G├╝ney Marmara B├ÂlgesiÔÇÖne Kafkas G├Â├žleri

G├╝ney Marmara B├ÂlgesiÔÇÖne Kafkas G├Â├žleri

Mahmut B─░

1945 y─▒l─▒nda Amman'da do─čdu. Kuzey KafkasyaÔÇÖdan B├╝y├╝k ├çerkes S├╝rg├╝n├╝ÔÇÖnde (1864) ├Ânce BalkanlarÔÇÖa, ard─▒ndan ├ťrd├╝nÔÇÖe yerle┼čen Abzah (Hatko) boyuna mensup (Halu─č-Natko) ailesindedir. ─░lk├Â─črenimini 1952 y─▒l─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖye g├Â├ž ettikten sonra tamamlayarak, 1970 y─▒l─▒nda Ankara Dil-Tarih ve Co─črafya Fak├╝ltesi Tarih b├Âl├╝m├╝nden mezun oldu.
Birle┼čik Kafkasya KonseyiÔÇÖnin kurulu┼č ├žal─▒┼čmalar─▒na kat─▒lan Mahmut Bi; 1994 y─▒l─▒nda emekli olduktan sonra BursaÔÇÖya yerle┼čmi┼č ve 11 May─▒s 1996 tarihinde BursaÔÇÖda kurulan Birle┼čik Kafkasya Derne─čiÔÇÖnin kurucu ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Tarih├ži Mahmut BiÔÇÖnin uzun bir zamandan beri ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ÔÇťKafkas TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinin Birinci cildi 2007 y─▒l─▒nda Selenge Yay─▒nevi taraf─▒ndan yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Mahmut Bi, 29-9-2017 tarihinde aram─▒zdan ayr─▒lm─▒┼čt─▒r.
Mahmut B─░

KONFERANS

Konu: G├╝ney Marmara B├ÂlgesiÔÇÖne Kafkas G├Â├žleri
Konu┼čmac─▒:┬á ┬áMahmut Bi – Tarih├ži-Yazar
Yer:┼×amil E─čitim ve K├╝lt├╝r Vakf─▒ Kad─▒k├Ây/─░stanbul
Tarih: ┬á6 ┼×ubat 2011

Sayg─▒de─čer konuklar,
De─čerli hem┼čerilerim,
Sevgili gen├žler,

ÔÇťG├╝ney Marmara B├ÂlgesiÔÇÖne Kafkas G├Â├žleriÔÇŁ konulu konferans─▒n─▒ d├╝zenleyen ve davetleri ile beni onurland─▒ran, ┼×amil E─čitim ve K├╝lt├╝r Vakf─▒ Ba┼čkan─▒ Cengiz G├ťL, Ba┼čkan Yard─▒mc─▒s─▒ Ertekin ─░┼×CAN ve de─čerli dostum Semih AKG├ťNÔÇÖe bu giri┼čimlerinden dolay─▒ kutluyor, te┼čekk├╝r ediyorum.

Bu konferansa i┼čtirak etmek l├╝tfunda bulunan t├╝m kat─▒l─▒mc─▒lar─▒ da sayg─▒ ve sevgi ile selaml─▒yorum.

Konu┼čmama ba┼člamadan ├Ânce,├Ânemli g├Ârd├╝─č├╝m bir hususa de─činmek istiyorum;

Bilindi─či ├╝zere, 140 y─▒l ├Ânce 4 ┼×ubat 1871 tarihinde MedineÔÇÖde hakk─▒n rahmetine kavu┼čan Kafkas Da─člar─▒n─▒n Kartal─▒, Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n e┼čsiz lideri, ├çarlara ba┼č e─čmeyen ─░mam ( ┼×eyh ) ┼×amil Hazretlerini bu vesileyle rahmetle an─▒yor, huzurunda tazimle e─čiliyorum.
Ruhu ┼čad olsun!

 

G├ťNEY MARMARA B├ľLGES─░ÔÇÖNE KAFKAS G├ľ├çLER─░

Kafkasya B├ÂlgesiÔÇÖnden Osmanl─▒ ├╝lkesine do─čru geli┼čen tarihi bir mecburiyetin do─čurdu─ču bu kitle g├Â├žleri, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin sosyal, etnik ve dini kompozisyonunu radikal olarak etkileyen bir n├╝fus hareketidir. Bu g├Â├ž ├╝zerine olu┼čmu┼č zengin literat├╝rde, kaynaklar─▒n ├žo─čunda ├çerkes ve T├╝rk k├Âkenli boylar herhangi bir ay─▒r─▒ma tabi tutulmadan ÔÇťKafkasyal─▒ÔÇŁ veya daha ├žok ÔÇť├çerkesÔÇŁ genel ad─▒ ile adland─▒r─▒lm─▒┼člard─▒r.

├ľzellikle Osmanl─▒ belgelerinde daha ziyade ÔÇť├çerkes MuhacirleriÔÇŁ ifadesi yayg─▒n bir ┼čekilde kullan─▒ld─▒─č─▒; hatta ├çerkes olmayanlar i├žin de b├Âyle denildi─čini kaydeden Abdullah Saydam, b├Âylelikle hangi etnik topluluktan ne kadar g├Â├žmenin geldi─čini tespit etmekte g├╝├žl├╝k ├žekildi─činden s├Âz etmektedir.

Ger├žekte, Ruslar taraf─▒ndan soyk─▒r─▒m ve s├╝rg├╝ne tabi tutulan 1.8 milyon dolay─▒ndaki Kafkasl─▒ g├Â├žmenin y├╝zde 80ÔÇÖnini Adigeler bir ba┼čka deyimle ├çerkesler olu┼čturmakta idi. Bu nedenle; Rus, Osmanl─▒ ve Bat─▒ Devletlerinin belgelerinde ve literat├╝r├╝nde g├Â├žmenlerin ├žo─čunlu─čunu ├çerkesler te┼čkil etti─činden, ÔÇť ├çerkes ÔÇť deyimi kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

Bu ├žal─▒┼čmamda; ÔÇť├çerkesÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ yerli Kuzey Kafkasya halklar─▒ndan sadece Adigeleri; ÔÇťKafkasl─▒ÔÇŁ tan─▒mlamas─▒ ise, Orta Kuzey Kafkasya k├╝lt├╝r├╝n├╝ payla┼čan t├╝m otokton Kuzey Kafkas halklar─▒n─▒; iskan b├Âlgesi olarak se├žilen G├╝ney Marmara B├Âlgesi de, bug├╝nk├╝ Bursa, Bal─▒kesir, ├çanakkale, Yalova ve Kocaeli il s─▒n─▒rlar─▒n─▒ kapsamaktad─▒r.

XVIII. ve XIX. Y├╝zy─▒llarda KafkasyaÔÇÖda cereyan eden Kafkas-Rus sava┼člar─▒n─▒n Kafkasl─▒lar─▒n aleyhine sonu├žlanmas─▒ ├╝zerine; soyk─▒r─▒m ve s├╝rg├╝ne tabi tutulan yakla┼č─▒k 1,8 milyon M├╝sl├╝man Kafkasl─▒n─▒n Osmanl─▒ topraklar─▒na can havl─▒yla vaki g├Â├žleri meyan─▒nda; 1877-1878 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒(93 Muharebesi)ÔÇÖn─▒n Osmanl─▒ Devleti aleyhine sonu├žlanmas─▒ ├╝zerine de RumeliÔÇÖde soyk─▒r─▒m ve s├╝rg├╝ne tabi tutulan T├╝rkler ile birlikte Kafkasl─▒larÔÇÖ─▒n, ikinci kez Anadolu topraklar─▒na ger├žekle┼čen g├Â├ž hareketleri T├╝rk ve Kafkas tarihinin en ac─▒l─▒ ve unutulmamas─▒ gereken hazin sayfalar─▒ndan birini te┼čkil etmektedir.

Ba┼člang─▒├žta; Bab-─▒ AliÔÇÖnin bir emri vaki sonunda kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ bu g├Â├ž olgusunun, ileride kendisine yarar sa─člayaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nerek, yap─▒lan harcaman─▒n bo┼ča gitmeyece─čini kendisini inand─▒rm─▒┼čt─▒. Milyonlar─▒ bulan M├╝sl├╝man T├╝rk ve Kafkasl─▒ toplumlar─▒ AnadoluÔÇÖya g├Â├ž├╝r├╝lmesinde ve iskan─▒nda yarar sa─člayaca─č─▒ d├╝┼č├╝ncesi bir teselli unsuru oluyordu.

Nitekim; Osmanl─▒ Devleti, Rusya taraf─▒ndan zorunlu olarak g├Â├že tabi tutulan M├╝sl├╝man Kafkasl─▒lar─▒ topraklar─▒na kabul etmekteki amac─▒n─▒ 12 Aral─▒k 1863 tarihli Arz TezkeresiÔÇÖnde ├Âzetle ┼č├Âyle bildirmi┼čtir;

ÔÇťBab-─▒ Ali, Saltanat-─▒ SeniyeÔÇÖnin tebas─▒ yeterli olmakla birlikte, iltica emeli ile vatanlar─▒n─▒ terk edenleri reddederse, RusyaÔÇÖn─▒n kahr ve ┼čiddetine b─▒rakman─▒n HilafetÔÇÖin ┼čan─▒na muvaf─▒k bulunmad─▒─č─▒ i├žin g├Â├žmenlerin kabul edilmesi kararla┼čt─▒r─▒ld─▒.ÔÇŁ

Bilindi─či ├╝zere; Osmanl─▒ Devleti, de─čil T├╝rk ve M├╝sl├╝man Kafkasl─▒lar─▒, ├Âteden beri kendisine s─▒─č─▒nmak isteyen Hristiyan ve Musevileri dahi (II.Abd├╝lhamid d├Âneminden ÔÇś1876-1909ÔÇÖ sonra yaln─▒zca M├╝sl├╝manlar─▒n Osmanl─▒ topraklar─▒na g├Â├žmenlerine m├╝saade edildi ), sadece insani sebeplerle ├╝lkesine kabul etmi┼čtir.

G├Â├žler, her ne kadar Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ve T├╝rk halk─▒n─▒n genel olarak a─č─▒r bir sosyal, ekonomik ve siyasal bunal─▒m ya┼čamakta oldu─ču bir s─▒raya rastlam─▒┼č olmakla birlikte, Kafkasl─▒lar─▒ topraklar─▒na kabul etmekteki as─▒l amac─▒, ba┼člang─▒├žtaki insani ve dini d├╝┼č├╝nceler meyan─▒nda, beklentisi ise ├žok farkl─▒ olmu┼čtur:

a)Orduya alınacak Çerkesler ile askeri gücün artırılması.

b)Tar─▒mla u─čra┼čanlar─▒n say─▒s─▒n─▒n art─▒r─▒lmas─▒.

c)Tar─▒ma elveri┼čli olmayan batakl─▒k b├Âlgelerin kullan─▒l─▒r duruma getirilmesinde g├Â├žmenlerden yararlan─▒lmas─▒.

d)H─▒ristiyanlar─▒n ├žo─čunlukyta bulundu─ču b├Âlgelerde devlete sad─▒k M├╝sl├╝man n├╝fusun art─▒r─▒lmas─▒.

e)Devlet otoritesinin zay─▒f oldu─ču baz─▒ i├ž b├Âlgelerde ve s─▒n─▒rlarda ├çerkeslerin yerle┼čtirilmesi ve jandarma olarak kullan─▒lmas─▒.

f)Ticari ya da askeri yollar─▒n ve deniz yollar─▒n─▒n yap─▒m─▒nda i┼č g├╝c├╝ ve g├╝venlikleri i├žin koruyucu yerle┼čim yerlerinin sa─članmas─▒.

Nitekim, 1858ÔÇÖde Kafkas─▒l─▒lar Osmanl─▒ topraklar─▒na g├Â├že ba┼člamalar─▒ ├╝zerine, d├Ânemin padi┼čah─▒ Sultan Abd├╝lmecid (1839-1861) ve devlet adamlar─▒, yukar─▒da s─▒ralanan beklentiler do─črultusunda bu hareketi olumlu kar┼č─▒lam─▒┼člard─▒r.

G├Â├ž ve g├Â├žmen i┼čleri 16 Ocak 1860ÔÇÖa kadar ─░stanbulÔÇÖda 1831ÔÇÖde kurulmu┼č olan ┼×ehremaneti (─░stanbul Belediyesi) taraf─▒ndan y├╝r├╝t├╝l├╝yordu.

KafkasyaÔÇÖdan kitleler halinde g├Â├žmenlerin gelmesi ├╝zerine, mevcut te┼čkilat─▒n bu y├╝k├╝n alt─▒ndan kalkamayaca─č─▒na karar verilmi┼č ve ├Âzellikle bu i┼člerle ilgilenecek ilk g├Â├žmen komisyonu olan ÔÇťMuhacirin KomisyonuÔÇŁ Sadrazam Ali Pa┼ča taraf─▒ndan 5 Ocak 1860 tarihinde kurulmu┼čtur. Ba┼čkanl─▒─č─▒na da aslen Kafkasl─▒ olan eski Trabzon Valisi Haf─▒z Pa┼ča getirilmi┼čtir.

├ľzellikle, 1861ÔÇÖden sonraki d├Ânemde ├çerkes g├Â├ž├╝n├╝n yo─čunluk kazanmas─▒ ├╝zerine, Osmanl─▒ Devleti, Ruslar─▒n g├Â├žertilen ├çerkesler ├╝zerinde daha sonralar─▒ bir hak isteminde bulunmamalar─▒ ve ├çerkeslerin yeniden KafkasyaÔÇÖya geri d├Ânmeleri olas─▒l─▒─č─▒n─▒ ├Ânlemek amac─▒yla, Ruslardan bu konuda yaz─▒l─▒ g├╝vence isteminde bulunmu┼člard─▒r.

Bunun ├╝zerine; Ruslar bu talep do─črultusunda, KafkasyaÔÇÖdan g├Â├žerttikleri ├çerkeslerden orada b─▒rakt─▒klar─▒ toprak ve mal varl─▒klar─▒n─▒ geri istemeyeceklerine dair ┬ábirer belge ald─▒kalr─▒n─▒ ve ancak bundan sonrad─▒r ki, onlar─▒n g├Â├žmenlerine izin verdiklerini, ─░stanbulÔÇÖda bulunan el├žileri vas─▒tas─▒ ile Osmanl─▒ Devleti h├╝k├╝metine bildirmi┼člerdir. (3-11 Ocak 1860)

Osmanl─▒ Devleti, 1864ÔÇÖten itibaren┬á g├Â├žleri kontrol alt─▒na almaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ gibi, k─▒s─▒tlama yoluna da gitmi┼čtir. 1894ÔÇÖten sonra AnadoluÔÇÖya g├Â├žetmek isteyenlerden kendilerine g├Âsterilecek araziye, itiraz etmeksizin yerle┼čecekleri, yol masraf─▒, tayinat, iskan sonucu ├žift hayvan─▒, tohumluk, mesken in┼čas─▒ talep etmeyecekleri ve tekalif-i┬á emiriyyeÔÇÖyi┬á kabul edeceklerini┬á taahh├╝t eden senet almaya ba┼člad─▒─č─▒ g├Âr├╝lecektir.

KafkasyaÔÇÖdan Osmanl─▒ topraklar─▒na g├Â├ž edeceklerin Osmanl─▒ÔÇÖya kabul edilebilmeleri i├žin, g├Â├žmenlerin Osmanl─▒ Devleti tabiiyetini (vatanda┼čl─▒─č─▒n─▒) kabul etmeleri zorunlulu─ču, aksi halde g├Â├žlerine izin verilmeyece─či a├ž─▒k├ža 3 Haziran 1317 tarih 657 say─▒l─▒ belgede de g├Â├žmenlerin yanlar─▒nda, Rusya tabiiyetinden ├ž─▒kt─▒klar─▒na dair resmi belge olmas─▒ gerekti─či ancak olmamas─▒ durumunda ise pasaportlara el konulmas─▒ gerekti─či belirtilmektedir.

B├Âylece yine de Devletin g├Â├žleri kontrol alt─▒na alarak gecikme ve bir t├╝rl├╝ uygunsuzluklar─▒ ├Ânlemeye ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ g├Âr├╝lmekle birlikte, kesin bir ┼čekilde yasaklama yoluna (1902ÔÇÖde k─▒sa s├╝reli yasaklama hari├ž) gidilmemi┼čtir. ├ç├╝nk├╝ b├Âyle davranmak insanl─▒─ča, devletin ┼čan─▒na ve halifenin b├╝t├╝n M├╝sl├╝manlar─▒n koruyucusu oldu─ču prensibine ters d├╝┼čerdi.

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin kendine has bir iskan anlay─▒┼č─▒ vard─▒. KafkasyaÔÇÖdan zorunlu olarak g├Â├žertilen M├╝sl├╝man Kafkasl─▒lar─▒ ─░mparatorluk topraklar─▒ i├žinde, RumeliÔÇÖde ÔÇťtak─▒m tak─▒mÔÇŁ yerle┼čtirirken, AnadoluÔÇÖda da─č─▒tarak iskan ediyordu. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin iskan politikas─▒n─▒n ├Ânemli prensiplerinden biri de, g├Â├žmenleri ┼čehirlere de─čil de k├Âylere ve ta┼čraya yerle┼čtirmek olmu┼čtur. ┼×ehirlerde ge├žimin zor olmas─▒ nedeniyle ekonomik s─▒k─▒nt─▒ ya┼čamamalar─▒ i├žin tarla, ba─č ve bah├želeri ile u─čra┼čarak ge├žimlerini sa─člamalar─▒ ayn─▒ zamanda ├╝retime katk─▒da bulunmalar─▒ d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼čt├╝r.

G├Âr├╝n├╝rde ─░slamc─▒ bir devlet politikas─▒ izlemelerine ra─čmen Osmanl─▒ h├╝k├╝meti, M├╝sl├╝man da olsa bir etnik grubun bir b├Âlgede yo─čunla┼čmas─▒na olabildi─čince dikkat ediyordu.

Yerinden yurdundan koparak Osmanl─▒ s─▒n─▒rlar─▒ i├žine gelenlerin ilk kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒ sorun, g├Â├ž yolundaki problemlerle geldikleri b├Âlgedeki ge├žici isk├ónlard─▒r. ─░kincisi, s─▒n─▒rlar i├žinde s├╝rekli isk├ón edildikleri b├Âlgelerin se├žimidir. Buradaki tek etken, kendi iradeleri de─čildir. Genellikle, kendi iradelerine ba─čl─▒ olmayan fakt├Ârler a─č─▒rl─▒kl─▒d─▒r. ├ľrne─čin, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin topraklar─▒ i├žinde yar─▒m potansiyeli y├╝ksek olan fakat yeterli n├╝fus yo─čunlu─ču bulunmayan b├Âlgeler, bu yeni g├Â├žmenler i├žin ideal yerle┼čme alanlar─▒d─▒r. Bunun d─▒┼č─▒nda gelenlerin b├Âlgedeki di─čer yerle┼čik unsurlarla kolayl─▒kla entegre olmalar─▒ i├žin bir arada ya┼čamalar─▒ yerine, da─č─▒t─▒larak yerle┼čtirilmeleri, devlet├že benimsenen bir y├Ântemdir. XV.- XVI. y├╝zy─▒llardan beri var olan uygulama da g├Âstermi┼čtir ki, devlet XIX y├╝zy─▒lda ├Âzellikle ├çerkeslerin yerle┼čtirilmelerinde ÔÇťM├╝teferrik ─░sk├ónÔÇŁa ├Âzen g├Âstermi┼čtir. ├çerkesler liderleri ile birlikte bir b├Âlgeye yerle┼čtirilmeyip, g├Â├žmenlerle yerli halk─▒ k─▒sa s├╝rede kayna┼čmas─▒ i├žin be┼čer-onar hane g├Â├žmeni da─č─▒t─▒yor, g├Â├žmenlerle yerli halk─▒ ÔÇťaralar─▒nda evlilikler yap─▒lmas─▒ tavsiyeÔÇŁ ediliyordu.

Bilindi─či ├╝zere; Rusya, XVIII. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒ndan itibaren, ├Âzellikle Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin zay─▒flamas─▒ndan da faydalanarak, ├Ânce KaradenizÔÇÖin kuzeyini ele ge├žirmek, sonra da Kafkasya B├ÂlgesiÔÇÖne, Bo─čazlara ve Balkanlara k─▒sacas─▒ Osmanl─▒ s─▒n─▒rlar─▒ndan g├╝neye inmek politikas─▒n─▒ g├Âstermeye ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Ruslar, ÔÇť┼×ark(Do─ču) MeselesiÔÇŁni halletmek ve Osmanl─▒ topraklar─▒ ├╝zerinde ya┼čayan H─▒ristiyanlar─▒ korumak bahanesi ile Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne 24 Nisan 1877ÔÇÖde sava┼č a├žt─▒lar. 1877-78 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒ yani 93 Harbi iki cephede ger├žekle┼čmi┼čtir. 31 Ocak 1878ÔÇÖe kadar s├╝ren bu sava┼č─▒n ilk g├╝nlerinden ba┼člamak ├╝zere masum M├╝sl├╝man T├╝rk ve Kafkasl─▒ halk kitlelerine kar┼č─▒ giri┼čilen ac─▒mas─▒z katliam (soyk─▒r─▒m) gayri insani mezalim haline d├Ân├╝┼čm├╝┼č ve bu katliamdan kurtulabilenler( k─▒l─▒├ž art─▒klar─▒ ), ─░stanbul istikametine do─čru mal ve m├╝lk├╝n├╝ terk etmi┼č olarak can havl─▒yla g├Â├ž etmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Edirne m├╝tarekesinden sonra Rusya, 3 Mart 1878ÔÇÖde imzalanan Ayastefanos Antla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒n maddeleri aras─▒nda, RusyaÔÇÖn─▒n sava┼čtan ├Ânce ─░stanbulÔÇÖdaki el├žisi ─░gnatov arac─▒l─▒─č─▒ ile talep etti─či ÔÇťRumeliÔÇÖdeki ├çerkeslerin tamam─▒n─▒n AnadoluÔÇÖya g├Â├ž ettirilmesiÔÇŁ de vard─▒.

Daha sonra 13 Temmuz 1878ÔÇÖde Berlin Antla┼čmas─▒ÔÇÖna yine RusyaÔÇÖn─▒n ─▒srar─▒ ile ÔÇť├çerkeslerin RumeliÔÇÖden ├ž─▒kar─▒larak Osmanl─▒-Rus s─▒n─▒rlar─▒ndan uzak yerlere g├ÂnderilmeleriÔÇŁ maddesi konuldu. B├Âylece RumeliÔÇÖye 1859-1876 y─▒llar─▒ aras─▒nda isk├ón edilen ├çerkesler bir kez daha yerlerinden kald─▒r─▒larak Anadolu i├žlerine ve Ortado─čuÔÇÖya g├Â├ž ettirildiler. 1877ÔÇÖden sonraki d├Ânemde RumeliÔÇÖde yaln─▒z Kosova b├Âlgesinde birka├ž bin kadar ├çerkes kalm─▒┼čt─▒.

Ara┼čt─▒rmalarda; 1856-1909 y─▒llar─▒nda, Kafkasya B├ÂlgesiÔÇÖnden ve daha sonra 1877-1890 y─▒llar─▒ aras─▒nda RumeliÔÇÖden kitleler halinde AnadoluÔÇÖya akan n├╝fus hareketinin; ekonomik, dini, sosyal, siyasi, k├╝lt├╝rel ve iki as─▒r devam eden Kafkas-Rus Sava┼člar─▒n─▒n Kafkasl─▒lar aleyhine; 1877-1878 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n Osmanl─▒lar aleyhine ma─člubiyet ile sonu├žlanmas─▒ndan kaynakland─▒─č─▒ belirtilmektedir.

─░zzet Aydemir, ÔÇŁ G├Â├ž ÔÇť adl─▒ eserinde, yukar─▒da s─▒ralanan hususlar meyan─▒nda; ─░stanbulÔÇÖda saray ├ževresinde etkin bir grup olu┼čturmu┼č bulunan se├žkin Kafkasl─▒ b├╝rokrat─▒n, soyda┼člar─▒n─▒ korumak sorumlulu─čunu ta┼č─▒ma gereklili─čini duymalar─▒ ve dolay─▒s─▒yla baz─▒ giri┼čimlere g├Â├ž fikrini desteklemelerin den de s├Âz etmektedir.

