Sefer G├ľLTEK─░N
Sefer  G├ľLTEK─░N
D├╝nyan─▒n Kadim ┼×ehirleri ve Bursa
  • 20 Ocak 2019 Pazar
  • +
  • -

 

D├╝┼č; g├Âr├╝l├╝nce r├╝ya, kurulunca umuttur. D├╝┼č kurmak dua etmektir. ┼×ehirler, iktidar yetene─či olanlar─▒n umududur. Bir ┼čehrin muhasara alt─▒na al─▒nmas─▒, fethedilmesi, ele ge├žirilmesi, d├╝┼č├╝r├╝lmesi, bir duan─▒n fiiliyat k─▒sm─▒d─▒r. Kimi ┼čehirler in┼ča, kimi ┼čehirler ihya edilip ├Âzg├╝n bir duru┼č kazand─▒r─▒larak yekdi─čerinden ayr─▒l─▒rlar. Krallar, sultanlar, hanlar, beyler, devletlerinin s─▒n─▒rlar─▒n─▒ geni┼čletmek i├žin girdikleri ┼čehirleri in┼ča ve/veya ihya ederek abat etmi┼člerdir. Baz─▒ ┼čehirler in┼ča ve/veya ihya edilerek devletlerin medeniyet ├Âl├ž├╝tlerinin uygulama, geli┼čtirme ve yay─▒lma merkezi olarak kabul edilse de baz─▒ ┼čehirler imha edilerek tarih sahnesinden silinmeye mahk├╗m edilmi┼člerdir. Ba┼čka bir a├ž─▒dan bakt─▒─č─▒m─▒zda ┼čehirler suya benzer. Kap nas─▒l suya ┼čekil verirse, h├ókim iktidar da ┼čehirleri ┼čekillendirir. Bu ikisi aras─▒ndaki tek fark, kap de─či┼čse de su ├Âzelli─činden bir ┼čey kaybetmezken, iktidar de─či┼čimi ┼čehirlerde derin izler b─▒rak─▒r. Bu y├╝zden tarihi miras─▒ yo─čun ┼čehirlerin hik├óyeleri y├╝zlerce hatta binlerce y─▒l ├Âncesine uzan─▒r. Bir i┼čaret ta┼č─▒, bir deniz feneri, bir kutup y─▒ld─▒z─▒ gibi yery├╝z├╝n├╝n farkl─▒ noktalar─▒ndan ba┼č─▒n─▒ uzatan bu ┼čehirler de─či┼čen/d├Ân├╝┼čen d├╝nyan─▒n belle─či, ┼čahidi ve ba┼čvuru kayna─č─▒d─▒r.

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n,┬á beylik d├Âneminde ├žad─▒r hayat─▒ ya┼čarken kal─▒c─▒ evler yaparak, sulak alan─▒ ve geni┼č ovas─▒ dolay─▒s─▒yla ordunun Anadolu ve Ortado─ču seferlerinde kulland─▒─č─▒ bir ├╝s olarak in┼ča etti─či ilk ┼čehir, Yeni┼čehirÔÇÖdir.1 ┼×ehircilik anlay─▒┼č─▒n─▒n yans─▒t─▒ld─▒─č─▒, ─░slam medeniyetinin estetik kayg─▒lar─▒n─▒n ince ince i┼členerek ihya edildi─či ilk Osmanl─▒ ┼čehri ise BursaÔÇÖd─▒r. Osman GaziÔÇÖnin 1316 y─▒l─▒nda zabt─▒na karar verdi─či ancak ├Âmr├╝ yetmedi─či i├žin o─člu Orhan Gazi taraf─▒ndan on y─▒ll─▒k bir muhasaran─▒n ard─▒ndan 1326ÔÇÖda al─▒nan Bursa;2 bu tarihten itibaren bir kutup y─▒ld─▒z─▒ gibi sabit kal─▒p, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n, baba oca─č─▒ olarak teklifsiz girip ├ž─▒kt─▒─č─▒ evi3 olmu┼čtur. Alt─▒ bu├žuk as─▒r boyunca, Fas s─▒n─▒rlar─▒ndan do─čuda Basra K├ÂrfeziÔÇÖne; kuzeyde Ukrayna steplerinden, g├╝neyde Somali ve EritreÔÇÖye ve MezopotamyaÔÇÖda F─▒ratÔÇÖa kadar uzanan4 bir alana yay─▒lan imparatorlu─ča 130 y─▒l boyunca ba┼čkent olarak hizmet vermi┼č, ─░stanbulÔÇÖun fethinden sonra unutulmu┼č gibi g├Âr├╝nse de, g├Ân├╝llerdeki yerini daima muhafaza etmi┼čtir. Tanp─▒narÔÇÖ─▒n ifadesiyle; ÔÇťu─črad─▒─č─▒ de─či┼čiklikler, felaketler ve ihmaller, kaydetti─či ileri ve mesut merhaleler ne olursa olsun o, hep kurulu┼č ├ža─č─▒n─▒n havas─▒n─▒ saklam─▒┼čt─▒rÔÇŽÔÇŁ5 ├ç├╝nk├╝ o, Sadrazam Ke├žecizade Fuad Pa┼čaÔÇÖn─▒n ifadesiyle, ÔÇťOsmanl─▒ÔÇÖn─▒n dibacesiÔÇŁdir.

