▒na, K├╝├ž├╝k Kabardeyi ilhak ile B├╝y├╝k Kabardeyi de tazyike ba┼člam─▒┼čt─▒. Osmanl─▒ Devleti, bir taraftan bu ilhak─▒n ├Ân├╝ne ge├žmek, bir yandan da Azak kalesini geri almay─▒ tasarlarken, Rusya Lehistan─▒ i┼čgal ettirdi. Bu durumu tan─▒mayan Osmanl─▒ Devleti 1768de Rusyaya sava┼č ilan etti.
├çerkesler, ├žo─čunlukla, (1768-1774) Osmanl─▒-Rus sava┼č─▒nda, Osmanl─▒larla m├╝ttefik olarak, Ruslarla sava┼čt─▒lar. Do─čuda ├çerkesler Mezdagu kalesine h├╝cum ettiler, fakat alamad─▒lar. K─▒r─▒ma tabi olduklar─▒ varsay─▒lan Kuban nehrinin kuzeyindeki ├çerkes ve Nogaylar, Suvarov taraf─▒ndan toptan k─▒l─▒├žtan ge├žirildi. Soyk─▒r─▒mdan kurtulabilenler, Kuban nehrinin sol sahiline iltica ettiler. Bat─▒ da ise Taman yar─▒madas─▒n─▒ i┼čgal edip ├çerkes ticaret ┼čehri Tsemez(Novorosissk)i ald─▒lar. Fakat B─▒─čurkal(Anapa) ├Ân├╝nde p├╝sk├╝rt├╝ld├╝ler.
1769 y─▒l─▒nda ├çari├že II. Katerina(1762-1796), Terek k─▒y─▒s─▒na 517 Volga Kaza─č─▒ ve 100 Don Kazak ailesini yerle┼čtirdi. Savunma y├Ân├╝nden sa─člamla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č Mozdok ┼čehri civar─▒nda Mozdok Kazaklar─▒ Alay─▒ denilen Kazaklar i├žin Mekenskaya, Naurskaya, ─░serskaya, Galgayefskaya, Kalinofskaya ve Stanitsa k├Âylerini kurdurdu, ayn─▒ zamanda Kafkas hatt─▒ kumandan─▒ General Von de Medeme memleketin fetih ve i┼čgalini kolayla┼čt─▒rmak i├žin her ├žareye ba┼č vurarak milletin aras─▒na nifak soktu, bunlar─▒n aras─▒nda karga┼čal─▒klar ├ž─▒kar─▒lmas─▒n─▒ emretti.
Ruslar─▒n ├Âzellikle Mozdok b├Âlgesine yerle┼čmeleri, Orta Kafkasya i├žin ciddi bir tehlike ile kar┼č─▒la┼čm─▒┼č bulunuyordu. Bu durumda Kabardey ├çerkeslerinin, Kafkasyan─▒n di─čer k─▒s─▒mlar─▒na yard─▒m etmeleri imkan─▒ zay─▒flam─▒┼č, do─ču ve bat─▒ Kafkasyan─▒n belkemi─čini te┼čkil eden bu b├Âlge ┼čiddetli bir bask─▒ ve tehdit alt─▒na girmi┼č oluyordu. Rusya ayn─▒ y─▒l i├žinde Gmelin ile Gildenstein adl─▒ iki bilim adam─▒n─▒ Kafkasyaya ke┼čif amac─▒ ile g├Ânderdi.
Kabardey ├çerkesleri ile ilk b├╝y├╝k sava┼č 1769 Haziran ay─▒nda Nartsane b├Âlgesinde oldu. ─░ki tarafta ├╝st├╝nl├╝k sa─člayamad─▒. Prens Bamet Misost b├╝y├╝k cesaret g├Âsterdi. Vur ka├ž bask─▒nlar─▒ ile Rus ordusuna zayiat verdiler. Misost ├Âlene kadar Rus ordular─▒ rahat y├╝z├╝ g├Ârmedi.
Y├╝z y─▒ldan beri Ruslar─▒n ba┼č─▒na bela kesilen K─▒r─▒m─▒ yutmak istiyordu. K─▒r─▒m─▒n i├ž durumu buna m├╝saitti. K─▒r─▒mdaki asiller birbirlerini yiyorlard─▒. Rus vaatlerine g├Âre, g├╝ya K─▒r─▒m i┼čgal edilince Osmanl─▒lar kovulacak ve K─▒r─▒ma istiklal verilecekti. K─▒r─▒ml─▒lar ba─č─▒ms─▒z bir devlet olmalar─▒ halinde daha bahtiyar ya┼čayacaklar─▒n─▒ umuyorlard─▒. Asl─▒nda tam bir gaflet i├žinde bulunuyorlard─▒. Ruslar, hi├žbir direni┼čle kar┼č─▒la┼čmadan 13 Temmuz 1771de K─▒r─▒ma girdiler. Bu sava┼č Osmanl─▒ Devletinin hayat─▒nda bir d├Ân├╝m noktas─▒ te┼čkil etmi┼čtir. Sava┼č sonunda(1768-1774), 21 Temmuz 1774 tarihinde 28 maddeden olu┼čan K├╝├ž├╝k Kaynarca antla┼čmas─▒n─▒ imzalamak mecburiyetinde kalm─▒┼čt─▒r.
Bu antla┼čma sayesinde Rusya Karadeniz k─▒y─▒lar─▒na iner inmez, bu denizde Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuna ve ├çerkesyaya kar┼č─▒ yeni h├╝cum esaslar─▒n─▒ ortaya koyacak bir duruma sahip oldu. Ayn─▒ antla┼čma ile Osmanl─▒ Devleti, Kuban ├çerkeslerini ve ├Âzellikle B├╝y├╝k ve K├╝├ž├╝k Kabardeyi de kendi hallerine b─▒rakt─▒. Kuban nehri iki b├╝y├╝k devlet aras─▒nda s─▒n─▒r kabul edildi.
S├Âzle┼čmeyi yapan Osmanl─▒ Delegasyonu, kuzeydo─ču b├Âlgelerinden hi├ž s├Âz etmemi┼čti. Bu nedenle, unutulan Kabardey, ├çe├ženya ve Da─č─▒stan sanki Rusyaya b─▒rak─▒lm─▒┼č gibi bir anlay─▒┼č meydana gelmi┼čti. Rus askeri birlikleri bat─▒da Kuban, do─čuda Terek boyuna inerek, kaleler in┼ča etmi┼čler, Bu b├Âlgenin tamam─▒n─▒ askeri kordon alt─▒na alm─▒┼člard─▒.
1772 y─▒l─▒nda K─▒r─▒mdaki Karasu pazarda ├çari├že II. (Ye) Katerina ad─▒na Ba┼čkumandan─▒ Prens V.M. Dolgorukov bar─▒┼č antla┼čmas─▒ imzalad─▒ ve Rusyan─▒n kuklas─▒ Sahip Gireyi eski Han─▒n yerine tahta oturttu, Nogaylar, ├çerkesler, Taman halk─▒ ve Nekrasov Kazaklar─▒ Han─▒n tebalar─▒ olarak kabul edilirken her iki Kabardey de Rusya idaresine kal─▒yordu.
1773 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ devleti, 1769-1770 aras─▒nda K─▒r─▒m─▒ y├Âneten sab─▒k Han III. Devlet Gireyi K─▒r─▒m Han─▒ ilan etmi┼čti ve Delet Girey Rusya-Osmanl─▒ sava┼č─▒ bittikten sonra ├çerkesler ve Nogaylar─▒n destekleriyle 1775 y─▒l─▒nda taht─▒n─▒ geri alabilmi┼čti. Fakat Rusya 1777 y─▒l─▒nda Suvorov, Sahip Gireyin karde┼či ┼×ahin Gireyi Han taht─▒na oturttu. Sava┼čta bozguna u─črayan Devlet Girey gemiyle ─░stanbula ka├žt─▒.
Bu arada; Osetler, 27 Ekim 1774 tarihinde, 1749 y─▒l─▒nda toplanan N─▒xasÔÇŁ ad─▒ verilen Halk Meclisinde al─▒nan karar─▒na istinaden Osetyan─▒n Rusya ─░mparatorlu─čuna kat─▒lmas─▒ ile ilgili antla┼čma imzalanm─▒┼čt─▒r.
1774 y─▒l─▒nda K─▒r─▒m Osmanl─▒ m├╝ttefiki olmaktan ├ž─▒kt─▒ ve Rusyaya itaat etmek zorunda kald─▒. Bu antla┼čma gere─čince Kabardeyin de kaderi belirlenmi┼č oldu. Azak ve Kuzey Karadenizdeki Osmanl─▒ varl─▒─č─▒ sona eriyordu. Bu, gelecekteki sonu├žlar─▒ ve Rusyaya sa─člad─▒─č─▒ askeri, stratejik ve jeopolitik ├╝st├╝nl├╝kler a├ž─▒s─▒ndan tarihi de─či┼čtiren bir kazan─▒md─▒.
Osmanl─▒ Devletinin Kafkasyan─▒n kuzeyinde bir ┼čekilde etkili olabilece─či tek b├Âlge Bat─▒ ├çerkesya idi. 1781-1782 y─▒llar─▒nda Osmanl─▒lar Sucukkalede yerini sa─člama alarak, m├╝stahkem, donan─▒ml─▒ ve yeterince sa─člam Anapa kalesini kurdular. Sultan, Kuban─▒n sa─č k─▒y─▒s─▒ndaki topraklardan da nihai olarak vazge├žti.
Kolonyalist yay─▒lmalar─▒n─▒ geni┼čleten Ruslar, 1776da Ten nehri k─▒y─▒s─▒ndaki RostovÔÇÖdan Mezdaguya uzanan m├╝stahkem s─▒n─▒r ├žizgisi sayesinde on kale kurdular ve bu kaleler ile ├ževresinde kurduklar─▒ k├Âylere, Kazaklar─▒ ve Rus mujikleri(k├Âyl├╝lerini) yerle┼čtirdiler.
├çari├že II. Katerina, Kabardeylere kendi k├╝lt├╝r ve geleneklerine g├Âre idare edilmelerini i├žeren ├Âzerklik verir. Prens Kessay, Ruslarla bar─▒┼č i├žerisinde olman─▒n halka daha ├žok yarar sa─člayaca─č─▒n─▒ di─čer P┼č─▒lere kar┼č─▒ savunur. Di─čer P┼č─▒ler de bu ├Âneriyi kabul ederek Ruslarla bar─▒┼č─▒rlar. Kabardey ├çerkeslerinin t├╝m kom┼ču Kafkas halklar─▒ndan vergi ve hara├ž ald─▒klar─▒ bir d├Ânem(1776). Di─čer halklar Kabardeylere, mallar─▒n─▒n ve ├žocuklar─▒n─▒n 1/20ÔÇÖsini vermek zorunda idiler.
1776de General Potyemkin ─░mparator Naibi(Namestnik) olarak Kafkasyaya g├Ânderilmi┼čtir. Potyemkin karargah─▒n─▒ Kuma nehri k─▒y─▒s─▒ndaki YekatarinogratÔÇÖda kurdu. General burada Kafkasyan─▒n istilas─▒ i├žin gerekli siyasi ve askeri faaliyette bulunmaktayd─▒. Bu s─▒rada b├Âlgedeki askeri birlikler iki k─▒sma ayr─▒lm─▒┼č bulunuyordu;
1-Terek cephesi; Aleksandrovskaya, Moryefskaya, Pavlovskaya, Yekatarinograt, Mozdok, Giyergiyevskaya(Gumkale), Andriyefskaya ┼čehirlerini kaps─▒yordu. Bu cepheden Kafkas ordusu komutan─▒ General Yakobi sorumlu idi. Mozdoktan Rostofa kadar uzanan kuzey-bat─▒ hatt─▒nda toplam on yerle┼čim merkezi kuruldu. Bunlar Kazak stanitsalar─▒ ve askeri kolonilerle desteklendi.
2-Kuban cephesi; Bu cephe, LabeÔÇÖnin KubanÔÇÖa kavu┼čtu─ču yerden ba┼člayarak, ayn─▒ ─▒rma─č─▒n Ker├ž bo─čaz─▒n─▒n kar┼č─▒ k─▒y─▒s─▒nda denize d├Âk├╝ld├╝─č├╝ yere kadar olan hatt─▒r. Bu hat Aleksandretski, Martineski, Kobin ve Novotroysk ┼čehirlerinden olu┼čuyordu. Kuban ordusu komutanl─▒─č─▒na atanan ├╝nl├╝ General Suvarof bu cepheden sorumlu tutuldu. Dinyeper havzas─▒ndan s├╝rg├╝n edilen Le├ži Kazaklar─▒ Kuban b├Âlgesine iskanlar─▒ sa─članarak cephenin takviyesine ├žal─▒┼č─▒ld─▒.
B├Âylece, Terekle Karadeniz aras─▒nda ya┼čayan kabilelere kar┼č─▒ y├╝r├╝t├╝lecek olan uzun ve kanl─▒ sava┼člar─▒n alt yap─▒lar─▒ haz─▒rlanm─▒┼č oldu.
1777ÔÇÖde Malkada, K─▒r─▒mda ve Podkumakta Ruslar taraf─▒ndan kaleler in┼ča edildi. Bu kalelere Volga Kazaklar─▒ yerle┼čtirildi. 1777 g├╝z├╝nde Kabardeyler ve Trans-Kuban ├çerkesleri bu kalelerin tahkimine direnmeye ba┼člad─▒la. Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzeyindeki di─čer Kafkas halklar─▒yla gizli─č antla┼čmalara girdiler ve yak─▒n bir askeri birliktelik olu┼čturdular. 1779 y─▒l─▒ bahar─▒nda birlikte eylemlere ba┼člad─▒lar.
Trans-Kuban ├çerkesleri Stavropolu ku┼čatt─▒lar; Kabardeyler KumaÔÇÖdaki Alexei Redoubt ve Pavlov kalesine sald─▒rd─▒lar; ├çe├ženler Kalinosky ve di─čer stanitsalarda d├Âv├╝┼č├╝rken, Kabardeyler ├çerkes birle┼čik g├╝├žleri t├╝m hat ├╝zerindeki kaleleri tehdit ediyorlard─▒. Da─č─▒stan hari├ž, Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzeyindeki t├╝m b├Âlge sava┼č i├žindeydi.
1777-1779 y─▒llar─▒nda ger├žekle┼čen bu ayaklanmalar General Fabrizian taraf─▒ndan bast─▒r─▒l─▒r. ├ľzellikle Eyl├╝l 1779 ay─▒nda, Kabardeylerin aristokrasilerinin ├ži├že─čini olu┼čturan ├╝├žy├╝zden fazla gen├ž prens ve asilzadeyi kaybettikleri sava┼č ├žok kanl─▒ ge├žmi┼čti. Ramazan Traho, ├çerkesler bu Kabardey kabusuÔÇŁnun hala yas─▒n─▒ tuttuklar─▒n─▒ belirtir.
Hasan Dumene g├Âre; 1779 Eyl├╝l ay─▒nda cereyan eden bu sava┼čta Ruslar, ├çerkesleri yenerek ikibinden fazla at, be┼čbin kadar silah, be┼čbinden fazla koyun ya─čmalad─▒lar ve kendilerine onbin alt─▒n ├Âdenmesini istediler. Aral─▒k ay─▒nda da Yarbay Savelyevin birlikleri K├╝├ž├╝k Kabardeye sald─▒rarak bu y├Âreyi de ya─čmalad─▒lar.
Kazand─▒─č─▒ bu zaferi gerek├že g├Âsteren General Yarkobi; Kabardeylere devlet s─▒n─▒rlar─▒n─▒n art─▒k Balk ─▒rma─č─▒ndan ge├žti─činiÔÇŁ belirtti. B├Âylece Kabardey b├Âlgesinin ├╝├žte birini ele ge├žirdi. Hasan Dumen, Kabardey ├çerkesleri a├ž─▒s─▒ndan, Kafkas(├çerkes)-Rus sava┼člar─▒ ba┼člang─▒├ž tarihini 1779 y─▒l─▒ olarak kabul etmek gerekti─činden s├Âz eder.
Rus ├çarl─▒─č─▒n─▒n ├ž─▒kartt─▒─č─▒ bir kanunla ├çerkes P┼č─▒ÔÇÖlerinin Rusyaya kar┼č─▒ yapacaklar─▒ her t├╝rl├╝ askeri harekata kat─▒lmama hakk─▒n─▒n halka tan─▒t─▒lm─▒┼čt─▒r. P┼č─▒ Janchot PatarchanÔÇÖa KabardeyÔÇÖlerin en b├╝y├╝k valisi ├╝nvan─▒ verilerek, idari ve hukuki a├ž─▒dan en y├╝ksek m├╝lki amir olarak atanm─▒┼čt─▒r.
1780 y─▒l─▒nda Kabardey P┼č─▒ÔÇÖs─▒(Prensi) Kessay─▒n ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine yerine P┼č─▒ Misost se├žildi. Ayn─▒ y─▒l i├žinde Osmanl─▒lar─▒n do─ču s─▒n─▒rlar─▒nda endi┼če duymaya ba┼člamala─▒ ├╝zerine, konu ile ilgili olarak Bab-─▒ AliÔÇÖde g├Âr├╝┼čmeler yap─▒ld─▒. ├çerkeslerin Osmanl─▒ y├Ânetimine ba─članmas─▒ planland─▒. ├çerkesyada her t├╝rl├╝ askeri harekattan ka├ž─▒n─▒lmas─▒na ili┼čkin karar al─▒nd─▒.
P┼č─▒ M.G. San ile Muhammed G. Jan─▒n Anapada bir Osmanl─▒ ordusu kurulmas─▒na m├╝saade edilmesi karar─▒ verilmi┼čtir. Ayn─▒ y─▒l, Kabardey P┼č─▒lerinin G├╝rcistana ya da Osmanl─▒ ├╝lkesine g├Â├ž etme istekleri ├çari├že II. Katherina taraf─▒ndan reddedilmi┼čtir.
1778 y─▒l─▒ yaz─▒nda Osmanl─▒ Donanmas─▒ ├çerkesyan─▒n So─čucak liman─▒na demir att─▒. As─▒l ama├ž, ├çerkesler konusunda bir ┼čeyler ├Â─črenmek, kimsenin fethedemedi─či, hi├žbir yabanc─▒n─▒n giremedi─či bu masal ├╝lkesi hakk─▒nda bilgi toplamakt─▒. Serdar-─▒ Ekrem ├╝nvan─▒n─▒ ta┼č─▒yan Osmanl─▒ komutan─▒ Canikli Hac─▒ Ali Pa┼ča karaya ├ž─▒k─▒p ordugah kurdu.
Bunu duyan ├çerkeslerin ┼×aps─▒─č kabilesinden Narco Mehmet, Hojon, Harpako ve Hapako adl─▒ beylerle kalabal─▒k bir atl─▒ grubu Osmanl─▒lar (T├╝rkleri) g├Ârmeye ve ho┼č geldin demeye geldiler. Geceleyin askerler uykuda iken bir k─▒s─▒m ├žad─▒rlar─▒, silahlar─▒ ve a─č─▒rl─▒klar─▒ meyan─▒nda; Kaptan─▒ Derya Gazi Hasan Pa┼čan─▒n maiyetinden bir├žok subay ve hizmetlinin de yok oldu─čunu g├Âren Osmanl─▒ Ordusu So─čucakta daha fazla durmad─▒ ordugah─▒n─▒ toplay─▒p derhal Karadenize a├ž─▒ld─▒.
Osmanl─▒ Devleti bu olaydan bir ik y─▒l sonra yine ├çerkeslerle ili┼čki kurmak i├žin yollar arad─▒.1781 y─▒l─▒nda, ileriyi g├Ârebilen g├╝ng├Ârm├╝┼č, devlet adam─▒ Canikli Hac─▒ Abdi Pa┼ča , Kafkasyaya o zaman Kocaeli Mutasarr─▒f─▒ olan G├╝rc├╝ Ferruh Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n g├Ârevlendirilmesinin m├╝nasip olaca─č─▒ hususundaki bilgi ve g├Âr├╝┼člerini Meclisi V├╝kelaya arz etti.
H├╝k├╝met, Ferruh Ali Pa┼čaya, padi┼čah─▒n ferman─▒ ve Rumeli Beylerbeyi payesi ile So─čucak kalesi muhaf─▒zl─▒─č─▒na tayin edildi─či kendisine tebli─č edildi. Esas g├Ârevinin ├žok daha ├Ânemli oldu─ču ve gayenin ├çerkesleri Osmanl─▒ uyru─čuna sokmak ve Kafkasyay─▒ ger├žek manada Osmanl─▒ ├╝lkesine katmak bulundu─ču etrafl─▒ca a├ž─▒kland─▒.
T├╝m haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ tamamlayan Pa┼ča, 1782 y─▒l─▒ A─čustos ay─▒nda Osmanl─▒ idaresinin ilk resmi Kafkas Valisi olarak So─čuca─ča ula┼čt─▒. So─čucak kalesi d─▒┼č─▒nda Gelincik ve Anapay─▒ onararak yava┼č yava┼č ├çerkeslere yak─▒nla┼čm─▒┼č, onlarla ├žok s─▒cak ili┼čkiler kurmu┼čtur. ├çerkeslerle akrabal─▒k kurdu. ┼×aps─▒─č Beyi Hac─▒ Hasan─▒n k─▒z─▒ ile evlendi. Muhre┼čem bir d├╝─č├╝n tertiplendi. ┼×aps─▒─člar d─▒┼č─▒ndaki di─čer ├çerkes kabilelerini Osmanl─▒ akrabas─▒ ve tebas─▒ yapmak i├žin, emrindeki ├╝mera ve zabitana da ├çerkeslerden evlenmeyi tavsiye ediyor. Pa┼ča, bu takdirde d├╝─č├╝n masraflar─▒n─▒ bizzat kendi hazinesinden g├Ârece─čini vaad ediyordu. Ancak kimlerin ├çerkeslere damat oldu─čuna dair bir bilgi yok. ├çerkeslerin talepleri do─črultusunda ─░stanbuldan din adamlar─▒ getirterek, terc├╝manlarla birlikte k├Âylere g├Ânderdi. Katibi Ha┼čim Efendinin yazd─▒─č─▒na g├Âre, ├ľmr├╝ vefa etseydi t├╝m ├çerkesleri Osmanl─▒ya ba─člar ve Rusya kar┼č─▒s─▒nda daha etkili bir durum yarat─▒rd─▒. ├çerkesler onu sayg─▒ ve sevgiyle anarlar.ÔÇŁ
1782 y─▒l─▒nda 40.000 n├╝fuslu bir No─čay Tatar a┼čiretinin talebi ├╝zerine; No─čaylar─▒n 10.000ni Hac─▒lar kalesine, 10.000ni Labe nehrinin kenar─▒na, 10.000nini Hat─▒kuayda, geriye kalan─▒n─▒ da Anapa kalesi ├╝st├╝nde petrol ├ž─▒kan dere kenar─▒na yerle┼čtirdi. Kedilerinden ya─čmac─▒l─▒k yapmayacaklar─▒na dair kendilerinden senet ve taahh├╝tnameler ald─▒.
Pa┼ča, bu tarihte Kuzey ├çerkeslerinin baz─▒ beyleri ile bir antla┼čma imzalayarak , her hangi bir sava┼č an─▒nda Osmanl─▒ Devletinin yan─▒nda yer almalar─▒ hususunu karar alt─▒na alm─▒┼čt─▒r.
Y─▒lmaz ├ľztunaÔÇÖn─▒n yazd─▒─č─▒na g├Âre, Ruslar K─▒r─▒m─▒ 1774 K├╝├ž├╝k Kaynarca Antla┼čmas─▒ ile Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čundan ay─▒rmakla yetinmemi┼čti. ├ľnce nifak ile K─▒r─▒ml─▒lar─▒ Osmanl─▒ ve Rus taraftarlar─▒ olmak ├╝zere ikiye ay─▒rarak birbirine d├╝┼č├╝rerek zay─▒flatt─▒. 1777de Ruslar taraf─▒ndan yeti┼čtirilen ┼×ahin Girey zaman─▒nda K─▒r─▒mda ortaya ├ž─▒kar─▒lan anar┼či y├╝z├╝nden himaye talebi ile Rusyaya iltica etmesi sa─čland─▒. Daha sonra da taht─▒ndan feragat ettirildi.
Rus Ba┼čkomutan─▒ Kont Paul Potyemkin 9 Eyl├╝l 1783 de K─▒r─▒ma girdi. ─░steyenlerin Osmanl─▒ Devletine g├Â├ž edebilecekleri resmen beyan edilmesine ra─čmen, Ruslar ortal─▒─ča g├Âzda─č─▒ vermek i├žin katliama giri┼čtiler. Bu ilk tedhi┼č hareketinde tahminen 30.000ÔÇÖden fazla kelle u├žuruldu.
Yeni bir sava┼č gailesini g├Âze alamayan Osmanl─▒lar 8 Ocak 1784 de K─▒r─▒m SenediÔÇŁ denilen ├╝├ž maddelik bir andla┼čma ile K─▒r─▒m ile birlikte Taman yar─▒madas─▒n─▒n ilhak─▒n─▒ i├žleri yanarak kabul etmek mecburiyetinde kald─▒lar. ─░mzalanan bu andla┼čman─▒n bir maddesi ile, Kuban nehri Osmanl─▒ ve Rus Devletleri i├žin s─▒n─▒r kabul edilmi┼čtir.
Tamanda ya┼čayan Hatkolar/Hetuklar, Rusyan─▒n K─▒r─▒m─▒ ilhak etmesinden sonra, Kuban─▒n sol taraf─▒na ge├žtiler. Bunlar─▒n ├žo─ču 1791 y─▒l─▒nda cereyan eden Anapa sava┼člar─▒ s─▒ras─▒nda telef olmu┼člard─▒r. Kurtulabilenler Abadzakh kabilesine s─▒─č─▒nm─▒┼člard─▒r.
Janeler, genellikle Kuban nehrinin sa─č taraf─▒nda ya┼č─▒yorlard─▒. Fakat onlar Bjedu─člar le birlikte ÔÇśKara- KubanÔÇÖ ve ÔÇśK─▒z─▒l-KubanÔÇÖ taraflar─▒na at─▒lm─▒┼člard─▒. Bunlardan K─▒z─▒l Orman─▒n Janeleri XVIII. y├╝zy─▒lda Ruslar taraf─▒ndan barbarca yok edilmi┼člerdir. 1778 y─▒l─▒nda Rus birliklerinin yakla┼čmas─▒ ├╝zerine, Kuban─▒n sol taraf─▒na ge├žmi┼čler, 1864 y─▒l─▒na kadar da Adagum nehri ve Anapaya yak─▒n P┼čet ve Kokay ─▒rmaklar─▒ civar─▒nda ya┼čam─▒┼člard─▒r.