Kafkas g├Â├žmenlerinin en fazla yerle┼čtirildi─či b├Âlge Marmara B├Âlgesi olmu┼čtur. ├ç├╝nk├╝ Kafkasl─▒lar (├Âzellikle ├çerkesler) Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin kalbi olan ─░stanbulÔÇÖu ├╝├ž taraftan korumaya almak i├žin ├çanakkale, Biga, Band─▒rma, Bal─▒kesir, Bursa, Yalova, Adapazar─▒ ve ─░zmitÔÇÖe yerle┼čtikleri. B├Âylece ─░stanbulÔÇÖun ├ževresinde hilal bi├žiminde bir koruma ├žemberi olu┼čturuldu. Bu suretle ─░stanbulÔÇÖa giden yollar─▒n g├╝venli─či ve denetimi sa─članmak istendi.

1870ÔÇÖlerden sonra gelen muhacirler, ├žo─čunlukla akrabalar─▒ daha ├Ânce gelmi┼č olanlard─▒. Bunlar pasaport alarak veya pasaportsuz olarak Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne g├Â├ž etmekteydiler.┬á Bu ┼čekilde gelenler genellikle akrabalar─▒n bulunduklar─▒ alanlarda yerle┼čtirilmekteydiler.

Muhacirin ─░daresi taraf─▒ndan Sadarete g├Ânderilen 7 May─▒s 1873 tarihli yaz─▒da, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne gelen muhacirlerin nerelere isk├ón olunduklar─▒n─▒, miktarlar─▒ ile a├ž─▒kta kalanlar─▒n mevcudu ├Â─črenmek ├╝zere bir ├žal─▒┼čman─▒n yap─▒labilmesi i├žin izin istenmi┼čti. Ancak ├žok b├╝y├╝k maddi k├╝lfete sebep olaca─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝lerek, as─▒l amac─▒n onlar─▒n en iyi ┼čekilde isk├ón etmek oldu─ču ifade olunmu┼č ve ├žal─▒┼čmalar─▒n bu y├Ânde yo─čunla┼čt─▒r─▒lmas─▒n─▒ istemi┼čti.

G├Â├žmenlerin Kafkasya veya Rumeli topraklar─▒ndan ayr─▒lmalar─▒ndan ve AnadoluÔÇÖya varmalar─▒na dek ge├žen s├╝redeki g├Â├ž hik├óyesini ba┼č─▒ndan sonuna kadar izlemek, ne yaz─▒k ki m├╝mk├╝n olamamaktad─▒r. Sava┼č sonunda cereyan eden g├Â├žler aniden meydana geldi─či i├žin, bunlar─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde sadece isk├ón─▒ izlenebilmektedir. Daha sonraki y─▒llarda gelen g├Â├žmenler i├žin de bu tespitler olduk├ža zordur. Genel olarak, bir g├Â├žmen grubunun AnadoluÔÇÖdaki isk├ón─▒na kadarki g├Â├ž hadisesi ┼ču safhalarda cereyan etmektedir:

a)├ľnce gruplar─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne g├Â├ž etme talepleri ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. Bu talepler ├žo─ču zaman grup temsilcilerinin dilek├želeri ile devlete ula┼čmaktad─▒r.

b)Osmanl─▒ Devleti, g├Â├ž taleplerini incelemekte ve uygun g├Ârd├╝─č├╝ takdirde iskan edilebilecekleri b├Âlgeleri belirlemekte ve g├Â├žmen temsilcilerini bundan haberdar etmektedir.

c)G├Â├žmenler kendilerine vaat edilen b├Âlgelerde iskan olunmay─▒ kabul ettikleri takdirde, RusyaÔÇÖdaki menkul ve gayrimenkullerini satmakta ve g├Â├že haz─▒r hale gelmektedirler.

d)G├Â├že haz─▒r hale gelen gruplar, ├že┼čitli ula┼č─▒m vas─▒talar─▒ ile AnadoluÔÇÖya ula┼čmaktad─▒rlar.

e)AnadoluÔÇÖya gelen g├Â├žmen gruplar─▒, devlet taraf─▒ndan isk├ón b├Âlgelerine sevk edilmekte ve g├Â├ž tamamlanmaktad─▒r.

XIX. y├╝zy─▒lda, Kafkasya ve RumeliÔÇÖden Osmanl─▒ topraklar─▒na ger├žekle┼čen zorunlu g├Â├žlerin yol a├žt─▒─č─▒ masraflar─▒n Osmanl─▒ Devleti taraf─▒ndan kar┼č─▒lanmas─▒nda ne kadar zorland─▒─č─▒n─▒ daha iyi anlayabilmemiz i├žin b├╝t├žedeki giderlere bakmak yeterli olacakt─▒r.

 

B├╝t├že Y─▒l─▒ ┬áGelirler(kese) Giderler(kese) ┬áA├ž─▒k(kese)

1277/1860-1        2.442.368         2.786.815       344.447

1291/1874            4.776.558        5.785.819       1.009.261

1296/1880-1        16.040.800       22.164.261     6.123.421

Devlet, b├╝t├že a├ž─▒klar─▒n─▒ kapatmak i├žin gelirleri art─▒rmak veya masraflar─▒ k─▒smak yerine, daha kolay g├Âr├╝nen i├ž ve d─▒┼č bor├žlanma yoluna gitmi┼čtir. K─▒r─▒m Sava┼č─▒ nedeni ile 1854 y─▒l─▒nda yap─▒lan ilk d─▒┼č bor├žlanmadan sonra, bu durum al─▒┼čkanl─▒k haline gelerek, 1908 y─▒l─▒na dek 34 defa d─▒┼č bor├ž al─▒nm─▒┼č ve sonunda devlet iflas─▒n─▒ a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r. Bu durumda alacakl─▒lar taraf─▒ndan ÔÇťD├╝yun-u UmumiyeÔÇŁ idaresini kurmu┼člard─▒r. Devlet de gelir kaynaklar─▒n─▒n ├Ânemli bir k─▒sm─▒n─▒ bu idareye tahsis etmi┼čtir.

Osmanl─▒ Devleti, g├Â├ž ve g├Â├žmen i┼člerine yapt─▒─č─▒ ve y─▒llar itibari ile art─▒┼č g├Âsteren masraflar─▒n bo┼ča gitmeyece─čini biliyordu. Nitekim, 1914ÔÇÖteki n├╝fus say─▒m─▒nda 12.696.816 ki┼či ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bu rakam─▒n yakla┼č─▒k %40 gibi y├╝ksek bir oran─▒n─▒n Osmanl─▒ topraklar─▒na g├Â├ž etmi┼č yakla┼č─▒k be┼č milyon M├╝sl├╝man K─▒r─▒m, Kafkas ve Rumeli g├Â├žmenleri olu┼čturmaktad─▒r. Bunlar AnadoluÔÇÖda milli bir devletin olu┼čumunu sa─člayacak sosyal ve politik ortam─▒n do─ču┼čuna zemin haz─▒rlam─▒┼člard─▒r.

 

I- ┬á┬áBURSA V─░LAYET─░NE ─░SK├éN ED─░LEN KAFKAS G├ľ├çMENLER─░

Bursa vilayeti, d─▒┼čar─▒dan gelen g├Â├žmenlerin en ├žok yerle┼čtirildikleri b├Âlgelerin ba┼č─▒nda gelmektedir.

├çe┼čitli devirlerde Bursa y├Âresine kavimler gelmi┼č, yerle┼čmi┼č veya gelip ge├žmi┼čtir. Milattan ├Ânceki devirlerde ba┼člayan bu g├Â├žler zaman─▒m─▒za kadar devam etmi┼čtir. Bu g├Â├žler s─▒ras─▒nda de─či┼čik yerlerden de─či┼čik ulus ve topluluklar Bursa vilayetine yerle┼čmi┼č veya devlet├že iskan edilmi┼člerdir.

BursaÔÇÖda gayrim├╝slimlerin oran─▒ XV. y├╝zy─▒lda┬á y├╝zde 1.44 iken XVI. y├╝zy─▒l sonlar─▒na y├╝zde 6ÔÇÖlara y├╝kselmi┼čtir. Bu oran XIX. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda (1831) y├╝zde 34.69ÔÇÖa, 1876ÔÇÖda ise y├╝zde 36.08lere t─▒rmanm─▒┼čt─▒r. Bu durum, klasik Osmanl─▒ y├Ânetim gelene─činde ÔÇťbir devletin en ├Ânemli zenginlik kayna─č─▒, sahip oldu─ču n├╝fusun say─▒sal ├žoklu─ču ile orant─▒l─▒d─▒rÔÇŁ g├Âr├╝┼č├╝nden kaynaklanmakta olup, din ve ─▒rk ayr─▒m─▒ yap─▒lmadan t├╝m g├Â├žmenlerin ├╝lkeye kabul edilmesini sa─člayan bu uygulama II. Abd├╝lhamid d├Ânemine (1876-1909) kadar s├╝rer.

Ancak biz, Bursa vilayetine XIX y├╝zy─▒lda yap─▒lan Kafkas g├Â├žlerinden b├Âlgede kurulan Kafkas g├Â├žmeni k├Âylerden ve bunlar─▒n sosyo k├╝lt├╝rel yap─▒lar─▒ndan s├Âz edilecektir.

XIX. y├╝zy─▒l ba┼č─▒ndan (1255/1839) itibaren cereyan ┬áden ├že┼čitli sava┼člar s─▒ras─▒nda KafkasyaÔÇÖdan ve Rumeli topralar─▒ndan BursaÔÇÖya gelen Tatar, ├çerkes, Abhaz, Da─č─▒stanl─▒ ve T├╝rk olmak ├╝zere pek ├žok M├╝sl├╝man g├Â├žmen kah yerli ahali aras─▒na iskan edilmi┼čler, kah ayr─▒ k├Âylerde toplanm─▒┼člard─▒r.

Ba┼člang─▒├žta, Bursa b├Âlgesinde g├Â├žmenler bo┼č olan devlet arazilerine, ├Âzel m├╝lkiyetten i┼členmeyen araziler sat─▒n al─▒narak, i┼če yaramaz ormanl─▒k alanlar gibi yerlere iskan edilmi┼člerdir. Bazen de g├Â├žmenler, kendileri bo┼č bulduklar─▒ alanlara yerle┼čmi┼čler. Mahalli idareciler bu yerlerden ├ž─▒karmak istemi┼člerse de, Osmanl─▒ h├╝k├╝meti buna m├╝saade etmeyerek bulunduklar─▒ yerlerde yerle┼čtirilmelerini sa─člam─▒┼čt─▒r.

Bursa her hali ile yerle┼čtirilmeye uygun g├Âr├╝lm├╝┼č olacak ki, 1844 y─▒l─▒nda Da─č─▒stanÔÇÖdan ─░stanbulÔÇÖa gelen ikiy├╝z ki┼čilik n├╝fustan dua ve ilim ile u─čra┼čanlar─▒n h├╝k├╝met├že BursaÔÇÖya iskan edilmeleri uygun g├Âr├╝lm├╝┼č ve n├╝fus ba┼č─▒na ├╝├žer kuru┼č y├Âvmiye verilmesi h├╝km├╝ getirilmi┼čtir (1845). Maddi durumu iyi olup, ├Ânce hac i├žin HicazÔÇÖa gidenler ise, d├Ân├╝┼člerinde ayn─▒ y├Âvmiye verilmek suretiyle onlar─▒n da ayn─▒ ┼čekle BursaÔÇÖya iskan edilmeleri kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

1849 y─▒l─▒nda yine Da─č─▒stanÔÇÖdan ellibir ki┼čilik bir g├Â├žmen kafilesi daha ─░stanbulÔÇÖa gelmi┼č, bunlar da ┬á1844 y─▒l─▒nda gelen hem┼čerileri gibi kendilerinin BursaÔÇÖda iskan edilmeleri ve y├Âvmiye verilmesini┬á Abd├╝lmecid (1839-1861) den istemi┼člerdir. Bu istekleri kabul edilerek bir gemi ile BursaÔÇÖya g├Ânderilerek iskan edilmi┼čler ve ki┼či ba┼č─▒na y├Âvmiye tahsis edilmi┼čtir.

Da─č─▒stanÔÇÖdan gelen bu kafilenin ba┼č─▒ndaki ki┼či, Nak┼čibendi ┼čeyhlerinden Abdurrahim Efendi olup, kafilenin on alt─▒ ki┼čisi bunun ailesi, geri kalan─▒ talebe ve muridleridir.

1852 y─▒l─▒nda KafkasyaÔÇÖdan gelen 47 ki┼čilik ├çerkes g├Â├žmeni daha ├Âncekilere yap─▒ld─▒─č─▒ gibi kendilerine de maa┼č tahsis edilmesini Osmanl─▒ h├╝k├╝metinden talep ettiler. Ancak bu ┼čekilde gelenlerin arkas─▒ al─▒namayaca─č─▒ndan, Meclis-i Vala taraf─▒ndan haz─▒rlanan 28 ekim 1852 tarihli mazbata ile, a┼ča─č─▒daki hususlar─▒n s├╝rekli bir ┼čekilde uygulanmas─▒n─▒ ve bu gelen ├çerkes g├Â├žmenlerinin BursaÔÇÖya sevk olunmalar─▒ kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r:

ÔÇťÔÇŽGelenlere Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin geni┼čli─či ciheti ile miri araziden bo┼č bulunan yerlerin verilmesi, ev ve ara├ž-gerecin tedarikinde m├╝nasip ├Âl├ž├╝lerde yard─▒mda bulunulmas─▒, ├Ârne─čin d├Ârt-be┼č y─▒l kadar b├╝t├╝n vergilerden muaf tutulmalar─▒ÔÇŽÔÇŁ

Bundan sonra gelen be┼č ki┼čilik bir ├çerkes grup daha yerle┼čtirilmi┼čtir.

K─▒r─▒m Sava┼č─▒ (1853-1856)ÔÇÖn─▒n ard─▒ndan Osmanl─▒ topraklar─▒na gelen Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerin iskan ve ia┼čeleri ile ├Ânceleri ÔÇťTicaret NezaretiÔÇŁ ┬áde alakadar olmu┼čtur. Daha sonra 16 A─čustos 1854ÔÇÖte kurulan ÔÇť┼×ehremaneti(belediye)ÔÇŁ, ─░stanbulÔÇÖa gelen Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerle ilgili problemlerin ├ž├Âz├╝m├╝ konusunda gerekli gayreti g├Âstermi┼čtir.

┼×ehremanetinin g├Ârevi gere─či; ─░stanbulÔÇÖa gelen Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerin; ├Âzellikle fakir olanlar─▒n gemi ├╝cretlerinin ├Âdenmesi, ─░stanbulÔÇÖda kald─▒klar─▒ s├╝re zarf─▒nda ia┼če ve ibateleri (yiyecek ve yatacak ihtiya├žlar─▒) nin temini kendilerine y├Âvmiye tahsisi, zaruri ihtiya├žlar─▒n─▒n ┬ákar┼č─▒lanmas─▒, bunlardan iskan edilmek ├╝zere AnadoluÔÇÖya veya RumeliÔÇÖye g├Ânderileceklerin sevk i┼člemleri ile de alakadar oluyordu.

1859 y─▒l─▒ndan itibaren ─░stanbulÔÇÖa gelen Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerin say─▒s─▒nda ├žok b├╝y├╝k art─▒┼člar kaydedilmesi kar┼č─▒s─▒nda, ┼×ehremanetiÔÇÖnin teklifi ├╝zerine konu Meclis-i ValaÔÇÖda g├Âr├╝┼č├╝ld├╝kten sonra, Ticaret Nezaretine ba─čl─▒ olarak, 5 Ocak 1860ÔÇÖda kurulan ÔÇťMuhacirin KomisyonuÔÇŁ, 1861 y─▒l─▒ Temmuz ay─▒ndan itibaren ba─č─▒ms─▒z bir kurum olarak g├Ârevini 27 Kas─▒m 1865 tarihine kadar s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r.

8 Mart 1860 tarihli Arz Tezkeresinde belirtildi─čine g├Âre; ─░stanbulÔÇÖun merkezinde toplananlar─▒n say─▒s─▒ 14.000ÔÇÖi a┼čm─▒┼č, i├žlerinde tifo hastal─▒─č─▒ yay─▒lmaya y├╝z tutmu┼čtu. Osmanl─▒ h├╝k├╝meti, Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerin g├Âr├╝┼čleri de al─▒narak, s├╝ratle Adana, K├╝tahya, Mihali├ž ve ├çorluÔÇÖya gitmek isteyenlerin hemen sevk olunmalar─▒; Ankara ve Konya taraflar─▒na gidecek olanlar─▒n da isk├ón mahallerine yakla┼čmalar─▒n─▒n temini maksad─▒ ile yol ├╝zerindeki Bursa, ─░zmit ve Eski┼čehirÔÇÖe g├Ânderilmeleri kararla┼čt─▒r─▒ld─▒.

BursaÔÇÖya g├Ânderilen g├Â├žmenler, nakil vas─▒talar─▒ tedarik edilene kadar, zorunlu olarak, birka├ž g├╝n Bursa kentinde misafir ediliyorlard─▒. Bu zaman zarf─▒nda her t├╝rl├╝ ihtiya├žlar─▒ mahalli kaynaklardan kar┼č─▒lan─▒yordu.

BursaÔÇÖya kasaba ve k├Âylerde isk├ón edilmek ├╝zere sevk edilen bir├žok kalabal─▒k kafile g├Ânderilmi┼čtir. Bunlardan biri olan K─▒r─▒m Nogaylar─▒ndan Sud ahalisinden Hoca Ceybullah Ahmed Giray Efendi tak─▒m─▒ndan 171 hane 697 n├╝fuslu g├Â├žmen kafilesidir. Bunlar isk├ón mahallerine salimen ula┼čt─▒r─▒lmalar─▒, iskanlar─▒ ve gerekli masraflara kar┼č─▒l─▒k yevmiye verilmesi i├žin, Bursa mutasarr─▒f─▒na ve Gemlik m├╝d├╝r├╝ne gerekli talimat 30 Eyl├╝l 1860(14 Rabi├╝l Evvel 1277) tarihinde h├╝k├╝met taraf─▒ndan verilmi┼čtir.

Bu y─▒llarda ├çerkes ve Da─č─▒stan g├Â├žmenlerinden de bir haylisi Bursa ve ├ževresinde iskan edilmi┼čtir.

1856-1876 y─▒llar─▒ aras─▒nda ├╝lkede isk├ón edilen g├Â├žmenler i├žin elde yeteri kadar arazi mevcuttu. Bu nedenle g├Â├žmenler isk├ón i├žin arazi tahsis edilirken, devletin iskan politikas─▒na ters d├╝┼čmemek kayd─▒ ile onlar─▒n istedikleri b├Âlgeleri vermek m├╝mk├╝n olabiliyordu. Ancak bu isk├ónlar sonunda, AnadoluÔÇÖnun verimli ve cazip b├Âlgeleri doldu─čundan, g├Â├žmen iskan─▒ i├žin gerekli olan araziler konusunda baz─▒ s─▒k─▒nt─▒lar ba┼člam─▒┼čt─▒.

Bursa vilayetinde fazla miktarda g├Â├žmen y─▒─č─▒lmas─▒, yerli- g├Â├žmen s├╝rt├╝┼čmelerine, hatta yer yer ├žat─▒┼čmalara sebep olmu┼čtur.├ľrne─čin; iskan yerlerine g├Ânderilen baz─▒ g├Â├žmenler, bu yerleri g├Ârd├╝kten sonra orada yerle┼čmeyi kabul etmeyerek h├╝k├╝met yetkililerine zorluklar ├ž─▒karm─▒┼člard─▒r. Bu t├╝r sorunlar─▒n olmamas─▒ i├žin h├╝k├╝met her ne kadar g├Â├žmenlerden ├Ânce vekillerini (beylerini) ├ža─č─▒rarak isk├ón b├Âlgelerini onlara g├Âstermi┼čse de yine de baz─▒ olaylar meydana gelmi┼čtir.

─░znik ve Pazar k├Ây├╝ taraflar─▒nda yerle┼čtirilen g├Â├žmenlerin topraklar─▒, g├Âl├╝n mecras─▒n─▒ kapamas─▒ y├╝z├╝nden sazl─▒k ve batakl─▒k olmu┼č, 1862-1864 y─▒llar─▒nda m├╝fetti┼člik g├Ârevinde bulunan Ahmed Vefik Efendi (Pa┼ča) taraf─▒ndan yeni arazi tahsis edilmi┼čti. Yine BursaÔÇÖda bulunan g├Â├žmenlerin baz─▒lar─▒ arazinin azl─▒─č─▒ndan ┼čik├óyet├ži olmu┼člar. Sultan II Bayezid vakf─▒ndan olan bin d├Ân├╝m├╝ a┼čk─▒n ├želtik tarlas─▒ndan y├╝z elli d├Ân├╝m├╝n├╝n bir k─▒sm─▒ Bursa y├Âresine isk├ón edilen g├Â├žmenlere verilmi┼čti.

XIX. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču, gerek toprak (12.187.705 km2) ve gerekse n├╝fus (63.700.000)┬á bak─▒m─▒ndan d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k devletlerinden (├╝├ž├╝nc├╝ s─▒rada) biriydi. Ancak, kurum ve kurulu┼člar bu b├╝y├╝kl├╝─č├╝ ta┼č─▒yacak g├╝├žten yoksundu.

Daha XVIII. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒ndan itibaren Osmanl─▒ y├Ânetimini ├╝stlenen padi┼čahlar, devletin i├žine d├╝┼čt├╝─č├╝ k├Ât├╝ durumu kavram─▒┼člar ve d├╝zeltme giri┼čiminde bulunmu┼člard─▒r.┬á Osmanl─▒ Devleti, Balkanlar ve KafkasyaÔÇÖdan zorunlu bir bi├žime d├Ân├╝┼čen g├Â├žlerin devam etti─či XIX. y├╝zy─▒lda da yo─čun bir ┼čekilde ÔÇťBat─▒l─▒la┼čmaÔÇŁ gayretini s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r.┬á Bundan dolay─▒ Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├╝zerinde bir nevi vesayet elde etmi┼č olan Bat─▒l─▒ ├╝lkeler ise, Osmanl─▒ devletinin bu durumundan istifade ederek i├ž i┼člerine kar─▒┼čmalar─▒n─▒n sonucunu do─čurmu┼čtur.

Nitekim baz─▒ unsurlar─▒n Avrupa H─▒ristiyan devlerinin k─▒┼čk─▒rtmalar─▒ ve de arka ├ž─▒kmalar─▒ ile nihayet istiklal kazan─▒p Osmanl─▒ tebaas─▒ndan ayr─▒larak ba─č─▒ms─▒z birer siyasi topluluk meydana getirdikleri bir ger├žektir.

Tarih├ži Y─▒lmaz ├ľztunaÔÇÖya g├Âre; D├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k imparatorluklar─▒ndan biri olan Osmanl─▒ Devleti, 30 May─▒s 1876ÔÇÖda Serasker H├╝seyin Avni Pa┼čÔÇÖn─▒n kaba, zalim ve amans─▒z diktat├Ârl├╝─č├╝ alt─▒na girmi┼čti. Fantastik bir saltanat darbesi,┬á Orta Afrika ile Orta Avrupa, Cezayir ve Adriyatik ile Hint Okyanusu aras─▒nda uzanan, mali iflas─▒n e┼či─činde bulunan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni, akla gelebilecek en karanl─▒k ├ž─▒kmazlara s├╝r├╝klemi┼čti. ├ľld├╝r├╝lmesinin ard─▒ndan Mithat-R├╝┼čt├╝-Mehmet Celaleddin Pa┼čalar Triomviras─▒ iktidara ge├žti. Bu gafil ve k├╝├ž├╝k devlet adamlar─▒, kazanacaklar─▒ hayali ile T├╝rkiyeÔÇÖyi s├╝r├╝kledikleri 1877-1878 Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n (93 Harbi) sonunda, bug├╝n ├╝zerinde 40 milyon insan─▒n ve bir├žok devletin ya┼čad─▒─č─▒ muazzam ├╝lkeleri terk etmek zorunda kald─▒lar.

1877-1878 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒ndan sonra, RumeliÔÇÖden ve KafkasyaÔÇÖdan yo─čun g├Â├žlerin kitleler halinde tekrar ba┼člamas─▒, isk├ón i├žin kullan─▒lacak arazilere duyulan ihtiyac─▒ had safhaya ula┼čt─▒rm─▒┼čt─▒. Bu nedenle, h├╝k├╝met 1878ÔÇÖde g├Â├žlerin yeniden ba┼člamas─▒ ile birlikte H├╝davendigar d├óhil t├╝m vilayetlerden bo┼č arazilerin tespit edilmesini istemi┼čti.

SadaretÔÇÖin emri ├╝zerine, H├╝davendigar vilayeti bug├╝nk├╝ BursaÔÇÖya ba─čl─▒ Orhaneli (Etranos) de 8.900 ve Orhangazi (Pazar k├Ây) de 250.000 olmak ├╝zere 258.900 atik d├Ân├╝m arazinin g├Â├žmen isk├ón─▒na elveri┼čli olu─čunu ─░stanbulÔÇÖa bildirmi┼čtir.