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ┼čehir tasavvurunun ilk yans─▒mas─▒ olan BursaÔÇÖn─▒n, medeniyet merkezi olma ├Âzelli─čini nas─▒l kazand─▒─č─▒n─▒ anlayabilmemiz i├žin ┼čehrin kurulu┼čundan bug├╝nlere uzanan in┼ča, imar ve ihya s├╝reci hakk─▒nda bilgi sahibi olmam─▒z gerekir. Ancak daha ├Âncesinde d├╝nyan─▒n ┼čehircilik gelene─či ile ─░slam medeniyetinin estetik kayg─▒lar─▒yla in┼ča edilen ┼čehirlere k─▒saca de─činmekte fayda vard─▒r.

D├╝nyan─▒n en eski ┼čehirlerinden olan Eriha, Biblos, Halep, ┼×am, Susa, Feyyum, Sayda, Filibe, Gaziantep, Beyrut, Kud├╝s, Sur, Erbil, Kerk├╝k, Belh, Atina, Larnaka, Thebai, Cadiz, Varanasi gibi ┼čehirler milattan ├Ânce 1000-9000 y─▒llar─▒na kadar uzanan tarihleriyle,6 ┼čehircilik gelene─činin referans isimleridir. Tabii bu liste uzat─▒labilir. ├ľrne─čin, Rayy, Harran, Arrafa, Yafa, Hanya, Lizbon, Tu┼čpa, Sak─▒z, Ecbatana7 ┼čehirlerini de ekleyebiliriz. Kimi uzun yollar─▒n kesi┼čme noktas─▒nda, kimi bir deniz kenar─▒nda, kimi bir adada, kimi bir ├ž├Âlde kurulmu┼č. Kimini ibadetin merkezi, kimini ticaretin kalbi, kimini ┼čehirlerin anas─▒, kimini k├╝lt├╝r ve sanat─▒n ┼čehri diye anm─▒┼člar. Kiminde e┼čsiz mimari, kiminde ticari hayat, kiminde toplumsal hayat─▒n farkl─▒l─▒─č─▒, kiminde ya┼čam tarz─▒n─▒n ├Âzg├╝nl├╝─č├╝ ├Âne ├ž─▒km─▒┼č.8 Bu ┼čehirlerin her biri, tarihleri boyunca nice medeniyete be┼čiklik etmi┼č, nice k├╝lt├╝r├╝n harmanland─▒─č─▒ merkez olmu┼čtur.

┼×ehirler, medeniyetlerin ├Âz├╝, ├Âzetidirler.9 Medeniyet, insanca ya┼čama ├žabalar─▒n─▒n bir ├╝r├╝n├╝d├╝r. Belirli bir co─črafyay─▒ payla┼čan insanlar─▒n hayat tarzlar─▒n─▒n, yerelden evrensele uzanan yolculu─čunun ad─▒d─▒r. Her ne kadar antropologlar medeniyetlerin do─ču┼č ve yay─▒lmas─▒n─▒ geli┼čme fikrine yaslasalar da, medeniyetlerin sanc─▒l─▒ s├╝re├žlerin ard─▒ndan do─čdu─ču a┼čik├órd─▒r. Bir├žok medeniyet g├Â├ž sonras─▒ do─čmu┼čtur mesela. HititlerÔÇÖin, FriglerÔÇÖin, Lidyal─▒larÔÇÖ─▒n, ─░yonlarÔÇÖ─▒n ├Âyk├╝lerinin g├Â├žmekle ba┼člad─▒─č─▒n─▒ biliyoruz.10

D├╝nyan─▒n en eski yerle┼čim biriminin Mekke oldu─ču kabul edilmektedir. K─▒z─▒ldenizÔÇÖin do─čusunda yer alan eski Hicaz b├Âlgesindeki bu kadim ┼čehrin tarihi ilk insana kadar uzan─▒r. ─░slam kaynaklar─▒na g├Âre bilinen tarihi ─░brahim Peygamberin, e┼či Sare ile o─člu ─░smailÔÇÖi buraya yerle┼čtirmesiyle ba┼člar. ─░smail b├╝y├╝y├╝nce birlikte K├óbeÔÇÖyi in┼ča ederler. MekkeÔÇÖdeki bu mabet insanl─▒k i├žin in┼ča edilen ilk evdir.11 Mekke, i├žindeki ÔÇťevÔÇŁ dolay─▒s─▒yla kutsal bir ┼čehirdir art─▒k. Kud├╝s de b├Âyledir. S├╝leyman Peygamberin in┼ča etti─či Mescid-i Aksa da Kud├╝sÔÇÖ├╝ kutsalla┼čt─▒r─▒r. Son peygamber Hz. Muhammed d├Âneminde, Mekkelilerin ─░slam inanc─▒na tahamm├╝ls├╝zl├╝kleri ve bu do─črultudaki yapt─▒r─▒mlar─▒ M├╝sl├╝manlar─▒ YesribÔÇÖe hicret etmeye mecbur b─▒rakm─▒┼čt─▒r. Hicretin hemen ard─▒ndan, MedineÔÇÖde MescidÔÇÖi Nebevi in┼ča edilir. Bu mescit dolay─▒s─▒yla Medine, M├╝sl├╝manlar─▒n kutsallar─▒ aras─▒na girer. MedineÔÇÖye hicret bir yerde medeniyete hicrettir ve bu olay diyalogun, ho┼čg├Âr├╝n├╝n, bir arada ya┼čaman─▒n en g├╝zel ├Ârne─či olarak tarihteki yerini al─▒r. Tabii ki bu ┼čehirler sadece i├žlerindeki mabetlerden dolay─▒ kutsal kabul edilmezler. MekkeÔÇÖyi ÔÇťM├╝kerremeÔÇŁ diye, MedineÔÇÖyi ÔÇťM├╝nevvereÔÇŁ diye ve Kud├╝sÔÇÖ├╝ ÔÇť┼×erifÔÇŁ diye isimlendiren T├╝rkler, MekkeÔÇÖyi ikram eden ve ikram edilen, MedineÔÇÖyi ayd─▒nlanan ve ayd─▒nlatan, Kud├╝sÔÇÖ├╝ ┼čereflendiren ve ┼čerefli olan ┼čehir diye tan─▒mlayarak bu ┼čehirlerin ─░slam ve M├╝sl├╝manlar ile kazand─▒klar─▒ g├╝zelliklere dikkat ├žekmi┼člerdir.12