Potyemkinin generallerinden Suvarov, P┼č─▒z(Kuban) nehri kuzeyindeki ├çerkes, No─čay ve Kalmuk kabilelerinin birle┼čp direni┼če ge├žmelerini ├Ânledi. Ve bunlardan ele ge├žirebildiklerini k─▒l─▒├žtan ge├žirdi. Bu yerler halk─▒, ya Ps─▒j g├╝neyine ya da (─░dil-Volga) y├Âresine s─▒─č─▒nd─▒. Ara┼čt─▒rmac─▒ Nihat BerzegÔÇÖe g├Âre; K─▒r─▒m─▒n Rusyaya kat─▒lmas─▒, ├çerkesyaÔÇÖn─▒n dolay─▒s─▒yla t├╝m Kafkasyan─▒n 1864ÔÇÖteki sonun ba┼člang─▒c─▒ olmu┼čtur.
1783 y─▒l─▒nda ─░ran, G├╝rcistan─▒n kendisine boyun e─čmesinde ─▒srar etmesi ├╝zerine, ├žaresizlik i├žinde kalan Kral II. Erekle(─░rakl─▒) 24 Temmuz 1783 de, Giorgiyevskte imzalanan antla┼čmayla Rusya G├╝rcistan─▒ d├╝┼čmanlar─▒na kar┼č─▒ koruyacakt─▒. S├Âzde, G├╝rcistan─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ ve toprak b├╝t├╝nl├╝─č├╝ de g├╝vence alt─▒na al─▒n─▒yordu. Bu antla┼čmadan sonra Rusya, himayeyi temsil ve sa─člamak ├╝zere; Kafkas Ordular─▒ Ba┼č Kumandan─▒ Korgeneral Paul Potyemkin, iki Rus ni┼čanc─▒ taburu ve d├Ârt topla birlikte, ayni y─▒l Terek k─▒y─▒s─▒nda in┼ča edilen Vladikafkas ├╝zerinden Mozdoka, oradan da da─člar─▒ a┼čan patikay─▒ izleyerek 3 Kas─▒m 1783 de zafer i├žinde Tiflise girdi. II. Katerinan─▒n himaye ile ilgili duyurunun 25 Ocak 1784 de Tifliste ilan edilmesinin ard─▒ndan Rus ordusu geri ├ža─čr─▒ld─▒.
├ľte yandan, Ruslar ├çerkeslerin tehdit ile boyun e─čmeyeceklerini ve siyasi entrikalarla da par├žalayamayacaklar─▒n─▒ anlad─▒lar ve bunun ├╝zerine silaha m├╝racaat ettiler. Bunun ├╝zerine,, 1783 ilkbahar─▒nda b├╝y├╝k kuvvetlerle taarruza ba┼člad─▒lar. Bu taarruz, siklet merkeziyle Orta Kafkasyaya tevcih edilmi┼č idi. Bundan maksat; Tiflis istikametini a├žmak ve Kafkasyay─▒ ikiye ay─▒rmakt─▒. Bu maksatla;
1- General Slotilof komutas─▒ndaki kuvvetler ├çe├žen m─▒nt─▒kas─▒n─▒n bat─▒ k─▒s─▒mlar─▒na kar┼č─▒ taarruza ge├žmi┼člerdi.
2- General Potyemkin de emrindeki kuvvetlerle Kabardey Çerkeslerini baskı altında tutuyordu.
Yerlerine ba─članm─▒┼č olan Kabardey ├çerkesleri ve Kuban b├Âlgesi halk─▒ mukavemet ve kar┼č─▒ taarruzlarla u─čra┼č─▒yorlard─▒. Ruslar, b├╝t├╝n gayretlerine ra─čmen hedeflerine varamam─▒┼člar ve durdurulmu┼člard─▒. Fakat Terek nehrinin g├╝neyine ge├žmi┼čler ve vadide hakimiyete esas olacak ├╝st├╝n bir durum alm─▒┼člard─▒.
─░┼čte 1783/1784 tarihlerde ortaya ├ž─▒kan U┼čurman ─░mam ┼×eyh Mansur(1759-1794), vaaz ve nasihatlar─▒ ile ├çe├žen ve di─čer Kafkas halklar─▒n─▒ yakla┼čmakta olan Hr─▒stiyan Rus belas─▒na kar┼č─▒ uyar─▒yor, onlar─▒n iman ve ├Âzg├╝rl├╝k tutkular─▒na yeni bir dinamizm kat─▒yordu. Aytek KudukÔÇÖun da belirtti─či gibi, ─░mam ┼×eyh Mansur, Kafkas halklar─▒n─▒n ulusal ├Ânderidir. Kafkas halklar─▒ aras─▒nda M├╝ridizmÔÇŁ fikrini ilk yayan odur.
Kafkasya Muridizmini yaln─▒zca dinsel bir ak─▒m olarak g├Ârmek do─čru olmaz. Muridizm dinin g├╝c├╝nden yararlan─▒larak bir siyasal d├╝zen kurma ├žabas─▒d─▒r. Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzeyinde uzun s├╝re yoklu─ču hissedilen d├╝zensizli─či giderme giri┼čimidir.
Muridizm hareketi hem sosyolojik tutarl─▒l─▒k bak─▒m─▒ndan, hem de o g├╝n├╝n Kafkas Halklar─▒ ger├že─či bak─▒m─▒ndan en tutarl─▒, en mant─▒ki ve en ilmi olan siyasi bir yol idi. Hatta bu g├╝n dahi bu mant─▒k, din ile milliyeti birlikte m├╝talaa etmek, m├╝naka┼ča g├Ât├╝rmez ger├žekliktedir.
Ahmet Hazer H─▒zal─▒n belirtti─či ├╝zere; muridler hareketi bir halk hareketiÔÇŁ dir. Aristokrat beylere, prenslere ve halk─▒ ezen her ├že┼čit despotik rejimlere kar┼č─▒yd─▒. ─░mam ┼×amil ├Âyle bir ─░slami devleti ama├žl─▒yordu ki, asr-─▒ saadet denilen Peygamber ├ža─č─▒n─▒n demokratik prensiplerini ve adaleti ta┼č─▒s─▒n. Ancak sava┼č ac─▒mas─▒zd─▒, o ┼čartlarda baz─▒ sert tedbirlere de ba┼čvurmak zorundayd─▒. ┼×amilin sistemi ─░slam d├╝nyas─▒nda, hanedana dayal─▒ rejimlerde endi┼če uyand─▒rm─▒┼čt─▒r.
S├Âm├╝rgeci hakim ├ževrelerde ise kendi b├Âlgelerinde emsal te┼čkil eder korkusu ile desteklenmemi┼č, hatta gizlice Ruslara siyaseten yard─▒m edilmi┼čtir.
1783-1785 y─▒llar─▒nda , Kafkas Da─člar─▒n─▒n kuzeyinde ya┼čayan ├çerkesler ve di─čer Kafkas Halklar─▒na gelen mektup ├╝zerine, ─░mam Mansur y├Ânetiminde ba─č─▒ms─▒zl─▒k sava┼č─▒n─▒ yo─čunla┼čt─▒rd─▒lar. Rus i┼čgaline ba┼čkald─▒ran ─░mam ┼×eyh Mansur ile birlikte, yeni bir uyan─▒┼č ve bilin├žlenme d├Ânemi ba┼člad─▒. Rus ilerlemesi durduruldu.Yurtsever g├╝├žler 15.000 ki┼čilik bir kuvvetle K─▒zlar-Mezdagu hatt─▒na h├╝cum ettiler ve i┼čgal alt─▒ndaki yurt topraklar─▒n─▒ kurtar─▒p, emperyalistleri Mani├ž hatt─▒na de─čin p├╝sk├╝rtt├╝ler.
1784-1785 y─▒llar─▒ aras─▒nda Kabardeye sessizlik hakim oldu ve b├╝t├╝n dikkatler i├ž meselelere y├Âneltildi. ─░ki partili m├╝cadelenin ac─▒ sonu├žlar─▒ iyi bilindi─činden dolay─▒ otorite merkezile┼čtirildi. Bamat Mishost ├╝lkenin lideri olarak se├žildi ve toprak kullan─▒m─▒ ve y├Ânetimine, vergilere, vb. ili┼čkin ├že┼čitli kanunlar ├ž─▒kar─▒ld─▒.
30 Ekim 1785 tarihinde 15.000 ki┼čilik Rus kuvvetleri General Tekelli komutas─▒nda Mezdagu y├Ân├╝nde sald─▒r─▒ya ge├žtiler. ─░mam Mansurun emrindeki Avar, ├çe├žen, Kabardey ├çerkes birlikleri, K├╝├ž├╝k KabardeyÔÇÖdeki Terek nehri ├╝zerinde bulunan Tatart├╝pÔÇÖte Rus kuvvetleri ile kar┼č─▒la┼čt─▒. Kafkasl─▒lar─▒n yi─čit├že direnmesine ra─čmen sald─▒rganlar Mezdagu y├Âresine tekrar yerle┼čtiler; fakat daha fazla ileri gidip ├çe├ženyaya girememi┼člerdi.
Di─čer taraftan, Ba┼čkomutan Kont Paul Potyemkin, ├çe├žen b├Âlgesinde Sunja vadisine indikten sonra, 1785de ─░mam Mansurun karargah─▒ olan Elday─▒ al─▒p, ate┼če verdi. Fakat, kurtulmay─▒ ba┼čaran ─░mam Mansur, toparland─▒ktan sonra, 1786 de Kabardeylerin yard─▒m─▒ ile Rus kuvvetleri Sunja ge├žitlerinde etkisiz hale getirildi.
Ruslar KabardeyÔÇÖin Bat─▒ ├çerkesyaya yolunu kesmek amac─▒yla Kubanda yeni kaleler in┼ča etmeye ba┼člad─▒lar. 1786da bir ├çerkes Genel Valili─či olu┼čturuldu. Kuban bozk─▒rlar─▒n─▒n No─čaylar─▒ Suvorov taraf─▒ndan yok edildi. Kabardeyin Rusyan─▒n bir par├žas─▒ oldu─ču bahanesiyle, Bat─▒ ├çerkesyayla olan ticari ili┼čkilerin kesilmesini istemeye ba┼člad─▒lar. Bu talep ├çerkesleri k─▒zd─▒rd─▒ .
1786 bahar─▒nda, Kabardey b├Âlgesinde yap─▒lan ve Aygeriykua Adil Geri ve Hatokh┼čoko taraf─▒ndan idare edilen taarruz neticesinde Aleksdrovskaya ve Novosirtava mevkileri zaptedilmi┼čti. Kuban b├Âlgesinde yap─▒lan taarruz neticesinde de Ruslar Meya nehri gerisine at─▒lm─▒┼č; Bolaruvskaya mevkii i┼čgal; daha d├Ârt Stanitsa tahrip edilmi┼č ve Rus komuta Grigof ile birlikte 200 esir al─▒nm─▒┼čt─▒. Ruslar Kuban hatt─▒ndan geriye at─▒lm─▒┼č, sava┼člar aral─▒klarla sonbahara kadar devam etmi┼čtir.
Kafkasyada bu olaylar geli┼čirken,1783 y─▒l─▒nda Rus ─░mparatorlu─čuna ilhak olunan K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒n─▒n kurtar─▒lmas─▒ amac─▒yla, 1787 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ Devleti, Sadrazam Koca Yusuf Pa┼čan─▒n telkinleri ile Rusyaya sava┼č ilan etti. T├╝rklerle sava┼čmadan ├Ânce, ├çerkesler ve onlar─▒n liderlerini ezmek isteyen General Potyemkin, t├╝m Kazaklar─▒ seferber etmek suretiyle olu┼čturdu─ču b├╝y├╝k kuvvetle Kuban b├Âlgesinden taarruza ge├žti.
Bu taarruzda hedef, Anapa ve Tsemeze inmek, bu suretle Karadeniz k─▒y─▒lar─▒na hakim olmak ve buradaki Osmanl─▒ elemanlar─▒n─▒ uzakla┼čt─▒rmakt─▒. Ruslar bu maksatla haz─▒rlam─▒┼č olduklar─▒ ├╝├ž taarruz kolu Labe ve Urup dan y├╝r├╝y├╝┼če ge├žerler. Osmanl─▒lar 1787de Anapaya 10.000 asker y─▒─čar. Ruslar Kuban─▒ ge├žerek y├╝r├╝y├╝┼č├╝ ba┼člat─▒rlar. ├çerkeslerle Jilehoyda sava┼ča tutu┼čurlar. Yi─čit├že bir meydan sava┼č─▒ veren ├çerkesler son savunma i├žin B─▒─č─▒rkal(Anapa) y├Âresine ├žekildiler. Ayn─▒ tarihte, Besleney ├çerkesleri, m├╝dafaa i├žin, Anapadan istedi─či top ve asker yard─▒m─▒ ise Osmanl─▒ Valisince g├Ânderilemedi.
Kesin m├╝dafaalar─▒n─▒ Anapa-Tsemez b├Âlgelerinde yapmaya ba┼člarlar. Ruslar bu durumda ├žok g├╝vendikleri General Tekelliyi Kubandan taarruza ge├žen Rus kuvvetlerini y├Ânetmek ├╝zere g├Ârevlendirdiler. ─░mam Mansurun 8.000 ki┼čilik, As─▒m tarihine g├Âre 15.000 ki┼čilik ├çerkes birli─či ilerleyen Rus T├╝menini Obun Mevkiinde kar┼č─▒lad─▒.
Korkun├ž ge├žen bu sava┼čta 3.000 Rus askeri pek ├žok da ├çerkes askeri ┼čehit oldu. Anapaya do─čru ka├žan Ruslar bitip t├╝kenmi┼člerdi. Bu yenilgi ├╝zerine, Tekelli g├Ârevden al─▒narak, yerine General Bibikof atanm─▒┼čt─▒r.
1788 y─▒l─▒nda Ruslar, Kutaisli Mehmet Beyin 25.000 kuru┼č ve ba┼čka hediyelerini Kabardey P┼č─▒lar─▒na g├Âderdi. Kabardey ├çerkeslerinin Kuban─▒n g├╝neyindeki di─čer ├çerkeslere kar┼č─▒ sava┼čmalar─▒ i├žin bask─▒ uygulad─▒.
Ruslar, 1789 Bibikof komutas─▒na verilen 12.000 ki┼čilik kuvvetlerle 24 Mart 1789 tarihinde B─▒─č─▒rkal (Anapa) ├Ân├╝ne vard─▒lar. Fakat bu kuvvetler daha fena bir akibete u─črad─▒lar. K─▒smen esir oldular, k─▒smen imha edildiler, kalanlar da isyan ederek peri┼čan bir ┼čekilde geriye ├žekildiler.
Bu arada ├çerkes beyleri Sadaretten bir vali ve komutan talep etmi┼člerdi. Sadrazam Koca Yusuf Pa┼ča , Serasker Canikli Hac─▒ Ali Pa┼čan─▒n o─člu Battal H├╝seyin Pa┼čaya, 10.000 ki┼čilik bir kuvvet ile Anapaya gitme emri verilir.
Anapaya girece─čine yak─▒n Bibikofun askerleri taraf─▒ndan sald─▒r─▒ya u─čram─▒┼čt─▒r. Kale i├žinden ─░peklizade K├Âse Mustafa Pa┼čan─▒n, kale d─▒┼č─▒nda ─░mam Mansurun askerleri taraf─▒ndan korumaya al─▒n─▒p, ancak Anapaya girebilmi┼čtir. 24 Mart 1789 g├╝n├╝ ise Bibikofun kuvvetleri Anapa ├Ân├╝ne vard─▒─č─▒nda tamamen peri┼čan olup, geri ├žekildi.
Battal H├╝seyin Pa┼ča, Kubana gitmek ve Ruslarla sava┼čmak istemiyordu. Nihayet 9 A─čustos 1789 g├╝n├╝, 31 par├ža top, m├╝himmat ve bir├žok askerle birlikte ister istemez Anapa kalesinden Kubana do─čru yola ├ž─▒kt─▒. Oniki saatlik yolu altm─▒┼č├╝├ž saatte katedip, Kuban─▒n kar┼č─▒ k─▒y─▒s─▒na ge├žti. Padi┼čah─▒n emri yerine geldi.ÔÇŁ diyerek ota─č─▒ kurdu. G├Ârevi unutarak, Ruslara s─▒─č─▒nd─▒. Ramazan Trahonun ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre, yukar─▒ P┼č─▒z y├Âresindeki i┼čgalci Ruslarla sava┼čm─▒┼č, fakat 28 Eyl├╝lde Ruslara yenilerek esir d├╝┼čm├╝┼čt├╝.
Dr.Baturay ├ľzbek ise, 13 Ekim 1789da General Herrman taraf─▒ndan yenilgiye u─črat─▒l─▒r ve tutsak d├╝┼čer. Asl─▒nda Pa┼čan─▒n ihaneti yenilgiye neden oldu. Osmanl─▒ ve ├çerkes s├╝varileri Pa┼čaya lanetler ya─čd─▒r─▒p 15 Eyl├╝l 1789 g├╝n├╝ Kuban nehrinde tekrar beri yana ge├žip, 2 Ekim 1789 g├╝n├╝ Anapa kalesine da─č─▒n─▒k bir ┼čekilde ula┼čt─▒.
1791 y─▒l─▒nda, Osmanl─▒lar stratejik a├ž─▒dan temel bir arazi olan K─▒r─▒m─▒ geri almak i├žin yapt─▒─č─▒ plan ├žer├ževesinde, yeniden bir sava┼č ba┼člatsa da ba┼čar─▒l─▒ olamad─▒.
1791 y─▒l─▒nda ─░mam Mansur, Anapadaki pa┼ča arac─▒l─▒─č─▒yla Osmanl─▒lara Ruslara kar┼č─▒ bir ittifak teklifinde bulundu. ├çerkesler, ├çe├ženler ve Da─č─▒stanl─▒lardan olu┼čan birlikleriyle Anapaya gitti. ├çar Naipli─či uhdesinde kalmak ├╝zere, Korgeneral Bibikovun yerine Kafkas ordusu komutanl─▒─č─▒n─▒ ├╝stlenen Kont Gudovi├ž, elli top destekli onbe┼č tabur piyade, iki Kazak alay─▒, ├╝├žbin avc─▒, ellid├Ârt b├Âl├╝k s├╝vari askeri ile Anapa ├╝zerine y├╝r├╝d├╝. Ku┼čatma tamamlan─▒nca 20 Haziran 1791de kale muhaf─▒z─▒ndan teslim olmalar─▒n─▒ istedi.
K├Âse Mustafa Pa┼ča ve ─░mam Mansur direndi. Ruslar a├ž─▒lan gediklerden i├žeri girdi. Ond├Ârt g├╝n boyunca sokak sava┼člar─▒ oldu. Anapa Ruslar─▒n eline ge├žti. 5 Temmuz 1791 de yaralanan Mansur tutsak edildi. K├Âse Mustafa Pa┼ča teslim al─▒nd─▒. ├çerkesler, B─▒─č─▒rkal(Anapa) kalesinin d├╝┼čece─čini anlay─▒nca b├╝t├╝n surlar─▒ havaya u├žururlar.
─░mam ┼×eyh Mansur, Kafkas kabilelerini bile┼čtirmeyi ba┼čaramasa da, Bat─▒l─▒lar─▒n Muridizm dedi─či ve Rus ─░mparatorlu─čunun kar┼č─▒s─▒na dikilerek, uzun y─▒llar ilerlemesine engel olacak Sufilik hareketinin temellerini atm─▒┼čt─▒r. Muridizm Da─čl─▒lar(├çerkesler)ÔÇÖdeki hurriyet a┼čk─▒n─▒n dini inan├ž ve ruhla kayna┼čmas─▒yla ortaya ├ž─▒kan yeni bir d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ ve hayat felsefesi idi.
─░mam Mansurun XVIII. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda ba┼člatm─▒┼č oldu─ču gazavat r├╝zgar─▒, daha sonralar─▒ XIX. Y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒nda ─░mam ┼×eyh ┼×amil ile en y├╝ksek noktas─▒na eri┼čti. ─░mam ┼×amilin esas gayesi, t─▒pk─▒ ─░mam Mansur gibi Kafkasyay─▒ Rus istilas─▒ndan kurtararak ba─č─▒ms─▒z bir Kafkasya DevletiÔÇŁ kurmakt─▒. Bunu ger├žekle┼čtirmek i├žin yap─▒lacak en ├Ânemli g├Ârev, daha sonra g├Ârece─čimiz gibi, Kafkas Birli─čiÔÇŁÔÇÖni sa─člamakt─▒.
Osmanl─▒ Devleti ile Rusya aras─▒nda 1787den beri devam eden sava┼ča nihayet vermek i├žin; ├Ânce 11 A─čustos 1791 de Gala├žta m├╝tareke imzaland─▒. Daha sonra 9 Ocak 1792 tarihinde Osmanl─▒-Rusya aras─▒nda imzalana Ya┼č antla┼čmas─▒na g├Âre; Kuban sahili, K─▒r─▒m, Taman Ruslara b─▒rak─▒ld─▒. Anapa ve Sucukkale(Novorosisk) Osmanl─▒da kald─▒. ─░ki devlet kendi s─▒n─▒rlar─▒na ├žekildi, aralar─▒nda anla┼čmazl─▒k bitti. Rusya bu antla┼čmayla Bat─▒ ├çerkesyan─▒n Osmanl─▒lara ba─čl─▒ oldu─čunu kabul ediyordu. Bu ba─čl─▒l─▒k 1829 tarihine kadar s├╝rd├╝. Fakat bu ba─č─▒ml─▒l─▒k nominal nitelikteydi.
30 Haziran 1792ÔÇÖ de ├çar, 300 Zaporoj Kazak ailesini, Kuban nehrinden ba┼člay─▒p ├ťstlabin Kalesi dahil Ker├ž nehrinin a┼ča─č─▒lar─▒ndan Azak Denizi k─▒y─▒lar─▒na kadar olan topraklarda kurulan 12 Kazak stanitsas─▒na yerle┼čtirdi. Ayn─▒ y─▒l, Azak Denizinin do─ču k─▒y─▒lar─▒na Kazaklar yerle┼čtirildi. Her g├Â├žmen Kazak ailesine 30 desyatin veriliyordu.
Bu yeni Kazak yerle┼čmelerinde yo─čun dini hava g├Âze batard─▒. Daha evler yap─▒lmadan, bir kilise yap─▒m─▒na ba┼član─▒r, kilise tamamlana kadar bir a─čaca as─▒l─▒ pirin├ž ├žan─▒n bo┼č araziye da─č─▒lan sesi M├╝sl├╝man devletlerin bask─▒s─▒ alt─▒nda ya┼čayan Hiristiyan halklar─▒n koruyucusuÔÇŁ Rus ├çar─▒n─▒n propakandas─▒n─▒ yapmaya ba┼člard─▒.
Rusun bitmez t├╝kenmez istekleri Kazaklar─▒ b─▒kt─▒rm─▒┼čt─▒. Kazaklardan, birlikler i├žin yiyecek, atlara yem bulmalar─▒; haberci, casus ve terc├╝man olmalar─▒, yollar─▒, k├Âpr├╝leri onarmalar─▒, bo┼č araziyi ekip bi├žmeleri, h├╝k├╝met postas─▒n─▒n yolunu korumalar─▒ isteniyordu.
Zaparoj Kazaklar─▒, Kuban havzas─▒nda son derece ├žal─▒┼čkan, d├╝r├╝st, ufak h─▒rs─▒zl─▒klar yapmaktan uzak, ayn─▒ zamanda sava┼č├ž─▒, yetkin bir bi├žimde donanm─▒┼č ├çerkeslerle ka┼č─▒la┼č─▒nca ┼ča┼č─▒r─▒p kald─▒lar.
Bu arada, Mustafa Pa┼ča Anapa civar─▒ndaki ├çerkeslerle tekrar ili┼čkiye girer. ├çerkes kabilelerinden Natuhace, ┼×aps─▒─č ve Abedzech beylerini toplayarak a─č─▒rlar. Onlardan Osmanl─▒ Devletine sad─▒k kalacaklar─▒na dair s├Âz al─▒r.
Rusya, 1795 y─▒l─▒nda Kuban nehriyle Labe nehrinin kesi┼čti─či yere bin Kazak yerle┼čtirildi. Alt─▒ stanitsa kuruldu.
1796 y─▒l─▒nda Kalmuk ┼čefi Dundukumba, Kazak ve Kalmuklardan toplad─▒─č─▒ 50.000 ki┼čilik bir kuvvetle Ps─▒j ve Terek nehirleri y├Ân├╝nden ├çerkesyaya sald─▒rd─▒. ├çerkesler bu korkun├ž ve m├╝thi┼č kuvvet kar┼č─▒s─▒nda m├╝mk├╝n olan mukavemeti g├Âsterdikten sonra, vatanlar─▒n─▒n ova k─▒sm─▒n─▒ tahliye ederek da─člara ├žekilmeye mecbur oldular ve buralarda mukavemet ettiler. Dundukumba, i┼čgal etti─či yerlerde canl─▒ b─▒rakmaks─▒z─▒n bir y─▒l s├╝resince ya─čma ve katliam─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝. ├çerkeslerin gerilla bask─▒nlar─▒na dayanamayan Dundukumba i┼čgal etti─či yerleri tahliye ederek ├žekildi. Bu arada Ruslar da toparlanmak ve ├çerkesyan─▒n kuzey ovalar─▒na yo─čunca yerle┼čmek imkan─▒n─▒ buldular.
1796da II. Katerina ├Âld├╝. Kont Gudovi├ž Kafkasya Naipli─čine atan─▒rken, Kafkas Korpus komutanl─▒─č─▒na da General V. A. Zubov tayin edildi. 1798de Kafkas hatt─▒na Grenen Kazaklar─▒ yerle┼čtirildi. 1798de ├Âlen G├╝rc├╝ Kral─▒ II. Irakl─▒n─▒n yerine XII. Giorgi kral olarak ta├ž giymi┼čti.