Bunun ├╝zerine, Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerin b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ H├╝davendigar vilayetine g├Ânderilmi┼čtir. Bu durum, ├Âzellikle, BursaÔÇÖda izdihama sebebiyet vermi┼čtir. Vilayete gelen g├Â├žmenlere bar─▒nmalar─▒ i├žin acil olarak ├žad─▒rlar da─č─▒t─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░zdiham─▒ ortadan kald─▒rmak, BursaÔÇÖdaki y─▒─č─▒lmay─▒ ├Ânlemek amac─▒yla, g├Â├žmenlerin AnadoluÔÇÖnun i├ž b├Âlgelerine sevk edilmesi tasarlanm─▒┼čt─▒r. Bunun ├╝zerine Sadaret, ÔÇťMuhacir KomisyonuÔÇŁndan g├Â├žmen isk├ón─▒na elveri┼čli yeni yerlerin tespit edilmesi i├žin AnadoluÔÇÖya hususi memurlar─▒n g├Ânderilmesini istemi┼čtir.

Bab-─▒ Ali taraf─▒ndan 1877ÔÇÖde BursaÔÇÖya tayin edilen ─░sk├ón-─▒ Muhacirin sevk memuru Sab─▒k Ayd─▒n mektup├žusu Halim BeyÔÇÖin g├Ârevinde ba┼čar─▒l─▒ olamay─▒nca, yerine 1884-1885 y─▒llar─▒ aras─▒nda y├╝ksek derecede maa┼čla Nafiz Bey g├Ârevlendirilmi┼č ve bunun ba┼čkanl─▒─č─▒nda BursaÔÇÖda ÔÇť─░dare-i Muhacirin KomisyonuÔÇŁ kurulmu┼čtur. Bu komisyon b├Âlgeye sevk edilen Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerin iskan ve her t├╝rl├╝ sorunlar─▒ ile ilgilenmi┼člerdir. ─░┼člerin aksamas─▒ halinde tespit edilen sebepler ─░stanbulÔÇÖdaki ÔÇťMuhacirin ─░dare-i UmumiyesiÔÇŁne bildireceklerdi.

Rumeli ve ─░stanbulÔÇÖda y─▒─č─▒lan g├Â├žmenlerin bir k─▒sm─▒ gerek H├╝davendigar vilayetinde isk├ón edilmek, gerekse AnadoluÔÇÖnun di─čer b├Âlgelerine g├Ânderilmek ├╝zere, ba┼čta Gemlik, Mudanya ve EdremitÔÇÖin Il─▒ca iskeleleri olmak ├╝zere H├╝davendigar vilayeti d├óhilinde iskeleleri ile Marmara ve Ege sahillerindeki di─čer iskelelere sevk ediliyordu. Buradan da i├ž kesimlere yollan─▒yordu. Yedi r├Âmork├Âr ve ─░dare-i MahsusÔÇÖa ait ┼×erefsan adl─▒ vapur Band─▒rma ve Gemlik iskelelerine s├╝rekli g├Â├žmen ta┼č─▒yordu. 10 Eyl├╝l 1879ÔÇÖa kadar AnadoluÔÇÖya sadece RumeliÔÇÖden 275.000 n├╝fus g├Ânderildi. Bunlardan en b├╝y├╝k rakam─▒ 54.898 ki┼či ile H├╝davendigar vilayeti en ├Ânde geliyordu.

─░skan s─▒ras─▒nda, g├Â├žmenlerle yerli ahali aras─▒nda ├╝z├╝c├╝ ve naho┼č olaylar meydana gelmi┼čtir. ├ľrne─čin;

Mihali├ž (Karacabey) kazas─▒nda ortaya ├ž─▒kan olaylar ├╝zerine, burada meskun H─▒ristiyan ahalinin ├çerkes g├Â├žmenlerinin kendilerine tecav├╝zde bulunarak zarar ve ziyana sebep olduklar─▒ iddia ile 1878 y─▒l─▒nda Bab-─▒ AliÔÇÖye m├╝racaat etmi┼člerdir. Ancak mahalli idarenin tahkikat─▒ sonucunda konunun H─▒ristiyanlarca abart─▒ld─▒─č─▒n─▒n anla┼č─▒lmas─▒ ve sonu├žta mahalli idarece ┬ágerekli tedbirlerin al─▒nmas─▒ nedeni ile olay kapanm─▒┼čt─▒r.

Kirmasti (Mustafakemelpa┼ča) nahiyesi Dere-i Kebir k├Ây├╝nde ├çerkeslerin, isk├ón memurlar─▒n─▒n dikkatsizli─či ve kay─▒ts─▒zl─▒─č─▒ neticesinde yerlilere ait arazide iskan edilmeleri iki grup aras─▒nda ├žat─▒┼čmalara yol a├žm─▒┼č ve yerli ahali tarlalar─▒ ├╝zerine in┼ča edilen g├Â├žmen meskenlerini y─▒km─▒┼čt─▒r. Bab-─▒ AliÔÇÖnin talimat─▒ ile ├çerkes g├Â├žmenlerin uygun ba┼čka yerlerde iskan edilmeleri kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

1879ÔÇÖda ─░neg├ÂlÔÇÖde asayi┼či bozduklar─▒ i├žin KarahisarÔÇÖa sevk edilmek istenen ├çerkes g├Â├žmenleri h├╝k├╝met kona─č─▒n─▒ basarak protesto etmi┼člerdi.

Ayn─▒ y─▒lda BursaÔÇÖya yak─▒n k├Âylere iskan edilmek ├╝zere g├Ânderilen ├çerkes g├Â├žmenleri bir s├╝re burada ge├žici olarak bar─▒nd─▒r─▒lm─▒┼člard─▒r. Buradan kesin iskan b├Âlgelerine sevkleri s─▒ras─▒nda, ayr─▒ ayr─▒ b├Âlgelere gitmek istemeyerek topluca iskan edilmeyi isteyen g├Â├žmenlerle g├Ârevliler aras─▒nda tart─▒┼čma ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Mahalli idarenin de i┼če kar─▒┼čmas─▒ ile hadise b├╝y├╝m├╝┼čt├╝. G├Â├žmenler yetkililere ba┼čvurarak, ge├žici isk├ón edildikleri evlerin g├Ârevli memurlar taraf─▒ndan gaz d├Âk├╝lerek yak─▒ld─▒─č─▒n─▒ iddia etmi┼člerdi. Bunun ├╝zerine yap─▒lan soru┼čturma sonucu, ev yak─▒lma hadisesinin vakii olmad─▒─č─▒, fakat g├Ârevliler ile g├Â├žmenler aras─▒nda baz─▒ m├╝naka┼čalar ge├žti─či anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒.

Bu arada; isk├ón s─▒ras─▒nda kendilerine g├Âsterilen ilgiden ho┼čnut olan Kafkas g├Â├žmenleri, zaman zaman Osmanl─▒ devletine memnuniyetlerini ifade etmi┼člerdir.

Nitekim, II. Sultan Abd├╝lhamid d├Âneminde( 1876-1909 ) Kafkas g├Â├žmenlerinin kendilerine ia┼če ve rahatl─▒klar─▒n─▒n temini hususunda g├Âsterilen ilgi ve gayretten dolay─▒ Muhacir Sevk ┼×ubesi memurlar─▒na 1883 y─▒l─▒nda sunduklar─▒ te┼čekk├╝r namenin, Muhacir ─░dare-i Umumiyesi taraf─▒ndan 12 Haziran 1883 tarihinde, (BA, Y─▒ld─▒z M├╝tenevvi Maruzat; Nr: 14/95/nolu tezkere ile Mabeyn Ba┼č kitabetine takdim edildi─či anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Naf─▒z BeyÔÇÖin vilayette yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmalar sonunda Bursa sanca─č─▒ Kirmasti Kazas─▒na ba─čl─▒ Sincan nahiyesinde on be┼č hanelik yerin g├Â├žmen isk├ón─▒na elveri┼čli oldu─ču, 1892 y─▒l─▒nda bir raporla ─░stanbulÔÇÖa bildirmi┼čtir.

1877-1878 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒ ve sonras─▒ Ruslar─▒n ve Bulgarlar─▒n RumeliÔÇÖde takip ettikleri soyk─▒r─▒m politikalar─▒ sonucu, g├Â├ž eden M├╝sl├╝man, T├╝rk ve Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerden b├╝y├╝k k─▒sm─▒n─▒ olu┼čturan 495.339 ki┼či sadece Kas─▒m 1877-Aral─▒k 1891 tarihleri aras─▒nda AnadoluÔÇÖya sevk edilmek ├╝zere ─░stanbulÔÇÖda toplanm─▒┼čt─▒r. Bu rakam─▒n y├╝zde 38ÔÇÖine tekab├╝l eden 189.028 ki┼či H├╝davendigar vilayetine sevk edilmi┼čtir. Bu g├Â├žmen sevkiyat─▒n─▒n sonunda vilayetin toplam n├╝fusu 1890ÔÇÖl─▒ y─▒llarda 1.626.869ÔÇÖ a y├╝kselmi┼čtir.

1885 y─▒l─▒nda Bursa vilayetindeki g├Â├žmenlerin toplam say─▒s─▒ 81.253 ki┼či (18.919 hane)dir. Bu g├Â├žmenlerin 26.263(6.342 hane)├╝ Rumeli g├Â├žmeni ve 9.215(2.147 hane) n├╝fus ├çerkes olup, 29.886(6.609 hane) ki┼čilik g├Â├žmen grubu ise vilayet d├óhilinde ayr─▒ olarak isk├ón edilmi┼čtir.

Raif Kaplano─člu, bir ara┼čt─▒rmas─▒nda; bu rakam─▒n 1912 Balkan Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda gelip, b├╝y├╝k sava┼č nedeniyle yerle┼čtirilememi┼č olan g├Â├žmenlerle, m├╝badele g├Â├žmenlerinin ortak say─▒s─▒n─▒ olu┼čturdu─čundan s├Âz etmektedir.

Ayn─▒ y─▒l i├žinde, Bursa vilayetine gelen 1990 Pomak g├Â├žmenin 398ÔÇÖi Mihali├ž (Karacabey)e iskan edilmi┼čtir.

1889 y─▒l─▒nda, g├Â├žmenlerle yerli ahali aras─▒nda ├╝z├╝c├╝ olaylar meydana gelmi┼čtir. ├ľrne─čin; Bursa civar─▒ndaki kum alan─▒ ve Y├Âr├╝k Mezarl─▒─č─▒ adl─▒ yerlerde isk├ón edilen ve ziraat ile u─čra┼čan g├Â├žmenlerle yerli ahali aras─▒nda meydana gelen anla┼čmazl─▒k ├žat─▒┼čmaya d├Ân├╝┼čm├╝┼č; baz─▒ g├Â├žmenler ├Âlm├╝┼č, baz─▒lar─▒ da yaralanm─▒┼čt─▒. Bunun ├╝zerine, bu i┼či soru┼čturmak ve olay─▒ tatl─▒ya ba─člamak amac─▒ ile ÔÇťTefti┼č-i Askeri KomisyonuÔÇŁ azas─▒ Mirliva Ahmed Akif Pa┼ča ile Erkan-─▒ Harbiye Miralay─▒ Hamid Bey ve ─░sk├ón-─▒ Muhacirin Muavini Sururi BeyÔÇÖden olu┼čan bir heyet meydana getirilmi┼č ve olay yerine g├Ânderilmi┼čti.

Bu benzeri olaylara ve ihtimallere sebebiyet vermemek, d─▒┼č bas─▒n─▒n diline d├╝┼čmemek ve g├Â├žmenleri maddi zarara u─čratmamak i├žin, II Abd├╝lhamidÔÇÖin emri ile miri arazilerle yerli ahalinin tasarrufundaki tarlalar─▒n sahiplerinden sat─▒n al─▒narak g├Â├žmenlere terk edilmesi yoluna gidilmi┼č ve b├Âlgeye hususi memurlar g├Ânderilmi┼čti.

1890ÔÇÖl─▒ y─▒llarda da g├Â├ž dalgalar halinde devam etmi┼čtir. Bundan sonra gelecek g├Â├žmenleri daha d├╝zenli bir ┼čekilde yerle┼čtirmek ├╝zere vilayetlerde g├Â├žmen isk├ón─▒ i├žin elveri┼čli bo┼č araziler ve miktarlar─▒n─▒n tespit edilerek bildirilmek ├╝zere h├╝k├╝met taraf─▒ndan vilayetlere 1891 y─▒l─▒nda tebligat g├Ânderilmi┼čtir. Ara┼čt─▒rmalar sonunda, Kirmasti kazas─▒nda sadece 15 hanenin isk├ón edilebilecek yer oldu─ču, KirmastiÔÇÖnin G├Âl Pazar─▒ nahiyesinde 2000 d├Ân├╝m g├Â├žmen isk├ón─▒ i├žin uygun bo┼č arazi oldu─ču, Bursa vilayetinden h├╝k├╝mete bildirilmi┼čtir.

Bursa vilayetinde yeterli bo┼č arazi olmad─▒─č─▒ bildirilmi┼č olmas─▒na ra─čmen, 1890ÔÇÖl─▒ y─▒llarda Bursa merkez ve kazalar─▒na g├Â├žmen iskan edilmeye devam edilmi┼čtir.

1896 y─▒l─▒nda KafkasyaÔÇÖdan Gunik├Ây├╝ halk─▒ndan olan 300 haneye yak─▒n ├çerkes g├Â├žmeni Band─▒rma, ─░zmit, Eski┼čehir ve Bursa taraflar─▒na isk├ón edilmek ├╝zere ─░stanbulÔÇÖa gelmi┼člerdir.

Bursa sanca─č─▒nda ├žok say─▒da gayrim├╝slim vard─▒. 1870ÔÇÖde bu oran y├╝zde 31.82 iken, 93 Harbi g├Â├žmenlerinin yerle┼čtirilmesi neticesinde 1894ÔÇÖte y├╝zde 25.09 gerilemi┼čtir.

1877-1878ÔÇÖdeki sava┼čtan sonra 1886ÔÇÖya kadar ┼čehre gelen g├Â├žmenlerin say─▒s─▒ y├╝zde 60.254ÔÇÖt├╝r. Buna Balkan Harpleri ve Cumhuriyet d├Âneminde de g├Â├ž almaya devam etmi┼č ve 1912-1930 y─▒llar aras─▒nda 50.000 g├Â├žmen daha bu ┼čehre g├Ânderilmi┼čtir. Bu sayede Bursa potansiyel insan g├╝c├╝ a├ž─▒s─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖnin en ├Ânemli tar─▒m ve sanayi merkezlerinden biri haline gelmi┼čtir.

├çerkeslerin do─ču illerine iskan─▒na hem RusyaÔÇÖn─▒n hem de ─░ngiltereÔÇÖnin kar┼č─▒ ├ž─▒kmas─▒, Osmanl─▒ Devletini bir hayli u─čra┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r. Bunun ├╝zerine di─čer b├Âlgelerde en k├╝├ž├╝k alanlar bile de─čerlendirilmi┼čtir. Fakat bu uygulama sonunda ba┼čta Bursa ve Karesi (Bal─▒kesir) olmak ├╝zere, bat─▒ illerinde b├╝y├╝k s─▒k─▒┼č─▒kl─▒k meydana gelmi┼čtir.

Bursa Vilayetinde Yerle┼čik┬á Kafkas G├Â├žmeni K├Âyler:

B├Âlgeye sevk edilen Kafkasl─▒lardan;

a)Abhazlar a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak ─░neg├ÂlÔÇÖde iskan edilmi┼člerdir. AbhazlarÔÇÖ─▒n kurduklar─▒ veya daha sonradan yerle┼čtikleri k├Âyler; Mezit, G├╝neykestane, Osmaniye, Gedikp─▒nar, R├╝┼čtiye, Sultaniye, Sulhiye, T├╝fek├žikonak, Eskikaracakaya ve UlubatÔÇÖt─▒r.

Ekonomik nedenlerle k├Âylerini terk eden Abhazlardan bir├žo─ču Bursa ili merkez ve il├želeri ile di─čer illerde ya┼čamaktad─▒r.

b)├çerkes diye tan─▒mlad─▒─č─▒m─▒z AdigelerÔÇÖin isk├ón edildikleri t├╝m k├Âylerden;

1.G├╝ll├╝ce, Bo─čazk├Ây, Ta┼čk├Âpr├╝, Adak├Ây, Karaorman, G├╝vem, So─čucak, D├Âll├╝k, So─čukp─▒nar, Tepecik ve S├Â─č├╝talan k├Âyleri Mustafakemalpa┼ča il├žesine ba─čl─▒d─▒rlar.

  1. Yola─čz─▒, G├Ân├╝, Tophisar, Ekinli, Ekmek├ži, Ak├žasusurluk, Ulubat, Cambaz, Hay─▒rlar, Dani┼čmend, ─░smetpa┼ča k├Âyleri KaracabeyÔÇÖe ba─čl─▒d─▒rlar.
  2. F─▒nd─▒kl─▒ ve Hac─▒kara k├Âyleri ─░neg├ÂlÔÇÖe ba─čl─▒d─▒r.

4.Kavakl─▒ k├Ây├╝ Yeni┼čehir il├žesinde tek ├çerkes k├Ây├╝d├╝r.

Ekonomik nedenlerle k├Âylerini terk eden ├çerkeslerden bir haylisi Bursa ili merkez ve il├želeri ile di─čer illerde ya┼čamaktad─▒r.

c)Da─č─▒stan b├Âlgesinden gelen Avar, Lezgi, Lak k├Âkenlilerin iskan edildikleri k├Âyler ┼čunlard─▒r: Mustafakemalpa┼ča il├žesinde Ko┼čubo─čaz─▒ ve Do─čanc─▒; Karacabey il├žesinde Yola─čz─▒, Tophisar, Dani┼čmend ve ─░smetpa┼ča; ─░neg├Âl il├žesinde Alanyurt y├Âresi; Osmangazi il├žesinde Armutk├Ây; Orhangazi il├žesinde Pazark├Ây; Gemlik il├žesinde Umurbey; ayr─▒ca Bursa merkezde Da─č─▒stanl─▒ Avar ve Lezgiler kalabal─▒k bir n├╝fus te┼čkil etmektedirler.

d)Bursa b├Âlgesinde; Yola─čz─▒ k├Ây├╝nde Ub─▒h ve merkezde ba┼čka illerden gelmi┼č Asetin k├Âkenliler de ya┼čamaktad─▒r.

 

 

II- BALIKES─░R V─░LAYET─░NE ─░SK├éN ED─░LEN KAFKAS G├ľ├çMENLER─░

Kesin olmamakla beraber Bal─▒kesirÔÇÖin Prehistorik devirlerden beri isk├ón g├Ârd├╝─č├╝ ileri s├╝r├╝l├╝r. 1243 tarihindeki K├Âseda─č─▒ yenilgisinden sonra, Anadolu Sel├žuklular─▒ bir daha toparlanamad─▒lar. 1280li y─▒llarda, AnadoluÔÇÖnun bat─▒ ucunda ulu Bey olan Germiyanl─▒ T├╝rklerinin Beyi, ba┼člar─▒nda Dani┼čmend Gazi soyundan geldi─či i├žin T├╝rkmenler aras─▒nda h├╝rmet g├Âren Kalem┼čah(Alem┼čah) Bey ve o─člu Karasi( Kara ─░sa) Bey, b├╝y├╝k bir T├╝rkmen kitlesi ile Bizansl─▒lar─▒n ├žok ├Ânceleri k─▒sman bo┼čaltt─▒klar─▒ ve yer yer T├╝rkmenlerin bulunduklar─▒ Mysia (┼čimdiki Bal─▒kesir) topraklar─▒na girdiler.

T├╝rkmen ak─▒nc─▒lar─▒ MysiaÔÇÖn─▒n Marmara ve Ege sahillerini ele ge├žirince Emir Karasi, ÔÇťEmir-├╝l SevahilÔÇŁ unvan─▒ ile burada yeni bir ÔÇťu├žÔÇŁ a├žm─▒┼č oldu. Bal─▒kesir de Beyli─čin merkezi oldu. Orhan Bey zaman─▒nda 1345ÔÇÖte Osmanl─▒ topraklar─▒na kat─▒lan Karesi Beyli─činin y├Ânetimine o─člu S├╝leyman Pa┼ča getirildi. Karesi Beyli─čiÔÇÖnin Osmanl─▒ topraklar─▒na kat─▒lmas─▒, I. Murat zaman─▒nda (1362-1385) tamamland─▒. XIX. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒na dek, Anadolu eyaletine ba─čl─▒ ÔÇťSancakÔÇŁ ┼čeklinde ├Ârg├╝tlenmi┼čti. 1867ÔÇÖde ger├žekle┼čtirilen reformla vilayetler te┼čkil edildi. Karesi Sanca─č─▒ (Lival─▒k) da H├╝davendigar vilayetine ba─čland─▒. Ancak bir s├╝re sonra Karesi sanca─č─▒, 5 Haziran 1881(7 Receb 1298) g├╝n ve 3229 say─▒l─▒ Meclis-i Mahsusa iradesi ile Biga Bal─▒kesirÔÇÖe kat─▒larak ÔÇťKarasi VilayetiÔÇŁ olu┼čturuldu. Yeni vilayetin ilk valisi Re┼čad Pa┼ča idi. Karasi sanca─č─▒ II. Me┼črutiyetin ilan─▒ndan sonra 28 Haziran 1909(9 CA 1327)ÔÇÖda ba─č─▒ms─▒z Mutasarr─▒fl─▒k haline getirildi. 1894ÔÇÖte Efkar adl─▒ 15 g├╝nl├╝k bir risale yay─▒nland─▒ (15 Ocak). 10 Rabi-├╝l Evvel 1342 (21 Ekim 1923)ÔÇÖde b├╝t├╝n sancaklar vilayet haline getirilirken, Karasi de vilayet oldu. 1926 y─▒l─▒nda eski hanedanlara ait vilayet isimleri kald─▒r─▒ld─▒─č─▒ s─▒rada, Karasi deyimi kald─▒r─▒larak ÔÇťBal─▒kesirÔÇŁ ad─▒ ayn─▒ ilin ad─▒ oldu.

Ayhan Ayd─▒nÔÇÖ─▒n ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre; Kafkas g├Â├žlerinden ├Ânce XI. y├╝zy─▒ldan itibaren, AsyaÔÇÖn─▒n ortalar─▒ndan, HorasanÔÇÖdan g├Â├žebe olarak AnadoluÔÇÖya g├Â├ž eden O─čuzlar (T├╝rkmenler) ,Sel├žuklular ve Anadolu Beylikleri d├Ânemlerinde belli d├╝zenlere uydurulmak istenmi┼čse de, ├žo─ču kez, kendi t├Âreleri d─▒┼č─▒nda hi├žbir hukuki d├╝zen tan─▒mam─▒┼č, yapt─▒klar─▒ ak─▒nlarda verdikleri zarar ve ziyan ile harplere bile sebep olmu┼člard─▒. Osmanl─▒ devleti Anadolu ├╝zerinde g├╝c├╝n├╝ g├Âsterip, h├ókimiyetini kurunca T├╝rkmenler d├╝zensiz, programs─▒z g├Â├žebeli─či b─▒rakarak belli bir hukuki d├╝zenleme i├žinde ÔÇťKonar-g├Â├žerÔÇŁ oldular. Bunlar─▒n hepsi belli bir d├╝zen i├žinde deftere tabi, kanunnamelerle belirtilen vergileri veren topluluklard─▒. Bir beyin y├Ânetimi alt─▒nda kendi geleneklerine g├Âre y├Ânetiliyorlard─▒. Bunlara ÔÇťY├Âr├╝kÔÇŁ, zaman i├žinde yerle┼čikli─če ge├žerek tar─▒mla u─čra┼čan T├╝rkmenler ise ÔÇťmanavÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Bunlar gittik├že fakirle┼čen Y├Âr├╝klere kar┼č─▒ bir asalet unvan─▒ gibi kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼č, tar─▒ma ba─čl─▒ olduklar─▒ ve iyi topraklar─▒ i┼čledikleri i├žin zenginle┼čen ÔÇťmanav k├ÂyleriÔÇŁ fakir g├Ârd├╝kleri Y├Âr├╝klere biraz tepeden bakar olmu┼člard─▒.