Allah insan─▒ topraktan yaratm─▒┼č ve yery├╝z├╝n├╝ imara memur etmi┼čtir.13 M├╝sl├╝manlar bu bilin├žten hareketle, ─░slamÔÇÖ─▒n yay─▒lma s├╝recinde girdikleri t├╝m ┼čehirleri Medine merkezli ┼čehirler olarak in┼ča ve/veya ihya etmi┼člerdir. B├Âyle olunca, mumun etraf─▒n─▒ ayd─▒nlatmas─▒ misali, her biri bulundu─ču b├Âlgenin merkezi olarak ayd─▒nlanan ve ayd─▒nlatan ┼čehir olarak an─▒lm─▒┼člard─▒r. ├ľrne─čin Abbasiler zaman─▒nda en parlak d├Ânemini ya┼čayan ve bilimsel ve k├╝lt├╝rel hayat─▒n yan─▒nda canl─▒ bir ticaret hayat─▒ bulunan Ba─čdat, Mo─čollar taraf─▒ndan talan edilinceye kadar bu i┼člevini s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r. 17. yy.da Osmanl─▒ eline ge├žen ┼čehir, 1917ÔÇÖde ─░ngilizlerin, 2000ÔÇÖli y─▒llarda ise Amerikal─▒lar─▒n i┼čgaline u─čram─▒┼čt─▒r. ÔÇťD├╝nyan─▒n yar─▒s─▒ÔÇŁ diye adland─▒r─▒lan ─░sfahan 11. yy.da Sel├žuklulara ba┼čkentlik yapm─▒┼č, 13. yy.da Mo─čollar taraf─▒ndan y─▒k─▒lm─▒┼č, 17. yy.da Safeviler taraf─▒ndan mimari anlamda ihya edilmi┼čtir. Hakeza Buhara, Fustat, Semerkant, Harran, Basra, Kurtuba, ─░stanbul ve D─▒me┼čk gibi ┼čehirler, farkl─▒ devletlere ba┼čkentlik yapm─▒┼č, bir ┼čekilde ─░slam Medeniyetinin merkezi olmu┼člard─▒r. ─░slam Medeniyeti, Asr─▒ Saadette sosyal geli┼čimini tamamlad─▒ktan sonra, m├╝thi┼č bir h─▒zla bilim ve k├╝lt├╝r alan─▒nda geli┼čmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu ba┼č d├Ând├╝r├╝c├╝ h─▒z─▒n sonunda d├╝nyan─▒n ├že┼čitli yerlerinde, zaman─▒n ├žok ilersinde olan medeniyetler olu┼čmu┼čtur. Hulefa-i Ra┼čidinden sonra, Emevi ve Abbasilerle ba┼člayan bu h─▒zl─▒ geli┼čim s├╝reci, ├Âzellikle Ortado─čuÔÇÖda kurulan di─čer devletlerle devam etmi┼č, bu ak─▒m─▒n son temsilcisi de bir├žok ┼čehri imar eden ├╝├ž k─▒taya yay─▒lm─▒┼č Osmanl─▒ devleti olmu┼čtur.14