XIX. y├╝zy─▒lda iyice belirginle┼čen Rus politikas─▒n─▒n hedefi, t├╝m Kafkasyay─▒ boyunduruk alt─▒na almakt─▒. G├╝ney Kafkasya(Kafkas ├Âtesi), ─░ran sald─▒r─▒lar─▒ sonucu zay─▒flam─▒┼č, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču da yorulmu┼čtu. 1792 Ya┼č antla┼čmas─▒ gere─čince Ruslar, G├╝rcistandan ayr─▒lm─▒┼člard─▒. Bunu f─▒rsat bile ─░ran Derbente de─čin do─ču Kafkasyay─▒ i┼čgal etti ve G├╝rcistana y├Âneldi. Ruslar G├╝rcistan d─▒┼č─▒nda ki t├╝m Kafkas ├Âtesini bo┼čaltt─▒. B├Âylece a├ž─▒kl─▒─ča kavu┼čan Rus plan─▒n hedefi, daha zay─▒f olan Kafkas ├Âtesine yerle┼čip, oradan Kafkas Da─člar─▒n─▒n kuzeyindeki topraklar─▒ k─▒skaca almakt─▒.

XIX. y├╝zy─▒lda ├çerkesyaÔÇÖdaki sosyo- k├╝lt├╝rel ve ekonomik geli┼čmeler:
├çerkesler XIX. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda Kafkasyada olduk├ža geni┼č topraklara sahiptiler. ├çerkesya topraklar─▒ Kuban nehri a─čz─▒ndan ba┼člayarak yukar─▒ya do─čru, daha sonra Kuma, Malka, Terek boyunca do─čuda Sunja ile Terek nehirlerinin kar─▒┼čt─▒─č─▒ yerde olu┼čan k├Â┼čeye; oradan bat─▒ya do─čru bir geni┼čleyip bir daralarak Kuban nehri ak─▒┼č─▒ boyunca Karadeniz k─▒y─▒s─▒na kadar uzan─▒yordu. Bu topraklarda aristokrat y├Ânetim ┼čeklinin ge├žerli oldu─ču Kabardey ├çerkesleri d─▒┼č─▒nda, Besleneyler, Temirgueyler, Meho┼člar, Mamkhe─čhler, Bjedu─člar, Natuhaylar, Yecerer─▒khuaylar, Janeler, Ademeyler diye adland─▒r─▒lan kabileler ya┼č─▒yordu. Bu toplumlarda s─▒n─▒f ve z├╝mre farklar─▒ a├ž─▒k g├Âr├╝l├╝yordu.
Bat─▒ ├çerkesya(Kuban ├Âtesi b├Âlgesi) topraklar─▒nda, demokratik diyebilece─čimiz ve halk y├Ânetiminin ge├žerli oldu─ču Abadzahler, ┼×aps─▒─člar ve Natuhuaylar─▒n bir b├Âl├╝m├╝ ya┼č─▒yordu. Bu ├çerkes kabilelerinde, XVIII. y├╝zy─▒l sonlar─▒ndan itibaren hiyerar┼čik s─▒n─▒f imtiyazlar─▒ ve sosyal de─či┼čmeler sonucu ortadan kalkm─▒┼čt─▒. Bu toplumlarda imtiyaz sahibi olan feodellere bir nevi ayan tabakas─▒ kat─▒lm─▒┼čt─▒. Bunlar zenginle┼čen Tfekoller idi ve Prensler gibi toprak, k├Âle ve serflere sahiptiler.
Ruslar─▒n ├çerkesyan─▒n Kabardey ve Osetya b├Âlgesine yerle┼čmelerinin hemen ├Âncesinde, b├Âlgede ├Ânemli i├ž sosyal olaylar ya┼čanm─▒┼čt─▒. Ps─▒j y├Âresinde bir halk ayaklanmas─▒ sonunda feodal s─▒n─▒f tasfiye edildi. P┼č─▒ ve Vorkler Ruslara s─▒─č─▒nd─▒lar. ├çerkesler kendi aralar─▒nda ├ç─▒le Ther─▒o XaseÔÇŁ(Ulusal And Meclisi) adl─▒ bir halk meclisi kurarak ortak y├Ânetim olu┼čturdular.
─░slam dini ├çerkesler aras─▒nda ayn─▒ zaman i├žinde yay─▒lmam─▒┼čt─▒r. ├çerkesler aras─▒nda M├╝sl├╝man olan ilk kabile Kabardeylerdi ama XVIII. y├╝zy─▒lda onlar─▒n bile hepsi M├╝sl├╝man de─čildi. Kabardey P┼č─▒lar─▒n─▒n hemen hepsi ─░slam dinine ge├žmesine kar┼č─▒n, Kabardey halk─▒n─▒n b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču hristiyand─▒. U┼čurma ─░mam Mansur vaazlar─▒yla ├çerkesleri ─░slam dinine d├Âd├╝rmek i├žin ├žaba g├Âsterdi
1793 y─▒l─▒nda Rus Mahkeme usulleri ve Ceza Kanunlar─▒ Kabardeye getirildi.1802 y─▒l─▒nda, Kabardey b├Âlgesinde sivil idare, ordunun elinden al─▒narak Din ─░┼čleriÔÇÖne ba─čland─▒..1807 y─▒l─▒nda da, kabardey b├Âlgesinde Dini Mahkemeler yeniden kuruldu.
M├╝sl├╝man ulema s─▒n─▒f─▒ daha olu┼čmam─▒┼čt─▒. Din adamlar─▒, say─▒ ve sosyal etki a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli bir tabaka olu┼čturamad─▒klar─▒ gibi, toplumsal g├╝ce sahip de─čillerdi. ├çerkeslerin ├žo─ču ┼čeriat kurallar─▒ndan ve ibadetlerden uzakt─▒lar. Kabileci ├Ârf ve adetleri ile Druidizm inanc─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝yorlard─▒. Hatta baz─▒ Hr─▒stiyanl─▒k unsurlar─▒n─▒ da muhafaza ediyorlard─▒.
1834 y─▒l─▒nda ├Ânce kuzey ve bat─▒ Abadzahleri bir araya gelerek, bundan b├Âyle kendi eyaletlerinde ya─čmac─▒l─▒k yapm─▒yacaklar─▒naÔÇŁ Kurultay karar─▒ al─▒p and i├žerler. Daha sonra bu andÔÇÖa g├╝ney Abadzahleri de kat─▒l─▒rlar.
1840y─▒l─▒n─▒n ikinci yar─▒s─▒ ve 1841 y─▒l─▒n─▒n k─▒┼č─▒ Da─čl─▒ ├çerkeslerin ekonomik durumunun ciddi ┼čekilde k├Ât├╝le┼čti─či bir d├Ânemdi. Rusya ile tam te┼čekk├╝ll├╝ sava┼č karar─▒ ve bu denenle tar─▒mla u─čra┼čmay─▒ b─▒rakmalar─▒ n├╝fusun yoksulla┼čmas─▒n─▒ getirdi. ─░ngiliz ve Osmanl─▒ gemilerinin ├çerkesyaya seferlerindeki azalma da ticaretin d├╝┼č├╝┼č├╝ne neden oldu. K─▒y─▒ hatt─▒ komutan─▒ Tu─čamiral L.M. SerebryakovÔÇÖun raporunda:ÔÇŁ 1840 y─▒l─▒ndaki kurakl─▒k ve k─▒t ├╝r├╝n, Da─čl─▒ ├çerkeslerin yoksullu─čunu artt─▒rm─▒┼č, a├žl─▒k t├╝m korkun├ž sonu├žlar─▒yla ├çerkeslerin b├Âlgelerine yakla┼čmaktayd─▒.ÔÇŁ
1841 y─▒l─▒ Ocak ay─▒nda d├╝zenledi─či raporunda ise ; Da─čl─▒ ├çerkesler aras─▒ndaki yiyecek azl─▒─č─▒n─▒n doru─ča ├ž─▒kaca─č─▒n─▒, ├žok fakirlerin ├žocuklar─▒n─▒ zenginlere daha ├Ânce hi├ž g├Âr├╝lmemi┼č ┼čekilde ucuza satt─▒klar─▒n─▒ ve ├╝cret olarak daha ├žok yiyecek ald─▒klar─▒n─▒ÔÇŁbelirtiyorduÔÇŽÔÇŽÔÇŽ.MB.65
Kabardey feodal toplumu ve Kuban ├Âtesi ├çerkesleri aras─▒nda, ├Âzellikle de aristokrat kesimde ─░slam dini h─▒zla yerle┼čerek XVIII. y├╝zy─▒l sonlar─▒nda art─▒k tamamlanm─▒┼čsa da, demokratik gruplarda islam─▒n yay─▒lmas─▒ s├╝re├ž olarak ge├ž kalm─▒┼č ve Rus-├çerkes sava┼č─▒n─▒n sonuna kadar devam etmi┼čtir. ─░slam dini ancak XIX. y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒nda hakim din olabilmi┼čtir. ├ľzellikle de 1840-1850 y─▒llar─▒nda ─░mam ┼×amilin,ÔÇŁ M├╝ridizmÔÇŁ i yayan vaizleri islam─▒n yay─▒lmas─▒nda ├Ânemli rol oynam─▒┼člard─▒r.

XIX. y├╝zy─▒lda ├çerkesyaÔÇÖdaki siyasal geli┼čmeler:
├çerkeslerin XIX. Y├╝zy─▒lda Rus i┼čgaline kar┼č─▒ verdikleri ├Âzg├╝rl├╝k ve ba─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝cadelesi; 1800-1829 tarihleri aras─▒nda ├çerkesyan─▒n Kabardey b├Âlgesi topraklar─▒nda, 1830-1864 tarihleri aras─▒ndaki m├╝cadele ise Kuban nehri boyu ├çerkesleri aras─▒nda s├╝rd├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu d├Ânemde(Edirne Antla┼čmas─▒ndan sonra) Rusya a├ž─▒k ┼čekilde i┼čgalci ve s├Âm├╝rgeci bir politika izlemi┼čtir.
─░ran─▒n Feth Alihan idaresinde tekrar g├╝├žlenmesi ├╝zerine, 18 Ocak 1801 de ├çar Pavel Petrovi├ž, bir menifesto ile G├╝rcistan─▒ Rusyaya ilhak etti─čini, Kral da 12 Eyl├╝l 1801de, ├çar─▒n menifestosu ile Rusyan─▒n himayesini kabul etti─čini a├ž─▒klad─▒. Suikaste u─črayan Petrovi├žin yerine Aleksandr ├çarl─▒k taht─▒na oturdu(11 Mart 1801-1825). T├╝mgeneral Knorring, 12 Eyl├╝l 1801de ikinci defa G├╝rcistan askeri valili─čine atand─▒. T├╝mgeneral Glazenop Kuzey Kafkasya Hatt─▒ Komutanl─▒─č─▒na(1802-1806) getirildi.
G├╝rc├╝ler, bir m├╝ddet sonra Rus himayesi alt─▒na girmenin a─č─▒r bir hata oldu─čunu anlam─▒┼člar ve Rusyaya kar┼č─▒ ayaklan─▒p isyan etmi┼člerdir. Fakat bir sonu├ž elde edilemedi. G├╝rcistanda Rus hakimiyetinin kurulmas─▒ ile bu memleket Ruslar─▒n ├çerkesyaya yapacaklar─▒ hareket i├žin bir ├╝s halini alm─▒┼čt─▒r. Bu durum t├╝m Kafkasya ve Kafkas da─člar─▒n─▒n g├╝ney k─▒s─▒mlar─▒n─▒n felaketini ├žabukla┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r.
Abhazlar da zorunlu olarak Ruslarla ili┼čkiye girdiler. Ruslar, Prens Kal─▒┼č Beyin yard─▒m talebi ├╝zerine 1810da Sohuma asker ├ž─▒kard─▒. Prens Sefer Beyin talebi ├╝zerine de ├çar I. Alexander Abhazyan─▒n Rusyaya ba─čland─▒─č─▒na dair bir deklarasyon imzalay─▒p yay─▒nlad─▒.
1813 y─▒l─▒nda, G├╝ney Rusya Valisi General Bucholz ve D├╝k Richelieu, ├çar Alexandere bir ├Âneride bulunurlar. Buna g├Âre t├╝m ├çerkesya denizden abluka edilecek ve ├çerkeslerin Osmanl─▒larla ticareti ├Ânlenecek, bu yollarla Ruslarla ticari ili┼čkiye ge├žmeleri sa─članacak ve sava┼č yap─▒lmadan ├çar y├Ânetimine ba─članm─▒┼č olacaklard─▒. Bu Ruslar i├žin ├žok ├Ânemliydi. Bunun i├žin Karadenizi denetimlerine almal─▒yd─▒lar.
Bu ama├žlarla, Ruslar 1830 y─▒l─▒nda Abhazlar─▒n Gagra kentini ele ge├žirdiler. 1831 y─▒l─▒nda ise, Karadeniz k─▒y─▒s─▒nda Gelincik, 1838 y─▒l─▒nda So├ži nehrinin a─čz─▒nda Novagin, Tuapse nehri a─čz─▒nda Velyamen, ┼×apsu─č nehri a─čz─▒nda da Tengin, ├çemez suyu a─čz─▒nda eski So─čucak kalesinin yerine Novorosisk kalelerini v├╝cude getirdiler. 1838 y─▒l─▒n─▒n May─▒s ay─▒nda Kuban nehri a─čz─▒ndan Mingrelistan s─▒n─▒r─▒na kadar olan Karadeniz k─▒y─▒lar─▒n─▒n bu kaleleri (Karadeniz Sahil Hatt─▒) ad─▒yla kurulan ├Âzel bir y├Ânetime ba─čland─▒.
Rusya taraf─▒ndan, ├╝lkeye kesin bir darbe vurman─▒n zaman─▒ geldi─či d├╝┼č├╝n├╝l├╝yordu. Kafkasyadaki ordunun ba┼čkomutan─▒ Prens Tsitsianov ├çerkeslere ve di─čer Kafkasl─▒lara y├Ânelik sert bir bildiri kaleme ald─▒; bu da isyana yol a├žt─▒. 1803-1807 y─▒llar─▒, Ruslar a├ž─▒s─▒ndan m├╝cadelede en zorlu y─▒llar oldu; Ruslar─▒n emirlerinde yeterli asker yoktu, ├ž├╝nk├╝ ─░ranla olan sava┼čla ve G├╝rcistanda s├╝regelen karga┼čalarla u─čra┼č─▒yorlard─▒. Rusyan─▒n bu hesap yanl─▒┼čl─▒─č─▒, Rus n├╝fuzu alt─▒nda olan ya da olmayan t├╝m boylar aras─▒nda isyanla sonu├žland─▒.
├çerkes ve ├çe├ženlerden olu┼čan askeri kuvvetler Mani├ž-Don hatt─▒n─▒ tuttular ve bu hatta hakim oldular. Karadeniz sahilindeki di─čer ├çerkes kabileleri de Anapay─▒ geri ald─▒lar. 1804 y─▒l─▒nda ├çerkesya Prensi Ruslan Bek Misostun kuvvetleri Ruslara kar┼č─▒ ayakland─▒. Ruslar ├Ânceleri m├╝dafaaya ge├žtiler. Don Kazaklar─▒ndan Karadeniz OrdusuÔÇŁ ad─▒ alt─▒nda te┼čkilat kurdular. 1807 y─▒l─▒na kadar Mani├ž-Don hatt─▒nda tutundular. ├çerkesleri bask─▒ alt─▒nda tutarak, ├çe├ženlere yard─▒mda bulunmalar─▒n─▒ engellediler.
General Glasenapp 1804-1805 y─▒llar─▒nda ├çerkesyada y├╝r├╝tt├╝─č├╝ bask─▒nlarla seksen Kabardey k├Ây├╝n├╝ yakm─▒┼čt─▒. Bu, insanlar─▒ daha da k─▒zd─▒rm─▒┼č ve sonunda 1806 y─▒l─▒nda Osetyada ayaklanma ba┼člam─▒┼čt─▒.
A├žum─▒j HilmiÔÇÖin A.A.MaksidovÔÇÖdan nakletti─čine g├Âre; Ekteki () Nolu resimde ├╝├ž renkli(sar─▒,beyaz,ye┼čil) ye┼čil zemin ├╝st├╝ndeki iki ok ve be┼č k├Â┼čeli ├╝├ž y─▒ld─▒z─▒n yer ald─▒─č─▒ bayrak, Do─ču ├çerkesyada Kabardey b├Âlgesine General Glazenap taraf─▒ndan yap─▒lan askeri seferde, Rusya ─░mparatorlu─ču askeri birliklerince Baksan nehri yak─▒nlar─▒nda yap─▒lan sava┼čta ele ge├žirilmi┼čtir.
─░syan eden Kabardey ├çerkesleri daha ├Ânce olmad─▒─č─▒ kadar sava┼č─▒yordu. ├ľd├╝n vermek istemeyen Ruslar, ayaklanmalar─▒ bast─▒rmak i├žin kan d├Âkerek halk─▒ susturmak yolunu tercih ettiler. ├ľrne─čin 1804 y─▒l─▒ndaki sava┼čta Kabardeyler iki prensle birlikte 442 ┼čehit verirken, Rus birlikleri y├╝z asker kaybettiler. 1810 y─▒l─▒nda ise, yakla┼č─▒k ikiy├╝z k├Ây y─▒k─▒lm─▒┼č; 9.085 ev yak─▒lm─▒┼č ve 111 cami imha edilmi┼č; 1.030 s─▒─č─▒r telef edilmi┼č ve 51.555 koyun al─▒konmu┼č ayr─▒ca 615 at g├Ât├╝r├╝lm├╝┼č; 6.310 Pud (1 pud=16,3 kg.) bak─▒r, 5.895 Pud bal, 1.420 ka─čn─▒ dar─▒, 280 t├╝fek, 53 z─▒rh g├Âmle─či, 85 m─▒zra ve 145 k─▒l─▒├ž ya─čmalanm─▒┼čt─▒. Kabardey k├Âyl├╝lerin b├╝t├╝n m├╝cevherlerine ve ayr─▒ca 2900 g├╝m├╝┼č Rublelerine de el konmu┼čtu.
1807-1808 y─▒llar─▒nda Astrahanda veba salg─▒n─▒ ba┼č g├Âsterdi. Hastal─▒k, k─▒sa s├╝rede Terek boyuna inmi┼č, Kabardey b├Âlgesine s─▒├žram─▒┼čt─▒. Veba, herhangi bir i┼čgalci kuvvetin yapamayaca─č─▒ kadar fazla say─▒da can alarak K├╝├ž├╝k Kabardeyi silip s├╝p├╝rd├╝. Kabardeyler vebaya ├Âzel bir s├Âzc├╝k uydurmu┼čtu. YemineÔÇŁ ├çerkeslerin ÔÇślanetÔÇÖ okuma k├╝f├╝rlerinden biri olmu┼čtu. Yemineye tutulas─▒nÔÇŁ en yayg─▒n beddua haline gelmi┼čti.
Veba vadi i├žlerinden ilerleyerek, ├çe├žen ve Osetya b├Âlgelerine do─čru yay─▒lm─▒┼čt─▒. Tehlikeyi uzakta tutmak i├žin; Besleneyi, Kemguy ve do─ču ┼×aps─▒─č b├Âlgeleri, hudutlar─▒n─▒ her t├╝rl├╝ giri┼č-├ž─▒k─▒┼ča kapatt─▒lar. Hi├žbir yabanc─▒ya, g├╝ven duymaz oldular. ─░ki y─▒ldan fazla bir s├╝re, d├╝nyaya kapal─▒ bir hayat s├╝rd├╝ler. Yemine VuzÔÇŁ ad─▒ ile ├çerkes├žede yer eden bu salg─▒n hastal─▒k, ├žok say─▒da insan─▒n ├Âl├╝m├╝ne ve Kafkasyan─▒n ├Âteki b├Âlgelerine g├Â├ž etmelerine neden oldu.
Ara┼čt─▒rmac─▒ Jale Ku┼čhan, Asetinlerin salg─▒n hastal─▒ktan korunmak i├žin, hastal─▒─ča yakalananlar yak─▒nlar─▒na bula┼čt─▒rmamak maksad─▒yla gerekli ihtiya├žlar─▒n─▒ da alarak 2.860 metre y├╝ksekli─čindeki K─▒z Da─č─▒nda bulunan ve XIV. y├╝zy─▒lda in┼ča edilmi┼č olan ZeppesÔÇŁ denilen kulelerde ├Âlene dek ya┼čad─▒klar─▒ndan s├Âz etmektedir.
Toparlanan Ruslar, bu m├╝sait durumdan istifade ederek yenide tecav├╝ze ge├žtiler; General Bolgohof komutas─▒ndaki kuvvetler, Kabardeydeki i┼člerini bitirince, ├çe├ženleri Terek nehrinin g├╝neyine att─▒lar. Oradan da Osetya b├Âlgesine sald─▒rd─▒. Ruslar di─čer taraftan Tsatbugonov kuvvetleri ile Ruslar Kafkas ├Âtesinde tam bir hakimiyyet tesis etmi┼č oldular.
1811 y─▒l─▒nda bir Kabardey heyeti ├çari├že II. Katerinan─▒n 1771 ferman─▒yla Kabardey halk─▒na sundu─ču hak ve imtiyazlara raz─▒ olduklar─▒n─▒ belirtmek ├╝zere Petersburga gitti.
1812 y─▒l─▒n─▒n Ocak ay─▒nda heyete bir ferman tebli─č edildi: buna g├Âre, h├╝k├╝metin ├Âzel tasarrufuÔÇŁnun bir i┼čareti olarak eski imtiyazlar tan─▒n─▒yor, t├╝m di─čer Kafkasl─▒lar─▒n yan─▒ s─▒ra Kabardeylere, Rusya Muhaf─▒z alaylar─▒na benzer ┼čekilde, kendi aristokratlar─▒ndan ├Âzel bir muhaf─▒z alay─▒ kurma hakk─▒ veriliyordu. Bu, ayd─▒nlanmaÔÇŁ yoluyla ├çerkesyada sonuca ula┼čmak anlam─▒na geliyordu.
XVIII. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda, Sucuk-Kale ve Anapay─▒ almak arzusuyla Kuban ├Âtesine ├Âl├╝mc├╝l seferler d├╝zelediler. Kuban─▒ ge├žen General Bibikovun seferi felaketle sonu├žland─▒. General Bibikov ve Tugay komutan─▒ Knorringin ba┼čvurduklar─▒ tek y├Ântem, bir k├Âye sald─▒rmak, yakmak, ta┼č ta┼č ├╝st├╝nde b─▒rakmamak, toplanm─▒┼č tah─▒llar─▒ imha etmek, masum insanlar─▒ ├Âld├╝rmek veya k├Âle olarak Rusyaya g├Ândermek ├╝zere esir almakt─▒, Rusyaya g├Ânderilenler zorla H─▒ristiyanla┼čt─▒r─▒l─▒yordu. H─▒ristiyanl─▒─č─▒ kabul etmek istemeyenler fiziksel i┼čkenceye maruz b─▒rk─▒l─▒yordu ve bu da Rus toprak sahiplerine ve kar─▒lar─▒na y├Ânelik cinayetlere yol a├ž─▒yordu.
1818 y─▒l─▒nda General Ermolovun geli┼čiyle birlikte bask─▒ artt─▒. Selefleri gibi, seferlerinde ayn─▒ y├Ântemi uygulad─▒. Ahmakl─▒─č─▒, gaddarl─▒─č─▒ ve esneklikten yoksunlu─ču Kafkasyadaki Rus kar┼č─▒t─▒ tavr─▒n g├╝├žlenmesine yol a├žt─▒. General Ermolov, b├Âlgesindeki Rus uyruklu olmayan herkesi yok etmeyi bir kural haline getirdi ve Kafkasyada Moskof ┼čeytan─▒ÔÇŁ olarak an─▒l─▒r oldu.
XIX. y├╝zy─▒lda koloni kurma ve n├╝fus yerle┼čtirme uygulamalar─▒ ├çerkesyan─▒n Kabardey b├Âlgesinde ba┼člat─▒ld─▒. K─▒sa s├╝rede burada bir├žok stanitsalar ve m├╝stahkem mevkiler olu┼čturuldu. Merkezi de Nal├ž─▒k idi. Malka, Bakhsan, ┼×ecem, Nal├žik, Urvan, ├çerek, Uruh akarsular─▒ boyunca s─▒ralanan m├╝stahkem hatt, Kabardeyleri, hububat ekimi i├žin elveri┼čli ovalardan ve k─▒┼č mevsiminde kulland─▒klar─▒ meralardan koparm─▒┼č oluyordu. ─░┼čgal uygulamalar─▒ Kabardeyler aras─▒nda gerek feodallerin, gerekse k├Âyl├╝ kitlelerinin protesto ve ├Âfkesine yol a├ž─▒yor, tepki yo─čunla┼č─▒yordu.
1819 y─▒l─▒nda ├çerkesyan─▒n kuzeyindeki 50.000 ki┼čilik ├çar ordusu Kazaklardan olu┼čuyordu. ├çok ge├žmeden Yermolov emrinde 75.000 ki┼čiye ├ž─▒kar─▒ld─▒. 1822 y─▒l─▒ bahar─▒nda, ├çerkeslerin General ┼×he─čuaneÔÇŁ(Delik kafal─▒ general) dedikleri General Alexis Petrovi├ž Yermolovun komutas─▒ndaki kuvvetler Bat─▒ ├çerkesyada durduruldu.
1822 y─▒l─▒nda General Manca Vlassov ├çerkeslere ani bask─▒n d├╝zenler. Ganimet d─▒┼č─▒nda ├çerkes liderlerden Kalabatikonu k─▒z─▒n─▒ da tutsak eder. ├çerkes liderlerden Prens Mansur Generalle yapt─▒─č─▒ g├Âr├╝┼čme sonunda; ├çerkes sava┼č esirlerini geri verir, ├Âl├╝ ve yaral─▒lar i├žin tazminat ├Âder, gaspetti─či mallar─▒ da iade eder.
Yermolovun Kabardey b├Âlgesine ba┼člatt─▒─č─▒ harekat ve ac─▒mas─▒z cezaland─▒rma ak─▒nlar─▒ 1825 y─▒l─▒na dek s├╝rd├╝. Yermolov, General Velyaminov ve Lazarot komutas─▒ndaki kuvvetlerle, t├╝m Kabardey b├Âlgesini yak─▒p y─▒karak da─č─▒tt─▒ ve tamamen virane bir hale getirdi.