1842ÔÇÖde al─▒nan bir karar ile Y├Âr├╝klerin bulunduklar─▒ sancak d─▒┼č─▒nda yaylak ve k─▒┼čl─▒─ča gitmeleri yasakland─▒. 1861ÔÇÖden itibaren Konar-G├Â├žerlerin (Y├Âr├╝klerin) bulundu─ču b├Âlgenin valisi taraf─▒ndan iskan edilmeleri kararla┼čt─▒r─▒ld─▒. Karasi sanca─č─▒ o y─▒llarda H├╝davendigar vilayetine ba─čl─▒ oldu─ču i├žin, bu isk├ón hareketi zaman─▒n valisi olan Ahmed Vefik Pa┼ča taraf─▒ndan 1862-64 y─▒llar─▒ aras─▒nda zalimce davranarak ger├žekle┼čtirildi. Bug├╝n bile ÔÇť├žad─▒r y─▒rtan pa┼čaÔÇŁ olarak bilinmekte ve an─▒lmaktad─▒r.

Asl─▒nda, devletin kesin bir isk├ón hareketi ile a┼čiret d├╝zenli bir vergiye ba─članacak, askere alma i┼člemleri d├╝zene ba─članacak, konup g├Â├žmeler s─▒ras─▒nda ortaya ├ž─▒kan adli olaylar ve ┼čikayetler ├Ânlenecek, devletin kullan─▒lmayan topraklar─▒ ziraata a├ž─▒lacakt─▒. Nitekim emirler do─črultusunda a┼čiretler, obalar, oymaklar isk├ón yerlerine gittiler, sazlardan, kerpi├žlerden evler in┼ča ederek isk├óna ge├žtiler. Hayvanc─▒l─▒─ča dayal─▒ ekonomileri nedeni ile konarg├Â├žer oymaklar yerle┼čikli─če ge├žince kendileri i├žin b├╝y├╝k bir ekonomik y─▒k─▒m oldu. Fakirle┼čtiler, yoksulla┼čt─▒lar. A├žl─▒kla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kal─▒nca ormanlar─▒ t├╝kettiler. A─ča├ž ekme k├╝lt├╝r├╝ de geli┼čmedi─činden bunlar─▒n yerle┼čtikleri k├Âyler bug├╝n ├ž─▒plak tepeler aras─▒nda kald─▒.

Karasi sanca─č─▒na g├Ânderilen yaz─▒da, muhacirlerden ÔÇťA─čnam R├╝sumuÔÇŁnun 1281(1864-1865) y─▒l─▒ndan itibaren al─▒nmas─▒ kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č, fakat karar─▒n tatbikat─▒ 1282 sonuna rastlad─▒─č─▒ndan, Muhacirleri n de bu konuya al─▒┼č─▒k olmamalar─▒ ve hele 1281 ve 1282 y─▒l─▒na ait A─čnam R├╝sumuÔÇÖnun birlikte al─▒nmas─▒n─▒n a─č─▒r gelece─či d├╝┼č├╝nerek, verginin 1282ÔÇÖden itibaren al─▒nmas─▒ usul├╝ benimsenmi┼čtir.

Osmanl─▒ Devleti Konar-G├Â├žer Y├Âr├╝klerin isk├ón─▒ ile u─čra┼č─▒rken, Kafkasya B├Âlgesini i┼čgal ve soyk─▒r─▒m uygulayan RusyaÔÇÖn─▒n bask─▒lar─▒ sonucunda Osmanl─▒ topraklar─▒na s├╝rg├╝n edilen y├╝z binlerce Kafkasl─▒n─▒n isk├ón problemleri ile kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kald─▒.

Yukar─▒da da de─činildi─či ├╝zere; Bab-─▒ AliÔÇÖnin bir emri vaki sonunda kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ bu g├Â├ž olgusunun ileride kendisine yarar sa─člayaca─č─▒ d├╝┼č├╝ncesi bir teselli unsuru oluyordu.

Osmanl─▒ Devleti, O d├Ânemde K─▒r─▒m, Kafkasya ve RumeliÔÇÖden zorunlu g├Â├že tabi tutularak s├╝rg├╝n edilen M├╝sl├╝man T├╝rk ve Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerin i├ž b├Âlgelerde uygun sahalara yerle┼čtirilmeleri sureti ile i├že d├Ân├╝k bir isk├ón politikas─▒ uygulam─▒┼čt─▒r.

1864 y─▒l─▒ndaki g├Â├žler s─▒ras─▒nda, H├╝davendigar s─▒n─▒rlar─▒ d├óhilinde bulunan Bal─▒kesir sanca─č─▒ y├Âresindeki iskan i┼člerini de y├╝r├╝tmek ├╝zere vilayet d├óhiline yeni ÔÇť─░skan-─▒ MuhacirinÔÇŁ memuru daha tayin edildi. Bunun yan─▒na katip, terc├╝man ve on-on be┼č ki┼čiden olu┼čan zaptiye de g├Ânderilmi┼čtir. 1864ÔÇÖte gelen g├Â├žmenlerin isk├ónlar─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de tamamlanmas─▒ndan sonra, 1866ÔÇÖda vilayet ve sancaklardaki sevk ve isk├ón memurlar─▒ la─čvedilmeye ba┼čland─▒.

Muhacirlere verilen arazi ya miriye aitti, ya da muhtelif sebeplerle sahipleri taraf─▒ndan terk edilen topraklard─▒. Ancak genellikle bu ├že┼čit topraklar halk taraf─▒ndan gasp edilmi┼č veya mera olarak kullan─▒lm─▒┼č oldu─čundan, arazi tahkiki s─▒ras─▒nda g├Ârevliler ile ahali aras─▒nda, isk├ón sonras─▒nda ise g├Â├žmenlerle ahali aras─▒nda ├žeki┼čmelere ve k─▒rg─▒nl─▒klara yol a├žmaktayd─▒. Nitekim talimatlarda bu hususa da dikkat edilerek g├Ârevlilere hat─▒rlat─▒lmaktayd─▒.

Nitekim, Karasi sanca─č─▒nda yerle┼čenlerden baz─▒lar─▒n─▒n akrabalar─▒ ├Âteden beriden gelmi┼čler, neticede tahsis edilen arazi bunlar─▒n b├╝t├╝n├╝ne yetmeyince ahalinin arazisine sald─▒r─▒lar ba┼č g├Âstermi┼čtir.

Bab-─▒ AliÔÇÖnin b├╝t├╝n gayretlerine ra─čmen isk├ón konusunda problemler meydana geliyor, ┼čik├óyetler eksik olmuyordu. Nitekim 1870 y─▒l─▒nda ├Âzellikle AnadoluÔÇÖdaki isk├ón mahallerinde ┼čik├óyetlerin artmas─▒ y├╝z├╝nden yeni bir tefti┼č heyeti g├Ârevlendirilmi┼čtir.

Bu ba─člamda; muhacirlere da─č─▒t─▒lan arazinin adaletli taksim edilip edilmedi─čini, kabile liderlerinin devletin kanununa riayet konusunda uyar─▒lmalar─▒, muhacirlerin silah ta┼č─▒malar─▒n─▒n ├Ânlenmesi ve di─čer hususlarda ─▒slahat yapmakla g├Ârevli olmak ├╝zere, H├╝davendigar vilayeti Karasi sanca─č─▒na, Bab-─▒ Ali ve Seraskerlikten birer memur ve zabit (binba┼č─▒ r├╝tbesinde) g├Ânderilmesi karala┼čt─▒r─▒ld─▒.

Osmanl─▒ Devleti ile Rusya aras─▒nda Rumeli topraklar─▒nda cereyan eden 93 Harbi dolay─▒s─▒yla Ruslar─▒n istilas─▒na u─črayan RumeliÔÇÖden Anadolu ve Ortado─ču taraflar─▒na nakledilecek ├çerkes- Abhaz g├Â├žmenleri ve ─░stanbulÔÇÖa do─čru g├Â├ž etmekte olan T├╝rk-Tatar g├Â├žmenlerinin durumlar─▒ ile ilgilenmek ├╝zere, 13 A─čustos 1877ÔÇÖde ÔÇťMuhacirin KomisyonuÔÇŁ, 25 Ocak 1878ÔÇÖde ise ÔÇťUmum Muhacirin KomisyonuÔÇŁna ba─čl─▒ olarak ÔÇťSevk-i Muhacirin KomisyonuÔÇŁ kuruldu. G├Â├žmenlerin sevki i├žin ─░zmit, Band─▒rma, Mudanya ve Gemlikte birer memur bulundurulmas─▒na da karar verildi.

1878 Ocak ay─▒ i├žinde ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖna do─čru b├╝y├╝k g├Â├žmen kitleleri akmaktad─▒r. Burada bulunan ├çerkes ve di─čer g├Â├žmen gruplar─▒ panik halinde L├ópsekiÔÇÖye ge├žmi┼člerdir. 1878 Ocak ay─▒ i├žinde Tekirda─čÔÇÖda toplanan 15.000 g├Â├žmenden Band─▒rmaÔÇÖya gelen 4.000 ├çerkes Bal─▒kesirÔÇÖe yerle┼čtirildi. ┬áAyn─▒ tarihte Band─▒rmaÔÇÖya 12.000 ├çerkes geldi. Band─▒rma da toplam 30.000 g├Â├žmen bulunmaktayd─▒. ─░ngilizlerin Band─▒rmaÔÇÖdaki konsolos ajan─▒ olan MihalopuloÔÇÖnun ─░stanbulÔÇÖa g├Ânderdi─či 8 ┼×ubat 1878 tarihli raporda Band─▒rmaÔÇÖya 12.000ÔÇÖden fazla g├Â├žmenin geldi─či, bunlar─▒n 4.500 kadar─▒n─▒n yak─▒n k├Âylere yerle┼čtirildi─čini ve ├ževrede 30.000ÔÇÖe yak─▒n Rumeli g├Â├žmeninin bulundu─čunu bildiriyor.

Bal─▒kesirÔÇÖdeki komisyon ├Âncelikle cami ve medreselerde bar─▒nd─▒rd─▒─č─▒ g├Â├žmenlerin ia┼če ve giyimini sa─člad─▒. Hastalar─▒n tedavisine, a├žl─▒k ve so─čuktan yar─▒ ├Âl├╝ hale gelmi┼č olanlar─▒n s─▒hhati ile ilgilendi. Daha sonra bunlar─▒n Bal─▒kesir b├Âlgesinde bir an ├Ânce yerle┼čtirilmeleri i├žin ├žal─▒┼čmalara ge├žti. T├╝m b├Âlgelerde oldu─ču gibi, isk├ón arazisi devletin uhdesinde bulunan vak─▒f topraklar─▒, sultan ├žiftlikleri, k├Âylerde ortak kullan─▒m alan─▒ olan hazine arazileri ÔÇťmiri topraklarÔÇŁd─▒.

├ľzellikle G├Ânen, Manyas, Susurluk arazisi i├žinde geni┼č vak─▒f arazileri ve ├žiftlikleri bulundu─čundan ├çerkes g├Â├žmenlerin b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ bu topraklarda isk├ón edildi. Di─čer gruplar kazalara ve b├╝y├╝k├že k├Âylere, ├Âzellikle eski t─▒mar ├žiftliklerine da─č─▒t─▒ld─▒.

93 Muhaciri K─▒r─▒m Tatarlar─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ Band─▒rmaÔÇÖda kal─▒rken, bir k─▒sm─▒ da k├Ây ve kasabalara da─č─▒t─▒ld─▒.

├çerkes g├Â├žmenleri, isk├ón edildikleri baz─▒ k├Âylerde hi├ž anlamad─▒klar─▒ bir tar─▒m bi├žimi ile kar┼č─▒la┼čt─▒lar. Yerle┼čtikleri yerlerdeki T├╝rk veya Muhacir k├Âyl├╝ler de hi├ž anlamad─▒klar─▒ bir dil ile konu┼čan ve kendi dillerini bilmeyen, camideki dualardan ba┼čka ortak yanlar─▒ bulunmayan ├çerkes g├Â├žmenleri ile anla┼čamad─▒lar. Bu t├╝r k├Âylerde aileler aras─▒na serpi┼čtirilmi┼č bir ┼čekilde isk├ón edilmi┼č ├çerkes g├Â├žmenleri zaman i├žinde k├Âyleri terk ederek ├çerkeslerin toplu olarak bulunduklar─▒ k├Âylere veya merkezlerde olu┼čturduklar─▒ ├çerkes mahallelerine yerle┼čtiler.

Bal─▒kesir b├Âlgesi d├óhilindeki k├Âylere isk├ón edilen ├çerkes g├Â├žmenleri Kafkas ├Ârf ve adetleri meyan─▒nda dillerini de korudular.

├çerkeslerin bir arada ya┼čad─▒klar─▒ g├Â├žmen k├Âylerinde ├žo─čunlukla Kafkas k├╝lt├╝r├╝n├╝ bug├╝nlere dek ya┼čatt─▒lar. Adige Xabze dedi─čimiz Kafkas ├Ârf ve adetlerini uygulamaya geldikleri gibi, dillerini de muhafaza etmi┼člerdir.

93 Muharebesi sonunda Tuna boylar─▒ndan Evlad-─▒ Fatihan, Tatarlar, ├çerkesler geldiler. K─▒r─▒la, d├Âk├╝le, kaybola, katledile, y├╝z binlerle geldiler.

Bal─▒kesir s─▒n─▒rlar─▒ d├óhilinde kurulan ├çerkes k├Âylerinin d─▒┼č─▒nda, b├Âlgeye daha sonralar─▒ Ub─▒hlar, Abhazlar, ├çe├ženler ve Da─č─▒stan b├Âlgesi halk─▒ndan Lezgiler ile k├Âkenleri peygamber s├╝lalesine dayanan Seyyidler gelerek Bal─▒kesir ili i├žinde kendilerine yurt edindiler.

Balkan Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda S─▒rplar─▒n zul├╝m ve katliam─▒ndan ka├žan Kalac─▒na Bo┼čnaklar─▒ da Bal─▒kesirÔÇÖe getirildi. Bunlar; Balya, Havran, Edremit, Burhaniye ve Ayval─▒kÔÇÖa yerle┼čtirildi. Ayval─▒kÔÇÖa giden Bo┼čnaklara d├╝┼čman g├Âz├╝yle bak─▒ld─▒. Sar─▒msakl─▒ mevkiinde iskan edilen Bo┼čnaklar ile K├╝├ž├╝kk├Ây Rumlar─▒ aras─▒ndaki ├žat─▒┼čma ve ge├žimsizlik had safhadayd─▒. ├çanakkale Sava┼člar─▒ s─▒ras─▒nda ─░ngilizlere yard─▒mda bulunan K├╝├ž├╝kk├Ây Rumlar─▒ Bal─▒kesir, Bursa, Kirmasti, K├╝tahya, Ankara ve hatta KayseriÔÇÖye kadar g├Ânderildiler. Daha sonra d├Ânen Rumlar─▒n bir k─▒sm─▒ Ayval─▒kÔÇÖa yerle┼čtiler.

1880-1881 y─▒llar─▒nda; Band─▒rma, ─░zmit ve Alemda─č taraflar─▒na g├Ânderilen ├çerkeslerÔÇÖden baz─▒s─▒n─▒n ÔÇťAhali-i Mutavatt─▒naya Tasallut etmekte ve hayvan mallar─▒n─▒ ya─čma etmekte bulunduklar─▒ÔÇŁ bildirilmi┼čtir.

Vital CuinetÔÇÖe g├Âre; 1885 y─▒l─▒nda 1577 Pomak Karasi merkez kazas─▒na isk├ón edilmi┼čtir.

Bab-─▒ Ali taraf─▒ndan 93 Harbinden sonra ├Âzellikle 1885 y─▒l─▒ndan sonra 740.000ÔÇÖden fazla T├╝rk ve M├╝sl├╝man ahalinin g├Â├ž ettirilmesine karar verilmi┼čti.┬á G├Â├ž edecek olan ahaliden takriben 160.000 kadar─▒ ├Âncelikle Gelibolu, Edirne ve ─░stanbul aras─▒nda tespit edilen bo┼č arazilerde isk├ón edilmesi, geri kalan 600.000 dolay─▒ndaki M├╝sl├╝man ise H├╝davendigar ve ayd─▒n vilayetleri meyan─▒nda Karesi (Bal─▒kesir) vilayetine de 35.000 ki┼či isk├ón edilmi┼čtir.

Daimi olarak iskan edilmek ├╝zere Bal─▒kesir vilayetine da─č─▒t─▒lan ve kendilerine arazi verilen Muhacir ailelerinin konut ihtiya├žlar─▒ valiliklerce kar┼č─▒lan─▒yordu. Buna kar┼č─▒l─▒k, Muhacirlerin evlerini geni┼čletmek amac─▒yla kesip nakil edecekleri kerestelerden kanuna uygun vergi al─▒nacakt─▒. ├ľte yandan, devlet g├Â├žmenlerin ormanlar─▒ tahrip etmemelerine, orman sahalar─▒nda k├Ây kurulmamas─▒na dikkat ediyordu. Buna ra─čmen 1885 y─▒l─▒nda Muhacirlerin d├╝zensiz ve plans─▒z kesimleri neticesinde, Bal─▒kesirÔÇÖdeki ormanlar tahrip olmu┼č durumdayd─▒. Meskenler yap─▒ld─▒ktan sonra kurulan yeni mahalle veya k├Âylere isimler verilmekteydi. E─čer bu k├Âylerde miri ve vak─▒f arazisi ├╝zerinde yap─▒lacak hane ve avlu i├žin temlikken senet verilmesi, a─č─▒l vs yap─▒lacaklar─▒n mukataaya ba─članmas─▒ h├╝km├╝ getirilmi┼čtir.

93 Harbinin ├╝zerinden on y─▒l ge├žtikten sonra bile, g├Â├ž├╝n devam etmekte oldu─ču ve ayn─▒ sava┼č y─▒llar─▒ndaki gibi,┬á gelenlerin sevk ve tanzimi i├žin merkez ile ta┼čran─▒n yo─čun bir ├žaba g├Âsterdi─či anla┼č─▒lmaktad─▒r.

├ľrne─čin; 16 Mart 1887(20 Cemaziyyel-Ahir 1304- 4 Mart 1303) tarihli belgeye g├Âre, 1302 Mart─▒ ba┼člang─▒c─▒ndan sonuna kadar (13 Mart 1886- 12 Mart 1887) ge├žen bir sene i├žinde ─░stanbulÔÇÖa gelenlerle ta┼čraya sevk edilen muhacirlerin miktar─▒n─▒ bildiren ÔÇťMuhacirin Sevkiyat M├╝diriyetiÔÇŁne ba─čl─▒ ÔÇťJournal KomisyonuÔÇŁnun tebli─či, Muhacirin ─░dare-i Umumiyesi Reisi taraf─▒ndan Sadarete sunulmu┼čtur.

Bu tebli─če g├Âre d├╝zenlenen ├žizelgeye g├Âre; ─░stanbulÔÇÖa gelen g├Â├žmenlerden 2.803 hane, 13.343 ki┼čiden bir k─▒sm─▒, di─čer vilayetler meyan─▒nda Bal─▒kesirÔÇÖde de iskan edilmek ├╝zere sevk edildi─či belirtilmektedir.

1889 y─▒l─▒nda KaresiÔÇÖnin Manyas nahiyesinde bulunan koyun kafiri ve geyikler ├žiftliklerinde yerle┼čtirilen ├çerkesler zamanla ├žiftlik sahibi ve k├Âyl├╝lerin tasarrufunda bulunan 12.000 d├Ân├╝m mera ve tarlalar─▒ gasp etmi┼člerdir. M├╝lk sahiplerinin ┼čikayeti ├╝zerine, bunlar─▒n hukuklar─▒n─▒ korumak amac─▒ ile, b├Âlgeye Liva ─░dare Meclisi Azas─▒ndan M├╝ft├╝ EfendiÔÇÖnin ba┼čkanl─▒─č─▒n ├Âzel bir heyet g├Ânderilmi┼čse de bir netice al─▒namam─▒┼čt─▒r. Olaya m├╝dahale eden II Abd├╝lhamid; kuvvet kullan─▒lmas─▒ sonucu ├ž─▒kmas─▒ muhtemel hadiselerin ├Ân├╝ne ge├žilmesi amac─▒yla ve g├Â├žmenleri maddi zarara u─čratmamak i├žin, miri arazilerle, yerli ahalinin tasarrufundaki tarlalar─▒n sahiplerinden sat─▒n al─▒narak g├Â├žmenlere terk edilmesini sa─člamak ├╝zere b├Âlgeye ├Âzel memurlar g├Ânderilmesini sa─člam─▒┼čt─▒r.

1307 tarihli H├╝davendigar Salnamesine g├Âre; 1890ÔÇÖl─▒ y─▒llarda H├╝davendigar vilayetine sevk edilen toplam 151.787 g├Â├žmenden 46.220 n├╝fus Karesi Sanca─č─▒ÔÇÖna dahil a┼ča─č─▒daki kazalara iskan edilmi┼člerdir:

20.465 ki┼či ┬á┬á┬á┬á Bal─▒kesir(merkez)

14.585 ki┼či ┬á┬á┬á┬á Band─▒rma

8.769 ki┼či ┬á┬á┬á┬á┬á┬á G├Ânen

1.766 ki┼či ┬á┬á┬á┬á┬á┬á Edremit

164 ki┼či ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Kemer

136 ki┼či ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Bigadi├ž

335 ki┼či ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á S─▒nd─▒rg─▒

Bilindi─či ├╝zere; ─░skan-─▒ Muhacirin talimat─▒n─▒n 29. Maddesine istinaden k├Ây ve kasabalarda bulunan hali, miri ve mevkuf araziden Muhacirlere yeterli miktarda toprak verilece─či h├╝kme ba─članm─▒┼čt─▒r.

Sadaret, vilayetlere g├Ânderdi─či emirlerde g├Â├žmenlere arazi verilirken arazi kanununun 131. Maddesine de uyulmas─▒n─▒ istemi┼čtir.

Buna ra─čmen Bal─▒kesirÔÇÖe sevk edilen g├Â├žmenlerin arazi ihtiya├žlar─▒ giderilemeyince, arazi s─▒k─▒nt─▒s─▒na bir ├ž├Âz├╝m bulabilmek amac─▒yla ÔÇťManyas g├Âl aya─č─▒n─▒nÔÇŁ temizlenerek g├Âldeki su seviyesinin indirilmesi ve Manyas Ovas─▒ÔÇÖndaki batakl─▒klar─▒n ─▒slah─▒ ile 100.000 d├Ân├╝ml├╝k bir arazinin iskana a├ž─▒lmas─▒ i├žin 1890ÔÇÖl─▒ y─▒llarda bir proje geli┼čtirilmi┼čtir.

Karasi GazetesiÔÇÖnin 11 ┼×aban 1334-30 May─▒s 1332 (1916) tarih ve 8-112 say─▒l─▒ n├╝shas─▒nda verilen haberde:

ÔÇťYeni kadro mucibince te┼čkil edilen Liva Muhacirin M├╝d├╝riyetine Konya┬á Muhasebe-i Hususiye M├╝d├╝r├╝ H├╝seyin H├╝sn├╝ ve birinci katipli─čine dairede m├╝stahdem Kemal, ikinci katipli─če ─░zmit Muhacirin ─░daresi katibi Ziya ve hesap memurlu─čuna Liva Tasfiye Komisyonu katiplerinden Hikmet ve ┼×efki, memurlu─ča hariciye Nezareti Hulafay─▒ Sab─▒kas─▒ndan Ziya Bey ve Efendiler tayin olmu┼člard─▒rÔÇŁ denilmektedir.

Ses GazetesiÔÇÖnin 21 Te┼črinsani 1918-16 Sefer 1337 tarih alt─▒ nolu n├╝shas─▒nda verilen haberde:

ÔÇťBal─▒kesirÔÇÖde 2.500 ─░slam Muhaciri vard─▒r. Bunlar─▒n bir k─▒sm─▒ malum evlere, di─čer bir├žo─ču da medreselere yerle┼čtirilmi┼čti. ┼×imdi yakalar─▒ndan tutularak zavall─▒lar sokaklara at─▒lmaktad─▒rlar. Bu muameleler g├╝naht─▒r ve ay─▒pt─▒r. Art─▒k kendilerine merhamet g├Âsterilmesini, bu felaketzede karde┼člerimizin zul├╝mden kurtar─▒lmas─▒n─▒ rica ederizÔÇŁ denilmektedir.

Balkan Sava┼č─▒ neticesinde 440.000 kadar g├Â├žmen AnadoluÔÇÖya g├Â├ž etmi┼čtir. Mc CarthyÔÇÖye g├Âre 1912-1920 d├Âneminde Balkanlardan g├Â├ž edenlerden Karesi vilayeti(Bal─▒kesir)ne toplam 14.687 ki┼či isk├ón edilmi┼čtir.