Bug├╝n ├╝lkemiz s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde kalan yerle┼čim yerlerini toplu olarak g├Âzden ge├žirdi─čimizde ve ├ža─člar boyu s├╝ren geli┼čmeleri yak─▒ndan izledi─čimizde, belki d├╝nyada en devingen toprak par├žas─▒n─▒n Anadolu ve yak─▒n ├ževresi oldu─čunu g├Âr├╝r├╝z. Uygarl─▒─č─▒n ilk izlerinin ya┼čand─▒─č─▒, ticaretin ilk ad─▒mlar─▒n─▒n at─▒ld─▒─č─▒ Asya, Avrupa, Akdeniz, Yukar─▒ Mezopotamya co─črafyalar─▒n─▒n birikimi, sonunda gelip AnadoluÔÇÖda d├╝─č├╝mlenmektedir. Bir bak─▒ma k├╝lt├╝r yolu-ticaret yolu dedi─čimiz a─č da AnadoluÔÇÖda bulu┼čmaktad─▒r.15 Hayat─▒ boyunca yakla┼č─▒k 120 bin km yol kat eden Ma─čripli Seyyah ─░bn Battuta AnadoluÔÇÖyu anlatt─▒─č─▒ notlar─▒nda; ÔÇťBil├ód-─▒ Rum (Anadolu) denilen bu ├╝lke d├╝nyan─▒n en g├╝zel memleketidir. Allah Te├ól├ó, g├╝zellikleri ├Âteki ├╝lkelere ayr─▒ ayr─▒ da─č─▒t─▒rken, burada hepsini bir araya toplam─▒┼č!ÔÇŁ16 demekten kendini alamaz.

Arkeolojik bulgular, ÔÇťcennetten bir k├Â┼čeÔÇŁ tabirini hak eden Bursa ve ├ževresinin ├žok eski ├ža─člardan beri yerle┼čimlere sahne oldu─čunu g├Âsteriyor.17 ├ľyle ki, bilim adamlar─▒ Phrygial─▒lar, Mysial─▒lar, Dolienler, Mygdonlar ve Troil─▒larÔÇÖ─▒n Bursa ve ├ževresinde ya┼čayan farkl─▒ halklar oldu─čunu belirlemekle birlikte, yerle┼čim s─▒n─▒rlar─▒n─▒ kesin sonu├žlarla a├ž─▒klayamamaktad─▒rlar.18 B├Âlge, Bithynia Devleti kurulana dek, Lidyal─▒lar, Persler, Yunanl─▒lar ChalchedonÔÇÖlar gibi ├že┼čitli kolonilerin ve ├╝lkelerin egemenli─činde ya┼čam─▒┼čt─▒r. ├ç─▒kan sava┼člarda b├Âlge ├žok tahrip olmu┼čtur. Kartaca Kral─▒ Hanibal Roma ile yapt─▒─č─▒ sava┼člar─▒ kaybedince Bithynia Kral─▒ PrusiasÔÇÖa s─▒─č─▒n─▒r ve g├Ârd├╝─č├╝ itibar ├╝zerine Prusias onuruna bir kent kurar. Kurulan kente Prusa ad─▒ verilir.19

Maalesef Bithynia d├Âneminin kentsel kurgusu ve yap─▒sal ├ževresiyle ilgili eski yazarlardan bilgi edinilememektedir. Roma d├Âneminden bahseden yaz─▒larda ise Bursa ve civar─▒ndaki yerle┼čim yerlerinde k├╝t├╝phane, hamam, avlulu evler, tap─▒naklar, kamu konutlar─▒, su kemerleri, stadyum, hipodrom, tiyatro, ticaret yap─▒lar─▒ ve mekanlar─▒ yap─▒ld─▒─č─▒ndan bahsedilmektedir. Do─ču Roma d├Âneminde ise Bizans yap─▒lar─▒n─▒n karakteristik ├Ârnekleri olan tap─▒naklar, kiliselerden s├Âz edilmektedir. Buna ra─čmen kaynaklar, hisar i├žinin y├╝zy─▒llar boyu dura─čan kald─▒─č─▒ndan bahsederler.20┬á

M├╝sl├╝manlar ilk kez Abbasiler d├Âneminde, T├╝rkler ise ilk kez Sel├žuklular d├Âneminde Bursa b├Âlgesine gelmi┼člerdir. 1097 y─▒l─▒nda Ha├žl─▒ Sava┼člar─▒ÔÇÖna sahne olan b├Âlge, yap─▒lan sava┼člarla tekrar T├╝rklerin eline ge├žse de Bizansl─▒lar baz─▒ anla┼čmalarla 1326ÔÇÖlara kadar buralardaki h├ókimiyetlerini s├╝rd├╝rd├╝ler.21

Malazgirt ZaferiÔÇÖnden sonra Sel├žuklu Devletinin AnadoluÔÇÖda T├╝rk Birli─čini sa─člamas─▒ ├╝zerine AnadoluÔÇÖya g├Â├ž eden O─čuzlar─▒n Bozok KoluÔÇÖna mensup Kay─▒ Boyu ├Ânce Ankara yak─▒nlar─▒na sonra S├Â─č├╝t ve Domani├ž taraf─▒na yerle┼čtirilmi┼čtir. 1281ÔÇÖde a┼čiretin ba┼č─▒na ge├žen Osman Bey, 1299ÔÇÖda ─░neg├ÂlÔÇÖ├╝ alarak istiklalini ilan eder. Osman Bey sonraki 27 y─▒l boyunca, Bursa civar─▒ndaki ─░zmit, Adranos, Kestel, ─░mral─▒, Akhisar, Lefke, Tekfurp─▒nar─▒, Yenikale, Yan─▒kcahisar, Mudanya ve Karam├╝rselÔÇÖi topraklar─▒na katarak devletin b├╝y├╝mesine zemin haz─▒rlam─▒┼č olur. Ancak Osman BeyÔÇÖin devlet tasavvurunun merkezinde Bursa vard─▒r ve mutlak al─▒nmal─▒d─▒r. 1316 y─▒l─▒nda ba┼člat─▒lan ku┼čatma hareketi on y─▒l s├╝rer. ┼×ehrin fethi, 1326 y─▒l─▒nda Orhan BeyÔÇÖe nasip olur. 1326 tarihi ayn─▒ zamanda BursaÔÇÖn─▒n ve BursaÔÇÖya benzeyen ┼čehirlerin in┼ča, ihya ve imar s├╝recinin de ba┼člang─▒├ž noktas─▒ say─▒l─▒r.