A├žum─▒j Hilminin A.S. GriboyedovÔÇÖdan nakletti─čine g├Âre; Ekteki () Nolu resimdeRusya ─░mparatorlu─čunca son Kabardey Valisi(1809-1822) olarak tan─▒nan Ku┼čuk Janhot(1758-1830) ve Rus hakimiyetini tan─▒mayan o─člu Ku┼čuk CambulatÔÇÖCambotÔÇÖ(?- 1825) ve ona ba─čl─▒ birliklerle Bat─▒ ├çerkesya ve Do─ču ├çerkesyada Rusya ─░mparatorlu─ču hakimiyetine kar┼č─▒ sava┼čanlar─▒n Kabardey b├Âlgesini temsil eden bayrak ├╝zerinde iki ok ile(Baksan, Ka┼čkatov ve K├╝├ž├╝k Kabardey B├Âlgesini) temsil etmek ├╝zere alt─▒n iplikle i┼členmi┼č be┼č k├Â┼čeli ├╝├ž sar─▒ y─▒ld─▒z yer al─▒r. Bu bayrak a.p.Yermalov taraf─▒ndan ganimet olarak Rus ordusunca ele ge├žirilmi┼čtir.
XIX. y├╝zy─▒l─▒n ilk ├žeyre─činde Karadenizn ├çerkesya sahiline 1818, 1823 ve 1824 y─▒llar─▒nda ├╝├ž seyahat ger├žekle┼čtiren Frans─▒z ┼×├Âvalye Taitbout De Marignyin ├çerkesya SeyahatnamesiÔÇŁ adl─▒ eserinde yazar─▒n ├žizdi─či ├çerkesya sahillerini g├Âsteren haritada ├çerkes bayra─č─▒ yer almakta olup, ├╝zerinde sekiz y─▒ld─▒z ve ├╝├ž ok yerle┼čtirilmi┼čtir. Demek ki XIX. Y├╝zy─▒l ba┼č─▒nda Bat─▒ ├çerkeslerinin kulland─▒─č─▒ bayrak bu idi.
General A.P. Yermalov, General Velyaminov ve Lazarot komutas─▒ndaki Rus ordusunun─░┼čgal harekat─▒, Kabardey halk─▒n─▒n soyk─▒r─▒m─▒na d├Ân├╝┼čt├╝. Prensler yan─▒nda, y├╝zlerce insan ┼čehid edildi. ├çerkeslerin bir k─▒sm─▒ da─člara, ekseriyeti de Kuban(Ps─▒j) ├Âtesine ta┼č─▒narak di─čer ├çerkeslerle birlikte direnmeye ba┼člad─▒lar. ├çerkesler Prenslerinin y├Ânetiminde bug├╝nk├╝ Kara├žay-├çerkeskÔÇŁ s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde yer alan b├Âlgelere yerle┼čmi┼člerdir. HacretlerÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lan bu Kabardeyler b├Âlgede 67 k├Ây kurmu┼člard─▒r. Kabardeylerin n├╝fusu sava┼č ve hastal─▒k y├╝z├╝nden korkun├ž boyutlara kadar azalm─▒┼č, n├╝fusun sadece be┼čtebiri kalm─▒┼čt─▒.
B├Âylece Kabardey b├Âlgesi, n├╝fusunun ├žok b├╝y├╝k ├žo─čunlu─čunu kaybetti─či gibi, i┼čgal alt─▒na ge├žmi┼č oldu. Ruslar, ayr─▒ca Kafkas da─člar─▒n─▒n kuzey b├Âlgesinin belkemi─čini k─▒rarak do─ču ile bat─▒daki direni┼čleri b├Âlm├╝┼č oldular. Kabardey b├Âlgesinin elden ├ž─▒k─▒┼č─▒ m├╝cadelenin b├╝t├╝nl├╝─č├╝n├╝ yok etmi┼čti. B├Âylece Rus emperyalizmi, amac─▒n─▒n ilk b├Âl├╝m├╝n├╝ ger├žekle┼čtirmi┼č oldu.
1823 y─▒l─▒nda, ├çarl─▒k y├Ânetimince Terek y├Âresinin istilas─▒ tamamlan─▒r. Bu b├Âlgenin bir b├Âl├╝m├╝ Nal├ž─▒k, di─čer b├Âl├╝m├╝ Vladikafkas(Ordjonikidze) idare merkezlerine ba─član─▒r. B├Âylece Kabardey ├çerkesleri ikiye b├Âl├╝nerek iki ayr─▒ yerden y├Ânetilmeye ba┼član─▒r. Bunun ├╝zerine, 1824 y─▒l─▒nda ├çerkes kabile ba┼čkanlar─▒n─▒n ├žo─ču Osmanl─▒ Sultan─▒na siyasi y├Ânden ba─čl─▒l─▒klar─▒n─▒ bildirirler.
1825 y─▒l─▒nda, Anapa muhaf─▒z─▒ Hac─▒ Hasan Pa┼čan─▒n, ─░stanbuldan 130 k├╝rk ve t├╝fek d─▒┼č─▒nda, ├çerkes halk─▒n─▒n derhal silahland─▒r─▒lmas─▒ÔÇŁ iste─či Sultan taraf─▒ndan reddedilir. Ayn─▒ y─▒lda, Kabardeyden ge├žecek olan yeni askeri yolun yap─▒lmas─▒n─▒ istemeyen ├çerkesler de ayaklan─▒r.
Bat─▒dan do─čuya b├╝t├╝n Kabardey ├╝lkesi boyunca yeni kale ve istihkamlar ile Rus birlikleri, Kabardeylerle di─čer ├çerkeslerin irtibat─▒n─▒ kesmi┼člerdi. B├Âylece Kabardey topraklar─▒ Rusya s├Âm├╝rgeci rejime ba─čland─▒ ve ├Âzg├╝rl├╝k m├╝cadelesinin merkezi Kuban ├Âtesine ge├žti.
Kuban ├Âtesindeki ├çerkeslere ait topraklarda koloni kurma ve i┼čgaller XIX. y├╝zy─▒lÔÇÖ─▒n 20ÔÇÖl─▒ y─▒llar─▒nda ba┼člam─▒┼čt─▒. 1825 y─▒l─▒nda, ─░van Aeksandrovi├ž Velyaminovun ├Ânerdi─či plana g├Âre, ├çar ordusunun d├╝zenledi─či askeri seferler sonucu bir├žok da─č k├Ây├╝ y─▒k─▒ma u─črat─▒lm─▒┼č ve buralarda ├žok say─▒da istihkam ve askeri tesisler kurulmu┼čtur. Velyaminov, ├çerkesler aras─▒nda k─▒z─▒l veya alt─▒n sar─▒s─▒ anlam─▒na gelen PlijerÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ ile General Plijer diye ├╝n salm─▒┼čt─▒.
Kabardey Prens ve Soylular─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ Rusya y├Ânetiminden yana olup, ona hizmet ediyorlard─▒ ve ├çerkeslerin ├Âzg├╝rl├╝k m├╝cadelesine ihanet i├žindeydiler. Rusya y├Ânetimi, kendisine sad─▒k olan Prens ve k├Âyl├╝leri ├Âd├╝llendiriyor, m├╝lk ve servet sahibi yap─▒yor, g├Ârev ve haklar veriyordu.
1825 y─▒l─▒ i├žinde ├Âlen ├çar I. Aleksandr─▒n yerine I. Nikola ge├žmi┼čti. 1826da Osmanl─▒larla imzalanan Akkerman antla┼čmas─▒ sayesinde Rus gemilerine b├╝t├╝n Osmanl─▒ limanlar─▒nda serbest├že ticaret yapmak hakk─▒n─▒ elde etti. Rus donanmas─▒, 1827 y─▒l─▒nda Navarinde Osmanl─▒-M─▒s─▒r m├╝┼čterek donanmas─▒n─▒ gafil avlay─▒p imha etti.
1827 y─▒l─▒nda Kabardey P┼č─▒leri ├çar I. Nikolaya dilek├že ile ba┼čvurarak a┼ča─č─▒da a├ž─▒klanan isteklerini bildirirler:
1-Osetlerin(Asetinlerin) yeniden kendi y├Ânetimlerine verilmesi.
2-├çar IV. ─░van ile daha ├Ânce yap─▒lan antla┼čma ├žer├ževesinde, Rus aristokratlar─▒na tan─▒nan haklar─▒n kendilerine de tan─▒nmas─▒.
├çar, yerli feodallere Rus as─▒lzadelerinin sahip olduklar─▒ haklar─▒, k├Âyl├╝lerin sert tepki g├Âstermelerinden ve ayaklanmalar─▒ndan ├žekindi─či i├žin, Kabardey Prenslerinin bu isteklerini reddeder. Ayn─▒ y─▒l i├žinde General Men├žikovun kuvvetleri isyan eden 1700 ├çerkes sava┼č├ž─▒s─▒n─▒ Ps─▒j(Kuban) batakl─▒klar─▒nda bo─čdurur.
Rus Generali Emanuel, 20 Ekim 1828 y─▒l─▒nda Kara├žaya hususi bir sefer d├╝zenledi. Sava┼č sonunda Kara├žay fethedildi. 21 Ekimde Kara├žay temsilcileri Rusyaya itaat antla┼čmas─▒n─▒ imzalamak zorunda kalm─▒┼člard─▒r. B├Âylece Kara├žay ve Malkar─▒n Rusyaya ilhak s├╝reci tamamlanm─▒┼čt─▒r.
Ruslar, 1827 y─▒l─▒nda Navarinde Osmanl─▒-M─▒s─▒r donanmas─▒n─▒ gafil avlay─▒p imha ettikten sonra, 1828 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ Devletine harp ilan etti. Osmanl─▒lar, Kafkasya ve Balkan cephelerinde s├╝rd├╝r├╝len sava┼člarda ma─člup oldular.
1829 y─▒l─▒nda Osmanl─▒lar Bat─▒ Kafkasyan─▒n kendilerine ait oldu─čunu iddia ediyorlard─▒. Bu tarihte General Men┼čikof Anapa kalesini ku┼čatm─▒┼čt─▒r. Scaffi ise ├çerkeslerin bar─▒┼č├ž─▒ yollarla kendiliklerinden Ruslar─▒n taraf─▒na ge├žeceklerini, bu nedenle her t├╝rl├╝ zorlaman─▒n hatal─▒ olaca─č─▒n─▒ savunur. Men┼čikof ise 5.000 ├çerkesin Osmanl─▒lar ile birlikte ├žal─▒┼čt─▒─č─▒n─▒ iddia ederek kale ku┼čatmas─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝r. Ve kaleyi zapeder. Anapa kalesi 12 Haziran 1828 tarihinde kesin olarak Ruslar─▒n eline ge├žtikten sonra, 1829 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ ve Rus devletleri aras─▒nda imzalanan Edirne Antla┼čmas─▒ ile Kuban- Bz─▒b nehri(Pitsunda) aras─▒ndaki ├çerkesyan─▒n Karadeniz k─▒y─▒lar─▒n─▒n denetimi Ruslara b─▒rak─▒ld─▒.
1763-1830 y─▒llar─▒ aras─▒nda ├çerkesya d├Ârt defa Rusya-Osmanl─▒ sava┼člar─▒n─▒n kanl─▒ harekat ve muharebelerine sahne olmu┼čtu. Bu s├╝re i├žinde ├çerkesler Taman Yar─▒madas─▒n─▒n tamamen d─▒┼č─▒na at─▒ld─▒lar. Do─ču ├çerkesya yani Kabardey topraklar─▒n─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ sona erdi ve ├╝lke n├╝fusu 300.000ÔÇÖden 30.000ÔÇÖe d├╝┼čt├╝. Bu s├╝re i├žinde ├çar ordular─▒ ├çerkesyan─▒n sivil halk─▒na kar┼č─▒ ac─▒mas─▒z ceza operasyonlar─▒ ve k─▒y─▒m seferleri d├╝zenlemi┼čtir.
A. Canbek HavjokoÔÇÖya g├Âre; 1827 y─▒l─▒nda Ruslar taraf─▒ndan ku┼čatma alt─▒na al─▒nan Anapa Kalesinde Osmanl─▒ bayra─č─▒ yan─▒nda ├çerkeslerin 12 y─▒ld─▒zl─▒ ye┼čil bayra─č─▒n─▒n da dalgaland─▒─č─▒ndan s├Âz eder. Asl─▒nda Bat─▒ Kafkasyada 1807 y─▒l─▒nda Kalabatuko ┼×upagua taraf─▒ndan ba┼člat─▒lan te┼čkilat esas tutularak,1822 y─▒l─▒nda t├╝m ├çerkes kabilelerinin kat─▒ld─▒─č─▒ Xauo-XasÔÇŁ ad─▒ndaki Ulusal Birlik MeclisiÔÇŁ kuruldu. Bu meclis, ├çerkes topraklar─▒nda ┼čeriat h├╝k├╝mlerinin uygulanmas─▒ karar─▒ al─▒nd─▒. Fakat uzun ├Âm├╝rl├╝ olmad─▒, da─č─▒ld─▒. 1827 y─▒l─▒nda ├çerkesler aras─▒nda birlik olmad─▒─č─▒ndan, bu tarihte Anapada 12 y─▒ld─▒zl─▒ ve ye┼čil bayra─č─▒n dalgalanmad─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r.
Scaffi daha sonra 3.000 ├çerkesi imha etti─či, 1.700 ├çerkesi ise Ps─▒ja s├╝rerek bo─čdurttu─ču su├žlamalar─▒ ile General Men┼čikof aleyhine mahkemeye ba┼čvurur. Ancak mahkeme Scaffiyi tutuklar. Scaffi ya┼čam─▒n─▒ zor kurtar─▒r. ─░ngiltere ise Anapan─▒n Ruslarca zaptedildi─čini protesto ederek ticaret gemisini g├Ânderir.
Rusya ve Bat─▒ ├çerkesya aras─▒ndaki sava┼č, 14 Eyl├╝l 1829 tarihinde Sultan II. Mahmud ile ├çar I. Nikola taraf─▒ndan imzalanan EdirneAantla┼čmas─▒n─▒n ard─▒ndan resmi bir nitelik kazand─▒. Ba─č─▒ms─▒z bir ├╝lke olan ├çerkesya Osmanl─▒ Devleti ile Rusya aras─▒nda elden ele ge├žiyordu. Osmanl─▒ Devleti, ├çerkesya ├╝st├╝ndeki y├╝ce hakimiyetiÔÇŁ ni bir kalemde Rusyaya terk ediyordu. Hem de b├Âlgede m├╝lkiyet hakk─▒ ya da tarihsel, ahlaki veya fiilen herhangi bir hakk─▒ olmamas─▒na ra─čmenÔÇŽ
Antla┼čman─▒n 4. Maddesi, Karadenizin Kuban a─čz─▒ndan St. Nicholos liman─▒na kadar b├╝t├╝n sahil ┼čeridi daima Rus ─░mparatorlu─čunun idaresi alt─▒nda kal─▒rÔÇŁ diye yazmaktad─▒r. 1834 Petersburg S├Âzle┼čmesi antla┼čman─▒n bu maddesini onaylam─▒┼č ve tan─▒mlam─▒┼čt─▒r. Buna istinaden Ruslar, AnapaÔÇÖdan Batuma kadar Kafkas sahillerinin kendilerine devredilmesini temin etmi┼člerdi.
─░ngilizler, Osmanl─▒lar─▒n yapt─▒─č─▒ bu antla┼čmalar─▒ kabul etmiyorlar ve ├çerkesleri ba─č─▒ms─▒z bir ulus olarak tan─▒yorlard─▒.
Ruslar bu h├╝km├╝ tatbik mevkiine koymak i├žin, 1829 y─▒l─▒ndan itibaren kuvvet ve gayretlerinin siklet merkezini Kuban b├Âlgesine toplam─▒┼člar ve ayn─▒ zamanda Kuban─▒n orta k─▒sm─▒na tesad├╝f eden Bjedu─č, Kerekeney, Atokur, Demuguvey, Meho┼č eyaletleri ile bir sald─▒rmazl─▒k pakt─▒ akdetmek i├žin sarfettikleri te┼čebb├╝slerden bir sonu├ž al─▒nam─▒yordu. ├ç├╝nk├╝ ├çerkesler ve di─čer Kafkasl─▒lar birÔÇŁ Misak─▒ Milli teahh├╝d├╝ etraf─▒nda toplanm─▒┼člar ve b├╝t├╝n kuvvetlerini Karadeniz sahillerinde ve Kuban nehri zaviyesinde toplam─▒┼člard─▒.
1822 y─▒l─▒nda kurulan Ulusal Birlik uzun ├Âm├╝rl├╝ olmad─▒ ve da─č─▒ld─▒. Bundan sonraki giri┼čim Jile Tharua Xase(B├╝y├╝k ├ľzg├╝rl├╝k Meclisi)nin kuruldu─ču 1830 y─▒l─▒n─▒n ba┼č─▒nda yap─▒ld─▒. Bu tarihte ├çerkesya y├Ânetim a├ž─▒s─▒ndan 12 Eyalete(b├Âlgeye) ayr─▒lm─▒┼čt─▒. 12 Eyaletin 300 ki┼čiye ula┼čan temsilcileri ile te┼čekk├╝l eden B├╝y├╝k ├ľzg├╝r Meclisinin karar─▒ ile meydana getirilen ve zemini koyu ye┼čil renkte olan ve 12 Eyaleti temsil eden ├çerkes Milli bayra─č─▒n─▒n ├╝zerinde 12 sar─▒ y─▒ld─▒z ve ├╝├ž ok bulunmaktad─▒r. ├çerkes kabileleri, bu tarihten itibaren Ruslara kar┼č─▒ ba┼čar─▒l─▒ olabilmenin bu Milli ├çerkes Bayra─č─▒n─▒n etraf─▒nda, Ulusal ├çerkes Birli─činin kesinlikle kurulmas─▒n─▒n gerekti─čine inanmaya ba┼člarlar.
├çerkes halk─▒, ne pahas─▒na olursa olsun ├çerkesyan─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ korumaya kararl─▒yd─▒. Ne var ki kar┼č─▒ taraf olarak Rusya ├çarl─▒k rejiminin hedefi ise sadece s─▒radaki bir ├╝lkeyi i┼čgal etmek de─čil, Kuzeybat─▒ Kafkasyan─▒n etnik haritas─▒n─▒ tamamen de─či┼čtirmek, ├çerkeslerin ├žo─čunu ezeli topraklar─▒ndan s├╝rmek ve bu arazilere Rus kolonicileri iskan etmekti. Dolay─▒s─▒yla bu sava┼č, ├çerkesler i├žin ├Âl├╝m kal─▒m meselesi haline geliyordu ve Rusya daha ilk ba┼čta ├çerkesyan─▒n ad─▒n─▒ Zakubanskiy Kray(Kuban ├Âtesi B├Âlgesi) olarak de─či┼čtirdi.
├çarl─▒k rejiminin bu sava┼čta kulland─▒─č─▒ y├Ântem, ├çerkesleri abluka alt─▒na almak ve ya┼čam kaynaklar─▒n─▒ yok etmekti. Bu y├Ântemde; ├Âncelikle t├╝ccarlar─▒n ├çerkeslerle ticaretini engellemek s├╝retiyle onlar i├žin elzem olan tuz, silah ve gerekli malzemenin teminine mani olmakt─▒. Bunun i├žin ticaret gemilerinin ├çerkesya k─▒y─▒lar─▒na yana┼čabilecekleri noktalarda k├╝├ž├╝k kale ve m├╝stahkem mevkiler tesis etmektir.
Ard─▒ndan KubanÔÇÖdan hareketle ├çerkesya topraklar─▒na her y─▒l yap─▒lacak ani ak─▒nlarla ├çerkeslerin hububat stoklar─▒n─▒ yok etmek, ekin ve tarlalar─▒n─▒ ├ži─čneyerek onlar─▒ otlar─▒n yetersiz oldu─ču y├╝ksek da─člara do─čru s├╝rmek ve kendilerinden kopar─▒lan arazilere Rus-Kazak yerle┼čimlerini kurmak s├╝retiyle ├çerkesleri peri┼čan bir hale getirmektir.
1830 y─▒l─▒nda ├çerkesyada ├Ânemli geli┼čmeler ya┼čan─▒r: Sefer Bey ├çerkesyada ─░ngiliz silah yard─▒m─▒n─▒ bekler, fakat bu yard─▒m hi├žbir zaman ger├žekle┼čmez. Ruslar Paris Kongresi sayesinde, Karadenizde iki gemi bulundurma yetkisini,├çerkesya k─▒y─▒lar─▒n─▒ yeterince kontrol edememeÔÇŁ gerek├žesi ile on gemiye ├ž─▒kart─▒r. Osmanl─▒lar ├çerkesyaya 15 top, 300 f─▒├ž─▒ barut, 4 top├žu subay─▒ yard─▒m─▒nda bulunur. G├Ânderilen toplar eski, hantal, yedek par├žas─▒z, barut f─▒├ž─▒lar─▒ ise yar─▒m g├Ânderilmi┼čtir.
Theophil Lapinski bu yard─▒mdan tipik T├╝rk yard─▒m─▒ÔÇŁ tabirini kullanarak s├Âz eder. Wagnere g├Âre bu y─▒llarda ├çerkesler sava┼č i├žin belirledikleri liderler; Chuj Beg, Cumbulat, Mensur, A. Jibge, ┼×amuz ve Hasan Beydir.
├çar Nikola, Edirne antla┼čmas─▒ndan hemen sonra ├çerkesyaya sava┼č ilan eder, General Paskevi├ži ├çerkesyay─▒ fethetmek ├╝zere g├Ânderir. ├ťst├╝n askeri g├╝├ž ve sava┼č malzemesine ra─čmen ba┼čar─▒ sa─člayamaz. Paskevi├žte g├Ârevinden al─▒n─▒r.
├çerkes Halk Kurtulu┼č Ordusu m├╝cadelesini 1830 larda iyice yo─čunla┼čt─▒rd─▒. Kuban b├Âlgesi komutanl─▒─č─▒na atanan General Zasse(Zas), Labe, Kuban ve Varpta be┼č yeni kale kurmak i├žin yola ├ž─▒kar. Fakat ├çerkesler derhal toparlad─▒klar─▒ kuvvetlerle Rus askeri mevzilerine sald─▒rarak ba┼čar─▒ elde ederler.
1830 y─▒l─▒n─▒n yaz aylar─▒nda, General Emmanuel taraf─▒ndan Kubanda in┼ča edilen Georgievskoye, Afonskoye ve Aleksievskoye kalelerine yap─▒lan sald─▒r─▒larda, ┼×aps─▒─člar, Natuhaylar ve Abzehlerin yard─▒m ├ža─čr─▒lar─▒na olumlu yan─▒t veren Vub─▒hlar, beraberce bu kalelere sald─▒rd─▒lar.
1831 ile 1836 y─▒llar─▒ aras─▒nda Rus Genel Komutanl─▒─č─▒ Karadeniz k─▒y─▒s─▒nda ├Ânemli bir harekat yapm─▒yarak sadece ├çerkesya sahilindeki Anapa ve GelencikÔÇÖi savunmakla yetindi.
1831 y─▒l─▒n─▒n yaz─▒nda k├╝├ž├╝k bir ├çerkes ├žiftli─či olan KutlitzeÔÇŁ ├çar askerlerince i┼čgal edilerek yak─▒l─▒r. 1832 y─▒l─▒nda Sucuk-Kale Rusla taraf─▒ndan topa tutularak y─▒k─▒l─▒r. Ayn─▒ y─▒l─▒n A─čustos ay─▒nda Tzimisse suyu kenar─▒nda 50 evlik bir ├çerkes k├Ây├╝ yak─▒l─▒r. Bu k├Ây ├çerkeslerin ticaret kap─▒s─▒ idi. Tuz ve barut kar┼č─▒l─▒─č─▒nda yerli mallar─▒n─▒ ve esirlerini burada takas ediyorlard─▒.
1833 y─▒l─▒nda General Bergmann komutas─▒ndaki 5.000 asker, 15 yelkenli ile gelerek Sucuk-Kaleyi ele ge├žirir. Bu harekette 16 Osmanl─▒ gemisi yak─▒lm─▒┼č ve 7 depo da havaya u├žurulmu┼čtur. Rus askerlerinin k─▒┼č erzak─▒ i├žin, Ayn─▒ y─▒l─▒n 23 Haziranda Sucuk-Kaleye 7-8 Km uzakl─▒ktaki Atzesbohoya sald─▒ran Rus askerleri ba┼čar─▒s─▒z bir sald─▒r─▒da bulunurlar, fakat ├çerkeslerin direnmeleri sonunda geri ├žekilirler. Ayni ┼čekilde 26 Haziranda Mezippeye de sald─▒r─▒da bulunurlar, fakat ba┼čar─▒l─▒ olamazlar.
1834 y─▒l─▒nda Ruslar─▒n yeni kurduklar─▒ Ab─▒n m├╝stahkem mevkiine 14.000 askerin koruyuculu─čunda kumanya g├Ât├╝r├╝l├╝rken, ├çerkes Aslan─▒ ├╝nvan─▒n─▒ alan ┼×aps─▒─č kahraman─▒ Hac─▒ Guzbek komutas─▒ndaki 1.700 ki┼čiden olu┼čan ├çerkes Birli─či, ormanda pusu kurar. ┼×aps─▒─člar t├╝fek ate┼či ile sald─▒r─▒ya ge├žilmesini isterler. Mensur(?) ise kama ve k─▒l─▒├žlarla sald─▒r─▒ yap─▒lmas─▒n─▒ ister. ├ľnerisi b├╝y├╝k ├žo─čunlukla kabul edilir. Bu ├Âneriyi kabul etmeyen 150 ┼×aps─▒─č sava┼č├ž─▒, ba┼člar─▒nda Chuj Beg olmak ├╝zere cepheden ├žekilir. Geriye kan ├çerkesler kama ve k─▒l─▒├žlarla sald─▒r─▒ya ge├žerler. Konvoydaki 7 cephane arabas─▒ ele ge├žirilir. 14.000 ki┼čilik Rus ordusu feci yenilgiye u─črat─▒ld─▒. Bunun ├╝zerine Ruslar, ┼čimdiye kadar kazanm─▒┼č olduklar─▒ yerlerde iktifa ederek, ba┼člad─▒klar─▒ harekat─▒ durdurmu┼člard─▒r.