H├╝davendigar vilayeti salnamelerine g├Âre; XIX y├╝zy─▒l sonlar─▒nda b├╝t├╝n Bat─▒ AnadoluÔÇÖda oldu─ču gibi, Bal─▒kesirÔÇÖde de Rum ve Ermeni art─▒┼č─▒ dikkati ├žekmektedir. (Bal─▒kesir vilayeti d├óhilinde ya┼čayan gayrim├╝slimlerin oran─▒ y├╝zde 50 oran─▒nda idi.)

Tarih i├žinde BulgaristanÔÇÖdan ayr─▒lan baz─▒ k├╝├ž├╝k gruplar i┼č aramak i├žin Rumeli d─▒┼č─▒nda Anadolu topraklar─▒na da yay─▒lm─▒┼člard─▒r. Bunlar─▒n bir k─▒sm─▒ da Bal─▒kesir vilayeti topraklar─▒ i├žinde, tar─▒m i┼č├žisi, ├žobanl─▒k, amelelik, duvarc─▒l─▒k, bakkall─▒k gibi i┼člerle u─čra┼čt─▒lar.

Bal─▒kesir vilayeti d├óhilinde isk├ón edilen 11 eski Bulgar k├Ây├╝ halk─▒ Balkan Sava┼č─▒ndan sonra BulgaristanÔÇÖa gerisin geri g├Â├ž ettiler.

Ayval─▒k Rumlar─▒n─▒n Osmanl─▒ Devleti i├žinde ├Âzel bir ├Âzerkli─či vard─▒. B├Âlgede M├╝sl├╝manlar─▒n isk├ón─▒na izin verilmiyordu. 1821 Yunan ─░htilali┬á s─▒ras─▒nda Ayval─▒k Rumlar─▒ da ─░htilale kat─▒ld─▒lar. Bal─▒kesir Mutasarr─▒f─▒ÔÇÖn─▒n emri ile Kepsut y├Âresinden sevk edilen ├çepniler Rum ayaklanmas─▒n─▒ bast─▒rd─▒ktan sonra b├Âlgeye isk├ón edilmi┼člerdir.

Bal─▒kesir Vilayetinde Yerle┼čik Kafkas G├Â├žmeni┬á K├Âyler:

Bal─▒kesir b├Âlgesine sevkedilen Kafkas halk─▒ndan;

  1. ├çerkeslerin iskan edildikleri k├Âylerden;

7 adedi Band─▒rma,

3 adedi Dursunbey,

19 adedi G├Ânen,

10 adedi Manyas,

15 adedi Susurluk,

2 adedi ─░vrindi,

2 adedi Kepsut,

5 adedi Merkezde,

1 adedi Balya,

Olmak ├╝zere toplam 67 k├Âyde iskan edilmi┼člerdir.

  1. 22 aded k├Âyde Ubuhlar var.
  2. Da─č─▒stan b├Âlgesinden gelen Avar ve Lezgiler d├Ârt k├Âyde, Seyyidler ise bir k├Âyde iskan edilmi┼člerdir.
  3. ├çe├ženler; Band─▒rma merkezde; G├Ânen il├žesi Ortaoba ve MuratlarÔÇÖda ya┼čamaktad─▒r.

 

III- ├çANAKKALE V─░LAYET─░NE ─░SK├éN ED─░LEN KAFKAS G├ľ├çMENLER─░

Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerin ├çanakkale (Biga) y├Âresine isk├ón edilmesi konusuna ge├žmeden ├Ânce, ├çanakkaleÔÇÖnin idari yap─▒s─▒n─▒n tarihsel geli┼čimine k─▒saca de─činmekte yarar vard─▒r.

G├╝n├╝m├╝zde tek idari yap─▒ i├žerisinde olan ├çanakkale, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde uzun s├╝re ÔÇťCezair-i Bahr-i SefidÔÇŁ Eyaletine ba─čl─▒ olarak Anadolu k─▒sm─▒ÔÇŁ Biga Sanca─č─▒ÔÇŁ, AvrupaÔÇÖdaki k─▒sm─▒ iseÔÇŁ Gelibolu Sanca─č─▒ÔÇŁ ┼čeklinde y├Ânetilmi┼čtir.

Biga Sanca─č─▒ÔÇÖn─▒n merkezi ÔÇťKale-i SultaniyeÔÇŁ (├çanakkale) kasabas─▒ olmu┼čtur. Biga Mutasarr─▒f─▒ ayn─▒ zamanda Bo─čaz muhaf─▒zl─▒─č─▒ g├Ârevini de ifa etmi┼čtir.

1864 y─▒l─▒nda ├ž─▒kar─▒lan Vilayet Nizamnamesi ile Osmanl─▒, Eyalet sisteminden Vilayet sistemine ge├žer. Esas d├╝zenleme ise 1867ÔÇÖde ger├žekle┼čir.

1866 y─▒l─▒nda Kale-i Sultaniye, ÔÇťAdalar VilayetiÔÇŁnin merkezi iken, 1876ÔÇÖda Vilayet merkezi Sak─▒zÔÇÖa nakledildi.

M├╝stakil Mutasarr─▒fl─▒k olmadan ├Ânce ─░stanbul ┼×ehremaneti ve 1881 y─▒l─▒nda da Karesi (Bal─▒kesir) vilayetine┬á ba─članm─▒┼čsa da, 1888ÔÇÖde yeniden eski haline gelmi┼čtir. Ve daha sonraki de─či┼čikliklerle il bug├╝nk├╝ durumu alm─▒┼čt─▒r.

├çanakkale Vilayeti, ─░stanbulÔÇÖa yak─▒n ve deniz yoluyla ula┼č─▒lmas─▒ kolay oldu─ču i├žin en ├žok g├Â├žmen sevk edilen illerden biri olmu┼čtur. G├Â├žmenler ├ÂzellikleÔÇŁ Biga Sanca─č─▒ÔÇŁ dahilinde iskan edilmi┼člerdi. Daha ├Ânce bu b├Âlgede ya┼čayan yerli halk─▒n ├žo─čunlu─ču Rum olmas─▒ y├╝z├╝nden, stratejik bir b├Âlge oldu─ču i├žin burada M├╝sl├╝man n├╝fusun art─▒r─▒lmas─▒, buraya g├Â├žmen sevk edilmesini gerektiren bir ba┼čka ├Ânemli sebepti.

├çanakkaleÔÇÖye iskan edilen g├Â├žmenlerin miktar─▒ hakk─▒nda ayr─▒nt─▒l─▒ bilgiye sahip de─čiliz.

Yaln─▒z 1895 tarihli bir belgede, sava┼čtan sonra Biga Sanca─č─▒ÔÇÖna 5.240 hanede 21.577 n├╝fus Rumeli ve Kafkas g├Â├žmeni sevk edilerek bunlar─▒n 70 k├Âyde iskan edildikleri ve ba┼čka bo┼č arazi kalmad─▒─č─▒ belirtilmektedir.

1280 tarih 14 say─▒l─▒ Takvimi Vakayi Gazetesinde ;┬á Biga Sanca─č─▒ÔÇÖn─▒n Bayrami├ž kazas─▒nda bir ┬ám├╝ddet ikamet eden ve sonra Biga ve Dimetoka taraflar─▒na giden g├Â├žmenler i├žin yap─▒lan masraflar─▒n terkinine dair haber bulunmaktad─▒r.

Rus istilas─▒ ├╝zerine (1877-1878); RumeliÔÇÖde oturmakta olan T├╝rk n├╝fusu ile birlikte ├çerkeslerin de (hemen hemen tamam─▒) ─░stanbul taraf─▒na do─čru┬á g├Â├ž etmeleri y├╝z├╝nden 300.000den fazla bir n├╝fusun Edirne ile ─░stanbul aras─▒nda, daha sonra da Marmara DeniziÔÇÖnin etraf─▒na y─▒─č─▒lm─▒┼čt─▒r.

II Abd├╝lhamid devrinde T├╝rk limanlar─▒ aras─▒ndaki deniz ta┼č─▒mac─▒l─▒─č─▒ Avrupa kampanyalar─▒, ─░dare-i Mahsusa ve ┼×irket-i HayriyeÔÇÖye ait Gemilelerle yap─▒l─▒yordu. Bu devirde Osmanl─▒ ┼×irketlerinin elinde 23 yolcu vapuru mevcuttu. Bu vapurlar, Bo─čazi├ži, Marmara ve KaradenizÔÇÖde ├žal─▒┼č─▒yordu.

VarnaÔÇÖdan ilk etapta ├çerkes muhacirleri Mart 1878ÔÇÖden itibaren gemilerle sevk edilmeye ba┼čland─▒. 800 muhacir, kiralad─▒klar─▒ bir gemi ile VarnaÔÇÖdan Mudanya iskelesine gelmi┼člerdir. Llyod kampanyas─▒ndan kiralanan gemiler ve ÔÇťSelimiye F─▒rkateyniÔÇŁ, ÔÇťTaifÔÇŁ, ÔÇťFeyziyye-i BariÔÇŁ, ÔÇťSultaniyeÔÇŁ ve ÔÇťMecidiyeÔÇŁ vapurlar─▒ ile muhacirler Akyolu BergosuÔÇÖndan Bart─▒n ve Biga LapsekiÔÇÖye ta┼č─▒nm─▒┼člard─▒r.

25 ┼×ubat 1878ÔÇÖde ÔÇťUmumi Muhacir KomisyonuÔÇŁda ba─čl─▒ olarak, ÔÇťSevk-i Muhacirin KomisyonuÔÇŁ da kuruldu. G├Â├žmenlerin sevki i├žin ─░zmit, Band─▒rma, Mudanya ve GemlikÔÇÖte birer memur bulundurulmas─▒na da karar verildi.

┼×ubat 1878ÔÇÖde Band─▒rma ve ├ževresinde y─▒─č─▒lan 30.000 muhacirden her g├╝n 4-5 ki┼či hastal─▒k nedeni ile ├Âl├╝yordu.

─░skan s─▒ras─▒nda, g├Â├žmenlerle yerli ahali aras─▒nda ├╝z├╝c├╝ ve naho┼č olaylar meydana gelmi┼čtir. ├ľrne─čin;

Muhacirlerin vilayetlere e┼čit oranda da─č─▒t─▒lamamas─▒, ba┼čta H├╝davendigar, Ayd─▒n ve Biga olmak ├╝zere Bat─▒ AnadoluÔÇÖdaki vilayet ve sancaklarda y─▒─č─▒lmalar─▒, yerli halk─▒ ile Muhacirler aras─▒nda ├že┼čitli anla┼čmazl─▒klar─▒n ├ž─▒kmas─▒na sebep olmu┼čtur. Bu anla┼čmazl─▒klar─▒n ├žo─ču g├Â├žmenlerin yerli ahalinin tasarrufunda bulunan topraklara yerle┼čtirilmelerinden kaynaklan─▒yordu. Nitekim ge├žim s─▒k─▒nt─▒s─▒ ├žeken muhacirler, yer yer yerli ahalinin topraklar─▒n─▒ gasp ediyorlard─▒. ├ľrne─čin; Biga Sanca─č─▒ d├óhilindeki g├Â├žmenler, 1877-1890 y─▒llar aras─▒nda 20.000 d├Ân├╝m araziyi i┼čgal etmi┼čler, bu da takriben 60.000 muhacir ile 20.000 yerli aras─▒nda 8-10 y─▒l s├╝recek olan kavgalara sebebiyet vermi┼čtir.

Manyas nahiyesinde ise ├çerkesler 12.000 d├Ân├╝m arazi gasp etmi┼člerdir. Muhacir yerle┼čtirilen b├Âlgelerin baz─▒lar─▒nda ise y├Ârenin n├╝fuslu ki┼čileri ve di─čer yerli ahali, g├Â├žmenlere tahsis edilen topraklar─▒ gasp etmeye ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r.

Rum Patrikli─či 1878 y─▒l─▒nda Siroz, Band─▒rma ve Erdek b├Âlgesindeki ├çerkes muhacirlerinin davran─▒┼člar─▒ndan ┼čikayet├ži olmu┼čtur. Ancak kayda de─čer durum tespit edilemedi─činden hadiselerin abart─▒lm─▒┼č olabilece─čini Nedim ─░pek belirtmektedir.

├çerkeslerin benzer hadiselerini ├Ânlemek i├žin mahalli idareler, b├Âlgelerindeki zaptiye ve askeri kuvvetlerini art─▒rmak, ├çerkesleri silahs─▒zland─▒rmak ve huzursuzluk ├ž─▒karanlar─▒ k├Âylere da─č─▒tarak cebren yerle┼čtirmek arzusundad─▒rlar.

─░skan-─▒ Muhacirin talimat─▒n─▒n 29. Maddesine g├Âre, k├Ây ve kasabada bulunan hali,miri ve mevkuf araziden muhacirlere yeterli miktarda toprak verilece─či h├╝kme ba─članm─▒┼čt─▒r. Buna g├Âre, ─░dare-i Muhacirin Komisyonlar─▒, g├Â├žmenlere, Vilayet ─░dare Meclislerinin yapacaklar─▒ tahkikat neticesinde, sahipsiz, bo┼č veya gasp olundu─ču tespit edilen yerlerden arazinin verimlili─čine g├Âre hane ba┼č─▒na 20-60 d├Ân├╝m arazi verilecekti. Bu h├╝kme istinaden da─č─▒t─▒lan arazi, muhacirlerin ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamaya yetmemi┼čtir. Zaten, arazi kanununun 131. Maddesinde, iki ├Âk├╝ze sahip olan bir ├žift├žiye arazi tahsis edilmesi gerekti─či h├╝kme ba─članm─▒┼čt─▒.

Bunun ├╝zerine, Sadaret, vilayetlere g├Ânderdi─či de─či┼čik tarihli emirlerde, muhacirlere arazi verilirken bu maddeye riayet edilmesini istemi┼čtir.

Buna ra─čmen,┬á muhacirlerin arazi ihtiya├žlar─▒ giderilemeyince, verili┼č tarihinden itibaren on be┼č y─▒l ge├žmedik├že, bir ba┼čkas─▒na sat─▒lmamak ┼čart─▒yla Rumeli ve AnadoluÔÇÖda bulunan miri ├žiftlik arazileri, korular, m├╝zayedesine karar verilen miri topraklar ve tar─▒ma elveri┼čli olmayan yerler,┬á ─▒slah edilmek ┼čart─▒ ile, muhacir iskan─▒na a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r.

├çerkeslerin iskan edildikleri yerlerde zorla ├ž─▒kar─▒lmas─▒n─▒n daha b├╝y├╝k hadiselere sebebiyet verece─či fikrinde olan II Abd├╝lhamid, ilgili makamlardan ├çerkeslere a┼ča─č─▒daki esaslar d├óhilinde davran─▒lmas─▒n─▒ istemi┼čtir:

1.AnadoluÔÇÖya isk├ón edilen ├çerkeslere h├╝snuniyetle davran─▒lacakt─▒r.

2.├çerkeslerin gasp etti─či topraklar─▒n de─čeri sahiplerine Bab-─▒ Ali taraf─▒ndan ├Âdenecektir.

3.Hen├╝z yerle┼čtirilmemi┼č olanlar ikna yoluyla m├╝teferrikken yerle┼čtirilmeye ├žal─▒┼č─▒lacak veya AnadoluÔÇÖda daha ├Ânceden ├çerkes isk├ón edilen yerle┼čim birimlerinin elveri┼čli yerlerinde isk├ón edilecektir.

Edirne vilayeti dahilinde birikip herhangi bir yere yerle┼čtirilememi┼č olan muhacirlerin Dedea─ča├žÔÇÖtan vapurlarla H├╝davendigar ve Ayd─▒n vilayetleri ile Biga ve Karesi, Sancaklar─▒n─▒n sevk edilmesi kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

Dedea─ča├žÔÇÖtan LapsekiÔÇÖye 400 muhacir g├Ât├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.

1882 y─▒l─▒nda ─░dare-i MahsusaÔÇÖya ait vapurlardan birisine, 12.800 kuru┼č nakil masraf─▒ ├Âdenerek Kafkasya ├çerkes g├Â├žmenlerinden bir miktar BigaÔÇÖya isk├ón edilmi┼čtir. Bunlara 10.677 kuru┼č da peksimet paras─▒ ├Âdenmi┼čtir.

├çerkesler Osmanl─▒ topraklar─▒na yo─čun bir ┼čekilde g├Â├ž etti. 1883ÔÇÖte bile i├ž b├Âlgeler yerle┼čtirilmek i├žin ─░stanbulÔÇÖda bekleyen ├çerkeslerin say─▒s─▒ h├╝k├╝meti endi┼čelendirecek kadar ├žoktu. Bunlardan baz─▒lar─▒ hala ├ťsk├╝darÔÇÖda k─▒sa s├╝rede in┼ča edilmi┼č bar─▒naklarda kal─▒rken, di─čerleri daha i├ž kesimlere do─čru, karga┼ča yaratmak veya ├çerkeslerin yo─čun oldu─ču Biga il├žesindeki akrabalar─▒n─▒n yan─▒na gitmekteydi.

1883ÔÇÖte ise, BigaÔÇÖya isk├ón─▒na karar verilen 500 hane Kafkasya Kabardey kabilesi g├Â├žmenlerinden 200 hanesi g├Ânderilmi┼č, geriye kalanlar─▒n─▒n isk├ón edilip edilmeyecekleri de mahalli yetkililerden sorulmu┼čtur.

Biga, g├Â├žmen isk├ón s─▒ras─▒nda b├╝y├╝k s─▒k─▒┼č─▒kl─▒klar ya┼čayan b├Âlgelerden biri olmu┼čtur. Bu y├╝zden burada g├Â├žmenlerle yerli halk ve yetkililer aras─▒nda bir tak─▒m huzursuzluklar meydana gelmi┼čtir.

BigaÔÇÖda ├çerkeslerin isk├ón─▒ndan s├Âz edilirken, bunlar─▒n KafkasyaÔÇÖdan gelen ├çerkesler mi, yoksa Rumeli ├çerkesleri mi oldu─ču ┬áda g├╝├žle┼čtirmektedir.

28 Ekim 1883 (26 Zilhice 1300/ 17 Te┼črini Evvel 1299) tarihli Biga Livas─▒ Mutasarr─▒f─▒n─▒n Muahcirin-i ─░dare-i Umumiyesi riyasetine g├Ânderdi─či takrirde (BA.Y. MTV.13/21) b├Âyle bir yerle┼čme hikayesi bulunmaktad─▒r:

Belirtildi─čine g├Âre; 10 Ekim 1883 (28 Eyl├╝l 1299) tarihli bir arzuhal ile ├çerkes muhacirlerden ├ľmer Efendi, RusyaÔÇÖdan gelecek olan ve 15 n├╝fustan olu┼čan ailesi i├žin ÔÇťBiga kazas─▒nda m├╝ceddeden te┼čkil edilen OsmaniyeÔÇŁ k├Ây├╝nde yer ald─▒─č─▒ halde, ad─▒ ge├žen k├Âye yerle┼čmelerinin engellendi─čini bildirmi┼č ve yard─▒m istemi┼čtir. Buna kar┼č─▒l─▒k Mutasarr─▒fl─▒k, bu k├Ây├╝n 6-7 ay ├Ânce kuruldu─čunu, bir├žok ├çerkes ailesinin buraya yerle┼čtirildi─čini ve her aileye yedi┼čer d├Ân├╝m arazi verildi─čini belirtmi┼č ve daha fazla n├╝fusun burada yerle┼čmesine imk├ón bulunmad─▒─č─▒n─▒ ekleyerek ad─▒ ge├ženin iste─činin yerine getirilmesinin m├╝mk├╝n olamayaca─č─▒n─▒ bildirmi┼čtir. Bununla birlikte, ├ľmer EfendiÔÇÖnin ailesinin halen RusyaÔÇÖda bulundu─ču, buraya yerle┼čtirileceklerine ili┼čkin talimat ├žer├ževesinde d├╝┼č├╝n├╝lemeyece─či de belirtilmi┼čtir. Ayr─▒ca, uzun zamand─▒r BigaÔÇÖya Kafkas ve Rumeli muhacirlerinin pek kalabal─▒k bir halde geldiklerini ve bundan b├Âyle daha fazla muhacirin g├Ânderilmesinin ├Ânlenmesini talep etmi┼čtir.

1884 y─▒l─▒nda Karahisar-─▒ Sahibe isk├ón edilmek ├╝zere BursaÔÇÖya g├Ânderilen g├Â├žmenlerden baz─▒lar─▒n─▒n, ana baba ve akrabalar─▒n─▒n daha ├Ânce g├Â├ž ederek BigaÔÇÖya yerle┼čtiklerini, bu nedenle kendilerinin de oraya gitmek istediklerini belirtmeleri ├╝zerine, g├Ârevli memur Miralay S├╝leyman Bey, yetkililere haber vermeden bunlar─▒ BigaÔÇÖya gitmelerini uygun bulmu┼čtu. Ancak ellerinde isk├ón yerleri Karahisar-─▒ Sahib olarak yaz─▒l─▒ bulundu─čundan, yollarda ├Ânemli g├╝├žl├╝klerle kar┼č─▒la┼čm─▒┼člard─▒.

11 Kas─▒m 1884(22 Muharrem 302/ 30 Te┼črini Evvel 300) tarihli D├óhiliye Nezareti mektubi kalemi ├ž─▒k─▒┼čl─▒ ve Muhacirin Komisyonu Ba┼čkanl─▒─č─▒ÔÇÖna hitaben yaz─▒l─▒ bir belgede; BursaÔÇÖdan BigaÔÇÖya g├Ânderilmesi istenen birka├ž g├Â├žmen ailesinden s├Âz edilmektedir (BA, Y.MTV 16/28). Bu yaz─▒dan anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre, BigaÔÇÖya g├Â├žmen ailelerinin yerle┼čtirilmesinden vazge├žilmi┼č ve bu sebeple Bursa Valili─činin giri┼čimi durdurulmu┼čtur. Dosyada bu konuda ilgili yaz─▒lar mevcuttur. Belge i├žeri─čindeki bilgiden ziyade, konuya devletin yakla┼č─▒m g├Âstermesi bak─▒m─▒nda ├Ânemlidir.

Dosyadaki mevcut yaz─▒lardan, D├óhiliye Nezareti b├╝nyesinde bir ÔÇťMuhacirin ─░dare-i UmumiyesiÔÇŁnin bulundu─ču, vilayetlerde de ÔÇťMuhacirin Komisyonlar─▒ÔÇŁn─▒n kuruldu─ču, merkez ile ta┼črada kurulan komisyonlar aras─▒ndaki ili┼čkiyi ve i┼člemleri inceleyen ve denetleyen bir ÔÇťMuhacirin Umumi M├╝fetti┼čiÔÇŁnin g├Ârevlendirildi─či anla┼č─▒lmaktad─▒r. Yani, g├Â├žmenlerin ├╝lke ├žap─▒nda yerle┼čtirilmesi, merkezi idarenin temel sorunlar─▒ndan birisi daha alg─▒lanm─▒┼čt─▒r.

Yer darl─▒─č─▒ ├žekilmesi ├╝zerine, yerli ahalinin tasarrufunda bulunup i┼členmeyen ihtiya├ž fazlas─▒ araziler sahiplerinden sat─▒n al─▒narak g├Â├žmenlere tahsis edilmesi sa─članm─▒┼čt─▒r. ├ľrne─čin, 1884 y─▒l─▒nda 3.010 ki┼čilik bir g├Â├žmen kafilesi bu stat├╝deki tarlalara yerle┼čtirilmi┼člerdir.

G├Â├žmenlerin bir k─▒sm─▒, iskan memurunun izni ve mahalli idarelerin bilgileri do─črultusunda iskana elveri┼čli olmayan ve yeterli arazisi bulunmayan yerlere iskan edilmeleri┬á zorunda kal─▒nd─▒.

Nitekim, Biga kazas─▒nda kurulan ┼×evketiye, Cihadiye, ┼×erefiye, ─░hvaniye, Feyziye ve L├╝tfiye k├Âylerindeki g├Â├žmenlere ge├žimlerini temin edecek miktarda tarla ve arazi da─č─▒t─▒lmam─▒┼čt─▒r. Bu durum kar┼č─▒s─▒nda ge├žimlerini temin edemeyen g├Â├žmenler, yerli ahalinin tasarrufunda bulunan tarla ve arazilere tecav├╝z etmeye ve hatta i┼či, yerli ahaliye sald─▒rmaya kadar vard─▒rd─▒lar.

Nitekim, 1302 (1884-1885) y─▒l─▒nda ├çeltik k├Ây├╝nden Osman ├çavu┼č, evinden al─▒nd─▒ktan k─▒sa bir s├╝re sonra ├Âld├╝r├╝lm├╝┼č, Ok├žular k├Ây├╝ bas─▒lm─▒┼č ve Sar─▒ca, Bani├ž, Dani┼čmend, Hisarl─▒, ─░skender, Yakmazl─▒, Giritli, Akbekir, Dimetoka kasabas─▒ arazileri istila edilmi┼čtir.