Bursa bu tarihten itibaren, ─░stanbulÔÇÖun fethine kadar sadece bir ÔÇťOsmanl─▒ Ba┼čkentiÔÇŁ olarak kalmad─▒. B├╝y├╝k bir ┼čehir niteli─či kazanmas─▒ ve s├╝rekli yenilenen ve geni┼čleyen bir ┼čehir olmas─▒ noktas─▒nda sur d─▒┼č─▒na ta┼čan yap─▒la┼čmas─▒yla ├Ânemli eserler kazand─▒. Yeni olu┼čan mahallelerin yan─▒nda Orhan GaziÔÇÖnin yapt─▒rd─▒─č─▒ k├╝lliye i├žinde yer alan cami, imaret, medrese, hamam ve bedesten devletin BursaÔÇÖya y├╝kledi─či misyon gere─či k─▒sa s├╝rede ├╝retim ve ticaret merkezinin ├žekirde─čini olu┼čturdu.22 Orhan GaziÔÇÖnin karde┼čleri ve akrabalar─▒ taraf─▒ndan yap─▒lan camiler, mescidler, medreseler, zaviyeler hamamlar ve evlerle Bursa iyice geni┼čledi.23 Nil├╝fer HatunÔÇÖun daha sonra kendi ad─▒n─▒ ta┼č─▒yacak ├žay ├╝zerine yapt─▒─č─▒ ve ticaret kervanlar─▒n─▒n her ko┼čulda ge├ži┼čini sa─člayan k├Âpr├╝, Lala ┼×ahin Pa┼čaÔÇÖn─▒n yapt─▒rd─▒─č─▒ d├╝kkanlar24 da Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n mimari anlamda verdi─či ilk ├Ârnekler olman─▒n d─▒┼č─▒nda ┼čehrin geli┼čimini tetikleyen eserler aras─▒ndad─▒r.

Bursa, fethedilmesinin ├╝zerinden daha on y─▒l ge├žmeden bamba┼čka bir havaya b├╝r├╝nm├╝┼čt├╝r. Bu durum Ma─čripli Seyyah ─░bn BattutaÔÇÖn─▒n g├Âz├╝nden ka├žmaz. BursaÔÇÖn─▒n g├╝zel ├žar┼č─▒lar─▒, geni┼č caddeleriyle, bah├želeri ve g├╝r ├žaylar─▒yla muazzam bir ┼čehir oldu─čunu vurgulayan seyyah, Orhan Bey hakk─▒nda da; ÔÇťBursaÔÇÖn─▒n sultan─▒ Osmanc─▒k o─člu ─░htiyaruddin Orhan BeyÔÇÖdir. Bu h├╝k├╝mdar T├╝rk padi┼čahlar─▒n─▒n en ulusu oldu─ču kadar, toprak, asker ve varl─▒k bak─▒m─▒ndan da onlar─▒n en ├╝st├╝n├╝ bulunmaktad─▒r. Y├╝z kadar kalesi vard─▒r. ├ço─ču zaman─▒n─▒ bunlar─▒ dola┼čmakla ge├žirir ve her kalede bir m├╝ddet kalarak durumlar─▒n─▒ anlamak, noksanlar─▒n─▒ tamamlamakla me┼čgul olur. Anlat─▒ld─▒─č─▒na g├Âre, hi├žbir ┼čehirde bir aydan fazla oturmaz, aral─▒ks─▒z olarak k├ófirlerle sava┼č─▒ s├╝rd├╝r├╝r, onlar─▒n kalelerini bir bir ku┼čatarak fethedermi┼č!ÔÇŁ der.25 Bu bilgiden hareketle, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n, bir ┼čehri in┼ča, ihya ve imar─▒yla askeri, siyasi ve ticari olu┼čum ve geli┼čimleri ayn─▒ anda y├╝r├╝tt├╝─č├╝n├╝ anl─▒yoruz.