1834 y─▒l─▒nda ├çerkesya Kurtulu┼č Ordusunun Abadzakh ve Ub─▒h kuvvetleri Abhazyan─▒n Ako(Sohumkale) d─▒┼č─▒ndaki yerlerini kurtard─▒lar. Ayn─▒ y─▒l i├žinde,├çerkesya Aslan─▒ diye ├╝nlenen ┼×aps─▒─č kahraman─▒ Hac─▒ Guzbek komutas─▒ndaki 1.700 ├çerkes s├╝varisi taraf─▒ndan Ab─▒n b├Âlgesinde 14.000 ki┼čilik bir Rus ordusunu feci bir yenilgiye u─črat─▒ld─▒.
1834-1836 y─▒llar─▒nd Rus birlikleri Gelencik m├╝stahkem Hatt─▒n─▒n temelini att─▒lar. Abinsk ve Nikolayevsk kaleleri, Kuban ile k─▒y─▒ aras─▒nda yeterince sa─člam irtibat sa─čl─▒yordu. Fakat Natukhay y├Âresini ele ge├žirmek ve ├çerkesyan─▒n kalan─▒ndan koparmak i├žin ordunun g├╝c├╝ yetmiyordu. Ard─▒ arkas─▒ kesilmeyen Rus sald─▒r─▒lar─▒ kar┼č─▒s─▒nda ├žaresiz kalan ├çerkesler, birlik ve beraberlik sa─člamak i├žin 1830 y─▒l─▒ndan itibaren ├çerkes meclislerinin y─▒ll─▒k olarak d├╝zenlenmesini kararla┼čt─▒lar.
1834 y─▒l─▒nda ├çar y├Ânetiminin ├çerkesyay─▒ zaptetme plan─▒na g├Âre; Kuban k─▒y─▒s─▒ndaki Olginski ile JelentzÔÇÖikÔÇÖi karadan ba─člamak ve yolu Abhazyaya uzatmak ama├žlan─▒yordu. Bu ama├žla Baron Von Rossen komutas─▒ndaki kuvvetlerden ├Âzel bir birlik olu┼čturup, bu birli─čin ba┼č─▒na General Villiaminoff getirilir. Bu birli─čin g├Ârevi, JelentzÔÇÖikÔÇÖe yerle┼čerek ├çerkesyan─▒n d─▒┼č d├╝nya ile ili┼čkisini kesmek idi.
General Rus birli─čini Nisan ay─▒nda tehlikeli ┼×hadotops ├╝zerinden JelentzÔÇÖikÔÇÖe ula┼čt─▒r─▒r. ├çerkesler zorunlu olarak da─člara ├žekilirler. Ruslar taraf─▒ndan, ileride gerekti─činde en k─▒sa ve h─▒zl─▒ bir ┼čekilde asker sevkiyat─▒ yap─▒labilece─či gibi, Osmanl─▒lar─▒n ├çerkeslerle olan ili┼čkileri de kontrol alt─▒na al─▒nabilecekti.
─░ngiltereÔÇÖnin ├çerkesler ve KafkasyaÔÇÖya ilgi duymas─▒, 1830 lu y─▒llarda ba┼člam─▒┼čt─▒r. O s─▒rada, ─░stanbulda el├ži olarak bulunan Lord Ponsonby(John Ponsonby-1832-1837) ve enerjik yap─▒l─▒ katibi Davit Urkhart(1831-1837), ─░ngiliz Devlet Adamlar─▒n─▒n dikkatini ├çerkesler ve Kafkasya ├╝zerine ├žekmi┼člerdir.
A. ÔÇô H. KasumovÔÇÖun ├çerkes Soyk─▒r─▒m─▒ÔÇŁ adl─▒ eserinde, bir ajan olan Davit Urkhart, ─░ngiltere Hariciye Bakan─▒ Lord Palmerston(Henry John Temple-1830-1855) taraf─▒ndan t├╝ccar kimli─či ile ve di─čer ajanlar─▒ ke┼čif amac─▒yla 1833 y─▒l─▒ A─čustos ay─▒nda ├çerkesyaya g├Ânderildi─či belirtilmektedir.
Di─čer t├╝m belgelere g├Âre, Davit UrkhartÔÇÖ─▒n talebi ve Lord Ponsonbyin yaz─▒l─▒ onay─▒ ile1834 y─▒l─▒ Haziran ay─▒nda Kaptan Y├╝zba┼č─▒ Lyon idaresindeki bir yelkenliyle yola ├ž─▒kt─▒. Tsemez(Novorossiysk) sahilinde karaya ├ž─▒kt─▒. Hi├ž tahmin etmedi─či ┼čekilde, b├╝y├╝k bir ilgiyle kar┼č─▒land─▒. Geleneklerin ┼čekillendirdi─či ├çerkes terbiye ve disiplinini, halk─▒n misafirperverli─čini yerinde g├Âr├╝p tan─▒d─▒.
├çerkes liderler, Urkhart─▒n s─▒radan biri olmad─▒─č─▒n─▒ anlam─▒┼člard─▒. Ona gerekli olan bilgileri sunmak i├žin, Tuaps civar─▒nda Aguy vadisinde ├çerkes liderleri taraf─▒ndan b├╝y├╝k bir toplant─▒ d├╝zenlendi. ─░├žinde bulunduklar─▒ durumu izah ettiler Rusyan─▒n hi├žbir hakk─▒ olmad─▒─č─▒ halde, binlerce y─▒ll─▒k vatanlar─▒n─▒ i┼čgal etmeye kalkt─▒─č─▒n─▒, bunu ├Ânlemek i├žin say─▒s─▒z ┼čehit verdiklerini anlatt─▒lar. Urkhart toplant─▒da ├Âzetle ┼čunlar─▒ s├Âyledi:
Rusya ile m├╝cadelenizde, her ┼čeyden ├Ânce kendi g├╝c├╝n├╝ze g├╝veniniz. Ancak, g├Ârd├╝m ki, birlik i├žinde de─čilsiniz. Ba┼čar─▒ i├žin birle┼čmelisiniz. Hepiniz, tek merkezden emir ve kumanda almal─▒s─▒n─▒z!ÔÇŁ
D.Urkhart, 1834 Temmuz/A─čustosÔÇÖda Natuchac Eyaletini P┼čadÔÇÖa kadar ev ev dola┼čarak, halk─▒ Ruslarla ili┼či kurmamalar─▒ i├žin uyard─▒. Yapt─▒─č─▒ toplant─▒larda herkese And i├žmesini ├Ânerir. And─▒n metni:
Yemin eden ben, vatan─▒ma sad─▒k kalaca─č─▒m, d├╝┼čman─▒m olan Ruslarla al─▒┼č-veri┼č ve daha ba┼čka ili┼čkiler kurmayaca─č─▒m. Ruslarla ili┼čkiler kuranlar─▒n isimlerini derhal bildirece─čim. Onlar─▒n cezaland─▒r─▒lmalar─▒na yard─▒m edece─čim. Kendi kabile ve halk─▒m i├žinde, bundan b├Âyle ya─čmac─▒l─▒k yapmayaca─č─▒m. Yapanlar─▒ a├ž─▒klayaca─č─▒m, onlar─▒n cezaland─▒r─▒lmalar─▒ i├žin bilfiil ├žal─▒┼čaca─č─▒m. Daha ├Ânce yapm─▒┼č oldu─čum bu t├╝r yanl─▒┼č hareketleri a├ž─▒k├ža s├Âyleyece─čim ve bundan sonra yapmayaca─č─▒ma s├Âz veriyorumÔÇŽÔÇŁ
1834/ 11 Eyl├╝lÔÇÖde, ─░stnbuldaki ─░ngiliz B├╝y├╝kel├žisi Lord Ponsonbynin, kendisini ziyaret eden ├çerkes temsilcilerinden, bir ba─č─▒ms─▒zl─▒k komitesinin haz─▒rlanarak d├╝nyaya ilan edilmesini talep eder. Haz─▒rlanan komite ve bildirisi The Portofolio dergisinde yay─▒nlan─▒r.
D. Urkhart ─░stanbula d├Ând├╝─č├╝nde, g├Âzlemlerini bir rapor halinde, El├žiye sundu. Rusya gibi b├╝y├╝k bir devlete kar┼č─▒, ba┼čar─▒yla ba─č─▒ms─▒zl─▒k sava┼č─▒ veren ├çerkeslerin desteklenmesini istedi.
Urkhart, azmi ve fikirleri bilenmi┼č olarak ─░ngiltereye d├Ând├╝. The Portflolio isminde ─░ngilizce-Frans─▒zca bir dergi ├ž─▒karmaya ba┼člad─▒. Hariciye Bakan─▒ Lord Palmerstonu hedef alan, yaz─▒lar yazd─▒. Hariciye Bakan─▒n─▒, ─░ngilterenin ger├žek ├ž─▒karlar─▒n─▒ bilmeyen zay─▒f milletleri ezen ve Rusya ile i┼čbirli─či i├žinde olan biri olarak su├žlad─▒. Bu arada, ─░ngilterenin bir├žok yerinde, Kuzey Kafkasyal─▒lara Yard─▒mÔÇŁ dernekleri kurdu. Kuzey Kafkasyal─▒lar(├çerkesler) i├žin faydal─▒ olacak her yolu deniyordu.
─░ngilterenin ├çerkesyadaki plan ve faaliyetlerinin merkezi ─░stanbuldaki B├╝y├╝kel├žilikti. ├çerkes g├Â├žmenlerle s─▒k─▒ temas halinde olan B├╝y├╝kel├žilik, buradaki Rusya B├╝y├╝kel├žili─činin dikkatini ├žekmemek i├žin ├Ânlemler al─▒yordu. Ponsonbynin resmen ├çerkeslerle irtibat kurdu─čunuÔÇŁ kamufle etmek i├žin Davut Urkhart LondraÔÇÖdaki ├çerkeslerle temas kurabilecek, g├╝venilir ve istekli James Hudsonu ├Âzel olarak Eyl├╝l 1835 tarihinde─░stanbula g├Ânderdi.
1835 y─▒l─▒nda Ruslar Ab─▒n ve Atakumda iki Rus m├╝stahkem mevkilerini kurdu. 1834 y─▒l─▒nda ilk defa kullan─▒lan askeri y├╝r├╝y├╝┼č yolunun iki araban─▒n ge├žebilece─či geni┼člikte yeniden d├╝zenlendi.
Ayn─▒ y─▒l i├žinde D.Urkkuhart taraf─▒ndan The Portofolio dergisinde a┼ča─č─▒daki haber yay─▒nlan─▒r: ├çerkesler, bir Rus Kolordusunu ve onar adet topu imha ettiler.ÔÇŁ Ger├žekten JelentzÔÇÖikÔÇÖten Anapaya y├╝r├╝mekte olan Rus Kolordusu m├╝freze ├žarp─▒┼čmalar─▒ ile h─▒rpalan─▒r, bitkin d├╝┼čer. Sonunda dinlenmi┼č olarak bekleyen ├çerkes s├╝vari birliklerinin ani bask─▒n─▒ ile Rus Kolordusu yok edilir.
1835 y─▒l─▒ i├žerisinde Rus ordusunun ├çerkesya cephesinde bekleyen g├╝├žleri 594.000 ki┼čiden olu┼čmaktad─▒r. Bu say─▒ya ├çe├ženistan ve Da─č─▒stan b├Âlgeleinde haz─▒r bekletilen Rus askerleri dahil de─čildir. Rottenkamp ├çerkesya cephesinden ├Âvg├╝yle ┼č├Âyle s├Âzetmektedir: 1831 y─▒l─▒ndan bu yana B├╝y├╝k ├çarl─▒k ─░mparatorlu─čunun b├╝t├╝n askeri ve malzeme ├╝st├╝nl├╝─č├╝ne ra─čmen, pek ├žok zayiat vermesine ra─čmen ├çerkesler sava┼č─▒n ak─▒┼č─▒n─▒ b├╝y├╝k bir kahramanl─▒kla durdurmu┼člard─▒r.ÔÇŁ
Urkhart─▒n ─░stanbuldaki evi adeta ├çerkes Prensleri ve Polonya g├Â├žmenlerinin toplant─▒ yeriÔÇŁ oldu. Londra ile ili┼čki ve g├Âr├╝┼čmeler James Hudson arac─▒l─▒─č─▒ ile ger├žekle┼čtiriliyordu. Urkhart ├çerkeslerin ihtiya├ž duyduklar─▒ ┼čeyleri, tespit etmi┼čti. Bunlardan birincisi silah, ikincisi tuz idi. ├çerkesler K─▒rm i┼čgal edildi─činden beri, Azak sahillerinde ├╝retilen tuzdan mahrum kalm─▒┼člard─▒. Rusya, ├çerkesleri zor durumda b─▒rakmak i├žin, Tuz Olay─▒naÔÇŁ silah kadar ehemmiyet veriyordu. Urkhart, bir ithalat ve ihracat firmas─▒na sahip olan t├╝ccar James BellÔÇÖi ├çerkeslerle ticari m├╝nasebet kurdu─ču takdirde, karl─▒ ├ž─▒kaca─č─▒ hususunda onu ikna etti.
James Bell, Hariciye Bakanl─▒─č─▒ndan gerekli izni ald─▒ktan sonra, Vixen Gemisini kiralad─▒. Silah ticaretinin tehlikeli olaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nerek, kargo olarak tuzu se├žti. Kendisinin kat─▒lmad─▒─č─▒ bu seyahatte Karadenize a├ž─▒lan gemi 21 Aral─▒k 1836ÔÇÖda Tsemez Liman─▒na ula┼čt─▒. So─čucak Kalesi a├ž─▒klar─▒nda demir att─▒. Y├╝k bo┼čalt─▒lmadan, bir Rus gemisi gelerek Vixene elkoydu. Olay ─░ngilterede duyulunca, yer yerinden oynad─▒. Vixen olay─▒, ─░ngilere ile Rusya aras─▒nda, diplomatik bir konu olmu┼čtu.
James Bell ise, Urkhart─▒n telkinleri ve Vixen Olay─▒ ile iyice bilenmi┼čti. ├çerkesyay─▒ g├Ârmeye karar verdi, 1837 bahar─▒ yola ├ž─▒kt─▒. Kaptan Watsaz ve Khader y├Ânetiminde olan Arundel Gemisi, Karadeniz sahilinde demir att─▒. Ba┼čta J.Bell olmak ├╝zere, ─░stanbuldan gemiye binen baz─▒ T├╝rk ve ├çerkes yolcular─▒ karaya ├ž─▒kt─▒lar. J.Belle b├╝y├╝k ilgi g├Âsterdiler.
j.Bell, k─▒┼č─▒ ├çerkesyada ge├žirdi. Anapadan Sohuma kadar sahil kesimini gezdi. Hac─▒muko Muhammed, Bast─▒ko P┼čimef, Havduko Mansur, ┼×uruhuko Tu─čuj, Hac─▒ Guzbek ve benzeri bir├žok halk liderleriyle tan─▒┼čt─▒.
6 May─▒s 1837 tarihinde AdagumÔÇÖda liderlerden ┼×amuzun evinde Bell ve Longworthun da kat─▒ld─▒─č─▒ kongre yap─▒l─▒r. ┼×amuz yapt─▒─č─▒ konu┼čmada T├╝rklerin kendilerini kand─▒rd─▒─č─▒n─▒ s├Âyler. ─░ngilizlerin ise ger├žekten kendilerini desteklemek isteyip istemediklerini, bunda ne derece samimi olduklar─▒n─▒ bilmek ister. Barutlar─▒n─▒n azald─▒─č─▒n─▒ belirtir.
S├Âz konusu toplant─▒da Sefer Bein mektuplar─▒ okunur. Metuplarda,ÔÇŁRuslarla antla┼čma yap─▒lmas─▒n─▒, talanc─▒l─▒ktan vazge├žilmesini.ÔÇŁ ─░steyen Sefer Bey, yine mektubunda, ─░ngilizlerin de yap─▒lacak olan bar─▒┼ča yard─▒mc─▒ olmalar─▒n─▒ ister. Toplant─▒ya kat─▒anlardan ├╝├ž ki┼či se├žilerek Rus karargah─▒na g├Ânderilir. El├žiler ├žok iyi kar┼č─▒lan─▒rlar. Ancak General Villiaminoff, 29 May─▒sta bar─▒┼č teklifine olumsuz cevap verir ve antla┼čmay─▒ imzalamaz.
J. Bell ─░ngiltereye d├Ân├╝nce ├çerkesyay─▒ ve ├çerkesleri ─░ngiliz ayd─▒nlar─▒na tan─▒tmak i├žin hat─▒ralar─▒n─▒ bir kitap ┼čeklinde yay─▒nlad─▒. Gerek D.Urkhart─▒n makaleleri gerekse, J.Bellin kitab─▒ ─░ngilterede b├╝y├╝k yank─▒ yapm─▒┼čt─▒. ─░ngiliz ayd─▒nlar─▒n─▒n dikkati ├çerkesya konusuna ├žekilmi┼čti.
Davit Urkuhart, ─░ngileredeki ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝rken, James Bell, Longworth ve Hudson ─░stanbuldaki ├çerkes delegasyonu ile temas kurdular. Gaye Sultan─▒n deste─čini telep etmekti. ├ľzellikle Hudson, ├çerkes delegasyonunda yer alan Zan─▒ko Sefer ile B├╝y├╝k el├ži Posonby aras─▒nda haberci g├Ârevi g├Ârd├╝.
─░ngiltere Rusyan─▒n ├çerkesyaya y├Ânelik politikas─▒ ile ilgilenmesinin en ├Ânemli nedeni: ├çerkesya ve Karadenize hakim olan devlet Hindistana kadar uzanan bu deniz yolunu kontrol alt─▒na alacakt─▒r. Bu durum ise ─░ngilizlerin ticari emniyetini sarsacak bir stat├╝ yaratacakt─▒r. Ruslar─▒n Karadenize do─čru geli┼čmeleri ise bu neticeyi do─čuracak bir geni┼člemedir. ├ľzellikle 1829ÔÇÖdan sonra ─░ngilizlerin bu temel amacla hareket ederek a┼ča─č─▒da s─▒ralanan ├çerkesya politikalar─▒n─▒ uygulam─▒┼člard─▒r:
A- Rusyaya kar┼č─▒, Rusyan─▒n ├Ân├╝nde ├çerkesya gibi tampon devlet olu┼čturulacakt─▒r.
B- ├çerkesyada sava┼č heyecan─▒ geli┼čtirilecek, ulusal direnme hareketleri te┼čvik edilecektir.
C- ├çerkesyadaki sava┼č m├╝mk├╝n oldu─ču kadar malzeme ile desteklenecektir. Nitekim daha sonralar─▒ kendileri dahi m├╝ttefik kuvvetleri ad─▒ alt─▒nda K─▒r─▒ma askeri sefer tertip etmi┼čler, bu sefere fiilen kat─▒lm─▒┼člard─▒r. 1853-1856 y─▒llar─▒nda yap─▒lan K─▒r─▒m seferi bu temel amac─▒n korunmas─▒na y├Ânelik bir i├žeri─če de sahipti.
1856 Paris Konferans─▒nda, ├ž─▒kar kavgalar─▒ nedeniyle, ne ─░ngilizler ne de Frans─▒zlar ├çerkesyay─▒ desteklemediler. Kafkasyada ba─č─▒ms─▒z bir ├çerkes toplumunun olu┼čmas─▒na yard─▒mc─▒ olmad─▒lar. Di─čer bir ifade ile ├çerkesyan─▒n Rusyaya b─▒rak─▒lmas─▒na g├Âz yumuldu.
Emperyalist devletler tek ba┼č─▒na b─▒rak─▒lmalar─▒na ra─čmen sava┼ča devam etmeleri i├žin ├že┼čitli y├Ântemlerle ├çerkesler tahrik edilmi┼člerdir. ├çerkesler bu tahriklere ve yard─▒m vaatlerine ├Âzellikle ─░ngilizlerin vaatlerine inanarak kap─▒lm─▒┼č, sava┼č azmini bunlarla ├Ânemli derecede beslemi┼čtir.
25 May─▒s 1856 y─▒l─▒nda ─░ngiltere Lordlar Kamaras─▒nda, Paris Antla┼čmas─▒ tasdik i├žin g├Âr├╝┼č├╝l├╝rken. Muhalif muhafazakarlar─▒n lderi Stanley Derbry, ┼čiddetle h├╝k├╝mete ├žatt─▒: Paris Antla┼čmas─▒n─▒n ├çerkes meselesine hi├ž temas etmedi─čini g├Âr├╝yor, bunu esefle kar┼č─▒l─▒yorum.ÔÇŁ Demi┼čtir.
Lord Malmesbury taraf─▒ndan s├Âylenmi┼č ┼ču s├Âzler a├ž─▒k ve se├žik durumu a├ž─▒klamaktad─▒r: Lordlar─▒m a├ž─▒k s├Âylemek laz─▒m, biz ├çerkesleri kendi ba┼člar─▒na, b├╝y├╝k felaketler i├žerisinde b─▒rakarak ka├žt─▒k. Halbuki biz onlardan yard─▒m istedik ve m├╝saadenizle s├Âyleyebilirim ki, onlar─▒ istedi─čimiz gibi, en b├╝y├╝k fedakarl─▒k ├Âl├ž├╝leri ile kulland─▒k.ÔÇŁ
1836 y─▒l─▒ yaz─▒nda Sucuk-KaleÔÇÖye sald─▒ran General Villiaminoff ba┼čaramaz. DobaÔÇÖdan Kubana Adagum vadisinden d├Ânmek ister. Ancak 24 g├╝n bu vadide sava┼čmak zorunda kal─▒r. Komutas─▒ndaki 20.000 ki┼čilik ordusu(15.000 piyade, 5.000 s├╝vari) ├çerkeslerce bozguna u─črat─▒l─▒r. Esir d├╝┼čen komutan ├çerkeslere ┼č├Âyle s├Âyler:
Sava┼č bitti, ├ž├╝nk├╝ ─░ngilizler sava┼ča kat─▒lmaya karar verip ├çarÔÇÖa mektup yazd─▒lar. Bu nedenle ├çar─▒m─▒z sava┼č─▒lmamas─▒n─▒ emretti.ÔÇŁ ┼×eklinde d├╝zmece bir mektubun var oldu─čunu iddia eder. ├çerkesler ondan mektubu g├Âstermesini ve yemin etmesini isterler. General b├╝t├╝n ├çerkes liderleri ├Ân├╝nde yemin eder. Bu yeminden sonra General ve di─čer esir askerler serbest b─▒rak─▒l─▒r.
Asl─▒nda b├Âyle bir mektup bulunmamaktad─▒r. Nitekim General Villiaminoff etti─či yemini de unutarak yeniden sava┼ča devam eder.
1837 y─▒l─▒nda ├çerkeslere ┼ču bildiriyi ula┼čt─▒r─▒r: ├çarl─▒k Rusyas─▒ Fransay─▒ zaptetti, ─░ngiltere hi├žbir zaman ├çerkeslerin yard─▒m─▒na gelemez. ├ç├╝nk├╝ ekme─čini Rusyadan temin etmektedirÔÇŽ Tek c├╝mle ile tamamlamak gerekirse D├╝nyada iki kuvvet vard─▒r, g├Âkte tanr─▒, yerde ├çarÔÇŽ Rusya o kadar b├╝y├╝k ve kuvvetli ki, g├Âky├╝z├╝ ├ž├Âkmeye kalksa, Rusya elindeki s├╝ng├╝lerle onu ta┼č─▒r, ├ž├Âkmesini ├Ânler.ÔÇŁ ├çerkesler bu bildirinin i├žeri─čine g├╝lerler ve y─▒lg─▒nl─▒k g├Âstermeden sava┼č─▒ s├╝rd├╝r├╝rler.
1837 y─▒l─▒n─▒n Haziran ay─▒nda 30 gemiden olu┼čan Rus donanmas─▒, Varda ve KhissaÔÇÖdan ├ž─▒kartma yapar. K─▒y─▒da bulunan 55 ki┼čilik ├çerkes grubu k─▒l─▒├ž ve kamalarla g├Â─č├╝s g├Â─čse ├žarp─▒┼č─▒rlar. Gemilerden k─▒y─▒ya top at─▒┼člar─▒ yap─▒l─▒r. Bu at─▒┼člardan k─▒rka yak─▒n ├çerkesle birlikte Rus askeri de ├Âl├╝r. Ardler Thamadesi Bayslam ve 12 karde┼či de ├Âlenler aras─▒ndad─▒r. Ruslar─▒n ├ž─▒kartma yapmas─▒ muhtemel olan di─čer yerleri korumak i├žin k─▒y─▒ boyunca 10.000 ├çerkes sava┼č├ž─▒s─▒ haz─▒r bekletilir.
Di─čer taraftan, Abadzekh eyaletinde yap─▒lan Halk Kurultay─▒nda, di─čer ├çerkes eyaletlerdeki sava┼člarda karde┼č ├çerkes boylar─▒na yard─▒ma ko┼čulmas─▒, onlarla birlikte sava┼ča girilmesi, g├╝├ž birli─činin sa─članmas─▒ i├žin karar al─▒n─▒r ve and i├žilir.
1837 y─▒l─▒n─▒n 10 Haziran─▒nda Bjedu─č Prensi A├žaigagÔÇÖko P┼č─▒kuy 5-6 bin kadar asker toplar. Bu kuvvetlerle ┼×eps ve Psis aras─▒nda kalan topraklara Rus m├╝stahkem mevkii kurdurtmaz. PsisÔÇÖden B├╝y├╝k LabeÔÇÖye kadar olan yerlerde Hat─▒kuay, CÔÇÖemiguey ve Macho┼člar otururlard─▒. Bu topluluklar, Ruslarla zorunluluk sonucu sald─▒rmazl─▒k antla┼čmas─▒ imzalam─▒┼člard─▒. B├Âylece tarafs─▒z kalmaya ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒. Bu antla┼čman─▒n imzalanmas─▒ ak─▒lc─▒ bir politikan─▒n sonucudur. Zira korumas─▒z ve a├ž─▒k bir arazide oturan bu ├çerkes boylar─▒n─▒n ├╝st├╝n askeri g├╝├žlere kar┼č─▒ koyabilmeleri d├╝┼č├╝n├╝lemezdi.