Ge├žim s─▒k─▒nt─▒s─▒ ile kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalan muhacirler, Mutasarr─▒fl─▒k d├óhilinde 20.000 d├Ân├╝m araziyi i┼čgal ve istila etmi┼člerdir.

1885 y─▒l─▒nda BigaÔÇÖda bulunan g├Â├žmenler mahalli makamlara gelerek tohumluk ve zahire talebinde bulunmu┼člard─▒r. Fakat BigaÔÇÖda yeteri kadar zahirenin bulunmamas─▒ nedeniyle bunlara bir ┼čey verilememi┼čti. Bunun ├╝zerine g├Â├žmenler k├╝├ž├╝k, b├╝y├╝k kalabal─▒k bir grup halinde h├╝k├╝metten zahire talebinde bulununca, bunlara yeteri kadar zahire da─č─▒t─▒laca─č─▒ bildirilmi┼č, onlar da devlete dua ederek da─č─▒lm─▒┼člard─▒r.

├ľte yandan, isk├ón edilinceye kadar g├Â├žmenlerin yiyecek ve giyecek ihtiya├žlar─▒ devlet taraf─▒ndan kar┼č─▒lanmas─▒ gerekiyordu. Bu zaruri ihtiya├žlar─▒n─▒n kar┼č─▒lanmamas─▒ ┬ábir tak─▒m huzursuzluklar─▒n ├ž─▒kmas─▒na sebep oldu. ├ľzellikle, ├çerkesler bulunduklar─▒ yerlerde yerli ahaliye sald─▒r─▒p mallar─▒n─▒ gasp ederek asayi┼či bozuyorlard─▒.

Bu gibi hadiseleri ├Ânlemek i├žin 1886ÔÇÖda Mutasarr─▒fl─▒─ča (Biga) g├Â├žmen sevkiyat─▒ yasaklanm─▒┼č ve muhacirlere, arazi sat─▒n al─▒nmak amac─▒yla 160.000 kuru┼č tahsis edilmi┼čtir.

Muhacirler taraf─▒ndan vilayetler d├óhilinde k├Âyler ve mahalleler kurulmu┼čtu. Bu yerle┼čim birimlerinde k├Ây veya mahallenin b├╝y├╝kl├╝─č├╝ne g├Âre mektep, cami ve mescit yap─▒lm─▒┼čt─▒r. B├Âylece, e─čitim ├ža─č─▒ndaki ├žocuklar─▒n e─čitimlerini s├╝rd├╝rmeleri temin edilmi┼čtir. Mektep ve camilerin in┼čaat masraflar─▒ mahalli idarelerce, hazinece veya yard─▒mlarla kar┼č─▒lan─▒rken, kereste ihtiya├žlar─▒ miri ormanlardan temin edilmi┼čtir.

Mahalli idarelerin arazi kavgas─▒na ├ž├Âz├╝m getirememesi nedeni ile, 1308(189-1891) y─▒l─▒nda ┼×ura-y─▒ Devlet Azas─▒ÔÇÖndan Abdullah BeyÔÇÖin riayesetinde H├╝davendigar Vilayeti ─░skan-─▒ Muhacirin M├╝fetti┼či Naf─▒z Bey, Merkez Liva Naibi Efendi, Liva Defter-i Hakani memuru, Erkan-─▒ Harbiye Umumiye Dairesi d├Ârd├╝nc├╝ ┼čubesinden Binba┼č─▒ H├╝seyin Remzi Bey, be┼činci ┼čube memuru Y├╝zba┼č─▒ H├╝seyin Selami EfendiÔÇÖden m├╝te┼čekkil bir komisyon kurulup g├Ânderilmi┼čtir. Bu komisyon kendisine verilen talimata g├Âre, BigaÔÇÖdaki yerli ahalinin tasarrufunda olan arazinin muhacirler taraf─▒ndan zapt edilip edilmedi─čini ara┼čt─▒rarak mevcut arazi m├╝naka┼čalar─▒n─▒ sona erdirecekti.

Ancak, bu komisyon da ba┼čar─▒l─▒ olamam─▒┼č ve s├Âz konusu hadiseler, g├Â├žmenler tamamen yerle┼čtirilip ├╝retici s─▒n─▒fa ge├žene kadar devam edecektir. Bu nedenle, b├Âlgedeki asayi┼č temin edilememi┼č, aksine arazi kavgalar─▒ geni┼č boyutlara ula┼čm─▒┼čt─▒r.

G├Â├žmenlerin bir k─▒sm─▒ jeostratejik a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli noktalarda isk├ón edilmeye ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. ├ľrne─čin, ├çanakkale Bo─čaz─▒ ├ževresindeki M├╝sl├╝man k├Âyleri zamanla harap olup da─č─▒ld─▒─č─▒ i├žin, b├Âlgenin n├╝fusu hemen hemen Rumlardan m├╝te┼čekk├╝ld├╝. Bo─čaz─▒n savunmas─▒ a├ž─▒s─▒ndan b├Âlgenin T├╝rkle┼čmesi veya en az─▒ndan Rumlar ile T├╝rkler aras─▒nda bir n├╝fus dengesinin olu┼čturulmas─▒ gerekiyordu. Bu nedenle s├Âz konusu b├Âlgeye isk├ón edilmeye ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.

Rumeli ile kar┼č─▒ kar┼č─▒ya olmas─▒ ve ─░stanbulÔÇÖa yak─▒n bulunmas─▒ nedeniyle 93 Sava┼č─▒ ve sonras─▒ bu b├Âlgeye(Biga) ├žok miktarda g├Â├žmen gelmi┼čtir. K─▒sa bir s├╝re i├žinde sancak d├óhilinde 60.000 g├Â├žmen y─▒─č─▒lm─▒┼čt─▒r. Yap─▒lan ├žal─▒┼čmalar neticesinde tespit edilen isk├óna elveri┼čli ÔÇťMuatt─▒laÔÇŁ ÔÇťMahl├╗leÔÇŁ ve hali arazilere yerle┼čtirilen muhacirler, buralarda 40-50 kadar yeni k├Ây te┼čkil etmi┼člerdir.

Mutasarr─▒fl─▒─ča g├Ânderilen g├Â├žmenlerin bir k─▒sm─▒, jeostratejik a├ž─▒dan ├Ânemli noktalarda yerle┼čtirilmeye ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar neticesinde, ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒n Rumeli cihetindeki istihkamat─▒n arka taraflar─▒nda bulunan 13 k├Âyde 45.000 ve Anadolu cihetindeki 4 k├Âyde 22.000 n├╝fusun mevcut oldu─ču tespit edilmi┼čtir. Ancak, b├Âlgedeki M├╝sl├╝man k├Âyleri zamanla harap olup da─č─▒ld─▒─č─▒ i├žin bu n├╝fusun tamam─▒ RumÔÇÖdur. M├╝dafaas─▒ a├ž─▒s─▒ndan b├Âlgedeki T├╝rk n├╝fusun art─▒r─▒lmas─▒ veya en az─▒ndan Rumlar ile T├╝rkler aras─▒nda bir n├╝fus dengesinin olu┼čturulmas─▒ gerekiyordu. ─░┼čte bu fikri ger├žekle┼čtirmek ├╝zere, Meclis-i V├╝kelaÔÇÖn─▒n 10 ┼×ubat 1892 tarihli karar─▒ ile Ezine kasabas─▒ndaki ├çerkes ├žiftli─či muhacirlere tahsis edilmi┼čtir.

1893 y─▒l─▒nda, BigaÔÇÖda bulunan Kafkas g├Â├žmenlerinden baz─▒lar─▒, burada,┬á yar─▒s─▒ Da─č─▒stan g├Â├žmenlerine yar─▒s─▒ da yerli Sar─▒ca k├Ây├╝ ahalisine ait bulunan Sultan ├çiftli─či arazisini zapt etmi┼člerdi. Da─č─▒stan g├Â├žmenlerinden Musa adl─▒ birisinin ┼čik├óyeti ├╝zerine konuyu ele alan Meclis-i V├╝kela, g├Â├žmenlerin zapt ettikleri arazinin bedelini sahiplerine ├Âdemeleri kayd─▒yla buray─▒ tasarruf edebileceklerine dair karar vermi┼čti.

1883 y─▒l─▒nda Biga kasabas─▒ndaki Bozg─▒├ž ve Dikmi┼č adl─▒ ormanl─▒k arazileri k─▒rarak kendilerine tarla a├žan Kafkas g├Â├žmenleri de, kendilerine tapu verilmesi i├žin m├╝racaatta bulunmu┼člard─▒. Orman ve Maden Nezaretinin bunlara tapu verildi─či takdirde bunun di─čer g├Â├žmenler i├žin de k├Ât├╝ bir ├Ârnek te┼čkil edece─čini ve ormanlar─▒n tahrip edilece─čini belirtmesine ra─čmen, Meclis-i V├╝kela, bunlara tapu verilmesine, fakat bundan sonra g├Â├žmenlerin ormanl─▒k arazilere yak─▒n yerlere isk├ón edilmemesine karar verilmi┼čti.

BigaÔÇÖda isk├ón edilen g├Â├žmen say─▒s─▒n─▒n bir hayli kalabal─▒k olmas─▒, bu t├╝r hadiselerin olduk├ža s─▒k meydana gelmesine sebep olmu┼čtur. Gerek devlete, gerekse vatanda┼člara ait bulunan arazilere girmemeleri i├žin g├Â├žmen ileri gelenlerinden baz─▒lar─▒ 1898 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖa ├ža─č─▒r─▒larak kendilerine nasihat edilmi┼čtir.

Osmanl─▒ Hilal-i Ahmer Cemiyeti 1329-1331 tarihli salnamesinde; Tahkikat─▒ Merkezi Umumi Azas─▒ÔÇÖndan Adnan Efendi taraf─▒ndan Biga Sanca─č─▒ÔÇÖnda yap─▒lan tahkikat sonucu ├çanakkale ve BigaÔÇÖda peri┼čan bir halde pek ├žok g├Â├žmenin bulundu─ču anla┼č─▒ld─▒─č─▒ndan, ├çanakkaleÔÇÖde┬á te┼čkil edilen Hilal-i Ahmer (K─▒z─▒lay) merkezine 750 Osmanl─▒ liras─▒ daha g├Ânderilmi┼čtir. Ayr─▒ca ├çanakkaleÔÇÖdeki Hilal-i Ahmer hastanesinde fakir g├Â├žmenlere bir m├╝ddet ekmek ve yemek verilmi┼čtir.

Ad─▒ ge├žen merkez taraf─▒ndan Ahmed Bey ile beraber 200 ├žuval peksimet, 20 ├žuval patates gibi pek ├žok erzak─▒n yan─▒nda 1000 adet battaniye, 3.000 ├žift ├žorap ve 200 Osmanl─▒ liras─▒ da yard─▒m maksad─▒yla GeliboluÔÇÖya g├Ândermi┼čtir.

 

├çanakkale Vilayetinde Yerle┼čik ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬áKafkas G├Â├žmeni K├Âyleri:

├çanakkale vilayetine sevk edilen Kafkas g├Â├žmenlerinin tamam─▒na yak─▒n─▒ Biga il├žesi merkez ve k├Âylerine yerle┼čmi┼člerdir. Bunlardan;

1.├çerkeslerin isk├ón edildikleri k├Âylerin toplam─▒ 12ÔÇÖdir: Cihadiye, Derek├Ây, Bakacak, Bah├želi, Osmaniye, Kahvetepe, Sava┼čtepe, ─░driskoru, Hac─▒k├Ây, Emirorman, A┼ča─č─▒demirci ve Tokatk─▒r─▒.

2.├çe├ženler ise ├ç─▒nardere ve ├ç─▒nark├Âpr├╝ k├Âylerinde, di─čer g├Â├žmenlerle birlikte ya┼čamaktad─▒rlar.

3.KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeydo─čusundan gelen Kumuklar T├╝rk k├Âkenli olup Aziziye, Do─čanc─▒, Akk├Âpr├╝ ve Geyikk─▒r─▒ k├Âylerinde di─čer g├Â├žmenlerle birlikte ya┼čamaktad─▒rlar.

4.Ayr─▒ca, Tatarlar Arabakona─č─▒ ve Eski Bal─▒kl─▒ k├Âylerinde bulunmaktad─▒rlar.

 

IV- YALOVA V─░LAYET─░NE ─░SK├éN ED─░LEN KAFKAS G├ľ├çMENLER─░

Yalova ili, Samanl─▒ Da─člar─▒n─▒n kuzeye bakan eteklerinde kurulmu┼čtur. YalovaÔÇÖda yerle┼čim ├žok eski tarihlere(prehistorik d├Âneme) kadar gider. Yalova y├Âresi tarih i├žinde Bitinya, Roma, Bizans topraklar─▒ i├žinde yer ald─▒. YalovaÔÇÖn─▒n antik d├Ânemdeki ad─▒ bilinmemekle birlikte, y├Âreye Pylophia ve Xenotochion dendi─či, Bizans d├Âneminde ─░talizones topraklar─▒ ya da Yalakovas─▒ diye ge├žen bu y├Âre, 1337ÔÇÖde Emir Ali taraf─▒ndan Osmanl─▒ topraklar─▒na kat─▒ld─▒. XV ve XVI y├╝zy─▒l tarih├žileri, y├Âre i├žin Yalakova ve Yalakabad adlar─▒n─▒ kulland─▒lar. ─░stanbulÔÇÖa ba─čl─▒ iken 1995ÔÇÖte il oldu.

Tarih├ži Halil ─░nalc─▒k, 27 Temmuz 2009ÔÇÖda YalovaÔÇÖda d├╝zenlenen sempozyumda; Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1299 de─čil, 1302ÔÇÖde kuruldu─čunu ┼č├Âyle a├ž─▒klamaktad─▒r:

ÔÇťOrta ├ça─čda Hanedan demek Devlet demektir. T├╝rk Devletlerinde hanedan─▒n kurulmas─▒ i├žin hutbe okunmas─▒ ve sikke bast─▒r─▒lmas─▒ gerekmektedir. Ancak, T├╝rk ananelerinde Hakanl─▒─č─▒ namzet olanlardan birisinin zafer kazanmas─▒ gerekti─čini ve bu durumu Tanr─▒n─▒n ona bir Kut(Hanl─▒k) vermesi ┼čeklinde tasvir edildi─činden s├Âz eder.

Buna istinaden; Osmanl─▒ Beyli─čiÔÇÖnin devlet stat├╝s├╝n├╝, 27 Temmuz 1302 tarihinde YalakovaÔÇÖda (YalovaÔÇÖn─▒n o g├╝nk├╝ ad─▒) BizansÔÇÖa kar┼č─▒ yapt─▒─č─▒ Bafeus(Koyunhisar) zaferi ile kazand─▒─č─▒n─▒, Osman BeyÔÇÖden sonra o─člu Orhan BeyÔÇÖin hi├ž itirazs─▒z Osmanl─▒ Beyli─čiÔÇÖne oturmas─▒, Hanedan─▒n kurulmu┼č oldu─čunu ispatlamaktad─▒r.

Yalova: ─░stanbul, ─░zmit ve Bursa vilayetlerinin kesi┼čme noktas─▒nda yer ald─▒─č─▒ i├žin ula┼č─▒m a├ž─▒s─▒ndan tarihten beri ├Ânemli konumda bulunmaktad─▒r.

Do─ču Roma d├Âneminde Roma yolu, Osmanl─▒ d├Âneminde Hac Yolu ve baz─▒ karayollar─▒ YalovaÔÇÖdan ge├žmekteydi.

Yalova Vilayetinde Yerle┼čik Kafkas G├Â├žmeni K├Âyler :

1.B├Âlgede mevcut 45 k├Âyden So─čucak k├Ây├╝ ├çerkesler taraf─▒ndan 1860ÔÇÖl─▒ y─▒llarda kurulmu┼čtur. K├Ây├╝n orijinal ad─▒ ┼×─▒─čauce(at oynat─▒lan yer) olup, MaykopÔÇÖa yak─▒n bir yerle┼čim yerinin ad─▒d─▒r. Kabardeyler ÔÇť┼×─▒z─▒xhuapÔÇŁ diye bilirler. Osmanl─▒n─▒n iskan i├žin tespit etti─či yer, Safran (Rum), ├çengiler-Sug├Âren(Ermeni)ve Elmal─▒k (Ermeni) k├Âylerinin ortas─▒ndad─▒r. Tarihinde, Yalova VilayetiÔÇÖne ba─članm─▒┼člard─▒r.

Kocaeli Vilayeti Karam├╝rsel il├žesine ba─čl─▒ Karadere, Fevziye, Tevfikiye, Aktoprak ve ├ľrencik k├Âyleri, 6 Haziran 1995 tarihinde, Yalova VilayetiÔÇÖne ba─članm─▒┼člard─▒r.

2.B├Âlgede, Da─č─▒stanÔÇÖdan gelen Avar ve Darginler taraf─▒ndan 1880ÔÇÖli y─▒llarda kurulan G├╝neyk├Ây, Esadiye, Sultaniye ve ├çiftlikk├ÂyÔÇÖd├╝r. Bu k├Âylerin kurulmas─▒na sebep olan ki┼či ┼×eyh Muhammed Medeni Hazretleridir. Sultan II Abd├╝lhamid d├Âneminde BursaÔÇÖya gelen Medeni Hazretleri bir m├╝ddet ─░mam ┼×amilÔÇÖin Naibi Muhammed EminÔÇÖin BursaÔÇÖda Armut k├Âydeki ├žiftli─činde misafir olur. Bug├╝nk├╝ G├╝neyk├ÂyÔÇÖ├╝n oldu─ču yer o d├Ânemde ÔÇťAlmal─▒ÔÇŁ diye an─▒lm─▒┼č, daha sonra Sultan Re┼čad kendi ismini vermek suretiyle k├Ây├╝n ad─▒ ÔÇťRe┼čadiyeÔÇŁ olmu┼č. Son olarak da ÔÇťG├╝neyk├Ây├╝ÔÇŁ ismini alm─▒┼čt─▒r. O y─▒llarda Da─č─▒stanÔÇÖdan gelen yo─čun g├Â├žler nedeniyle G├╝neyk├Ây├╝ yakla┼č─▒k bin haneye ula┼čt─▒─č─▒ndan yer s─▒k─▒nt─▒s─▒ ba┼č g├Âstermi┼čtir.

G├╝neyk├ÂyÔÇÖde birikenler d─▒┼č─▒nda yeni g├Â├žlerle kar┼č─▒la┼č─▒lmas─▒ ├╝zerine; 1892ÔÇÖde Esadiye k├Ây├╝, 1890ÔÇÖda Sultaniye ve ├çiftlikk├ÂyÔÇÖlere Da─č─▒stanÔÇÖdan gelen Avarlar iskan edilmi┼člerdir.

┼×ahabettin ├ľzden; o d├Ânemde G├╝neyk├ÂyÔÇÖ├╝n hi├ž yoktan kurulup, ├ževresinde sayg─▒n ve etkili e─čitim-k├╝lt├╝r ve ticaret merkezi kimli─čini kazanmas─▒n─▒n ku┼čkusuz e─čitim ve ├Â─čretime verilecek ├Ânemle ili┼čkisi olsa gerek, diyor. Daha kurulu┼čunda ├╝├ž cami v.s. ├ža─č─▒na g├Âre ileri say─▒labilecek sosyal ├Âzellikleri, halen ├ževresindeki yerle┼čim yerlerindeki insanlar taraf─▒ndan anlat─▒lan ├Âzelliklerindendir. O d├Âneme g├Âre ├╝st├╝n sosyal ya┼čam─▒ ve varolan e─čitim kurumlar─▒nda yeti┼čenlerin ba┼čta dini etkiler olmak ├╝zere bir├žok y├Ânden k├╝lt├╝rel etkinlikleri k├Ây├╝n her d├Âneminde ├Ânderlik yapan bir merkez kimli─čini geli┼čtirmi┼čtir.

 

V- KOCAEL─░ V─░LAYET─░NE ─░SKAN ED─░LEN KAFKAS G├ľ├çMENLER─░

XIX.y├╝zy─▒lda g├Â├žler devam ederken, ─░stanbulÔÇÖa yerle┼čtirilemeyen bir k─▒s─▒m g├Â├žmenler ilk ├Ânce ─░zmit ve Adapazar─▒ÔÇÖna sevk edilerek hususi memur ve komisyonlar taraf─▒ndan yerle┼čtirilmi┼člerdir. Ayr─▒ca, g├Ânderildikleri vilayetlerin iklimine ve havas─▒na uyum sa─člayamayan g├Â├žmenlerden de bir k─▒sm─▒ ─░zmit ve ├ževresinde iskan edilmi┼člerdir.

Kocaeli ( ─░zmit ), ilk ├ža─čda ÔÇť Bithynia ÔÇť ad─▒ verilen b├Âlge dahilindedir. ─░lk defa 1078ÔÇÖde Kutalm─▒┼č o─člu S├╝leyman BeyÔÇÖin y├Ânetimine giren kent, Orhangazi devrinde( 1339) ele ge├žti. Ba┼člang─▒├žta ÔÇť ─░znikmit ÔÇť ad─▒n─▒ alan kent, daha sonra ─░zmit ┼čeklinde an─▒lmaya ba┼čland─▒. Sancak olarak te┼čkilatland─▒r─▒ld─▒ ve y├Ânetimi ┼×ehzade S├╝leyman Pa┼čaÔÇÖya verildi. 1888 y─▒l─▒nda Dahiliye Nezaretine ba─čl─▒ Ba─č─▒ms─▒z Sancak ( Mutasarr─▒fl─▒k ) haline getirilen ─░zmit, idari bak─▒m─▒ndan bir Merkez-Liva, d├Ârt Kaza ve oniki Nahiye, 606 k├Âyden olu┼čuyordu.

─░zmit Sanca─č─▒ÔÇÖna g├Ânderilen Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerin ├žo─ču Karam├╝rsel kazas─▒na isk├ón edilmi┼člerdir.

Bilindi─či ├╝zere; Karam├╝rsel Kazas─▒na ba─čl─▒ Karadere, Fevziye, Tevfikiye, Aktoprak ve ├ľrencik k├Âyleri, 6 Haziran 1995 tarihinde Yalova ili Alt─▒nova il├žesine ba─članm─▒┼člard─▒r.

Karam├╝rsel tarihi ve co─črafi yap─▒s─▒ndan ve AnadoluÔÇÖdaki ├že┼čitli uygarl─▒klara k├Âpr├╝ olma konumundan dolay─▒ de─či┼čik k├╝lt├╝rlerin de merkezi halini alm─▒┼čt─▒r. Bu nedenle Karam├╝rsel y├Âresi ÔÇťUygarl─▒klar Bah├žesiÔÇŁ olarak adland─▒r─▒l─▒r. G├╝zel AnadoluÔÇÖnun tarihi s├╝re├ž i├žindeki ya┼čam ├že┼čitlili─či, bizlere bug├╝nlere kadar kesintisiz intikal eden k├╝lt├╝rel zenginlikler sa─člam─▒┼čt─▒r. Kafkasya ve RumeliÔÇÖden gelen Kafkasl─▒lar─▒n g├Â├ž├╝ de Karam├╝rselÔÇÖin k├╝lt├╝r birikimine yeni lezzetler katm─▒┼čt─▒r.

Karam├╝rsel ad─▒, T├╝rklerin ilk Kaptan-─▒ Deryas─▒ olan deniz kumandan─▒ Kara lakapl─▒ M├╝rsel Alp taraf─▒ndan b├Âlgede bulunan kasabaya, ad─▒na izafeten Karam├╝rsel denmi┼čtir.

Karam├╝rselÔÇÖin Yunan i┼čgalinden kurtulmas─▒nda ├çerkeslerin katk─▒lar─▒ b├╝y├╝kt├╝r. ├ľzellikle b├Âlgede faaliyet g├Âsteren G├Âkbayrak Tabur Komutan─▒ Da─č─▒stanl─▒ Cemal, S├╝vari Komutan─▒ ┼×hapl─▒ Hasan ├çeri Beyler ve onlar─▒n saflar─▒nda hizmet g├Âre Tsey Davut ├çavu┼č ve Huvaj ─░brahim ├žeteleri ve di─čerlerinin ayr─▒ pay─▒ vard─▒r.

─░zmit Mutasarr─▒fl─▒─č─▒ d├óhiline g├Ânderilen g├Â├žmenlerin kesin say─▒s─▒n─▒ tespit etmek ├žok g├╝├ž bir meseledir. Vital CuinetÔÇÖe g├Âre; Sanca─ča 1.175 ki┼či isk├ón edilmi┼čtir.