 

Orhan GaziÔÇÖden sonra idareyi ele alan Murad H├╝davendigar, BursaÔÇÖy─▒ bat─▒ya do─čru ┼čekillendirme arzusu do─črultusunda, ├çekirgeÔÇÖde bir cami, bir medrese, bir imaret, kapl─▒ca binas─▒ hamam, han in┼čas─▒n─▒n yan─▒nda su yollar─▒ yapt─▒rm─▒┼čt─▒r. Orhan Gazi zaman─▒nda ticarethaneler yapan Lala ┼×ahin Pa┼ča, hisarda bir medrese ile Pazar yerinde bir han yapt─▒rm─▒┼čt─▒r. ┼×ehrin do─ču hududu ise Y─▒ld─▒rm Bayezid zaman─▒nda ger├žekle┼čmi┼čtir. EdirneÔÇÖde tahta ├ž─▒kan Y─▒ld─▒r─▒m, BursaÔÇÖya gelip cami, medrese, imaret, hamam, hastane in┼čas─▒n─▒n yan─▒nda Ak├ža─člayan suyunun ┼čehre getirilmesini sa─člam─▒┼čt─▒r. Damad─▒ Emir Sultan ise cami, medrese ve hamam yaparken Atpazar─▒ndaki b├╝y├╝k ├žifte hamam ile, K├╝tahya han─▒ onun ad─▒na yapt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░nebey suba┼č─▒s─▒ da Tahtakale civar─▒na hamam ve medrese; ba┼čvezir ├çandarl─▒ Halil pa┼ča ise maskem civar─▒nda bir hamam ve g├╝mr├╝k han─▒ in┼ča ettirmi┼čtir.26

Y─▒ld─▒r─▒m Bayezid taraf─▒ndan yapt─▒r─▒lan en ├Ânemli yap─▒lardan biri ise UlucamiÔÇÖdir ve daha ├Ânce AnadoluÔÇÖda yap─▒lan ├žok kubbeli camilerin hi├žbirine benzemeyen yap─▒s─▒yla27 ├Âzg├╝n bir eser olarak tarihe damgas─▒n─▒ vurmu┼čtur.

BursaÔÇÖn─▒n sembol yap─▒lar─▒ndan olan Ye┼čil Cami, medrese, t├╝rbe ve imaret ise ├çelebi Sultan MehmedÔÇÖin arma─čan─▒d─▒r. Sultan Mehmed, BursaÔÇÖn─▒n g├Âzbebe─či olan bu yap─▒lar─▒n d─▒┼č─▒nda, cami, han, ├žar┼č─▒ ve b├╝y├╝k binalarla ┼čehri s├╝slemi┼čtir.28

Sultan II. Murad ise ├žekirge ve Hisar aras─▒nda kalan sahay─▒ doldurmaya gayret etmi┼č ve bu do─črultuda, cami, imaret ve medreseler in┼ča etmi┼čtir. 1451 y─▒l─▒na kadar, en kalabal─▒k zamanlar─▒n─▒ ya┼čayan Bursa, camiler, mektepler medreseler, ├že┼čmeler, k├Âpr├╝ler, imaretler, hastaneler, hanlar, hamamlar, bedestenlerle devletin en mamur ve zengin piyasa yeri olmu┼čtur.29

Bursa zaman i├žinde t├╝rl├╝ talihsizlikler de ya┼čam─▒┼čt─▒r. Bu talihsizlikler tarihi yap─▒lar i├žin tamiri imkans─▒z etkiler b─▒rakm─▒┼čt─▒r.30 ├ľzellikle 1402 y─▒l─▒nda Timur ve destek├žilerinin BursaÔÇÖy─▒ i┼čgali ┼čehirde b├╝y├╝k y─▒k─▒ma neden olmu┼čtur. ├çelebi MehmetÔÇÖin m├╝dahaleleri onun ÔÇťdevleti ikinci kez kuran sultanÔÇŁ olarak an─▒lmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r.31

Celali isyanlar─▒, yang─▒nlar, y├╝z-y├╝z elli y─▒l aral─▒klarla meydana gelen ve adeta BursaÔÇÖn─▒n t├╝m├╝yle yok olmas─▒na sebep olan depremler BursaÔÇÖn─▒n ac─▒ y─▒llar─▒ olarak tarihteki yerini alm─▒┼čt─▒r.32 Ne ki, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ilk g├Âz a─čr─▒s─▒ olan bu ┼čehir her y─▒k─▒l─▒┼č─▒n ard─▒ndan yeniden ya─ča kalkacak dirayeti g├Âstermi┼č, kurulu┼č ├ža─č─▒n─▒n havas─▒n─▒ saklayan s─▒rr─▒n─▒ bug├╝nlere ula┼čt─▒rmay─▒ ba┼čarm─▒┼čt─▒r.

Yunanl─▒lar─▒n BursaÔÇÖy─▒ i┼čgalinde yapt─▒klar─▒ katliam ve y─▒kt─▒klar─▒ yap─▒lar─▒n haddi hesab─▒ yoktur. Ya┼čanan, sava┼č hukukuna ayk─▒r─▒ bir s├╝re├žtir. Osman GaziÔÇÖnin t├╝rbesine girip hamle yapar gibi k─▒l─▒c─▒n─▒ sallayan SofoklesÔÇÖin; ÔÇťKalk ey koca sar─▒kl─▒, Koca Osman! Kalk da torunlar─▒n─▒n halini g├Âr! Kurdu─čun devleti y─▒kt─▒k. Seni ├Âld├╝rmeye geldim!ÔÇŁ naras─▒ndan sonra aya─č─▒n─▒ sandukan─▒n ├╝zerine koyarak yan─▒ndaki foto─čraf├ž─▒ya ÔÇť├žek bakal─▒m bir Bursa hat─▒ras─▒ÔÇŁ demesi i┼čgallerin ayn─▒ zamanda bir psikolojik harekat oldu─čunu g├Âstermektedir. Bu i┼čgal, sade bursay─▒ de─čil t├╝m ├╝lkeyi yasa bo─čan bir i┼čgaldir. AkifÔÇÖe; ÔÇťÔÇŽ├ç├Âk├╝k bir kubbe kals─▒n mabedinden Y─▒ld─▒r─▒m HanÔÇÖ─▒n / ┼×enaatlerle ├ži─čnensin muazzam kabri OrhanÔÇÖ─▒nÔÇŽÔÇŁ dizelerini yazd─▒rm─▒┼č,33 TBMM k├╝rs├╝s├╝ne as─▒lan siyah ├Ârt├╝ BursaÔÇÖn─▒n kurtulu┼čuna kadar kald─▒r─▒lmam─▒┼čt─▒r.34