1837 y─▒l─▒n─▒n 26 Haziran─▒nda Ruslar TuapseÔÇÖye yapt─▒klar─▒ ├ž─▒kartmay─▒ ├çerkesler p├╝sk├╝rt├╝rler. Ruslar k─▒y─▒daki toplar─▒n─▒ b─▒rakarak ka├žarlar. Bu esnada Rus gemilerinden at─▒lan toplarla pek ├žok ├çerkes ya┼čam─▒n─▒ yitirir. Ancak ele ge├žirilen toplarla ├çerkesler de geriye ate┼č a├žarlar, 200ÔÇÖe yak─▒n Rus askerini ├Âld├╝r├╝rler.
1837 y─▒l─▒n─▒n 8 Temmuzunda P┼čatÔÇÖda Ruslarla ├žarp─▒┼čan Yindarikonun torunu dahil bir├žok ├çerkes sava┼č├ž─▒s─▒ yaralan─▒r.
1837 y─▒l─▒n─▒n 20 Temmuzunda Hac─▒ Chuj BegÔÇÖin 60 ya┼č─▒nda olmas─▒na ra─čmen 250 ├çerkes sava┼č├ž─▒ ile Kuban nehrini ge├žerek Rus kalelerine bask─▒nlar d├╝zenler. Bu bask─▒nlardan Rus askerleri ve k├Âyl├╝leri ka├žarlar. ├çerkesler ka├žan k├Âyl├╝lerin b─▒rakt─▒─č─▒ 200ÔÇÖe yak─▒n t─▒rpan─▒ ele ge├žirirler. Hac─▒ Chuj Beg ayn─▒ g├╝n J. Bell ile bulu┼čur.
1837 y─▒l─▒n─▒n A─čustosunda P┼čat yak─▒nlar─▒nda bulunan General Villiaminoff: Bu y─▒l i├žerisinde JipgeÔÇÖye sald─▒rmayacaklar─▒n─▒, ├çopsineÔÇÖye var─▒nca geri ├žekilme emri ald─▒─č─▒n─▒ÔÇŁ ZanikoÔÇÖya bildirir. Hac─▒ Chuj Begin ┼×aps─▒─č sava┼č├ž─▒lar─▒ ile birlikte, ani bir manevra ile ├çopsindeki Rus ordusuna sald─▒r─▒r. Bir├žok Rus askeri ├Âld├╝r├╝l├╝r. Silah depolar─▒ ele ge├žirilir. ├çok say─▒da Rus subay─▒ esir al─▒n─▒r.
3 Eyl├╝l 1837 tarihinde Adagum yak─▒nlar─▒nda toplanan ├çerkes Kurultay─▒, ┼×aps─▒─č b├Âlgesine iki ─░ngilizin cephanelerle geldi─či haberi ├╝zerine da─č─▒l─▒r.
Ayn─▒ tarihte Yekaterinador kentinin kar┼č─▒s─▒nda bir k├Âyde oturan Bjedu─č Prensi P┼č─▒kuy J. Bell ile yapt─▒─č─▒ g├Âr├╝┼čme s─▒ras─▒nda, Ruslarla antla┼čma yolunu se├žmelerine neden olarak ┼ču ger├žekleri s├Âyler: Bjedu─č b├Âlgesi k├╝├ž├╝kt├╝r ve halk─▒ s─▒k─▒┼č─▒k oturmaktad─▒r. ├ľte yandan ├ževremiz d├╝md├╝z arazidir. Sald─▒r─▒ya a├ž─▒kt─▒r. Bu nedenle Ruslarla antla┼čma yoluna gittim. Halk─▒m─▒ ve vatan─▒m─▒ bu yolla yok olmaktan kurtard─▒─č─▒ma inan─▒yorum.ÔÇŁ
19 Eyl├╝l 1837 tarihinde 110 delegenin i┼čtirakiyle d├╝zenlenen ├çerkes kongresinde, J. Bell d├╝zenli askeri birliklerin kurulmas─▒n─▒ ├Ânerir. Liderlerden ┼×amuz bu ├Âneriye ┼č├Âyle kar┼č─▒l─▒k verir:ÔÇŁ ─░ngiltereden hala yard─▒m─▒n gelmedi─čini, ├Âncelikle 2-3 bin kadar asker ile bir gemi cephane g├Ânderilmesi halinde de ─░ngiliz yard─▒m─▒n─▒n yap─▒laca─č─▒na, ─░ngilizlere ve ├Âzellikle de J. Belle b├Âyle inand─▒rabileceklerini ve kendilerinin de en k─▒sa zamanda 15.000 sava┼č├ž─▒ toplayabileceklerini s├Âyler.ÔÇŁ
General Villiaminoff, A─čustos ay─▒nda ├çop┼čine giren Rus ordusunu ├çarÔÇÖ─▒n emri ├╝zerine 20 Eyl├╝l 1837 tarihinde JelentzÔÇÖikÔÇÖe g├Ât├╝rmek ├╝zere yola ├ž─▒kar. ├çop┼čin-JelentzÔÇÖik yolunu be┼č g├╝nde al─▒rlar. General Villiaminoff yan─▒na 1.000 askerle Kuban ├╝zerinden gelerek ├çarla bulu┼čmak ister. ├çar ordusunun Kubana do─čru hareket etti─čini ├Â─črenen ├ževredeki ├çerkesler sald─▒r─▒rlar, ancak ba┼čar─▒l─▒ olamad─▒lar. Bir ├Âl├╝ vererek yerlerine geri d├Ânerler.
Di─čer taraftan, Generalin emrinde 12.000 asker vard─▒. Geriye kalan Rus askerlerine ├çerkesler yapt─▒klar─▒ ak─▒nlarla 1.000 Rus askerini ├Âld├╝r├╝rler, 1.000-1.200 kadar─▒n─▒ da yaralarlar. Sonunda P┼čatÔÇÖda 250, ├çop┼činÔÇÖde ise 500 Rus askeri kal─▒r. Her iki kaledeki top say─▒s─▒ ise 14ÔÇÖerden 24 tanedir.
20 Eyl├╝l 1837 tarihinde Ruslar ┼×aps─▒─č eyaletinde, Kuban nehri k─▒y─▒s─▒nda, AbunÔÇÖda bir Pazar yeri kurarak, bu yerin y├Ânetiminin ba┼č─▒na da ├çerkeslerden ka├žan bir ├çerkes soylusunu getirirler. ┼×aps─▒─člar Abunda tesis edilen serbest ticaret yapma hakk─▒n─▒ ─░ngiliz bask─▒lar─▒ sonucu 5/8 Ekim 1837 tarihinde Ruslardan geri al─▒rlar.
Y├Âredeki di─čer ├çerkesler bu geli┼čmeleri uzaktan ilgiyle izlerler. Bu tarihlerde Rus b├Âlgesinden 18 inek ya─čmalayan bir grub Abadzakh, ┼×aps─▒─č b├Âlgesinden ge├žerken, Ruslarla olan iyi ili┼čkilerini bozmak istemeyen ┼×aps─▒─člarca durdurulur ve getirdikleri mallar─▒ Ruslara geri vermeleri istenir.
Kafkas-Rus sava┼člar─▒n─▒n uzamas─▒ndan endi┼če eden Rus ├çar─▒ I. Nikolay Pavlovi├ž, Kafkasyaya hareket etti. B├╝y├╝k Petrodan sonra bu, Kafkasyaya gelen ilk ├çard─▒ ve bu kez Hazar taraf─▒ndan de─čil, ├çerkeslerle sava┼č─▒n en k─▒zg─▒n d├Âneminin ya┼čand─▒─č─▒ Karadenizin kuzeydo─ču k─▒y─▒s─▒ndan geliyordu. ├çar 20 Eyl├╝l 1837ÔÇÖde Sivastopolden Polyarnaya ZvezdaÔÇŁ(Kutup Y─▒ld─▒z─▒) gemisiyle Gelincik koyuna geldi. K─▒y─▒da kar┼č─▒lama t├Âreni haz─▒rlanm─▒┼čt─▒. ├çar veliahtla birlikte filikayla iskeleye yana┼čt─▒. Komutanl─▒k evinde Kafkasya Hatt─▒ birlikleri komutan─▒ General A. A.Villiaminofu ve di─čer baz─▒ ki┼čileri kabul etti. 22 Eyl├╝lde birliklerle vedala┼čt─▒. 23 Eyl├╝lÔÇÖde Anapaya ula┼čt─▒. 25 Eyl├╝lde RedoutkaleÔÇÖye d├Ând├╝. Daha sonra Kutais, Ah─▒ska, Ah─▒lkelek, G├╝mr├╝, Serdarabad, E├žmaidzin, Erivan g├╝zergah─▒ ├╝zerinden 8 Ekim 1837 g├╝n├╝ TiflisÔÇÖe ula┼čt─▒. Tifliste ├žok g├Ârkemli t├Ârenlerle kar┼č─▒land─▒.
├çar, Kafkas cephesi genel kumandan─▒ Mare┼čal Baron Rozen ile cephe kumandan─▒ General Villiaminoffu azlederek me┼čhur General Vorontsofu genel kumandanl─▒─ča tayin etti. Bu s─▒rada generalleri ─░mam ┼×amili Tiflise giderek ├çarla g├Âr├╝┼čmeye davet ettiler ise de ┼×amil, Da─č─▒standa Rus kuvvetleri bulunduk├ža ├çarla veya ba┼čkumandanla g├Âr├╝┼čemeyece─čini bildirdi.
├çar, kendisini hi├že sayan ┼×amilin bu kati cevab─▒ kar┼č─▒s─▒nda Rusyan─▒n b├╝t├╝n imkanlar─▒n─▒ ve en ┼č├Âhretli generalleriyle m├╝thi┼č bir intikam ve yok etme plan─▒ ile General Golovin ba┼čkumandanl─▒─č─▒nda Kafkasyaya ├╝├ž ordu g├Ânderdi. Bunlardan:
– Birinci ordu ├çerkesistan─▒ istila ederek Karadenize inecek,
– ─░kinci ordu Yukar─▒ Samur kabilelerini kontrol├╝nde tutacak,
– En m├╝himi olan ├╝├ž├╝nc├╝ ordu ise, en se├žkin kurmay subay ve askerleriyle ┼×amilin ├╝zerine y├╝r├╝yecekti.
Hukuki i┼čgal, fiili i┼čgal ile tamamlanmal─▒yd─▒. Rusya, Kafkasyadaki askeri y─▒─č─▒na─č─▒n─▒ h─▒zla artt─▒rmaya ba┼člad─▒. 1837-1838 y─▒llar─▒na gelindi─činde Kafkasyadaki d├╝zenli birliklerin say─▒s─▒ 160.000ÔÇÖe y├╝kselmi┼čti. 200.000 ki┼čilik Kazaklar bu ordunun d─▒┼č─▒ndayd─▒.
Ekim 1837 ay─▒ i├žinde, Bjedu─č, ├çÔÇÖemuguey ve Hatukuay kabilelerin liderleri(Thamadeler) Yekaterinador kentinde ├çar─▒n huzuruna davet edilirler. ├çerkeslerin ├çara ba─čl─▒l─▒klar─▒n─▒ ├Âzellikle kendilerinin s├Âylemesini isterler. ├çerkesler bu ├Âneriyi reddederler, yaln─▒zca sald─▒rmazl─▒k ve bar─▒┼č antla┼čmas─▒ imzalad─▒klar─▒n─▒, ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒ k─▒s─▒tlayan bir antla┼čma imzalamad─▒klar─▒n─▒ s├Âylerler.
Bu duruma k─▒zan Rus generali ve Rus g├Ârevlileri ├çerkeslerin kaleden d─▒┼čar─▒ya ├ž─▒kmalar─▒n─▒ yasaklarlar. Bu ├çerkeslerin i├žinden ├╝├ž ki┼či kurnazca bir y├Ântemle kaleden ka├žarlar ve ├çerkes halk─▒n─▒ ayakland─▒r─▒rlar. Ayaklanmay─▒ kamufle etmek i├žinde Abadzakh b├Âlgesine sald─▒racaklarm─▒┼č gibi bir tav─▒r al─▒rlar. Bu durumdan ┼č├╝phelenen Ruslar, kaledeki di─čer ├çerkesleri serbest b─▒rak─▒rlar.
├çar, ├žocuklar─▒n─▒n ve kendi hayat─▒n─▒n tehlikeye girdi─čini sezerek ├çerkesleri huzuruna kabul etmez. ├ťn├╝ Moskova ve Petersburga kadar yay─▒lan ├çerkes at oyunlar─▒, at yar─▒┼člar─▒ ve sava┼č oyunlar─▒n─▒ g├Ârmeyi ├žok arzu eden ├çar─▒n bu iste─či ├çerkeslerce yerine getirilmemi┼č olur.
Kas─▒m 1837 ay─▒nda, Bjedu─člar Abadzakh b├Âlgesine ak─▒n d├╝zenleyerek 2.000 koyunu ganimet olarak al─▒p g├Ât├╝r├╝rler.
Aral─▒k 1837 ay─▒nda, NatuchuacÔÇÖlar─▒n Ruslarla ticaret yap─▒lmas─▒ i├žin kabileler aras─▒ antla┼čma ve yemini kabul etmezler. NatuchuacÔÇÖlar ─░ngilizleri ortam─▒ kar─▒┼čt─▒rmakla su├žlarlar ve antla┼čmaya ve yemine kat─▒lmak istemezler. Ancak, di─čer ├çerkes b├Âlgelerinin protestolar─▒ sonucu bu karara kat─▒lmak zorunda kal─▒rlar ve And i├žerler.
Bilindi─či ├╝zere; Ruslar, ├çerkeslerin Karadeniz ile ili┼čkilerini kesmek ve de d─▒┼čar─▒dan gelebilecek yard─▒mlar─▒ engelleyebilmek amac─▒yla, 1830 y─▒l─▒nda Abazalar─▒n Gagra kentini ele ge├žirdiler. 1831 y─▒l─▒nda ise, Karadeniz k─▒y─▒s─▒nda Gelincik kalesini yapt─▒lar. 1837 y─▒l─▒nda Karadeniz sahilini izleyerek yola ├ž─▒kan Rus kuvvetleri Kontramiral ArtyukovÔÇÖun filosu ├ž─▒karma birlikleriyle 13 Nisan 1838 tarihinde So├ži nehrinin denize d├Âk├╝ld├╝─č├╝ yere ├ž─▒kartma yapt─▒lar. Filodaki gemilerin ├žok g├╝├žl├╝ top├žu ate┼čiyle desteklenen Rus birlikleri k─▒y─▒da mevzilenmeyi ba┼čard─▒ ve burada Navaginskoye kalesini in┼ča ettiler. Bu s─▒rada bo─čazda saklanan Ub─▒hlar ile ┼čiddetli bir ├žat─▒┼čmaya giri┼čtiler. 17 Nisan 1838 g├╝n├╝ Rus kamp─▒na gelen ├╝nl├╝ Hac─▒ Degumuk Berzegin ye─čeni Giranduk Berzeg, sava┼čta ├Âlenlerin na┼č─▒n─▒ almak i├žin izin ald─▒.
Bir ba┼čka Rus ordusu da General Rayevski komutas─▒nda Tuapse nehri a─čz─▒nda Velyamen kalesini ve ┼×apsu─čo nehri a─čz─▒nda da Tengin kalesini yapt─▒lar. Burada da Abadzekh ├çerkesleri ile ┼čiddetli sava┼č ya┼čand─▒. ├çerkeslerin ├Âl├╝lerini toplamak i├žin izin alarak gelen iki ya┼čl─▒ya(Thamade) General Rayevski onlara tatl─▒ bir dille Rus ─░mparatoruna itaat etmekle elde edecekleri kazan├žlar─▒ anlatt─▒. Her kalenin yan─▒nda Pazar kurulaca─č─▒ s├Âz├╝n├╝ verdi; cesaret ve yi─čitliklerine b├╝y├╝k sayg─▒ duydu─čunu belirtti. B├╝t├╝n bu iyilik dolu tekliflere ├çerkesler sadece b├Âyle ├Ânemli bir meselede karar vermeye yetkili olmad─▒klar─▒ cevab─▒n─▒ verdiler.
1838 Ocak ay─▒nda, Tu nehri a─čz─▒na gelen bir Osmanl─▒ gemisi ├çerkeslerce ya─čmalan─▒r. Gemide 150 Sterling yani 1.000 G├╝lden de─čerinde ├že┼čitli emtia bulunuyordu. D─čer taraftan; Anapan─▒n 5 Mil g├╝neyindeki Sukvaya gelen ve Sefer Beyin de i├žinde bulundu─ču gemi Ruslar taraf─▒ndan a├ž─▒lan ate┼č sonucunda batm─▒┼č, gemiden k─▒y─▒ya ├ž─▒kar─▒lan mallar imha edilir.
Geri d├Ânmek ├╝zere olan 100 ki┼čilik Rus birli─činin yolu ├çerkeslerce kesilir. 25 ├çerkes sava┼č├ž─▒s─▒ Ruslara sald─▒r─▒r. Bir subay esir al─▒n─▒r, bir araba ele ge├žirilir. ─░ki ├çerkes ├Âl├╝r, iki T├╝rk yaralan─▒r. Bir kad─▒n ├žocu─ču ile birlikte Ruslarca ka├ž─▒r─▒l─▒r. Bir iki Rus askeri de ├Âl├╝ olarak bulunur.
Daha sonra ├çerkeslere s─▒─č─▒nan bir Polonyal─▒ subay─▒n anlatt─▒─č─▒na g├Âre, Ruslar bu olayda 25 ├Âl├╝ ve bir o kadar da yaral─▒ b─▒rakm─▒┼člard─▒r.
1839 y─▒l─▒nda Sa┼če ve Suba┼či sahilerine ├ž─▒karma yapan Rus birliklerinin ba┼č─▒nda T├╝m General Rayevski d─▒┼č─▒nda, Amiral Lazarev bu birliklere 2 May─▒s 1839 muttali oldu. Ub─▒h ├çerkesleri taraf─▒ndan kar┼č─▒land─▒lar. General Ol┼čevski ├çerkeslerin iki nehir aras─▒ndaki tepelerden a┼ča─č─▒ inmelerine mani oldu. ┼×iddetli ├žarp─▒┼čmalara General Ka┼čutin kuvvetleri de ├çerkesleri s─▒k─▒┼čt─▒rd─▒. Zaman zaman ├çerkesler ├Âl├╝ ve yaral─▒lar─▒n─▒, sa─članan ate┼čkes s─▒ras─▒nda, geri ├žekiyorlard─▒. ├çerkeslerin ba┼č─▒nda ├╝nl├╝ Berslan Berzeg ve as─▒lzade Tulpar vard─▒. Ub─▒h ├çerkeslerinin ├Âzellikle ┼×aheyi bu h─▒rsla ┼čiddetli savunmaya iten neden, deniz k─▒y─▒s─▒ndaki bu koruluk Ta─čapk, eski zamanlardan beri kutsal say─▒yorlard─▒. T├╝m toplant─▒lar─▒n─▒ ve dualar─▒n─▒ bu korulukta yapmakta idiler. ┼×ahe, eskiden beri ├çerkeslerin en ba┼čta gelen ticaret merkeziydi. Ruslar burada Golovinskoye ad─▒ verilen istihkam─▒n d─▒┼č─▒nda, 5 Temmuz tarihinde Psezuape nehri a─čz─▒nda Lazarevskoye, Anapa ve Novorossiysk aras─▒nda Rayevsikoye, ├çemez suyu a─čz─▒nda ise eski So─čucak kalesinin yerine sonralar─▒ Novorossisk ad─▒n─▒ alacak olan g├╝├žl├╝ birer kale v├╝cuda getirdiler.
Bu s├╝retle; Kuban nehri a─čz─▒ndan Mingrelistan s─▒n─▒r─▒na kadar olan Karadeniz k─▒y─▒lar─▒n─▒n bu kaleleri, Karadeniz Sahil Hatt─▒ÔÇŁ ad─▒yla kurulan ├Âzel bir y├Ânetime ba─članm─▒┼č oldu. Komutan─▒ olarak da General Rayevski tayin edildi. Karadeniz K─▒y─▒ Hatt─▒yla 1840 y─▒l─▒nda da Kuban M├╝stahkem Hatt─▒n─▒n in┼čaat─▒ ile ├çerkesyan─▒n ├žembere al─▒nmas─▒ stratejisi tamamlanm─▒┼č oluyordu.
Ard─▒ndan Bat─▒ ├çerkesya topraklar─▒na yo─čun say─▒da Kazak askerlerinin ve ailelerinin g├Â├ž├╝ ve iskan─▒ ba┼člad─▒. Rus filosunun k─▒y─▒larda yo─čun olarak devriye gemileri dola┼čt─▒rmas─▒ ve kalelerden yap─▒lan ak─▒nlar, ├çerkeslerin sert tepki g├Âstermesine ve direni┼čine neden oluyorduÔÇŽÔÇŽÔÇŽ
1839 y─▒l─▒ May─▒s ay─▒nda Vaye b├Âlgesinde b├╝y├╝k bir Rus donanmas─▒ g├Âr├╝ld├╝. B├╝t├╝n ├çerkes kuvvetleri bu b├Âlgede topland─▒. Fakat donanma Vayenin g├╝neyindeki Sub┼č civar─▒na intikal etti. Vayedeki ├çerkes kuvvetleri, bu defa Sub┼č ├╝zerine y├╝r├╝d├╝. Ruslar bu mevkide karaya kuvvet ├ž─▒karma─ča muvaffak oldular. Yeti┼čen ├çerkes kuvvetleri d├╝┼čman donanmas─▒n─▒n ate┼či alt─▒nda, karaya ├ž─▒km─▒┼č olan d├╝┼čman kuvvetleri ├╝zerine at─▒ld─▒lar. ├çetin bir sava┼č oldu. Fakat b├╝t├╝n fedekarl─▒klara ra─čmen d├╝┼čman Sub┼č mevkiine 1.200 ki┼čilik bir kuvvet ├ž─▒karma─ča muvaffak olmu┼čtu. Ancak bu kuvvet sahilden i├žeriye do─čru hi├žbir geni┼čleme g├Âsterememi┼č, ancak sahilde tutunabilmi┼čti.
Ruslar, Anapa b├Âlgesinde takriben 40.000 ki┼čilik b├╝y├╝k bir kuvvet toplam─▒┼člard─▒. Bu kuvvetle Ruslar, hem Taman yar─▒madas─▒nda hakimiyyetlerini takviye ve idame ediyorlar, hem de sahil boyunu ve Kuban─▒n g├╝ney k─▒sm─▒n─▒ bask─▒ alt─▒nda bulunduruyorlard─▒.
├çerkesler, kuvvetin g├╝neye y├Ânlendirilerek, Taman b├Âlgesini Sa┼či mevkiini ve dolay─▒s─▒iyle Tsemez ile birle┼čtirmekte kullan─▒lmas─▒ ihtimali ├╝zerine, 9 Kas─▒m 1839 tarihinde bir gece bask─▒n─▒ ┼čeklinde Sa┼či kalesine h├╝cum ettiler. Klenin i├žerisine girilmesine ra─čmen bir m├╝ddet sonra kaleyi tahliye etmek mecburiyetinde kald─▒lar.
├çerkesler, ayn─▒ y─▒l i├žerisinde, stratejik ├Ânemi b├╝y├╝k Jamatya kalesine h├╝cum ettiler. Jamatya, Kuban─▒n g├╝neyinde ve nehrin ├ž─▒k─▒┼č noktas─▒nda m├╝stahkem bir mevkidir. Bu mvki, Ruslar─▒n kuzeyden Kuban─▒n g├╝neyine ge├žebilmesi i├žin bir k├Âpr├╝ba┼č─▒ vazifesini g├Ârmetedir. Ayr─▒ca, Anapa ile Tsemez aras─▒nda da ba─člant─▒ya hizmet ediyordu.
Tsemez mevkii(Novorosiski) ise m├╝kemmel bir limana sahip olup, Ab─▒n m├╝stahkem mevkiine yak─▒nd─▒. Gerek Tsemezden Ab─▒na, gerekse Ab─▒ndan Tsemeze do─čru yap─▒lacak kar┼č─▒l─▒kl─▒ hareketlerle, Ruslar─▒n Kuban havzas─▒n─▒n denize yak─▒n k─▒s─▒mlar─▒nda , Taman yar─▒madas─▒nda emin ve kati bir hakimiyyet tesisi m├╝mk├╝n olacakt─▒.
Bundan dolay─▒ ├çerkesler Tsemez, Ab─▒n, Jamatya mevkilerini ├Ânemli g├Âr├╝yordu. ├çerkes kuvvetleri ├Ânce Tsemeze taarruza karar verdiler. Daha sonra Ruslar─▒n bunu ├Â─črenmesi ├╝zerine taarruzu Jamatyaya y├Ânelttiler. Bu taarruz esnas─▒nda ├çerkesler Anapadan Jamatya ├╝zerine y├╝r├╝yen bir Rus kuvvetine rastlad─▒lar. Bunun ├╝zerine taarruz bu kuvvetlere y├Âneltildi. Ancak iki ate┼č aras─▒nda kalan ├çerkesler telef oluyorlard─▒. Bunun ├╝zerine kalan kuvvetler geri ├žekildi.
Askeri tarih├ži Rus Albay─▒ Semen Esadze,ÔÇŁ Karadeniz K─▒y─▒ Hatt─▒ bitmi┼č ve b├╝t├╝n ana noktalarda istihkamlar in┼ča edilmi┼č olmas─▒na ra─čmen, birlik yetersizli─či nedeniyle bunlar─▒ ├žok zay─▒f garnizonlarla tutmak gerekiyordu.ÔÇŁ Diyor.
Ub─▒h ├çerkesleri, 1839-1840 sonbahar ve k─▒┼č─▒nda ba┼č g├Âsteren korkun├ž k─▒tl─▒k sonucu kendilerini a├žl─▒ktan ├Âl├╝me terk etmek yerine, elde silahla ├Âlmeyi tercih ederler. Yeni kurulan istihkamlar─▒n eksikliklerini ve i├žlerindeki garnizonlar─▒n zay─▒f oldu─čunu da ├Â─črenen ├çerkesler, birle┼čerek yiyecek ve cephane stoklar─▒n─▒ ele ge├žirmek i├žin Rus garnizonlar─▒na sald─▒rmaya karar verdiler.
Bunun ├╝zerine, ak─▒ll─▒l─▒─č─▒ ve s─▒n─▒rs─▒z cesareti ile nam salm─▒┼č ├╝nl├╝ Ub─▒h lideri Hac─▒ Degumuko BerzegÔÇÖle canlanan ├çerkesler g├╝├žlerini birle┼čtirdiler ve m├╝thi┼č bir kahramanl─▒k ├Ârne─či g├Âsterdiler. Ruslar─▒n 50 y─▒lda yaratt─▒─č─▒ bu ├ževirme kaleleri ├çerkeslerin 1840 y─▒l─▒ndaki ┼čiddetli sald─▒r─▒lar─▒na bir y─▒l bile dayanamad─▒. Ayn─▒ y─▒l i├žerisinde birer birer ├çerkeslerin eline ge├žti. ├çar ordusu ayn─▒ y─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda toparland─▒ ve K─▒r─▒mÔÇÖda haz─▒rl─▒k yapt─▒ktan sonra yeniden taarruza ge├žerek, ├çerkesya k─▒y─▒s─▒ndaki kaleleri geri ald─▒. Kaleler ├ževresinde sert ve kanl─▒ sava┼č y─▒llarca s├╝rd├╝ ve kaleler K─▒r─▒m Sava┼č─▒na(1853-1856) kadar el de─či┼čtirdi.
1840 y─▒l─▒ devaml─▒ ve a─č─▒r m├╝cadele ve sava┼člarla ge├žmi┼čtir. Bu sava┼člar ├çerkeslerin muvaffakiyetleri ve bunun i├žin g├Âsterilen b├╝y├╝k fedakarl─▒k ve kahramanl─▒klarla ta├žlanm─▒┼čt─▒r. Bunun i├žin 1840 y─▒l─▒n─▒ ├çerkesya i├žin ┼čerefli bir y─▒l olarak anmak ve ya┼čatmak gerekmektedir. Do─ču ├çerkesya d─▒┼č─▒nda Bat─▒ ├çerkesya b├Âlgesindeki Ub─▒h, Abzah, ┼×aps─▒─č ve Natukhay ├çerkes kabileleri ├Âl├╝mc├╝l kurtulu┼č sava┼člar─▒ veriyorlard─▒.
├çerkesler, Ruslar taraf─▒ndan Abin mevkiinden ba┼člayarak So├žiÔÇÖye kadar devam eden sahil kesiminde meydana getirdi─či; Abun, Anapa, ┼×hapsin, Vaye, Tsemez, ┼×asi, Tuapse, Mazga, Nkolayevski, Doma gibi kalelere gerekli haz─▒rl─▒klar─▒ yaparak taarruz ge├žmi┼člerdi.
1840 y─▒l─▒ ba┼člar─▒nda, ├çarl─▒k Rusyas─▒n─▒n Karadenizdeki sava┼č gemilerinin ve kuvvetlerinin genel durumu ┼č├Âyle idi:
367 adet ├že┼čitli b├╝y├╝kl├╝kte sava┼č gemisi, bu gemilerde 7.500 top bulunmakta idi. Ayr─▒ca 48 adet 5 veya 10 topla donanm─▒┼č olan yolcu gemisi. 39 firkateyn ki bunlarda da 44 ile 60 aras─▒nda de─či┼čen toplar bulunmakta idi. 10 ile 38 aras─▒nda de─či┼čen say─▒da topu bulunan 34 adet iki direkli yelkenli gemi, 35 g├Âlet ve lugar, 15 buharl─▒ harp gemisi ve 121 top-├žeker(gambot) bulunmaktayd─▒. Sava┼č gemilerinde bulunan Rus asker say─▒s─▒ ise 100.000ÔÇÖi ge├žmekte idi.
En ├Ânce 15 Ocak 1840ÔÇÖda Abun kalesi, ┼×ubat ay─▒ i├žinde ani bir bask─▒nla Lazarevski ele ge├žirilir. Teslim olan 10 Rus askeri d─▒┼č─▒nda kaledeki askerlerin tamam─▒ k─▒l─▒├žtan ge├žirilir. ├ť├ž hafta sonra, Villiamonof kalesi ele ge├žirilir.500 ki┼čilik muhaf─▒z kuvvetini ve 50 topu ihtiva eden Vaye kalesi 16 Mart1840 tarihinde k─▒smen teslim al─▒n─▒r. Toplar, askerler ve m├╝himmat ele ge├žirilir. Kaledeki evler ate┼če verilir.
Anapa yak─▒nlar─▒ndaki Nikolayevski kalesi 4 Nisan 1840 tarihinde fethedildikten sonra AbinsÔÇÖin de ele ge├žirilmesi istenir. Ancak ba┼čar─▒ sa─članamaz. ├çerkesler ele ge├žirdikleri kalelerin stratejik ├Ânemini anlamadan, bu durumun avantajlar─▒n─▒ kullanmadan da─člara ├žekilirler. VayeÔÇÖden daha iyi korunanTuapse kalesi 8,5 saatlik bir ku┼čatmadan sonra 4 Nisan 1840 tarihinde ele ge├žiridikten sonra yak─▒l─▒r.Ruslar daha sonra Haziran ay─▒nda Tuapse kalesini yeniden kurarlar.
Bir hafta sonra ┼×hapsin kalesi zaptedilmi┼čtir. ┼×hapsinin zapt─▒ daha kanl─▒ olmu┼čtur. Bu kaleye kar┼č─▒ Havuduko MansurÔÇÖun komutas─▒ alt─▒nda, aralar─▒nda Hac─▒ Guzbek ve ┼×uruh Yikovue Du─čuj gibi kahramanlar bulunan 7.000 ki┼čilik bir kuvvet toplam─▒┼čt─▒. Bu kuvvet t├╝feklerini b─▒rakarak yaln─▒z kama ve k─▒l─▒├ž ile, geceleyin kaleyi sarm─▒┼člar ve ┼čafakla beraber h├╝cum ile kaleye girmi┼člerdir. Kalede 2.500 Rus askeri bulunmaktayd─▒. ├çok kanl─▒ bir sava┼č oldu. Cephanelik havaya u├žurulur. Neticede kale ele ge├žirildi ve 2.000 esir al─▒nd─▒. Ka├žmak isteyen 500 Rus askeri ise d─▒┼č ├žemberlerde tak─▒l─▒p kal─▒rlar.40ÔÇÖa yak─▒n sahra topu ├çerkeslerin eline ge├žer. Bu sava┼čta ├çerkesler 350 ┼čehit vermi┼člerdir.
15 Nisan 1840 tarihinde 300 ├çar askeri taraf─▒ndan korunan ┼×aps─▒─č eyaletindeki Abun kalesine sald─▒r─▒ d├╝zenlenir. Ard─▒ndan Ardler, Marya, Nikolayevski bir bir ├çerkeslerin eline ge├žer. Bu sald─▒r─▒da ├çerkes kuvvetlerine Polonyal─▒ Potoski, Sabanski, Czatorski adl─▒ subaylar yard─▒m ederler. ├çerkes kuvvetlerine ┼×amuz, Mensur ve Tuza komuta etmekte idi. ├çerkes ordusu b├╝y├╝k moralle Kuban nehrinin kuzeyine ge├žer. B├╝y├╝k Rus birliklerini bozguna u─črat─▒r. General Glasiort b├╝y├╝k bir ┼ča┼čk─▒nl─▒─ča u─črar ve pani─če kap─▒l─▒r. Ruslar─▒n b─▒rak─▒p ka├žt─▒klar─▒ toplar─▒ al─▒p d├Ânerler.
May─▒s 1840 ay─▒nda ├çerkeslerin arka arkaya g├Âsterdikleri bu ba┼čar─▒lardan ├çar tela┼član─▒r ve Besarabyadaki askerlerini gemilerle ├çerkesya s─▒n─▒rlar─▒na ta┼č─▒r. Sebastopolda ola─čan├╝st├╝ harp meclisini toplar. Bu toplant─▒ya General Vorontzoff, Men┼čikoff, Rayevski ve Lazaroff kat─▒l─▒rlar.
┼×asi Aral─▒k ay─▒n─▒n ilk haftas─▒nda ve di─čerleri de Anapa ve Tsemez hari├ž m├╝teakip g├╝nlerde ele ge├žmi┼čtir.
1841 y─▒l─▒nda ├çerkesyada hi├žbir askeri harekete giri┼čilmemi┼čtir. Ancak ├çerkesyada ba┼č g├Âsteren veba hastal─▒─č─▒ ├žok say─▒da ├çerkesin ya┼čam─▒n─▒ yitirmesine neden olmu┼čtur.
1841 y─▒l─▒ Nisan ay─▒nda 15.000 ki┼čilik ├çerkes kuvvetleri 7 b├╝y├╝k ├žapl─▒ topla Tenginskoye kalesini alt─▒ g├╝n ku┼čatma alt─▒nda tuttular. ├çar ordusu acilen takviye birlikleri g├Ânderdi─činden ku┼čatma kald─▒r─▒ld─▒. Ayn─▒ y─▒l Kas─▒m ay─▒nda ├çerkesler So├ži y├Âresinde Ruslara a─č─▒r zayiat verdirdiler. Burada yakla┼č─▒k 600 Rus askeri ya┼čam─▒n─▒ yitirdi. 3.000 kadar─▒ da yaraland─▒. L.M.Serebryakov, raporunda ├çerkeslerin de kay─▒p verdiklerini, ama Rus birliklerinin kay─▒plar─▒n─▒n daha ├žok oldu─čunu bildiriyordu:ÔÇŁ├çerkesler her zaman at─▒┼čmay─▒ da─č─▒n─▒k ve de─či┼čik mevzilerden yap─▒yorlard─▒ ve tam k─▒y─▒da ilerleyen kalabal─▒k kollar─▒m─▒z─▒ imha etmek i├žin avantaja sahiplerdi.ÔÇŁ
1841 y─▒l─▒n─▒n Temmuz ay─▒nda yakla┼č─▒k 6.000 Ub─▒h ve ┼×aps─▒─č Golovinskoye ve Lazarevskoye istihkamlar─▒na ba┼čar─▒l─▒ bir sald─▒r─▒da bulundular.
├ľyle ki 1841-1846 y─▒llar─▒ aras─▒nda Rusya ve Bat─▒ ├çerkesya ├çerkes kabileler birli─či aras─▒nda 88 y─▒l sava┼č oldu. Bu y─▒llarda Abhaz halk─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ Ub─▒hlar─▒n yan─▒nda Rusyaya kar┼č─▒ sava┼čt─▒lar. Ancak kendi ├ž─▒karlar─▒n─▒ G├╝rcistandaki Rus generallerine ba─člam─▒┼č olan Abhaz ├Âzden ve beyleri sava┼č─▒ desteklemediler. Abhaz beylerinden Prens Aubla Ahmet ve Zurab Kam─▒┼č Rusyaya ba─čl─▒l─▒k yemini etmi┼člerdi.
Bu arada yaz─▒lar─▒ ile ├çerkesleri savunan ilerici Rus yazarlar─▒ aras─▒ndan K. Marks ┼č├Âyle yaz─▒yordu: Kahraman ├çerkesler, Ruslar─▒ yeniden hezimetlere u─čratt─▒lar. Ey d├╝nya, ey insanl─▒k; ├Âzg├╝r ya┼čamak isteyen insanlar─▒n nelere muktedir olduklar─▒n─▒ onlardan ├Â─čreniniz!ÔÇŁ
1842 y─▒l─▒nda Abun kalesine sald─▒ran ├çerkesler, al─▒nan kaledeki Rus askerlerin tamam─▒ k─▒l─▒├žtan ge├žirildi. Ayn─▒ y─▒l i├žinde ├žok kurnazca bir planla ├çops─▒n kalesine sald─▒ran ├çerkesler, iki top├žu taburu, ├Âzel e─čitim g├Ârm├╝┼č k├╝├ž├╝k bir Kazak birli─či ve 30 topla savunulan kaleyi ele ge├žirirler.
1842 y─▒l─▒ i├žinde Vana kabilesinden (Negepsicho da ya┼čayan) Y. Tousiok komutas─▒nda 10.000 sava┼č├ž─▒ KubatÔÇÖtan (├çepsun yan─▒lar─▒nda bir ─▒rmak) hareket ederler. Komutanlar aras─▒nda Zaza Ali ve Zazi MehmetÔÇÖte bulunuyordu. Sapte kalesinden TzakoÔÇÖnun da kat─▒lmas─▒yla olu┼čan ├çerkes kuvvetlerinin sald─▒r─▒s─▒nda kale ele ge├žirilir. Bu bask─▒n haberi daha ├Ânce casuslar kanal─▒ ile Ruslara duyuruldu─čundan ├çerkesler 1.500 kay─▒p verirler.
Ruslar ├çerkesya k─▒y─▒lar─▒ndaki kontrollerini s─▒kla┼čt─▒r─▒rlar. ├çerkesya k─▒y─▒lar─▒na yana┼čan d├Ârt ticaret gemisi Ruslarca bat─▒r─▒l─▒r. Bu ablukaya ra─čmen 150 yabanc─▒ gemi ├çerkesyaÔÇÖya gelip gider.
Di─čer taraftan; 1842 tarihlerinde Da─č─▒tan b├Âlgesinde g├╝c├╝ doruk noktas─▒na ├ž─▒kan ─░mam ┼×amil ba┼čar i├žin, haberalma kaynaklar─▒n─▒n ├Ânemini iyi kavram─▒┼čt─▒. G├╝venilir adamlar─▒n─▒ Kafkasyan─▒n her taraf─▒na g├Ândermi┼čti. Casuslar─▒, Rus taraf─▒ndaki her hareketi an─▒nda kendisine ula┼čt─▒r─▒yorlard─▒.
Bu arada, ├çerkesyada s├╝rd├╝r├╝len direni┼či yak─▒ndan izliyordu. ┼×ayet g├╝├žbirli─či yap─▒ld─▒─č─▒ taktirde daha ba┼čar─▒l─▒ bir sonu├ž al─▒naca─č─▒na inan─▒yordu. Bat─▒da ├çerkes kabileleri aras─▒nda ciddi bir ittifak─▒n olmad─▒─č─▒n─▒ tesbit etmi┼čti. Hem onlar─▒ tek komuta alt─▒nda birle┼čmesini sa─člamak hem de ili┼čkileri geli┼čtirmek i├žin planlar yapt─▒.ÔÇŁNaibler KonseyiÔÇŁne d├╝┼č├╝ncelerini kabul ettirdi.
OÔÇÖna g├Âre, bat─▒yla tek cephe olu┼čturulabilmesi i├žin; ayni inanc─▒, ayni idari sistemi payla┼čmak gerekiyordu. ├çevresinde bunu sa─člayabilecek se├žkin insanlar vard─▒. D├╝┼č├╝ncelerini ger├žekle┼čtirmek ├╝zere; 1842 y─▒l─▒nda Naib Hac─▒ Muhammed Mollay─▒, Kuban├Âtesine ├çerkesistana g├Ânderdi. ├çal─▒┼čma oda─č─▒ olarak ├Ânceleri ┼×aps─▒─č ve Natkhuaylar─▒ se├žmi┼čti. Daha sonra temas kurdu─ču di─čer ├çerkeslerle aras─▒nda ┼čeriat ve m├╝ridizmi yaymak i├žin ├žal─▒┼čma oda─č─▒ olarak Abzah b├Âlgesini se├žmi┼čti.
M.M. ─░drisov, Baron Stalaya atfen; bu y─▒llarda ├╝zerindeki Rus bask─▒s─▒ artan ├çerkes kabileleri, sonunda isyan ederler. ─░mam ┼×amilin ilk Naibi Hac─▒ Muhammed Mollan─▒n gelmesiyle birlikte de, b├Âlgede Rus aleyhtar─▒ ├Ânemli bir hareketlenme ba┼člar.
Bu hareketlenme ├çar idaresini rahats─▒z eder. ├çar Generali, naibin ba┼čar─▒s─▒ndan endi┼čeye kap─▒larak, yo─čun bir faaliyete giri┼čir ve k─▒sa zamanda bir├žok ├çerkes kabilesini kendi taraf─▒na ├žekmeyi ba┼čar─▒r. Fakat ├çar idaresi taraf─▒na ge├žen gruplar─▒n bir k─▒sm─▒ ├╝zerinde halen Hac─▒ Muhammed Mollan─▒n da b├╝y├╝k tesiri vard─▒.
Hac─▒ Muhammed Mollaya kar┼č─▒ ├ž─▒kan baz─▒ ├çerkes P┼č─▒leri ona inanmak istemiyorlard─▒. Dini s├Âylemlerinden ba┼čka, siyasi idaresine de ┼č├╝pheylr bak─▒yorlard─▒. Hac─▒ Muhammmedin ─░slam ve ┼čeriat mesajlar─▒, geleneklerini daha ├Ânde tutan ├çerkeslerde gereken tesiri uyand─▒rm─▒yordu. Naibin asilzade imtiyazlar─▒na kar┼č─▒ tav─▒r almas─▒ ise soylu ailelerin tepkisine neden oluyordu. Asilzadeler bu nedenle Hac─▒ Muhammed Mollaya kar┼č─▒ hep tav─▒rl─▒ oldular.
├çerkesyadaki birli─či sa─člamak i├žin b├╝y├╝k ├žaba g├Âsteren Hac─▒ Muhammed, burada ┼čeriat ve muridizm d├╝zeni kurmak i├žin yo─čun ┼čekilde ├žal─▒┼čt─▒. Camiler yapt─▒rd─▒. Din e─čitimi yapan okullar a├žt─▒. ├ľzellikle askeri organizasyonlar─▒ i├žin de ├Ânemli giri┼čimde bulundu.
├çar ordular─▒na kar┼č─▒ sava┼čacak olan daimi ve d├╝zenli ├çerkes ordusunun ├žekirde─čini olu┼čturacak olan M├╝rtazek BirlikleriÔÇŁ kurmak i├žin Hac─▒ Muhammed y├Ârede bir├žok defa toplant─▒lar ├╝zenledi. Askerlik hizmeti yapacak s├╝vari anlam─▒na gelen M├╝rtazek BirlikleriÔÇŁ, halktan al─▒nacak vergilerle veya ayr─▒ katk─▒larla ayakta duracakt─▒. Kafkasya ├ľzel Kolordusu Komutan─▒ Vorontsov, bu konuda ┼č├Âyle yaz─▒yordu; ├çerkes kavimleri aras─▒nda M├╝rtazek Birlikleri kurulmas─▒, bizim i├žin ger├žekten de olumsuz sonu├žlar do─čuracakt─▒r.ÔÇŁ
Naib Hac─▒ Muhammed Molla bu s─▒ralarda yakaland─▒─č─▒ bir hastal─▒k neticesinde k─▒sa zmanda vefat etmi┼čtir. M.M ─░drisov,ÔÇŁ├çerkezistanÔÇŁ adl─▒ yaz─▒s─▒nda ┼č├Âyle der; Naib Hac─▒ Muhammed Mollan─▒n ├Âl├╝m├╝ ile ilgili olarak pek ├žok s├Âylenti ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu rivayetler biraz da NaibÔÇÖe muhalefet edenlerin ba┼čar─▒s─▒ gibi etrafa yay─▒l─▒nca, bunu ─░mam ┼×amilin kurmaylar─▒ndan birinin bertaraf edilmesi olarak de─čerlndiren ├çar idaresi, 500 ├çervontze tahsis ederek, kendisine yak─▒n Abzah beylerinden Muhammed Kangina ba┼čta olmak ├╝zere Kuban y├Âresindeki yanda┼člar─▒na da─č─▒tm─▒┼čt─▒r.ÔÇŁ
Baturay ├ľzbekÔÇÖe ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre, ├çerkes ├Ârf ve geleneklerini hi├že sayarak ┼čeriat kurallar─▒n─▒ tatbike kalk─▒┼č─▒nca Abzahleri k─▒zd─▒r─▒r. Bu nedenle zehirlenerek ├Âld├╝r├╝l├╝r.
NaibÔÇÖin ├çerkesÔÇÖyada fazla bir varl─▒k g├Âsterememesinin iki ├Ânemli sebebi vard─▒.
Birincisi; Abzehler, d─▒┼č ├╝lkelerle temas─▒ az olan bir b├Âlgede ya┼č─▒yorlard─▒. Ruslarla, hen├╝z ciddi bir ├žat─▒┼čmaya girmemi┼člerdi. D├╝┼č├╝nce ufuklar─▒ dard─▒.
─░kincisi; XIV. Y├╝zy─▒lda Buharada ya┼čayan Buharesteli Muhammed Bahavuddinin g├Âr├╝┼čleri, ayni y├╝zy─▒l sonlar─▒na do─čru, Da─č─▒stan ve Anadolu yaylalar─▒na ula┼čm─▒┼čt─▒. Nak┼čibendiÔÇŁ lakab─▒yla tan─▒nan bu kakmac─▒, tarikat ilim yolunun, Peygamber Muhammedin ├žizdi─či yol oldu─čunu ve bu yolun da kutsall─▒─ča eri┼čmenin en temiz, en do─čru yol oldu─čunu savunuyordu.
├ľzellikle KafkasyaÔÇÖn─▒n do─čusunda Nak┼čibendi Tarikat─▒ÔÇŁ ┼čeklinde te┼čkilatlanm─▒┼č bulunan mistik ─░slam, Kafkasl─▒lar─▒n Rus emperyalist hakimiyeti alt─▒na girdi─či bu d├Ânemde, onlar─▒n milli kimliklerini ve ├Âzg├╝rl├╝k duygular─▒n─▒ besleyen g├╝├žl├╝ bir toplumsal fakt├Âr haline d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r. ─░mam; merkezi h├╝k├╝metin olmad─▒─č─▒ Da─č─▒stan B├Âlgesinde, dini ├Ânderli─čin yan─▒s─▒ra, komutan ve devlet ba┼čkanl─▒─č─▒ s─▒fatlar─▒n─▒ benli─činde toplam─▒┼čt─▒. Vatan─▒n ve ─░slami haat─▒n tehlikede olmas─▒ nedeniyle sertle┼čmi┼č, sava┼č├ž─▒ bir niteli─či benimsemi┼čti. Tarikat ehlinin, Rus hakimiyetine kar┼č─▒ g├Âsterilen direni┼člerde, bu direni┼či hem organize etmek, hem de fiilen s├╝rd├╝rmek itibariyle ├Ânemli rolleri bulundu─čunu, uzman bilim adamlar─▒n─▒n ara┼čt─▒rmalar─▒ ortaya koymu┼čtur.
Birbirlerini izleyerek ─░maml─▒k makam─▒na gelen; Gazi Muhammed Molla, Hamzat Chanka ve ┼×amilÔÇÖe, di─čer halk liderleri ├╝zerinde ayr─▒cal─▒k kazand─▒ran, tarikat─▒n bu ├Âzellikleri idi.
Oysa, bat─▒daki(├çerkesyadaki) din adamlar─▒; sayg─▒ g├Ârmelerine r─čmen, y├Ânetimde liderlerin gerisinde yer al─▒yorlard─▒. Son s├Âz├╝ din adamlar─▒ de─čil, liderler(P┼č─▒ler) s├Âyl├╝yorlard─▒. Ayr─▒ca b├Âlgede bir dinler mozayi─či varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝yordu. Baz─▒ b├Âlgelerde, eski ├žok tanr─▒l─▒ dinin izleri kaybolmam─▒┼čt─▒. ┼×aps─▒─č ve Ub─▒h kabileleri aras─▒nda H─▒r─▒stiyanl─▒─č─▒ benimsemi┼č baz─▒ k├╝├ž├╝k topluluklar, ─░slamiyeti kabul etmemek i├žin hala direniyorlard─▒.
Ayr─▒ca, ├çerkesler Druidizm inanc─▒ gere─či kutsa─▒klar─▒ me┼če a─čac─▒na da sayg─▒ duyuyorlard─▒. Anavatandan topluca s├╝rg├╝ne tabi tutulduklar─▒ 1864 tarihine kadar tam bir Hr─▒stiyan ve tam bir M├╝sl├╝man olamamalar─▒n─▒n nedeni Druidizm inanc─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r.
Bu mevcut ┼čartlar alt─▒nda, ─░mam ┼×amilÔÇÖin hedefledi─či muridizm sisteminin, ├çerkesyada k├Âk salmas─▒ ├žok zordu.
1843 y─▒l─▒nda Kabardey Prensi Muhammed Mirza Anzorov ├çe├ženistan Naibi ┼×uaybÔÇÖe iki ki┼či g├Ândererek Kabardeylerin Ruslara kar┼č─▒ isyana haz─▒r olduklar─▒n─▒ haber vermi┼čti. Az sonra kendisi de Naibi ziyaret etmi┼č ve Kabardeye bir manga g├Ânderilmesini istemi┼čti. O, Kabardeyde ÔÇś Rusyaya kar┼č─▒ ├ž─▒kmak isteyen 16 ki┼čiyi ├Âld├╝r├╝nÔÇÖ, b├╝t├╝n Kabardey ├╝lkesi isyan etsin.ÔÇŁ Demi┼čti.
├çar h├╝k├╝meti, ├çerkesyada tutunabilmek i├žin Kabardey b├Âlgesinin mutlaka kontrolde olmas─▒na ve askeri-siyasi a├ž─▒dan muhafaza edilmesine ├žok ├Ânem veriyordu. 1841 y─▒l─▒ Kas─▒m ay─▒nda Jandarma genel m├╝d├╝r├╝ Kont Benkendorfa g├Ânderdi─či raporda Albay Yuryev ┼č├Âyle yaz─▒yordu:
Halen Kabardey b├Âlgesi kendi g├╝c├╝yle bize kar┼č─▒ koyacak durumda olmasa bile, onlar ├çerkes kavimleri aras─▒nda b├╝y├╝k otorite say─▒l─▒rlar ve itibar sahibidirler. Kabardeyler eskiden beri b├Âlgenin ├Ânde gelen kavimlerinden olup Prens ve e┼čraf─▒ b├╝t├╝n ├çerkesyada sayg─▒ ve itimat sahibidirler. Bu y├╝zden Kabardey b├Âlgesinde s├╝k├╝net ve asayi┼čin korunmas─▒ olduk├ža ├Ânemlidir. Herhangi bir idari hata, Kabardey topraklar─▒nda isyana yol a├žabilece─či gibi G├╝rcistan yolunu tehlikeye d├╝┼č├╝r├╝r.ÔÇŁ
1843 y─▒l─▒n─▒n May─▒s ay─▒nda ├çerkesler yeniden sava┼ča ba┼člarlar. Ancak, bu ay i├žerisinde u─črad─▒klar─▒ ma─člubiyetler nedeniyle sava┼čmay─▒ ertelerler. Bu s─▒ralarda, Kuban─▒n kuzeyinde 117.000, Kafkas ├Âtesinde ise 75-80.000 ├çar askeri sava┼ča haz─▒r beklemekte idi.
1843 y─▒l─▒n─▒n yaz─▒nda ─░mam ┼×eyh ┼×amilin Naibi Ahverdi Mohaman Kabardey b├Âlgesindeki Cherzurdsen k├Ây├╝ne ak─▒n d├╝zenler. Ancak ba┼čar─▒l─▒ olamaz ve k├Âyl├╝lerce ├Âld├╝r├╝l├╝r.
Hac─▒ Muhammed Molla vefat edince ─░mam ┼×eyh ┼×amil, 3 Ekim1844 tarihinde g├Ârevlendirdi─či Ald─▒l─▒ Sapar├žio─člu Yusup Hac─▒n─▒n ├çerkeslerce istenmemesi ├╝zerine, yerine Sapar├žio─člunun birlikte getirip ┼×amile tan─▒┼čt─▒rd─▒─č─▒ Kabardey S├╝leyman Efendiyi ayn─▒ y─▒l Naib olarak g├Ânderdi. S├╝leyman Efendi, Salih bir M├╝sl├╝man, alim ve fakih bir zatt─▒. Abzah b├Âlgesine ula┼čan S├╝leyman Efendi ─░mam ┼×amilden getirdi─či mesaj─▒ okudu.
─░mam ┼×amil ├çerkesleri, ├ľzg├╝rl├╝k Sava┼č─▒ i├žin di─čer Da─čl─▒ ├çerkeslerle birlik olmaya ├ža─č─▒r─▒yordu. S├╝leyman Efendinin bir g├Ârevi de ├çerkeslerden bir askeri birlik olu┼čturmak ve ┼×amile yard─▒m i├žin Do─ču Kafkasyaya g├Ândermekti.Yeni Naib muridler birli─či ve ┼čeriata dayal─▒ bir mahkeme kurdu. Ayr─▒ca, y├Ânetim mercii olarak da bu mahkemeler yetkiliydi. Ard─▒ndan M├╝rtazek Birliklerini olu┼čturdu.
Naib S├╝leyman Efendi kutsal sava┼č propagandas─▒ yap─▒yor ve Ruslarla temas─▒ yasakl─▒yordu. ├ťstelik ─░slam dinini kabul etmeyen ve direnenler takip ediliyordu. Ortam epeyce gergindi. ┼×aps─▒─člar ise S├╝leyman Efendiye sert tepki g├Âsterdiler ve Naibin murid g├╝c├╝ne silahla kar┼č─▒l─▒k verdiler. Yeni Naib bu direni┼či g├Âr├╝nce, ┼×aps─▒─člara y├Ânelik niyetlerinden vazge├žti. ├çerkeslerden olu┼čturulan ├╝st├╝n yetenekli b├Âl├╝kler ┼×amile ula┼čamad─▒lar. 1840ÔÇÖl─▒ y─▒llardaki askeri ve stratejik durum b├Âyle bir birli─če izin vermiyordu.
1844 y─▒l─▒nda Rus T├╝mgenerali SabudzkiÔÇÖnin kay─▒nvalidesi ├çerkeslerce ka├ž─▒r─▒l─▒r ve 12 ayl─▒k bir tutsakl─▒ktan sonra serbest b─▒rak─▒l─▒r. Vatan─▒na d├Ânen kad─▒n ├žerkeslerin kendisine ├žok iyi davrand─▒klar─▒n─▒ her yerde anlat─▒r. ├çerkeslerin uygarl─▒ktan uzak, barbar olarak d├╝nyaya tan─▒tmaya ├žal─▒┼čan ├çar ve h├╝k├╝meti bu kad─▒n─▒n a├ž─▒klamalar─▒ kar┼č─▒s─▒nda ├žok zor durumda kal─▒rlar.
1844 y─▒l─▒nda ─░stanbuldaki Rus b├╝y├╝kel├žisinin Kont Budberge yazd─▒─č─▒ gizli mektupta ┼č├Âyle demektedir: Sultan ve b├╝y├╝k vezir(Sadrazam) ├çerkesya ile insan ticaretinin yasaklanmas─▒ndan memnun de─čillerdir. T├╝rkler, Kafkasyadan kad─▒n esir sat─▒n alamad─▒klar─▒n─▒, hatta Sultan─▒n haremine cariye bulmakta zorluk ├žektiklerini, bu nedenle ├Âfkelendiklerini belirtmektedirler. ─░nsan ticaretine yeniden m├╝saade edilmesinin politik y├Ânden faydal─▒ olaca─č─▒ÔÇŁ tavsiye edilmektedir.
1845 y─▒l─▒nda Rus sosyalisti PetrasevskiÔÇÖnin ├çerkeslerin ├çarlara kar┼č─▒ y├╝r├╝tt├╝kleri sava┼č─▒ yaz─▒lar─▒ ile destekler. Bu yazar ├çerkeslerin ba─č─▒ms─▒zl─▒k sava┼č─▒n─▒ s├╝rd├╝rmelerini, Rus halk─▒n─▒n da ├çerkesleri desteklemesini, ├çerkesler gibi onla─▒n da ├çarlara kar┼č─▒ ayaklanmalar─▒n─▒ ister.
Naib S├╝leyman Efendi 1845 y─▒l─▒nda olduk├ža ÔÇśesrarengizÔÇÖ durum ve ┼čartta ├çerkesyay─▒ terk etti. Mark BliyevÔÇÖe g├Âre, 1845 y─▒l─▒nda ─░mam ┼×amil, S├╝leyman Efendiye yazd─▒─č─▒ mektupta onu ÔÇśacil bir ┼čekildeÔÇÖ ├çerkesleri ÔÇśsilahlad─▒rmaya ve bu konuyu a─č─▒rdan almamayaÔÇÖ ├ža─č─▒rmakta ve S├╝leyman Efendiye ihtiyac─▒ oldu─čunu belirtmekteydi. ─░mam ┼×amilin Naibi S├╝leyman Efendiyi ├çerkesyadan Kabardey ve di─čer ├çerkeslere geni┼č ├žapl─▒ sefer planlar─▒yla ilgili olarak ├ža─č─▒rm─▒┼č olmas─▒ m├╝mk├╝nd├╝r.
Naib S├╝leyman Efendi d├Ând├╝kten sonra, ┼×amil 1845 y─▒l─▒ Eyl├╝l ay─▒nda ├çerkes a┼čiretlerineÔÇŁ g├Ânderdi─či mektubunda ├çerkeslere, Naibini ├çerkesyaya g├Ânderdikten hemen sonra ortaya ├ž─▒kan onlar─▒ ziyaret etme iste─činden bahsediyor. ─░mam ┼×amil mektubunda 1845 y─▒l─▒ yaz─▒nda me┼čgul oldu─čuna at─▒fta bulunarak ÔÇś├žok say─▒da g├╝nahl─▒ÔÇÖ ile yeniden giri┼čilen ├žarp─▒┼čman─▒n ÔÇśba┼čar─▒yla sonu├žland─▒─č─▒n─▒ÔÇÖ hat─▒rlat─▒yor. Bunun yan─▒nda ┼×amil ├çerkeslere, Naibim S├╝leyman Efendi sizlerden memnun oldu─čunu anlatt─▒. Korkmay─▒n, h├╝z├╝nlenmeyin, zenginlere kanmay─▒n diyor ve ekliyor: Yak─▒n bir s├╝re sonra size Naibimi tekrar yollayaca─č─▒m ve i┼člerimizi etrafl─▒ca konu┼čmak i├žin g├Âr├╝┼čme f─▒rsat─▒ bulaca─č─▒m─▒z─▒ umuyorum.ÔÇŁ ┼×amil bunlar─▒ yazarken kurnazl─▒k etmiyor, ger├žekten de Kuzeybat─▒ KafkasyaÔÇÖya sefere haz─▒rlan─▒yordu.
Ayn─▒ tarihlerde ─░mam ┼×amilin huzuruna Kabardey ├çerkesleri ile Malkarl─▒lar─▒ temsilen Hac─▒ Bekir Molla ba┼čkanl─▒─č─▒nda bir heyet geldi. Bu heyet ─░mam ┼×amili ├╝lkelerine davet etti. Bir ay sonra ayn─▒ yerden ikinci bir heyet daha geldi. Ellerindeki mektupta iki m├╝ft├╝n├╝n, iki ┼čeyhin, iki de Kabardey P┼č─▒s─▒n─▒n imzas─▒ bulunmaktayd─▒. Bu zevat, ─░mamet Devletine ba─čl─▒ oldu─ču teminat─▒ verdiler.
1846 y─▒l─▒ k─▒┼č─▒nda, M.S. VorontsovÔÇÖun ─░mparatora g├Ânderdi─či raporda ifade etti─čine g├Âre, Da─čl─▒ ├çerkesler a├žl─▒k ya┼čamaya ba┼člad─▒lar. Komutanl─▒k yiyecek yard─▒m─▒nda zor anlar ya┼čayan ├çerkeslerin bu durumunda istifade edip, ÔÇśitaat etmeleriniÔÇÖ sa─člamaya karar vermi┼čti.
General N.S. Zavodovskiy ise Abzah b├╝y├╝kleri ile g├Âr├╝┼čme gerekle┼čtirerek 7 maddelik bir antla┼čma imzalad─▒. Antla┼čma; yaln─▒zca Abzahlerin ve Rusyan─▒n d─▒┼č ili┼čkileri konusundayd─▒. Gaye ┼×amilin g├Ânderdi─či iki Naibi gibi huzuru bozan kimselerin ├çerkesyaya girmesini ├Ânlemekti. Abzahler bundan b├Âyle Kafkas Hatt─▒ÔÇÖna ak─▒n d├╝zelemeyecekler ve sald─▒r─▒ d├╝zenlenmesi durumunda t├╝m halk olarak su├žluyu gelenekler uyar─▒nca cezaland─▒r─▒lacaklar. ├çal─▒nan mallar makamlara iade edecekler. Taraflar ka├žaklar─▒ kar┼č─▒l─▒kl─▒ iade edecekler ve Abzahlere Rusyan─▒n t├╝m b├Âlgelerinde seyahat edebilmeleri i├žin, seyahat yapma hakk─▒ tan─▒yan bilet verilecek. Ruslar da Abzahlerle s─▒cak ticari ili┼čkiler i├žin, takas evleri in┼ča edilecek. Fakat ekonomik ko┼čullar nedeniyle, her iki taraf antla┼čma h├╝k├╝mlerine riayet etmemi┼čtir.
1846 y─▒l─▒ Kas─▒m ay─▒nda 1847 y─▒l─▒n─▒n bahar─▒na kadar Abzah ├╝lkesinde ÔÇśRuslarla sava┼č m─▒ bar─▒┼č m─▒ÔÇÖ konusunun tart─▒┼č─▒ld─▒─č─▒ ÔÇśHalk KongreleriÔÇÖ d├╝zenleniyordu.
─░mam ┼×amil, ├çerkesyadan gelen heyetin ├╝lkelerine yapt─▒klar─▒ davet ve Naib S├╝leyman Efendinin bu konudaki g├Âr├╝┼čleri deNaibler toplant─▒s─▒nda konu enine boyuna tart─▒┼č─▒ld─▒. 1846 y─▒l─▒ Nisan ay─▒nda Kabardey b├Âlgesine bir seferin d├╝zenlenmesi karar─▒ verildi.
Ruslar─▒n tahminine g├Âre, ┼×amilin bu sefere i┼čtirak eden kuvvetleri 14.000 s├╝vari ve sekiz toptan ibaretti. Buradan K─▒zlar kalesi ├╝zerine y├╝r├╝yeceklermi┼č gibi hareket eden ┼×amil, bu manevras─▒ ile Terek boyundaki Rus kumandan─▒ ve b├╝t├╝n kuvvetleriyle K─▒zlar kalesine do─čru ko┼čmaya mecbur etti. Gayet seri bir y├╝r├╝y├╝┼čle Vladikafkas m├╝stahkem mevkii ├Ân├╝nden ge├žerek Kabardey b├Âlgesine girdi.
Antla┼čmaya g├Âre m├╝ridler Kabardeylerin de yard─▒m─▒yla Terek ve onun kollar─▒n─▒n kenar─▒ndaki b├╝t├╝n Rus kalelerini ellerine ge├žireceklerdi. Fakat ├╝nl├╝ T├╝mgeneral Freigtag─▒n ┼×amilin hemen yak─▒nlar─▒nda bulunmalar─▒, Kabardeylerin bu konuda karar vermesini engelledi. Teredd├╝t i├žinde kald─▒lar. ─░ki taraf─▒n da, birbirlerine s├Âyledikleri ┼čunlard─▒:ÔÇŁ Sen g├Ârevini yap, ben de g├Ârevimi yapay─▒m.ÔÇŁ Do─čal olarak da hi├žbir taraf, kendi ├╝st├╝ne d├╝┼čeni yapmad─▒. ─░mam ┼×amil, bundan ba┼čka Kabardeyin sava┼ča ve savunmaya kabiliyetli olmad─▒─č─▒n─▒ g├Ârd├╝, d├Ânmeye karar verdi.
D├Ân├╝┼č yolunun Ruslar taraf─▒ndan kesilmesine meydan vermeden geldi─či yoldan b├╝y├╝k bir maharetle zayiats─▒z geri d├Ânme─če muvaffak oldu. Fakat bu arada d├Ân├╝┼č yolunu kesmeye ├žal─▒┼čan Albay Levkovi├žin 1.600 Rus askeri k─▒sa zamanda imha edildi. Rus generalleri bu ├žekilme esnas─▒nda ┼×amili kar┼č─▒lamaya cesaret edemediler. ─░mam─▒n bu ustaca ger├žekle┼čtirdi─či ricat harekat─▒na T├╝mgeneral Freitag bile alk─▒┼člamak zorunda kald─▒. Bu 15 g├╝nl├╝k(12 Nisan-27 Nisan 1846) Kabardey seferi, Kuban ├çerkeslerini ─░mamet Devleti saflar─▒na katamam─▒┼čt─▒; ama ┼×amilin sava┼č stratejisi has─▒mlar─▒ olan generallere de parmak ─▒s─▒rtm─▒┼čt─▒.
Kabardey b├Âlgesine yapt─▒─č─▒ hareket, ger├ži askeri netice vermemi┼čti. Fakat, aralar─▒nda Anzavurkovue Mehmed, Kurdeyt Yilkovue Mehmed Geri ve Asetinlerden Dudarukovue Vojij gibi ┼čahsiyetler bulunan bir ├žok zadegan ve r├╝esan─▒n ─░mam ┼×amile iltihak etmesi, bu b├Âlgenin h├╝kmen ┼×amil idaresiyle birle┼čmesi demekti. ├ç├╝nk├╝ bu ki┼čiler kabilelerini bihakk─▒n temsil edecek n├╝fuzu haiz birer ┼čahsiyet idiler.
├çerkeslere g├Ânderilen iki Naib fazla bir varl─▒k g├Âsteremedikleri gibi, bat─▒da iki naibin arkas─▒ndan ├že┼čitli dedikodular yap─▒ld─▒. B├╝t├╝n bunlara ra─čmen; ─░mam ┼×amil y─▒lmad─▒. ├çerkesleri kazanmak istiyordu. Bat─▒da, hen├╝z iyi organize edilmemi┼č ├╝st├╝n bir sava┼č g├╝c├╝ oldu─čunu biliyordu. Bu defa, 1846 y─▒l─▒nda Muhammed Emin a┼ča─č─▒da kendisine tevdi edilen b├╝y├╝k selahiyet ve g├Ârevlerle, Naib olarak Bat─▒ Kafkasya(├çerkesya) B├Âlgesine g├Ânderildi.
1- Y├╝ksek, orta ve a┼ča─č─▒ tabakalara b├Âl├╝nm├╝┼č halk s─▒n─▒flar─▒ ─░slami esaslara g├Âre te┼čkilatland─▒r─▒larak aralar─▒nda demokrasi esaslar─▒na dayanan sa─člam bir birlik kurmak.
2- ├ľrf ve adetlere dayanan eski icraat yerine ilmi esaslara dayanan idari ve adli m├╝esseseleri meydana getirmek.
3- Toplu bir kalk─▒nmay─▒ hedef tutan sanayi m├╝esseseleri v├╝cude getirmek.
4- Bat─▒ Kafkasyay─▒(├çerkesyay─▒) idari b├Âlgelere ay─▒rarak tek bir merkezden idare etmek ve bu sayede toplan─▒p te┼čkilatland─▒r─▒lan askeri kuvvetlerle d├╝┼čmana kar┼č─▒ durmak.
Naib Muhammed EminÔÇÖin ders alaca─č─▒ iki ├Ânemli olay vard─▒. Bunlar, Hac─▒ Muhammed Molla ve S├╝leyman Efendinin sonu├ž vermeyen hatal─▒ giri┼čimleriydi. Ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča neden olan ┼čeyler neydi? ├ľnce, bunlar─▒n bilinmesi gerekiyordu. Ad─▒ge(├çerkes) dilini bilmemesi de sab─▒rl─▒ olmas─▒ i├žin ayr─▒ bir sebepti.
Muhammed Emin tebdili k─▒yafetle, hatta dilenci k─▒yafetine b├╝r├╝nerek bu zorlu yolculuk neticesinde ├Ânce Kabardey b├Âlgesinde bir ay kald─▒. Kabardey ile Besleney aras─▒ndaki mesafeyi iki ayda ge├žebilmi┼čti. Daha sonra Abadzeh toraklar─▒na ge├žti. Bu d├Ânemde d├╝─č├╝nlere, cenazelere kat─▒lm─▒┼č, Besleneylere Arap├ža Kuran okumu┼čtu. Bu arada Abadzeh b├Âlgesine gelmeden ├Ânce; Abaza, Tatar, Kara├žay v.s. k├Âylerine girip ├ž─▒km─▒┼čt─▒.
T. Lapinski, Naibin ba┼člang─▒├žta toplum i├žinde g├Âz├╝kmedi─čini ve yaln─▒z ya┼čad─▒─č─▒n─▒ belirtir. Fakat g├Âr├╝nen bu pasif tutum Eminin bo┼č durdu─ču anlam─▒na gelmiyordu. Abadzehlerin toplumsal ├Âzelliklerini, direni┼č imkanlar─▒n─▒ ve b├Âlgedeki genel durumu dikkatle izlemi┼č ve inceletmi┼čti.
─░ki y─▒la yak─▒n bir s├╝re(1846-1848), hi├žbir giri┼čimde bulunmad─▒. Ad─▒ge(├çerkes) dilini ├Â─črenmeye ├žal─▒┼čt─▒. Dostlar edindi. G├Ârevli gibi de─čil, s─▒radan bir gezginci adam kimli─čini sergiledi. Daha ├žok durum tahlili yapt─▒. ├ľnceleri halk─▒n ya┼čay─▒┼č─▒n─▒, Gazavata ve ┼×eriata-─░slama bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒n─▒ de─čerlendirmek i├žin k├Ây k├Ây gezerek incelemelerde bulundu. O d├Ânemde ├çerkeslerin hepsi ─░slam─▒ kabullenmi┼č de─čildi.
Muhammed Emin, ├╝nl├╝ Abadzeh lideri Hac─▒ Tlam─▒n misafiri oldu.
S├Âm├╝r├╝c├╝ s─▒n─▒flar─▒ tasfiye etmi┼č bat─▒ ├çerkeslerinin halk kurtulu┼č sava┼č─▒ t├╝m d├╝nya antiemperyalistleri ve ilericileri aras─▒nda hayranl─▒k uyand─▒rm─▒┼čt─▒.
ÔÇŽ

├çerkesler milli birli─či sa─člamak amac─▒yla, daha 1807 y─▒l─▒nda Kalebatuko ┼×upagua taraf─▒ndan ba┼člat─▒lan te┼čkilat esas tutularak, ├╝lke oniki eyalete ayr─▒ld─▒. 12 eyaletin 300 ki┼čiye ula┼čan temsilcileri ise te┼čekk├╝l eden bu meclisin karar─▒ ile meydana getirilen ve zemini koyu ye┼čil renkte olan ve oniki eyaleti temsil eden federasyon bayra─č─▒n─▒n(Bug├╝nk├╝ Ad─▒geydeki Ad─▒geleri /├çerkesleri temsil eden bayrakt─▒r.) ├╝zerinde oniki sar─▒ y─▒ld─▒z ve ├╝├ž ok bulunmaktad─▒r. ├çerkes halk kurtulu┼č sava┼č─▒nda, bu bayrak yurtseverlerce dalgaland─▒r─▒lma─ča ba┼čland─▒.
O d├Ânemde olu┼čturulan 12 eyalet ┼čunlard─▒: ┼×abs─▒─č-Natho├ž, Abadzah, Kemirguvey, Barakey, Bjedu─č, Kabardey-Besleney, Hatukuay, Meho┼č, Ba┼čilbey, Teberdi, Abhazya ve Ub─▒h. Bunlardan Maho┼č, Abadzah, Bjedu─č eyaletleri Kubana g├Â├žetmi┼č olanlarla, Kabardey ve Abhazya b├Âlgeleri esasen Ruslar─▒n i┼čgali alt─▒ndad─▒lar. Mecliste Abhazyan─▒n m├╝messili R├╝stem Pe, Kabardeyler ise, Kabardeyden gelen Beslenyiko Aslan idi.
Bu meclise Jile Tharua XaseÔÇŁ(Milli Misak Meclisi) ad─▒ verildi. Meclisin se├žilmi┼č bir ba┼čkan─▒ ve merkezi de yoktu. Gerekli oldu─ču yerde toplan─▒rd─▒.
ÔÇŽ
1837 y─▒l─▒nda Adagum toplanan Jile Tharua XaseÔÇŁ(Milli Misak Meclisi) kongrede, a┼ča─č─▒daki siyasi ve ahlaki unsurlar─▒ ihtiva eden Milli Misak(Milli Ahitname) esaslar─▒n─▒ tesbit ettikten sonra Ruslarla harbe devamÔÇŁ karar─▒ verildi:
1-Hazar Denizi ile Karadeniz aras─▒ndaki b├Âlge bir vatan ve bu vatan─▒n ├╝zerinde ya┼čayanlar─▒ da birle┼čik bir millettir.
2-Ruslar, Kafkasyan─▒n milli ve ebedi d├╝┼čman─▒d─▒r.
3-Kafkas vatanda┼č─▒ Ruslarla, hususi ve ticari hi├žbir vesile ile m├╝nasebet ve temasta bulunmayacakt─▒r.
4-Her Kafkas vatanda┼č─▒ b├╝t├╝n mal─▒ ve can─▒yla sonuna kadar m├╝cadeleye devam edecektir.
5-Bu misaka uymayan ve ihanet eden, idama kadar varan cezalarla tecziye edilecektir.
6-Herkes h─▒rs─▒zl─▒k ve her t├╝rl├╝ fena davran─▒┼čtan sak─▒nacak, bu gibi fena davran─▒┼člar─▒ g├Âren her vatanda┼č, bunlar─▒ haber verip cezaland─▒r─▒lmas─▒na yard─▒m edecektir.
7-Elinde olmayan sebeplerle bir su├ž i┼čleyen, bu su├žunu itiraf edecektir.

Kogreden sonra, Misak─▒ Milli Meclisi Ruslara bir heyet g├Ândererek, Milli Misak esaslar─▒na g├Âre, Anapa ile Hazar Denizi aras─▒ndaki Kafkas vatan─▒n─▒n tahliyesini istemi┼člerdi.
Ruslar buna kar┼č─▒l─▒k, ├çerkeslerin Anapa ile Hazar Denizi aras─▒nda hakimiyet iddia edemiyece─čini, Osmanl─▒larla yap─▒lan antla┼čma h├╝k├╝mlerine riayet edilmesi laz─▒m geldi─čini,ÔÇŁsemada Allah─▒n, yerde Rus ├çar─▒n─▒n hakim oldu─čunuÔÇŁ, bu kabul edilmedi─či taktirde memleketin istila ve halk─▒n─▒n imha edilece─či tarz─▒nda bir cevap verdiler.
Buna kar┼č─▒l─▒k ├çerkesler, ├çerkesyan─▒n ba─č─▒ms─▒z oldu─čunu ve hi├žbir zaman da Osmanl─▒ boyunduru─čunda bulunmad─▒─č─▒n─▒ ilanla, Rus ├Ânerisini reddettiler. 1837 y─▒l─▒ndaki Rus ordusunun sald─▒r─▒s─▒ da yine Hac─▒ Guzbek kuvvetlerince bozguna u─črat─▒ld─▒.
1838 yılında, Çerkes Milli Misak Meclisi tüm dünyaya mücadelenin amacını anlatan bir bildiri yayımladı:

4,174 total views, 1 views today

Mahmut B─░

Mahmut B─░

1945 y─▒l─▒nda Amman'da do─čdu. Kuzey KafkasyaÔÇÖdan B├╝y├╝k ├çerkes S├╝rg├╝n├╝ÔÇÖnde (1864) ├Ânce BalkanlarÔÇÖa, ard─▒ndan ├ťrd├╝nÔÇÖe yerle┼čen Abzah (Hatko) boyuna mensup (Halu─č-Natko) ailesindedir. ─░lk├Â─črenimini 1952 y─▒l─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖye g├Â├ž ettikten sonra tamamlayarak, 1970 y─▒l─▒nda Ankara Dil-Tarih ve Co─črafya Fak├╝ltesi Tarih b├Âl├╝m├╝nden mezun oldu. Birle┼čik Kafkasya KonseyiÔÇÖnin kurulu┼č ├žal─▒┼čmalar─▒na kat─▒lan Mahmut Bi; 1994 y─▒l─▒nda emekli olduktan sonra BursaÔÇÖya yerle┼čmi┼č ve 11 May─▒s 1996 tarihinde BursaÔÇÖda kurulan Birle┼čik Kafkasya Derne─čiÔÇÖnin kurucu ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Tarih├ži Mahmut BiÔÇÖnin uzun bir zamandan beri ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ÔÇťKafkas TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinin Birinci cildi 2007 y─▒l─▒nda Selenge Yay─▒nevi taraf─▒ndan yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Mahmut Bi, 29-9-2017 tarihinde aram─▒zdan ayr─▒lm─▒┼čt─▒r.

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