Mutasarr─▒fl─▒k d├óhilinde isk├ón edilen g├Â├žmenlere verilen arazinin s─▒n─▒rlar─▒n─▒ tespiti ve g├Â├žmenlere tapu verilmesi i├žin hususi memurlar g├Ânderilmi┼č, bu memurlar─▒n ve muhacir komisyonlar─▒n yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ g├Âsteren ÔÇť─░sk├ón-─▒ Muhacirin DefterleriÔÇŁ tanzim edilmi┼čtir. 1886 y─▒l─▒na kadar ─░zmit havalisinde yerle┼čtirilmi┼č bulunan g├Â├žmenlerin nerelere yerle┼čtirildi─či, hane ba┼č─▒na verilen arazinin miktar─▒, ailenin ad─▒ ve ┼č├Âhreti, nereden geldi─či, verilen arazinin s─▒n─▒rlar─▒ ayr─▒ ayr─▒ kaydedilmi┼čtir.

─░zmit sanca─č─▒na isk├ón edilen Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerin de zaruri ihtiya├žlar─▒ mahalli kaynaklardan temin ediliyordu. Ancak, yerli kaynaklar─▒n yeterli olmamas─▒ durumunda hazineden bir yard─▒m yap─▒l─▒yordu. 1880 y─▒l─▒nda ┼×ehremaneti, ─░zmitÔÇÖe 5.000 kile zahire g├Ândermekle g├Ârevlendirilmi┼čti.

Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerin isk├ón edildikleri b├Âlgelerde bir tak─▒m sorunlar ya┼čanm─▒┼čt─▒r. Bu sorunlar iskan memurlar─▒n─▒n davran─▒┼člar─▒ndan oldu─ču gibi, dili bilmeyen Kafkas g├Â├žmenlerinden de kaynaklanm─▒┼čt─▒r. Karma iskan edilen k├Âylerde ise, yerli-g├Â├žmen aras─▒ndaki anla┼čmazl─▒klar bu t├╝r olaylara sebebiyet vermi┼čtir. ├ľrne─čin;

1878 y─▒l─▒nda N├╝sretiye ve Arslanbey k├Âyleri ve ├ževresinde bulunan ├çerkes ve Abazalar, yerli ahalinin mallar─▒n─▒ ve hayvanlar─▒n─▒ gasp etmi┼čler ve hatta cinayet i┼člemi┼člerdir.

1880-1881 y─▒llar─▒nda b├Âlgeye sevk edilen ├çerkeslerden baz─▒s─▒n─▒n ÔÇťAhali-i Mutavatt─▒naya tasallut etmekte ve hayvan mallar─▒n─▒ ya─čma etmekte bulunduklar─▒ÔÇŁ bildirilmi┼čtir.

Kocaeli Vilayetinde Yerle┼čik Kafkas G├Â├žmeni K├Âyler:

─░zmit Sanca─č─▒ÔÇÖna sevk edilen Kafkas g├Â├žmenlerinden bir k─▒sm─▒, Karam├╝rselÔÇÖin Yalakdere havzas─▒n─▒n bat─▒s─▒ ve Hersek Deltas─▒n─▒n g├╝neyi olmak ├╝zere muayyen yerleri sat─▒n alarak de─či┼čik tarihlerde┬á dokuz yerle┼čimde koloniyel merkezlerini kurmu┼člard─▒r. YalovaÔÇÖn─▒n il olmas─▒yla birlikte, Karam├╝rselÔÇÖe ba─čl─▒ be┼č k├Ây idari a├ž─▒dan YolovaÔÇÖn─▒n Alt─▒nova il├žesine ba─članm─▒┼člard─▒r. Karam├╝rsel il├žesi dahilinde kalan Kafkas g├Â├žmeni k├Âyleri ┼čunlard─▒r: Aktepe, Mahmudiye( Karap─▒nar ),

─░zmit Sanca─č─▒, Karam├╝rsel kazas─▒na isk├ón edilen ├çerkes g├Â├žmenleri Kafkas ├Ârf ve adetleri meyan─▒nda dillerini de korudular.

├çerkeslerin bir arada ya┼čad─▒klar─▒ g├Â├žmen k├Âylerinde Kafkas k├╝lt├╝r├╝n├╝ bug├╝nlere dek ya┼čatt─▒lar. Adige Xabze dedi─čimiz Kafkas ├Ârf ve adetlerini uygulayabildikleri gibi, dillerini de muhafaza edebildiler.

 

VI- KAFKAS G├ľ├çLER─░N─░N SOSYO-┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á K├ťLT├ťREL, EKONOM─░K VE ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬áS─░YAS─░ ANAL─░Z─░

1)G├Â├ž Hareketinin Osmanl─▒ Sosyo-K├╝lt├╝rel Yap─▒s─▒na Katk─▒s─▒:

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Bilindi─či ├╝zere; sosyal yap─▒n─▒n en ├Ânemli unsuru n├╝fustur. Tarihi g├Âstergeler n├╝fusun toplum politikalar─▒ndan ├žok toplumsal yap─▒n─▒n bir fonksiyonu olu─čunu ispatlamaktad─▒r. Genel bir ifade ile Osmanl─▒ ├╝lkelerinin y├╝zy─▒llar boyu yetersiz bir n├╝fus kitlesini bar─▒nd─▒rd─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyebiliriz.

Kafkasya ve RumeliÔÇÖden AnadoluÔÇÖya sevk edilen g├Â├žmenler, AnadoluÔÇÖnun etnik ve sosyal yap─▒s─▒nda ├žok ├Ânemli de─či┼čiklikler meydana getirmi┼čtir. B├Âylece AnadoluÔÇÖdaki M├╝sl├╝man halk─▒n yo─čunlu─ču (ve ├žo─čunlu─ču da) kuvvetlenmi┼čtir. Gelecek i├žin de┬á ekonomik ve sosyal ve hatta k├╝lt├╝rel bak─▒mdan bu g├Â├žlerin ├Ânemli yararlar─▒ oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Nitekim, KafkasyaÔÇÖdan yo─čun g├Â├žlerin ba┼člamas─▒ndan hemen sonraki y─▒llarda, 1867ÔÇÖde yap─▒lan Osmanl─▒ n├╝fus say─▒mlar─▒na g├Âre, Osmanl─▒ ├╝lkesinin toplam n├╝fusu 40 milyon ki┼čiye y├╝kselmi┼čtir. Bu n├╝fusun 24.3 milyonu M├╝sl├╝manlar, geriye kalan─▒ da gayrim├╝slim olu┼čturuyordu.

B├╝y├╝k n├╝fus de─či┼čikliklerinin oldu─ču ac─▒l─▒ y─▒llardan sonra, AnadoluÔÇÖda ya┼čayan M├╝sl├╝man n├╝fusunda kaydedildi─či g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. XX.y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda (1914) yap─▒lan n├╝fus say─▒m─▒nda 12.7 milyon ki┼či olarak tesbit edilen rakam─▒n y├╝zde 40 gibi y├╝ksek bir oran─▒n Osmanl─▒ topraklar─▒na g├Â├žetmi┼č yakla┼č─▒k 5 milyon M├╝sl├╝man K─▒r─▒m, Kafkasya ve Rumeli g├Â├žmenleri olu┼čturmaktad─▒r.

Osmanl─▒ topraklar─▒na yerle┼čen Kafkas g├Â├žmenleri, t─▒pk─▒ kendi anayutlar─▒nda oldu─ču gibi, kendilerine ├Âzg├╝ yerle┼čim birimleri, sosyal ya┼čam tarzlar─▒na uygun k├Âyler ve hatta k├╝├ž├╝k b├Âlgeler olu┼čturarak geleneklerini korumaya ├žal─▒┼čt─▒lar.Kendi k├Ây bi├žimlerinde akarsu, orman, da─č ve tepelere Kafkasca adlar verdiler, k├╝lt├╝rlerini b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de yeni yerle┼čim b├Âlgelerine uydurarak korudular. Geleneksel ya┼čamlar─▒n─▒ ve folklorlar─▒n─▒ daha da geli┼čtirerek g├╝n├╝m├╝ze ula┼čmas─▒n─▒ sa─člad─▒lar.

Kafkasya ve RumeliÔÇÖden zorunlu olarak g├Â├že tabi tutulan( s├╝rg├╝n edilen ) M├╝sl├╝man Kafkasl─▒larÔÇÖ─▒n Osmanl─▒ Devleti taraf─▒ndan AnadoluÔÇÖnun muhtelif b├Âlgelerine iskan edilmelerini m├╝teakip, ├╝├ž ile yedi y─▒l gibi k─▒sa bir s├╝rede yerle┼čtirildikleri k├Âylerde vak─▒f kurmu┼člard─▒r. G├╝ney Marmara b├Âlgesinde Kafkas k├Âkenlilerin Hayri gaye i├žin tesis etmi┼č olduklar─▒ vak─▒flar─▒n 11 adedi Bursa, 3 adedi Bal─▒kesir, birer adedi ├çanakkale ( Biga ) ve yalovaÔÇÖdad─▒r.

Kurmu┼č olduklar─▒ vak─▒flar─▒n tamam─▒ Hayri bir gaye ile tesis edilmi┼č olup, Kafkas g├Â├žmenlerinin y├╝zde 91.59ÔÇÖu para ve y├╝zde 8.40ÔÇÖ─▒ ise ta┼č─▒nmaz mallar vakfetmi┼čtir.

H.Y├╝kselÔÇÖin 119 vak─▒f ├╝zerinde yapm─▒┼č oldu─ču ara┼čt─▒rma sonucuna g├Âre; 1880-1914 y─▒llar─▒ aras─▒nda AnadoluÔÇÖda tesis edilen s├Âzkonusu hayri vak─▒flar─▒n hizmet alanlar─▒na bak─▒ld─▒─č─▒nda y├╝zde 95.79ÔÇÖu( 119ÔÇÖun 75ÔÇÖi ) cami yap─▒m─▒, mescidlerin camilere d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lmesi, onar─▒lmas─▒ ve bu camilerde g├Ârev yapacak olan personelin maa┼člar─▒ v.s. gibi giderler i├žin tesis edildiklerini ve y├╝zde 47ÔÇÖsinin de mektep ve medrese gibi e─čitim kurumlar─▒n─▒n yap─▒m─▒, e─čitim ve ├Â─čretim harcamalar─▒ i├žin tesis edildiklerini g├Ârmekteyiz.

Kafkasl─▒larÔÇÖ─▒n Osmanl─▒ k├╝lt├╝r yap─▒s─▒na katk─▒lar─▒n─▒n ┬áboyutlar─▒n─▒ bilmek zor g├Âr├╝lmektedir. Fakat iki ya da daha fazla k├╝lt├╝r sistemleri birbirleri ile ka┼č─▒la┼čt─▒klar─▒nda ├žok de─či┼čik etkile┼čim i├žerisine girdikleri gibi burada da Osmanl─▒ k├╝lt├╝r├╝ ile Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerin getirdikleri k├╝lt├╝rel de─čerlerin birbirini etkiledikleri muhakkakt─▒r.

G├╝ney Marmara b├Âlgesindeki Kafkas g├Â├žmeni k├Âyler aras─▒nda, tamam─▒ Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerden olu┼čan k├Âylerde ger├žekle┼čen gelin alma, d├╝─č├╝n-dernek v.s. aktivite ve t├Ârenlere bakacak olusak; toplumda olabildi─čince ├Âzg├╝n bir ili┼čki ya┼čayan Kafkasl─▒larÔÇÖda gelenek ve g├Âreneklere, de─čerlere kati bir ba─čl─▒l─▒k s├Âz konusudur. ─░nsan ili┼čkilerinde yarat─▒lan bu uyumlu atmosfer, bireylerin topluma ve kendilerine kar┼č─▒ duyduklar─▒ uyum davran─▒┼č sorumlulu─ču ile ilgilidir. Tarhsel s├╝re├ž i├žinde olu┼čmu┼č ve toplum taraf─▒ndan benimsenmi┼č kurallar ve gelenekler ├çerkesler( Adigeler ) ÔÇť Xabze ÔÇť diye adland─▒r─▒lmaktad─▒r.

Adigeler d─▒┼č─▒nda KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeyinde Kafkas k├╝lt├╝r├╝n├╝ ya┼čayan di─čer halklar ve benimsemi┼č olduklar─▒ kural ve gelenekleri ┼č├Âyle tan─▒mlamaktad─▒rlar; Da─č─▒stan B├Âlgesi halk─▒ Adetav; Abhazlar Aley┼čae; Asetinler Egdav; Kara├žay-Malkar halk─▒ T├Âre; Waynaklar Jadadas.

Farkl─▒ k├╝lt├╝re, siyasi ve sosyal yap─▒ya sahip olan Osmanl─▒ Devleti topraklar─▒nda hayatlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmek zorunda kalan Kafkasl─▒lar dil bilmemeleri bir yana, Xabze denen kendi gelenek ve kanunlar─▒n─▒n burada ge├žersiz say─▒lmas─▒ ve hatta i├žinde bulunduklar─▒ toplum i├žinde yad─▒rganmas─▒ bir tak─▒m uyum zorluklar─▒n─▒ beraberinde getirmi┼čtir.

├ľrne─čin, Kafkasl─▒larÔÇÖ─▒n iskan edilmeleri s─▒ras─▒nda; bir yandan ahali-g├Â├žmen ├žat─▒┼čmalar─▒, di─čer taraftan g├Â├žmenlerin mevcut d├╝zene sadakatleri olmakla birlikte, bir k─▒s─▒m Kafkasl─▒lar, KafkasyaÔÇÖda oldu─ču gibi kendi beylerinin emirleri do─črultusunda hareket etmeyi tercih etmi┼člerdir. Dolay─▒siyle h├╝k├╝metce iskan konusunda al─▒nan kararlar─▒ reddedme y├Ân├╝ndeki hareketleri iki taraf─▒n birbiriyle uyum sa─člamalar─▒n─▒ geciktirmi┼čtir.

B├╝t├╝n bu ili┼čkiler zorunlu olarak Kafkasl─▒lar aras─▒nda ortak bir ÔÇť Muaceret K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁn├╝ meydana getirdi. Nesiller, s├Âz konusu geleneklerin koruyucu ┼čemsiyesi alt─▒nda zaman─▒m─▒za kadar geldiler.

Kafkasl─▒lar hayat─▒n do─čal ak─▒┼č─▒ i├žerisinde iskan edildikleri topraklarda kuru bir ┼čekilde ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rebilmek i├žin co─črafya ve iklimin gereklerine uyum sa─člamaya ├žal─▒┼čm─▒┼člar, i├žinde ya┼čad─▒klar─▒ de─či┼čik toplumun d├╝┼č├╝nce ve duygular─▒n y├╝celtilmesine de k─▒smen yard─▒mc─▒ olmu┼člar ve kendi y├╝ksek ahlaki ├Âzelliklerini korumakla birlikte, i├žinde bulunduklar─▒ egemen T├╝rk toplumunun ahlaki ├Âzelliklerine de ilgisiz kalmamaya, ona da uymaya ve onunla da etkin olmaya pek do─čal olarak ve vicdani bir zorunlulukla y├Ânelmi┼člerdir.

┼×u bir ger├žektir ki Kafkasl─▒lar, ne Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču d├Âneminde ne de T├╝rkiye Cumhuriyetinde, hi├žbir zaman, sefaletin ve ├ž├Âk├╝┼č├╝n arac─▒ olmam─▒┼člard─▒r, olamazlar da, aksine, iyiliklere ve birlikte ya┼čama ahlak─▒na rehber olmalar─▒ yan─▒nda, iskan edildikleri yerleri ┼čenlendirerek ├že┼čitli g├╝zellikler ta┼č─▒m─▒┼člard─▒r.

Kafkasl─▒lar; bu ├╝lkenin b├Âl├╝nmez b├╝t├╝nl├╝─č├╝, esenli─či ve mutlulu─ču i├žin canla ba┼čla ├žal─▒┼čm─▒┼č; bu u─čurda AnadoluÔÇÖda, RumeliÔÇÖde ve Ortado─čuÔÇÖda sava┼čm─▒┼č ve nice ┼čehitler vermi┼čtir. T├╝rkiyeÔÇÖde demokratik, e┼čitlik├ži, ├Âzg├╝r ve bar─▒┼čc─▒ bir ortam─▒n sa─članmas─▒ ve yarat─▒lmas─▒ ile, etnik ayr─▒l─▒─ča ┼čiddetle kar┼č─▒ ├ž─▒karak T├╝rk toplumuna b├╝y├╝k katk─▒larda bulunmu┼člard─▒r. Bulunmaya da devam etmektedirler.

2) G├Â├ž hareketinin Osmanl─▒ ekonomisine katk─▒s─▒:

XIX. y├╝zy─▒lda d├╝nya ekonomisi h─▒zla geli┼čirken, Osmanl─▒ ekonomisi ve toplumu bir durgunluk i├žindeydi. Osmanl─▒ y├Âneticileri i├žte ve d─▒┼čta ├Ânemli geli┼čmelerle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya geldiler. Bir yandan XVI. Ve XVII. Y├╝zy─▒llardan itibaren kapitalist ├╝retim tarz─▒n─▒ benimseyen Bat─▒ Avrupa Devletleri iktisadi ve askeri alanlarda b├╝y├╝k bir ilerleme kaydederler. ├ľte yandan, Osmanl─▒ Devletinin i├žinde bulundu─ču durum nedeni ile, d─▒┼čta Rusya ile olan askeri ili┼čkilerde aleyhte geli┼čmeler kaydedilmi┼čtir. ─░mparatorluk dahilinde ise, 1808 de imzalanan Sened-i ─░ttifak ile g├╝├žleri doru─ča ula┼čan ta┼čradaki ayan ve derebeyleri merkezi devletten ba─č─▒ms─▒z olarak hareket ettiklerinden, merkezi devlet ad─▒na toplad─▒klar─▒ vergi gelirlerinin b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒na el koymalar─▒ndan dolay─▒, devletin vergi gelirlerinde ├Ânemli ├Âl├ž├╝de azalmaya sebep olmu┼člard─▒r.

Daha XVIII. y├╝zy─▒ldan itibaren ve XIX. Y├╝zy─▒l boyunca i├ž ve d─▒┼č ticaret hayat─▒nda ├Ânemli rol oynayan Rum, Ermeni ve Yahudi gayrim├╝slim teban─▒n yabanc─▒ devletler himayesine girerek ÔÇť Beratl─▒ T├╝ccar ÔÇť ├╝nvan─▒n─▒ almalar─▒ ┼č├╝phesiz, ├Âzellikle i├ž ticaret d├╝zenini b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de sarsm─▒┼čt─▒r. ─░├ž ticaret yan─▒nda, yabanc─▒ devletlere tan─▒nan kapitilasyonlar sayesinde d─▒┼č ticarette, bu devletlerin AnadoluÔÇÖdaki temsilcileri olan gayrim├╝slim az─▒nl─▒klar─▒n eline ge├žmi┼čti.

1838 tarihine kadarki d─▒┼č ticarette ÔÇť Yed-i Vahit ÔÇť uygulamas─▒, ─░ngiliz t├╝ccarlar─▒n─▒ rahats─▒z ediyordu. Bu tarihte ├Ânce ─░ngilizlerÔÇÖle imzalanan ÔÇť Serbest Ticaret Andla┼čmas─▒ ÔÇť ile ileri Avrupa ekonomisinin a├ž─▒k pazar─▒ haline gelen ─░mparatorlukÔÇÖta uygulanan serbest ticaret kurallar─▒ ge├žerli olmaya ba┼člam─▒┼č ve sonunda y├╝ksek faizlerle bor├žlanan Osmanl─▒ Devleti 93 Harbi ├Âncesinde bo├žlar─▒n─▒ ├Âdeyemez duruma gelmi┼č ve 1881ÔÇÖde Avrupal─▒ alacaklar─▒n kurduklar─▒ D├╝yun-u Umumiye ─░daresiÔÇÖnin mali denetimini ba┼č─▒na musallat etmi┼čtir.

Bu arada; vergi memurlar─▒ ve m├╝ltezimlerin a─č─▒r vergi ve ÔÇť g├Ân├╝ll├╝ ÔÇť asker toplama nedenleri ile a─č─▒r bask─▒lar alt─▒nda bunalan M├╝sl├╝man k├Âyl├╝lerden bir├žo─ču sonunda da─člara ├ž─▒karak e┼čkiyal─▒─ča soyunmu┼člard─▒. Bu ┼čekilde AnadoluÔÇÖda bir├žok k├Ây bo┼čalm─▒┼č, pek ├žok arazi de kullan─▒lamaz bir hale gelmi┼čtir. Bu durum, ─░mparatorlu─čun ├╝retici insan say─▒s─▒n─▒ azaltm─▒┼čt─▒r. Art─▒k asker toplama, k├Âylere bask─▒n ┼čeklinde olmaktayd─▒. ├ľyle k├Âyler vard─▒ ki, i├žinde gen├ž ve ├žal─▒┼čkan kimse kalmam─▒┼čt─▒. K├Âylerdeki halk da─člara ko┼čuyordu. Devlet, kendisini ya┼čatacak olan askeri ve hazinesini dolduracak ├Ânemli dayana─č─▒n─▒ ( k├Âyl├╝y├╝ ) eritmi┼čti.

Bunun sonunda ziraatla u─čra┼čan n├╝fus say─▒s─▒nda ortaya ├ž─▒kan a├ž─▒k; XIX. Y├╝zy─▒l boyunca Ruslar taraf─▒ndan K─▒r─▒m, Kafkasya ve RumeliÔÇÖden zorunlu olarak g├Â├žertilen 5.5 milyona yak─▒n M├╝sl├╝man T├╝rk ve Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerden yararlanmak suretiyle kapat─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.

M├╝sl├╝man Kafkasl─▒ g├Â├žmenleri Osmanl─▒ÔÇÖdan ayr─▒ d├╝┼č├╝nmeyen Sultan II. Abd├╝lhamid, bunlar─▒ Rumeli ve ├Âzellikle Anadolu topraklar─▒na kabul etmekle Panislamist politikan─▒n g├╝├žlenmesi yan─▒nda, ─░mparatorlu─čun iktisadi kudretinin de artt─▒r─▒lmas─▒n─▒ sa─člamaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r.

 

┼×├Âyleki;

  1. a) ÔÇť ─░skan-─▒ Muhacirin Talimatnamesi ÔÇť nin 29. Maddesi gere─čince yeteri kadar toprak verilmesi.
  2. b) Arazinin da─č─▒t─▒m─▒nda ÔÇť Arazi Kanunu ÔÇť na uygun hareket edilmesi.
  3. c) Verimli yerlerden 70, orta halli yerlerden 100, daha verimsiz yerlerden hane ba┼č─▒na 130 d├Ân├╝me kadar arazi verilmesi.

Kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

Kafkasl─▒ g├Â├žmenlerin Osmanl─▒ Devletinin yapaca─č─▒ yard─▒m neticesinde ├╝retici duruma ge├žmesiyle birlikte, bunlar─▒n devlete verece─či vergiler ile hazine b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de gelir kayna─č─▒na kavu┼čmas─▒ tasarlanm─▒┼čt─▒r.

M├╝sl├╝man T├╝rk ve Kafkasl─▒ g├Â├žmenler kendilerine tahsis edilen i┼členmemi┼č bo┼č veya batakl─▒k arazileri islah ederek tar─▒ma a├žm─▒┼člard─▒r. G├Â├žmenler sahip olduklar─▒ bilgi birikimlerini ve geldikleri topraklardan beraberlerinde getirdikleri k├╝lt├╝r bitkilerini zaman i├žinde, bu topraklar ├╝zerinde tatbik etmek ├╝zere ziraati canland─▒rmalar─▒ yan─▒nda, ├╝lke ekonomisine de ├Ânemli ├Âl├ž├╝de katk─▒lar sa─člam─▒┼člard─▒r.

Sonu├žta; g├Â├ž hareketinin Osmanl─▒ topraklar─▒ndaki ekonomik faaliyetin art─▒┼č─▒n─▒ sa─člad─▒─č─▒ tesbit edilmi┼čtir. Osmanl─▒ ekonomik tarihi incelemelerine g├Âre, g├Â├ž hareketinin zirve yapt─▒─č─▒ 1885-1912 y─▒llar─▒ aras─▒nda, Osmanl─▒ ├╝lkesindeki genel ├╝retim ve ├Âzellikle zirai ├╝retim b├╝y├╝k art─▒┼č g├Âstermi┼čtir. Bu y─▒llarda devletin alt─▒n stoklar─▒ ve yat─▒r─▒mlar─▒ artarken, fiyatlar sabit kalm─▒┼čt─▒r. E─čitim ve sa─čl─▒k alanlar─▒nda ├Ânemli ilerlemeler ve m├╝esseseler olu┼čmu┼čtur.

 

3) G├Â├ž hareketinin Osmanl─▒ siyasi yap─▒s─▒na katk─▒s─▒:

Osmanl─▒ Devleti b├╝y├╝meye ba┼člad─▒─č─▒ndan itibaren g├Âz├╝n├╝ ve y├Ân├╝n├╝ bat─▒ya ├ževirmi┼čtir. TunaÔÇÖy─▒ ge├žen, Vistul ─▒rma─č─▒na ula┼čan T├╝rk ak─▒nc─▒lar─▒ hi├žbir zaman Kafkas s─▒n─▒rlar─▒n─▒ zorlamam─▒┼čt─▒r. F├╝tuhat ├ža─č─▒nda gaye az emekle, ├žok kazanmakt─▒. Bu bak─▒mdan AvrupaÔÇÖn─▒n hem serveti, ganimet ve harac─▒ daha bol hem de halk─▒ Kafkasl─▒larÔÇÖa nazaran daha yumu┼čak geliyordu.

Fatih Sultan Mehmed ile birlikte, devletin idaresi ÔÇťDev┼čirmeler ÔÇťin eline ge├žti. Bunun sonunda ve daha sonraki y─▒llarda dev┼čirmelerin ka├ž y─▒lda, nereden, ne ┼čartla, ne kadar ve nas─▒l yap─▒laca─č─▒ tespit edildi. Dev┼čirilen erkek ├žocuklar, orduda ve Enderun mektebinde terbiye edilerek Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun askeri ve idari ├╝st kademelerine y├╝kselmek imkanlar─▒n─▒ elde etmi┼člerdir. 1299-1922 y─▒llar─▒ aras─▒nda 623 y─▒l h├╝k├╝m s├╝rm├╝┼č olan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ba┼č─▒na, ayni hanedandan 36 Padi┼čah iktidar s├╝rmesine kar┼č─▒l─▒k, bu d├Ânem zarf─▒nda g├Ârev yapan Sadrazam yani Ba┼čbakan say─▒s─▒ 235ÔÇÖtir. Bu rakam─▒n 85ÔÇÖi T├╝rk as─▒ll─▒ olup, gerisi dev┼čirme idi.

Eskiden, ├že┼čitli yollarla KafkasyaÔÇÖdan temin edilen k├Âlelerin say─▒s─▒, ├Âzellikle XVII. ve XVIII.y├╝zy─▒llarda ├žo─čalm─▒┼čt─▒. Erkekleri asker, kad─▒nlar─▒ dad─▒, kalfa, kahya olarak, k─▒zlar─▒ da odal─▒k, cariye olarak kullan─▒l─▒yordu. Kafkasl─▒larÔÇÖa daha fazla ra─čbetin, ─░├Âparatorluk inhitata u─črad─▒ktan ve art─▒k her taraftan bol bol esir gelmez olduktan sonra, ├žo─čald─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyebiliriz.

Kafkasl─▒ k├Âlelerin bir├žo─ču yetenekleri ile Osmanl─▒ Devletinin en y├╝ksek kademelerine kadar ├ž─▒kabiliyorlard─▒. Hatta bunlardan bir├žok Sadrazam dahi ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bunlar Kafkas halklar─▒ ile Osmanl─▒ Devleti ve saltanat─▒ aras─▒ndaki ba─člar─▒n s─▒k─▒la┼čmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼člar ve daha pek ├žok Kafkasl─▒n─▒n h├╝r olarak dahi Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin dahiline girmelerine yol a├žm─▒┼čt─▒r.

├ľzellikle ─░mparatorlu─čun y├╝ksek merkezlerini elde etmeleri sonucu olarak Kafkasl─▒larÔÇÖa kar┼č─▒ ayr─▒ bir ilgi duyulmaya ba┼čland─▒. Hatta, XVIII. y├╝zy─▒lda Osmanl─▒ ordusunda Kafkasl─▒larÔÇÖdan geni┼č ├Âl├ž├╝de faydalan─▒lmas─▒ ve bu ├╝lkenin ( KafkasyaÔÇÖn─▒n ) Osmanl─▒la┼čt─▒r─▒lmas─▒ dahi d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼čt├╝r

XIX. y├╝zy─▒lda da ordu ve devlet ├žark─▒ndaki pek ├žok y├╝ksek g├Ârevi Kafkasl─▒lar doldurmu┼čtu. Hatta, II. MahmudÔÇÖun ├Âl├╝m├╝nden(1839) sonra, k─▒sa bir s├╝reyle ├╝lke y├Ânetimi Kafkasl─▒ ( ├çerkes ) ordu komutanlar─▒n─▒n eline ge├žti.

Mehmed S├╝reyya Beyin Osmanl─▒ b├╝rokrasisinin bir k├╝t├╝─č├╝ niteli─činde olan ÔÇť Sicil-i Osmani ÔÇť yahut ÔÇť Tezkire-i Me┼čahir-i Osmani ÔÇťadl─▒ eserinin incelenmesinde; Osmanl─▒ tarihinde Kafkas k├Âkenli olarak ad b─▒rakm─▒┼č ├Ânemli ┼čahsiyetlerin adedinin 100ÔÇÖ├╝n ├╝zerinde oldu─ču tesbit edilmi┼čtir.

Kafkasl─▒lar ve ├Âzellikle ├çerkesler ( Adigeler )ÔÇÖden etkin bir ┼čekilde yararlan─▒lmas─▒n─▒n temelleri Sultan Abd├╝lmecid( 1839-1861 ) ve Abd├╝laziz d├Âneminde( 1861-1876 ) at─▒lm─▒┼čsa da, Sultan II.Abd├╝lhamid d├Âneminde( 1876-1909 ) g├╝├ž kazanm─▒┼čt─▒r. ├çerkeslerÔÇÖin devlet siyaseti d├╝zeyindeki g├Ârevlere kabul edilmeleri i├žn siyaset sistematik bir yap─▒ kazand─▒rd─▒. Dolay─▒s─▒yle onun y├Ânetiminde ├çerkeslerÔÇÖin Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču i├žindeki rolleri ├Ânem kazand─▒. Orduda ve h├╝k├╝mette y├╝ksek g├Ârevlerin ├žo─ču Kafkasl─▒lar─▒n eline ge├žti.

Sultan Abd├╝lmecid d├Âneminde ─░stanbulÔÇÖda 1841ÔÇÖde kurduklar─▒ ÔÇť ├çerkes Cemiyeti ÔÇť sayesinde KafkasyaÔÇÖda cereyan eden olaylarla yakinen ilgilenmi┼člerdir. Toplanan yard─▒mlarla silah ve m├╝himmat yard─▒m─▒nda bulunmu┼člard─▒r.

Ruslar─▒n Panislavist harekat─▒na kar┼č─▒l─▒k II.Abd├╝lhamidÔÇÖin d─▒┼č politikada uygulad─▒─č─▒ Panislamizm fikriyat─▒n─▒n Rusya ve Kafkasya ├ževresindeki M├╝sl├╝man n├╝fus i├žinde sa─člamla┼čt─▒r─▒lmas─▒nda Kafkasl─▒larÔÇÖdan faydalan─▒lm─▒┼čt─▒r.

1908ÔÇÖdeki g├╝├ž de─či┼čimi ├Âncesinde, J├Ân T├╝rk te┼čkilat─▒nda yeralm─▒┼člar, ittihat d├╝┼čmanlar─▒n─▒ bertaraf etmek amac─▒yla ─░ttihak ve Terakki i├žinde b├╝y├╝k yetkiye sahip gizli bir ÔÇť Fedai Cemiyeti ÔÇť olu┼čturmu┼člard─▒. J├Ân T├╝rk darbesinin T├╝rkiyeÔÇÖdeki Kuzey Kafkas toplumunun tarihinde ÔÇť Alt─▒n ├ža─č ÔÇť─▒n ba┼člang─▒c─▒ olarak adland─▒r─▒lmas─▒ da bo┼čuna de─čildir. Bu s├╝re i├žinde bir dizi sosyal ve siyasal Kuzey Kafkas ├Ârg├╝t├╝ kurulmu┼čtur.

Kafkasya ve T├╝rkiye tarihi bak─▒m─▒ndan ├Ânem ta┼č─▒yan kurulu┼člar ┼čunlard─▒r:

1) Çerkes-İttihad ve Teavun Cemiyeti.

2) ─░stanbulÔÇÖda Kafkasyal─▒lar Aras─▒nda Ne┼čr-i Maarif Cemiyeti.

3) Çerkez Kadınları Teavun Cemiyeti.

4) Kafkas Teali Cemiyeti.

5) Abaza-Çerkes Komitesi.

Tar─▒k Zafer TunayaÔÇÖn─▒n da belirtti─či gibi;ÔÇŁ ├çerkeslerin kurdu─ču her birlik ba─č─▒ms─▒zl─▒k ya da ├Âz y├Ânetim taraftar─▒ de─čildi ve sadece ─░mparatorluk dahilindeki Kafkasl─▒larÔÇÖ─▒n ( ├çerkeslerÔÇÖin ) refah─▒n─▒ iyile┼čtirme amac─▒n─▒ g├╝d├╝yordu.ÔÇŁ

─░bn├╝lemin Mahmut Kemal ─░nal,ÔÇŁ Son Sadrazamlar ÔÇť da Anayasa ile ilgili olarak ┼č├Âyle diyor: ÔÇť Midhat Pa┼ča, anayasaya, ─░mparatorluktaki her milletin kendi dillerini resmen kullanabileceklerini koydurmak istemi┼čse de, bu feci madde, II.Abd├╝lhamid taraf─▒ndan kald─▒r─▒lm─▒┼č ve T├╝rk├žeÔÇÖnin tek resmi dil oldu─ču zikredilmi┼čtir.ÔÇŁ

Rusya taraf─▒ndan zorunlu g├Â├že tabi tutulan Kafkasl─▒lar taze bir kaynak olarak Osmanl─▒ Devleti y├Ânetimini ihya ettiler. Ger├žekten de, II.Abd├╝lhamidÔÇÖin┬á ÔÇť├çerkes politikas─▒ÔÇŁ, onun d├Âneminde Kafkasl─▒larÔÇÖ─▒n ─░mparatorlu─čun en etkili, ├Âzellikle de padi┼čaha yak─▒n M├╝sl├╝man ├Âge olmas─▒yle kendisini g├Âstermi┼č oldu. II.Abd├╝lhamidÔÇÖin ÔÇť ├çerkes Politikas─▒ ÔÇťnda hedeflenen hususlar ┼čunlard─▒r :

1) ├çerkeslerÔÇÖin siyasi-idari etnik olarak dahil edilmesine ve onlar─▒n ─░mparatorluk i├žinde Bakanl─▒k ve y├╝ksek g├Ârevlere getirilmelerine y├Ânelik siyaset.

2) M├╝sl├╝man Kafkasl─▒lar!─▒n orduda ve jandarmada etkin olarak kullan─▒lmas─▒, ├Âzel sipahi ├çerkes birliklerinin kurulmas─▒, ├çerkeslere generallik r├╝tbesinin verilmesi politikas─▒.

3) KafkasyaÔÇÖdan yeni gelen g├Â├žmenler ├žekmeye y├Ânelik d├╝zenlemeler ve ├çerkeslerin Ermeni ve Arap vilayetlerine iskan politikas─▒n─▒n s├╝rd├╝r├╝lmesi ve ayni zamanda onlar─▒n egemenlik alt─▒na al─▒nm─▒┼č halklar─▒n ayaklanma m├╝cadelelerini ezme i┼činde ve bu arada gerekti─činde K├╝rtlerÔÇÖe kar┼č─▒ da etkin kullan─▒lmalar.

4) D─▒┼č politikada, RusyaÔÇÖda Panislamizmin fikirlerinin propakandas─▒n─▒n yap─▒lmas─▒ i├žin ├çerkeslerÔÇÖden yararlan─▒lmas─▒.

Kafkasl─▒lar─▒n, II.Abd├╝lhamid d├Âneminde Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun idari i┼člerinde ve iktidar yap─▒s─▒nda temsil oranlar─▒ olduk├ža y├╝ksekti. Ancak, hem sava┼čkan ├Âzellikleri nedeniyle hem de izlenen ÔÇť ├çerkes Politikas─▒ ÔÇť gere─či askerlik i┼čleri, as─▒l etkili olduklar─▒ alan olarak kalm─▒┼čt─▒.

Osmanl─▒ Devleti d├Âneminde(1299-1922) g├Ârev yapan Pa┼čalar─▒n toplam─▒ yakla┼č─▒k 3000 kadard─▒. Buna kar┼č─▒l─▒k, yaln─▒z Kafkasl─▒larÔÇÖ─▒n Kanuni Sultan S├╝leyman d├Âneminden( 1520-1566 ) sonraki toplam─▒ ise 400ÔÇÖ├╝ ge├žmektedir. Bu da bize g├Âsteriyor ki Kafkasl─▒lar ├╝├ž-├╝├žbu├žuk rmilyonluk n├╝fuslar─▒ ile ortalama olarak 30 milyona kar┼č─▒ yaln─▒z 400 y─▒lda yedibu├žukta bir oran─▒nda y├╝zy─▒llar─▒n say─▒s─▒n─▒ g├Âz ├Ân├╝n├╝ ald─▒─č─▒m─▒zda d├Ârttebir oran─▒nda devlet┬á b├╝y├╝─č├╝ yeti┼čtirmi┼čler, Osmanl─▒-T├╝rk tarihine canla ve ba┼čla, inan├žlar─▒n─▒n, ruhlar─▒n─▒n b├╝t├╝n g├╝c├╝ ve i├žtenlikleriyle hizmet etmi┼člerdir.

Arsen Avagyan;ÔÇŁ ├çerkesler ÔÇť adl─▒ eserinde ┼č├Âyle diyor; ÔÇť Kafkasl─▒lar─▒n Osmanl─▒ saray─▒nda s├Âzlerinin o kadar ge├žmesinde etkili bir ba┼čka ├Âzel neden de ÔÇť Harem Politikas─▒ ÔÇť olarak adland─▒r─▒lan siyasetti.ÔÇŁ

Mehmed Eceruh; ÔÇťDa─čl─▒lar(Kafkasl─▒lar) ve ├çerkesler(Adigeler) Osmanl─▒tipini asille┼čtirerek, canl─▒ bir damar─▒ devlet y├Ânetimine de sokmu┼člard─▒.ÔÇŁ Demek s├╝retiyle ÔÇť T├╝rk ─▒rk─▒n─▒n g├╝zelle┼čtirilmesi s├╝reti ile iyile┼čtirilmesi ÔÇť fikrine kat─▒lmakta; M.F.┼×├Âen├╝ de ÔÇť Osmanl─▒ sosyal ya┼čam─▒nda ├çerkes kad─▒nlar─▒ ÔÇť adl─▒ eserinde ayn─▒ mealde ┼č├Âyle yazmaktad─▒r:ÔÇŁ ├çerkes k─▒zlar─▒ T├╝rklere uygarl─▒k ve geli┼čme itibari ile zarar vermemi┼čler, aksine milliyetlerinde g├╝zelli─če, olgunlu─ča do─čru g├╝zel bir de─či┼čim getirmi┼člerdir.ÔÇŁ

A.Dubrovin,ÔÇŁ Haremler, sat─▒n al─▒nmalar─▒ temelde Anapa ve Sohum kalelerindeki T├╝rkler yoluyla daha da hareketlenen ├çerkes(Adige) k─▒zlar─▒ ile dolup ta┼č─▒yordu. T├╝rkiyeÔÇÖye nakli ├Âyle b├╝y├╝k say─▒lara ula┼č─▒yordu ki, baz─▒lar─▒ T├╝rk neslinin ─▒slah─▒n─▒ ├çerkes kad─▒nlar─▒n─▒n varl─▒─č─▒na ba─člar.ÔÇŁ diye yazmaktad─▒r.

Paul R.Krause, ÔÇť Die Turkei ÔÇť adl─▒ eserinde ÔÇťÔÇŽy├╝zy─▒llardan beri hem Sultan hem de T├╝rk ─░mparatorlu─čunun b├╝y├╝klerinin, Hanlar─▒n─▒n yenilenmesi amac─▒yla e┼člerini bu yabanc─▒ boyun( ├çerkeslerin ) k─▒zlar─▒ndan se├žmeleri gelenek haline gelmi┼čtiÔÇŽÔÇŁ diye belirtmektedir.

├çerkes kad─▒nlar─▒, ─░ttihat ve Terakki iktidar─▒n─▒n haremlerin da─č─▒t─▒lmas─▒na ili┼čkin emrine(1909) kadar, Osmanl─▒ haremindeki ├╝st├╝n konumlar─▒n─▒ korumu┼člard─▒r. Arsen AvagyanÔÇÖ─▒n tespitine g├Âre, her y─▒l ├çerkezistanÔÇÖdan T├╝rkiyeÔÇÖye 4000 kad─▒n ve erkek k├Âle g├Ânderiliyordu.

├çe┼čitli yollarla Osmanl─▒ ├╝lkesine gelip, devlet idaresini ele ge├žiren Kafkasl─▒lar meyan─▒nda, hareme al─▒nan Kafkasl─▒ cariyelerin de zaman i├žinde devletin en y├╝ksek mevkilerine ├ž─▒kt─▒klar─▒ g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.├ľrne─čin;

*Yavuz Sultan SelimÔÇÖin( 1512-1520 ) e┼či Ay┼če Hafsa Valide Sultan Kabardey as─▒ll─▒ olup, Kanuni Sultan S├╝leymanÔÇÖ─▒n( 1520-1566 ) annesidir.

*Sultan III.MehmedÔÇÖin(1566-1603) han─▒m─▒ Abaza as─▒ll─▒ olup, 1574ÔÇÖde KafkasyaÔÇÖda do─čmu┼čtur. Sultan I.MustafaÔÇÖn─▒n( 1617-1623 ) annesidir.

*Sultan III.AmrdÔÇÖin e┼či Emine Mihr-i ┼×ah Kad─▒n, Sultan III.MustafaÔÇÖn─▒n( 1757-1774 ) annesidir.

*I.Abd├╝lamidÔÇÖin ( 1774-1789 ) e┼či Ay┼če Sine-perves Valide Sultan ├çerkes olup, IV.MuradÔÇÖ─▒n( 1623-1640 ) annesidir. Di─čer bir e┼či olan Nak┼č─▒dil Valide Sultan da ├çerkes olup, Sultan II.MahmudÔÇÖun ( 1808-1839 ) annesidir.

*Sultan II.MahmudÔÇÖun bir e┼či Sultan Abd├╝lmecidÔÇÖin( 1839-1861 ) annesi Bezm-i Alem Valide Sultan, bir e┼či Abaza Pertevnihal Valide Sultan ise Abd├╝lazizÔÇÖin( 1861-1876 ) annesidir.

*Sultan Abd├╝lmecidÔÇÖin e┼člerinden; ┼×evkefza Valide Sultan V.MuradÔÇÖ─▒n(1876) annesi, Tirim├╝jgan Kad─▒nefendi Sultan II.Abd├╝lhamidÔÇÖin( 1876-1909 ) annesi, Rahime Perestu Valide Sultan ise, II.Abd├╝lhamidÔÇÖin anal─▒─č─▒, G├╝lcemal Kad─▒nefendi Sultan V.MehmedÔÇÖin( 1909-1918 ) annesi, Gulistu Kad─▒nefendi ise VI.MehmedÔÇÖin( 1918-1922 ) annesidir.

*Mahmud Celeleddin Pa┼čaÔÇÖn─▒n annesi Rahime Perestu Valide Sultand─▒. II.Abd├╝lhamid ile birlikte sarayda e─čitim alm─▒┼č, T├╝rk ordusunda 30 ya┼člar─▒nda general olacak kadar h─▒zla y├╝kselmi┼čti. O─člu Prens Sabahaddin( 1878-1948 ) de, J├Ân T├╝rk hareketinin ideologlar─▒ndan biriydi.

Sultanlar─▒n neredeyse tamam─▒n─▒n ├çerkes kad─▒nlar─▒yla evlenmeleri ve kendilerini ├çerkeslerle ├ževrelemeleri, baz─▒ tarih├žilere g├Âre, iktidar─▒n belli bir istikrara kavu┼čmas─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒r.

Dolay─▒s─▒yla, Kafkasl─▒lar Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču d├Âneminde, devletin her kademesinde ├že┼čitli hizmetlerde bulunarak Osmanl─▒-T├╝rk tarihinde ┼čerefli mevkiler i┼čgal etmi┼člerdir.

Ayn─▒ sadakat ve liyakatle AnadoluÔÇÖda Mustafa Kemal Pa┼ča( Atat├╝rk ) ├Ânderli─čindeki ─░stiklal Sava┼č─▒ÔÇÖnda da milli davay─▒ benimseyerek memleketin kurtulmas─▒ s├╝recinde, ihtilalin politik ├Ârg├╝tlenmesinde, Kuvayi┬á Milliye ├žetelerinin olu┼čturulmas─▒nda ve daha sonraki s├╝re├žte ├žok aktif ve yo─čun bir ┼čekilde yer alm─▒┼člard─▒r. Bu u─čurda canlar─▒n─▒ ve kanlar─▒n─▒ feda etmi┼člerdir.

S├Âzlerimi Bey─▒pa R─▒fat ├ľzbeyÔÇÖin ÔÇť Kafkas G├Â├žmeniÔÇÖne ÔÇť adl─▒ ┼čiiri ile bitirirken, beni dinlemek l├╝tfunda bulundu─čunuz i├žin hepinize te┼čekk├╝r eder, sayg─▒lar─▒m─▒ sunar─▒m.

 

KAFKAS┬á┬á ┬áG├ľ├çMEN─░ÔÇÖNE
┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬áMusa RamazanÔÇÖaÔÇŁ

D├╝┼č├╝nme elbet h├╝r olacak ├Âz yurdun
T├╝m duygular─▒nla ├Âmr├╝nce bunu buyurdun
H├╝r d├╝nyaya k─▒z─▒l vah┼četi bir bir duyurdun
G├Â├žmenim kaderim budur diye durmad─▒n.

Kafkas─▒ndan uzakta k─▒lmad─▒n kendini uzak
Bo┼ča ├ž─▒km─▒┼čt─▒r sana kurulan her tuzak
Ta┼č─▒d─▒k├ža ecdad─▒n─▒n Kafkasl─▒l─▒k ruhunu
├ťmitle bekleyebilirsin o istiklal g├╝n├╝n├╝.

─░├žin i├žin tutu┼čup yanan o h├╝r g├Ânl├╝n
Sahibi olacak bir g├╝n o kutsal ├Âd├╝l├╝n
─░stiklal sanca─č─▒ dalgalanacak yurdunda
Budur ecdad─▒na verdi─čin da─čl─▒ s├Âz├╝n.

Lades tutu┼čmu┼čtur g├Â├žmenim kaderinle
Karamsar de─čildir umutludur gelece─činle
Kafkas denende mahzunla┼čan g├Ânl├╝nde
H├╝rriyeti kucakl─▒yacaks─▒n t├╝m g├Â├žmenlerle.
R─▒fat ├ľZBEYÔÇŁBey─▒paÔÇŁ

2,410 total views, 1 views today

Mahmut B─░

Mahmut B─░

1945 y─▒l─▒nda Amman'da do─čdu. Kuzey KafkasyaÔÇÖdan B├╝y├╝k ├çerkes S├╝rg├╝n├╝ÔÇÖnde (1864) ├Ânce BalkanlarÔÇÖa, ard─▒ndan ├ťrd├╝nÔÇÖe yerle┼čen Abzah (Hatko) boyuna mensup (Halu─č-Natko) ailesindedir. ─░lk├Â─črenimini 1952 y─▒l─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖye g├Â├ž ettikten sonra tamamlayarak, 1970 y─▒l─▒nda Ankara Dil-Tarih ve Co─črafya Fak├╝ltesi Tarih b├Âl├╝m├╝nden mezun oldu. Birle┼čik Kafkasya KonseyiÔÇÖnin kurulu┼č ├žal─▒┼čmalar─▒na kat─▒lan Mahmut Bi; 1994 y─▒l─▒nda emekli olduktan sonra BursaÔÇÖya yerle┼čmi┼č ve 11 May─▒s 1996 tarihinde BursaÔÇÖda kurulan Birle┼čik Kafkasya Derne─čiÔÇÖnin kurucu ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Tarih├ži Mahmut BiÔÇÖnin uzun bir zamandan beri ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ÔÇťKafkas TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinin Birinci cildi 2007 y─▒l─▒nda Selenge Yay─▒nevi taraf─▒ndan yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Mahmut Bi, 29-9-2017 tarihinde aram─▒zdan ayr─▒lm─▒┼čt─▒r.

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