1880ÔÇÖli y─▒llarda ba┼člayan ve bug├╝nlere uzanan toplu g├Â├žler de ┼čehrin in┼čas─▒nda belirleyici rol ├╝stlenen geli┼čmelerdendir. Bu g├Â├žler sonunda Bursa merkez il├žede 18 yeni k├Ây, 15 de yeni mahalle kurulmu┼čtur. Gemlik┬┤te 12 yeni k├Ây, ─░neg├Âl┬┤de de 32 yeni k├Ây, ├╝├ž de yeni mahalle kurulmu┼čtur.

Bu tarihten itibaren Bursa g├Â├žlerle ┼čekillenen bir ┼čehir olmu┼čtur. ├ľzellikle 1970ÔÇÖli y─▒llarda ba┼člayan sanayi hamleleri dolay─▒s─▒yla yo─čun g├Â├že sahne olan Bursa, 1987ÔÇÖye gelindi─činde y├╝zde 20ÔÇÖlik bir kesim d─▒┼č─▒ndakilerin g├Â├žmenlerden olu┼čtu─ču bir ┼čehir haline gelmi┼čtir.35 Bu g├Â├žler ┼čehri farkl─▒ k├╝lt├╝rlerin harman yerine ├ževirirken plans─▒z ve ├žarp─▒k yap─▒la┼čmaya davetiye ├ž─▒kararak geleneksel in┼ča hareketini sekteye u─čratm─▒┼čt─▒r.

B├╝t├╝n bu olumsuzluklar─▒n yan─▒nda, ecdat yadig├ór─▒ eserlerin unutulmu┼člu─ču, kaderine terk edilmi┼čli─či, modern diye tabir edilen ancak BursaÔÇÖn─▒n geleneksel yap─▒lar─▒yla hi├ž ama hi├ž uyu┼čmayan mimari ak─▒mlar gibi sebepler y├╝z├╝nden ┼čehir ├Âzg├╝n kimli─čini yitirme a┼čamas─▒na gelmi┼čtir. Ancak son d├Ânemlerde yerel y├Ânetimler taraf─▒ndan ba┼člat─▒lan, ┼čehri yeniden planlama, tarihi dokuyu muhafaza ederek gelece─če ta┼č─▒ma gayretleri takdir edilecek giri┼čimlerdir.

 

 

Dipnot-Kaynak├ža

1 wikipwdia.org, Yeni┼čehir, Bursa, http://tr.wikipedia.org/wiki/Yeni%C5%9Fehir,_Bursa

2 Kamil KEPEC─░O─×LU, Bursa K├╝t├╝─č├╝, BBB K├╝lt├╝r A.┼× Yay─▒nlar─▒, 2. Bas─▒m, Bursa 2010, Cilt: 1, Sayfa: 216

3 PrusaÔÇÖdan BursaÔÇÖyaÔÇŽ

4 ─░lber ORTAYLI, Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Yeniden Ke┼čfetmek, Tima┼č Yay─▒nlar─▒, 7. Bask─▒, ─░stanbul Haziran 2006, Sayfa: 155

5 Ahmet Hamdi TANPINAR, Be┼č ┼×ehir, MEB Yay─▒nlar─▒

6 TimeOut Dergisi, D├╝nyan─▒n En Eski Kentleri Derlemesi

7 wikipwdia.org, D├╝nyaÔÇÖn─▒n h├ól├ó ya┼čan─▒lan en eski kentleri, http://tr.wikipedia.org/wiki/D%C3%BCnyaÔÇÖn%C4%B1n_h%C3%A2l%C3%A2_ya%C5%9Fan%C4%B1lan_en_eski_kentleri

8 Lale GENÇALP, Dünyanın en eski kentleri, Sabah Gazetesi

9 Dr. Do─čan DEM─░R, Medeniyetin Aynas─▒ ┼×ehir, S─▒z─▒nt─▒ Dergisi, Ekim 2008, Say─▒: 357

10 Sefer G├Âltekin, BursaÔÇÖda Ya┼čamak, BBB K├╝lt├╝r A.┼×. Yay─▒nlar─▒, Bursa 2011, Sayfa 29

11 Ali ─░mran Suresi, 96

12 Prof Dr. Ali AKPINAR, MedineÔÇÖye Hicret Medeniyete Hicrettir, Somuncu Baba, Kas─▒m 2006

13 Hud Suresi, 61

14 Salih ├ľZBEY, ┼×ehir, http://nedir.antoloji.com/sehir/sayfa-2/

15 Prof. Dr. Metin S├ľZEN, Kentlerin ya┼čam oda─č─▒: ├çar┼č─▒, ├çar┼č─▒n─▒n ├ľyk├╝s├╝: Bursa, BBB Bursa Ara┼čt─▒rmalar─▒ Merkezi Yay─▒nlar─▒, 3. Bask─▒, Bursa Haziran 2011, Sayfa: 6

16 Mefail HIZLI, BursaÔÇÖya Gelen ─░lk Seyyah: ─░bn Battuta, Bursa Hayat Gazetesi, 24.2.2011

17 ─░smail CENG─░Z (Haz─▒rlayan), PrusaÔÇÖdan BursaÔÇÖya, BBB K├╝lt├╝r A.┼×. yay─▒nlar─▒, Sayfa:25

18 Dr. Mustafa S├ťEL, Antik D├Ânemde Bursa, Bursa, T.C. K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, Ankara 1996, Sayfa: 26

19 Prusadan bursayaÔÇŽ

20 Engin YENAL, Osmanl─▒ (Ba┼č) Kenti Bursa, BBB, Bursa Ara┼čt─▒rmalar─▒ Merkezi, Bursa K├╝lt├╝r A.┼× Yay─▒nlar─▒, Sayfa: 33-52

21 ─░smail CENG─░Z (Haz─▒rlayan), A.g.e., Sayfa: 30

22 Do├ž.Dr. Yusuf O─čuzo─člu, Osmanl─▒ D├Âneminde Bursa, Bursa, T.C. K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, Ankara 1996, Sayfa: 36-38

23 Kamil Kepecio─člu, A.g.e., Cilt: 1, Sayfa: 218

24 Engin Yenal, Osmanl─▒ (Ba┼č) Kenti Bursa, BBB, Bursa Ara┼čt─▒rmalar─▒ Merkezi, Bursa K├╝lt├╝r A.┼× Yay─▒nlar─▒, Sayfa: 62

25 Mefail H─▒zl─▒, BursaÔÇÖya Gelen ─░lk Seyyah: ─░bn Battuta, Bursa Hayat Gazetesi, 24.2.2011

26 Kamil KEPEC─░O─×LU, A.g.e, Cilt: 1, sayfa 218

27 Engin YENAL, A.g.e., Sayfa, 223

28 Kamil KEPEC─░O─×LU, A.g.e., Cilt:1, sayfa 219

29 Kamil KEPEC─░O─×LU, A.g.e., Cilt:1, sayfa 220

30 Hans Wilde, ─░lk Osmanl─▒ D├Âneminde K├╝├ž├╝k AsyaÔÇÖda (AnadoluÔÇÖda) T├╝rk Mimarisinin Geli┼čti─či Yer, BBB Et├╝d Projeler Dairesi Ba┼čkanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, Sayfa: 8-9

31 ─░smail CENG─░Z (Haz─▒rlayan), A.g.e., Sayfa: 40

32 ─░smail CENG─░Z (Haz─▒rlayan), A.g.e., 46-54

33 Mefail H─▒zl─▒, Ecdada Sayg─▒s─▒zl─▒─č─▒m─▒z─▒n Kitabesi, ┼×ehrengiz dergisi, Mart 2012, say─▒ 24

34 ─░smail CENG─░Z (Haz─▒rlayan), A.g.e., Sayfa: 46

35 ─░smail CENG─░Z (Haz─▒rlayan), A.g.e., Sayfa: 113-117

974 Toplam, 4 okuma bug├╝n

Sefer G├ľLTEK─░N

Sefer G├ľLTEK─░N

1976 Orhaneli do─čumlu. ─░lkokulu k├Ây├╝nde, ortaokul ve liseyi K├╝tahya/Tav┼čanl─▒ÔÇÖda tamamlad─▒.1994 y─▒l─▒nda ba┼člad─▒─č─▒ radyo programc─▒l─▒─č─▒ ve yay─▒n y├Ânetmenli─či g├Ârevini 8 y─▒l s├╝rd├╝rd├╝. 2004-2007 y─▒llar─▒ aras─▒nda, medya planlama, edit├Ârl├╝k, reklam ve metin yazarl─▒─č─▒ yapt─▒. ┼×iir, deneme ve ├Âyk├╝ ├žal─▒┼čmalar─▒; Ger├žek Hayat, Derkenar, Yolcu, Otuzuncu Harf, Umran gibi edebiyat ve fikir dergilerinde yay─▒nland─▒. 2007 y─▒l─▒ndan bu yana BursaÔÇÖda ya┼čayan yazar evli ve ├╝├ž ├žocuk babas─▒d─▒r. Kitaplar─▒: Vahiyle Gelen Hayat (P─▒nar Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2004) Karde┼čime Mektuplar (P─▒nar Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2008) Emanet Ve ─░hanet (P─▒nar Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2010) Bursa'da Ya┼čamak (Bursa K├╝lt├╝r A.┼×. Yay─▒nlar─▒, Bursa 2011) E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
sefer g├Âltekin
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

12 Eyl├╝l 2019, Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

12 Eyl├╝l 2019, Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar