Mahmut B─░
Mahmut  B─░
Tarihte ├çerkes-G├╝rc├╝ ─░li┼čkileri
  • 01 Mart 2016 Sal─▒
  • +
  • -

├çerkes-G├╝rc├╝ ili┼čkileri olduk├ža uzun bir ge├žmi┼če dayanmaktad─▒r. Bu ili┼čkilere ge├žmeden ├Ânce,┬á ├çerkes ve G├╝rc├╝ Halklar─▒na k─▒saca de─činmekte yarar vard─▒r.

├çerkesler1, tarihin ├žok eskiden beri tan─▒tt─▒─č─▒ ve de─či┼čik adlarla tan─▒mlad─▒─č─▒, zengin bir tarih, edebiyat, k├╝lt├╝r ve medeniyete sahip kadim bir autochthon ( yerli ) Kafkas Halk─▒d─▒r.

├çerkesler kendilerini ÔÇť Ad─▒─če ÔÇť olarak adland─▒r─▒rlar. ├çerkeslerÔÇÖdeki inan─▒┼ča g├Âre, kendilerini G├╝ne┼čin evlatlar─▒ olarak tan─▒mlarlar. ├çerkeslerÔÇÖdeki ilk gens ad─▒ da ÔÇť D─×E ÔÇť, G├╝ne┼čtir ve g├╝ne┼čle de do─čmu┼čtur. ÔÇť ├çerkes ÔÇť ad─▒, di─čer Kafkas toplumlarda oldu─ču gibi, ba┼čkalar─▒n─▒n kendilerine verdikleri bir isimdir. ÔÇť ├çerkes ÔÇť, kar ya─čan yerin ├Âz evlatlar─▒, beyleri anlam─▒na gelir. 2

├çerkesler, eskiden ├žok daha geni┼č sahalara yay─▒lm─▒┼č olan bir k├Âke sahiptiler. Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ndan Dinyeper nehrinin bat─▒s─▒na kadar olan yerlerdi ve KafkasyaÔÇÖn─▒n ├žok kar─▒┼č─▒k halk─▒nda ziyadesiyle ├çerkes kan─▒ bulundu─ču a┼čikard─▒.

Kafkasya B├Âlgesinin tabii karakterini ve hayatiyetini kazand─▒ran Kafkas S─▒ra Set Da─člar─▒ÔÇÖn─▒n g├╝neyine tekabul eden ve literat├╝rde Kafkas ├ľtesi 3 olarak┬á adland─▒r─▒lan b├Âlgenin etnik b├╝nyesini olu┼čturan HalklarÔÇÖdan biri olan G├╝rc├╝lerÔÇÖin, kendilerine verdikleri ÔÇť Kartvel ÔÇť ad─▒n─▒n G├╝rc├╝lerÔÇÖin ilk┬á anayurtlar─▒ olarak an─▒lan ÔÇť Kalde ÔÇť ile ilgili oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝len ÔÇť Kardu ÔÇť dan geldi─čini savunanlar da vard─▒r. 4

  1. y├╝zy─▒l G├╝rc├╝ yazar─▒ Leonti MroveliÔÇÖnin ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre;┬á G├╝rc├╝ler, ├çerkesler ve ba┼čka Kafkas Halklar─▒n─▒n atalar─▒, TargamosÔÇÖun sekiz o─člu Haos, Kartlos, Bardos, Movakan, Lekos( Lakos ), Heros, Kavkas ve EgrosÔÇÖtur. G├╝rc├╝lerÔÇÖin atas─▒ Kartlos, ├çerkeslerin atas─▒ ise KavkasÔÇÖd─▒r.5 Tabi b├╝t├╝n bunlar birer faraziyeden ibarettir. Ama bir ger├žek var ki, o da, ┬áher iki Halk─▒n en az ┬á2.700 y─▒ld─▒r Kafkasya B├Âlgesinde┬á birlikte ya┼čamaktad─▒rlar.

Asl─▒nda, M.├ľ. VII. y├╝zy─▒l sonlar─▒nda veya VI. y├╝zy─▒lda, Kimmerler AnadoluÔÇÖda MaskÔÇÖlar─▒n topraklar─▒n─▒ ele ge├žiriyorlar. Bunun ├╝zerine MaskÔÇÖlar( MitskhÔÇÖler ), VI. y├╝zy─▒lda do─čuya do─čru g├Â├žerek Kafkasya B├Âlgesine g├╝neybat─▒dan girip, TiflisÔÇÖin kuzeyinde Aragoy ile Kura nehirlerinin birle┼čti─či yerin yak─▒n─▒na yerle┼čip, yerli halkla kayna┼čm─▒┼člard─▒r. Buraya Mitskheti( Mitskhe Yurdu ) veya Kakheti( Kakhe Yurdu ) denmi┼čtir. Yerle┼čtikten sonra kendilerinden ÔÇť ─░beryal─▒ ÔÇť diye bahsedilir ki, bu ÔÇť ─░berli ÔÇť demek olmay─▒p, ÔÇť ─░ber ├ťlkesi Halk─▒ ÔÇť demektir.6

Buraya adlar─▒ verilen ─░ber Halk─▒ eski bir Kafkas Halk─▒ÔÇÖd─▒r. Tarih G├╝rc├╝lerÔÇÖin b├Âlgeye M.├ľ. VII.-VI. Y├╝zy─▒llarda AnadoluÔÇÖdan gelip zamanla yay─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Âsterdi─čine g├Âre, ─░ber ve G├╝rc├╝ atalar─▒ birbirinden ayr─▒ halklard─▒. Zaman hepsini G├╝rc├╝le┼čtirmi┼čtir.

Bug├╝nk├╝ G├╝rcistan antik ├ža─čda ÔÇť ─░berya ÔÇť diye yad edilirdi. Tamamen bir kara devletiydi. KaradenizÔÇÖe k─▒y─▒s─▒ olan ÔÇť Kokhide ÔÇť ile hi├žbir ba─člant─▒s─▒ yoktu. ─░├ž tarafta idiler. Ancak, 1800ÔÇÖl├╝ y─▒llardan sonra, ├Âzellikle Sovyet y├Ânetiminde( Stalin zaman─▒nda ) Karadeniz sahiline ├ž─▒km─▒┼člard─▒r.7

Bug├╝nk├╝ G├╝rcistanÔÇÖ─▒n do─čusundaki Kartli ve Kakheti Devletleri 8 M.├ľ. IV. Y├╝zy─▒lda tek bir devlete d├Ân├╝┼čerek MtskhetaÔÇÖy─▒ ba┼čkent yapt─▒lar. 9

Bug├╝n ÔÇť Urbelyan ÔÇť ailesi M.├ľ. 400-350 y─▒llar─▒ aras─▒nda ├çinÔÇÖden gelip, MtskheteÔÇÖnin kuzeyindeki vadilere yerle┼čmi┼člerdi. G├╝rcistanÔÇÖda Kral Hanedan─▒ olan BagratidÔÇÖlerden sonra en ├╝nl├╝ derebeyi ailesi UrbelyanÔÇÖilerdir. Bu ailenin Prens s├╝lalesinden oldu─čunu┬á Frans─▒z seyyah Alexander Dumas ÔÇť Kafkasya Maceralar─▒ ÔÇť adl─▒ eserinde belirtmektedir. UrbelyaniÔÇÖlerin BagratidÔÇÖlerle olan as─▒rl─▒k rekabetleri XII. y├╝zy─▒l G├╝rc├╝ Krallar─▒na tamamen tabi olmalar─▒yle sona erdi. Bu aile,┬á KafkasyaÔÇÖn─▒n XVIII.-XIX.y├╝zy─▒llarda i┼čgali s─▒ras─▒nda RuslarÔÇÖa yararl─▒ hizmetlerde bulundu─čunu, ├çin g├╝ncelleri ve G├╝rcistan tarihi s├Âzetmektedir.10

Genel kabule g├Âre, ─░berya ya da Kartli Krall─▒─č─▒n─▒n kurucusu Kartlos soyundan ÔÇť Farnauz ÔÇť veya ÔÇť Farnavaz ÔÇťd─▒r.

Kral Farnavaz( Parnavaz )ÔÇÖ─▒n bilimlerin yay─▒lmas─▒na b├╝y├╝k katk─▒da bulundu─ču ve G├╝rc├╝ceyi Kartli Devletinin resmi dili olarak ilan etti─či gibi, ilk G├╝rc├╝ harflerini, yaz─▒s─▒n─▒ yani ÔÇť Mahsadrul ÔÇťÔÇÖu icad ve kabul edilir. Kartli M.├ľ. III.y├╝zy─▒lda B├╝y├╝k Krall─▒─ča d├Ân├╝┼čt├╝. 11

├çok say─▒da kullan─▒lan farkl─▒ dillere ra─čmen Kafkasya B├Âlgesinde k├Âkl├╝, ortak ve kendine ├Âzg├╝ k├╝lt├╝r alan─▒( Kafkas K├╝lt├╝r├╝ ) olu┼čmu┼čtur. Ayni ┼čekilde ┬áKafkasyaÔÇÖda Musevilik, M├╝sl├╝manl─▒k ve Hristiyanl─▒k dinlerine mensup insanlar olmas─▒na ra─čmen k├Âkl├╝ ortak d├╝┼č├╝nce daima ├Ân planda tutuldu. Kafkasya Halklar─▒ tarih boyunca ba┼čka toplumlara hi├ž sald─▒rmam─▒┼člard─▒r.

Tarihi inceledi─čimizde; Rus i┼čgaline kadar, ┬áKafkasya ┬áHalklar─▒ hi├žbir zaman birbirleriyle ciddi anlamda d├╝┼čman olmam─▒┼č ve birbirlerine sald─▒rmam─▒┼člard─▒r. Baz─▒ kere meydana gelen ├žat─▒┼čmalar emsalleri aras─▒nda kanl─▒ olaylara nazaran ├žok hafif ve ├Ânemsizdir.

Buna kar┼č─▒l─▒k, d─▒┼č bask─▒lar ve istilalar kar┼č─▒s─▒nda Kafkasya ve Kafkas ├ľtesinde birlikte hareket ettikleri g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. ├ľrne─čin, ├çerkesler, Kafkas ├ľtesinde meydana gelen olaylar─▒ ve bu olaylar─▒n meydana getirdi─či de─či┼čimleri his ve onlar─▒ dikkatle takip etmi┼čler ve b├Âlgenin gelece─či ile s─▒k─▒ bir surette ilgilenmi┼člerdir.

Bu nedenle, Kafkas ├ľtesini i┼čgal eden kuvvetler, Kafkas Halklar─▒ÔÇÖn─▒n tehdit ihtimali kar┼č─▒s─▒nda uyan─▒k davranma─ča, hatta kaleler meydana getirme─če mecbur olmu┼člard─▒r.

Hatta, bazen Kafkas ├ľtesinde ├žarp─▒┼čan devletlerden baz─▒lar─▒, ├Âzellikle G├╝rc├╝ler, Kafkas Halklar─▒ÔÇÖn─▒n ittifak─▒n─▒ temin etmek sureti ile d├╝┼čmanlar─▒na ve rakiplerine kar┼č─▒ koymak istemi┼člerdir.

├ľrne─čin, Ermenistan Kral─▒ Sumbat( Sembat ) Biuritian, LarvandÔÇÖ─▒ ├Âld├╝rm├╝┼č ve ayni Kral─▒n karde┼či olan Arta┼čanÔÇÖ─▒ tahta ├ž─▒karm─▒┼č oldu─čunda, G├╝rcistan Krallar─▒ Azork( II. Mihridet ) ve Armazel( 87-107 ), Asetinleri ve Lekleri yard─▒ma ├ža─č─▒rd─▒lar. ┬áG├╝rc├╝lerin Leki olarak adland─▒rd─▒klar─▒ Da─č─▒stan halklar─▒ndan Laklar olup, ─░slamiyete yapt─▒klar─▒ fedakarl─▒klar nedeniyle Gazi Kumuk diye de an─▒l─▒rlar. 12

Bazuk ve Ambazuk adlar─▒n─▒ ta┼č─▒yan ve iki kahraman karde┼č olan Asetin Krallar─▒, Pe├ženekler ve ├çik( Zigh ) ler, yani ├çerkesler de beraberlerinde olmak ├╝zere, ordular─▒ ile G├╝rcistanÔÇÖa geldiler. G├╝rc├╝ler eskiden beri ├çerkeslerÔÇÖe ÔÇť Ciki ÔÇť derlerdi. Ya┼čad─▒klar─▒ ├╝lkeye de ÔÇť Ciketi ÔÇť ┼čeklinde adland─▒rmaktayd─▒lar. Bizans ve Yunanl─▒lar ÔÇť Zigh ÔÇť diye adland─▒r─▒rlard─▒. ┬á13 ┬áLek Kral─▒na gelince, o da DzurdukhÔÇÖlar─▒ , yani WaynakhÔÇÖlar─▒n atalar─▒n─▒ ve DidoÔÇÖlar─▒ pe┼čine takarak G├╝rcistanÔÇÖa yard─▒ma geldikleri bilinmektedir. 14

Bilindi─či ├╝zere; Helen d├╝nyas─▒n─▒ Uzakdo─čuÔÇÖya ─░ran ve HindistanÔÇÖa ba─člayan ticaret yolu genellikle Kafkasya B├Âlgesinden, o d├Ânemde Kolkha( Kolkhide ), Kartli( ─░berya ) ve Albanya olarak adland─▒r─▒lan ├╝lkelerden ge├žiyordu. 15

Miladi IV. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒na kadar olan d├Ânemde KafkasyaÔÇÖda canl─▒ bir ticari faaliyet h├╝k├╝m s├╝rm├╝┼čt├╝r. Pontus Krall─▒─č─▒ sayesinde ├Âzellikle Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda koloniler kuran Yunan t├╝ccarlar─▒ bunda ├Ânemli pay sahibi olmu┼čtur. Bundan sonra HunlarÔÇÖ─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒ ile bu canl─▒l─▒k sona ermi┼čtir. Hunlar─▒n Yunan kolonilerini ortadan kald─▒rmas─▒yla ticaret merkezlerinin geliri azalm─▒┼č ve genelde b├╝t├╝n Kafkasya ve Kafkas ├ľtesinde ticaretin s├Ânmesine bir ba┼člang─▒├ž te┼čkil etmi┼čtir.16

Kartli Kral─▒ Mitridates d├Âneminde, ilk defa Roma ve Kartli aras─▒ndaki dostluk ba─člar─▒n─▒n bir belirtisi olarak MtskheteÔÇÖde bir yaz─▒t dikilmi┼čti. 17

Kartlis TshovrebaÔÇÖya g├Âre; Romal─▒lar d├Âneminde, I.y├╝zy─▒lda Hz. ─░saÔÇÖn─▒n havarilerinden Andria G├╝rc├╝leri, Abhazlar─▒ ve Cikleri( ├çerkesleri ) Hiristiyanla┼čt─▒rmak i├žin ├žok u─čra┼čt─▒. Ama Cikler o d├Ânemde kabul etmediler.

Roma ve Kartli aras─▒ndaki dostlu─ča ra─čmen, Hristiyanl─▒─č─▒n G├╝rcistanÔÇÖda yay─▒lmas─▒ Azize Nino sayesinde ger├žekle┼čmi┼čti.( 330 ) En ├Ânemli nedeni de,┬á ─░ranÔÇÖ─▒n Zerd├╝┼čtl├╝─č├╝ b├Âlgede yerle┼čtirmek ve yaymak istemesi idi. 18

─░slamiyetin KafkasyaÔÇÖda hakim olmas─▒ndan ├Ânce b├Âlgede Animizm-Nat├╝ralizm kar─▒┼č─▒m─▒ eski bir inan├ž yayg─▒nd─▒. Musevili─čin pasif kalmas─▒na kar┼č─▒n bir ilahi din olarak Hiristiyanl─▒k nisbeten daha etkili olmu┼čtur. G├╝rc├╝lerÔÇÖe kom┼ču olan Asetinlere┬á III. y├╝zy─▒lda, AbhazyaÔÇÖya IV. y├╝zy─▒lda, VIII.y├╝zy─▒ldan itibaren ├çe├ženler ve ─░ngu┼člar, Da─č─▒stan B├Âlgesinde┬á V.y├╝zy─▒lda, ├çerkesler aras─▒nda ise IV.-VI.y├╝zy─▒llar aras─▒nda┬á Hiristiyanl─▒kla tan─▒┼čm─▒┼člard─▒r. 19

Ufuk Tavkul, ÔÇť KafkasyaÔÇÖda K├╝lt├╝rel Etkile┼čim ÔÇť adl─▒ kitab─▒nda, bu konuda ┼č├Âyle diyor; ÔÇť Kafkasya Halklar─▒ aras─▒nda Hiristiyanl─▒─č─▒n ilk ├Ânce kuzey Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda bulunan ├çerkesler aras─▒nda, sonra G├╝rcistanÔÇÖda yay─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Âsteren arkeolojik kal─▒nt─▒lar ortaya ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r. ├çerkesler aras─▒nda Hiristiyanl─▒─č─▒n yay─▒lmas─▒nda en ├Ânemli rol├╝ Bizansl─▒lar oynam─▒┼čt─▒r. Hiristiyanl─▒─č─▒n ilk ├Ânce Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ndaki ├çerkesler aras─▒nda yay─▒ld─▒─č─▒n─▒ ispat eden arkeolojik belge 519 y─▒l─▒na aittir. Osetya, ├çe├žen ve Avar b├Âlgelerinde Hiristiyanl─▒k G├╝rcistan ├╝zerinden yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu b├Âlgelerdeki G├╝rc├╝ yap─▒s─▒ ├že┼čitli Hiristiyan mabedleri bunu g├Âstermektedir. Yine bu b├Âlgelerde Avar ve ├çe├žen dillerinde G├╝rc├╝ harfleriyle yaz─▒l─▒ Orta├ža─č ba┼člang─▒c─▒na ait levhalar ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r. 20

Orta├ža─č k├╝lt├╝r├╝n├╝n parlak bir ├Ârne─čini yaratan G├╝rc├╝ler, atalar─▒ndan orijinal bir edebiyat ve zengin bir sanat devralm─▒┼čt─▒r. G├╝rc├╝ler, Orta├ža─čda ve daha sonraki d├Ânemlerde Ruslarca yi─čitlikleri ve sava┼č├ž─▒l─▒klar─▒ ile tan─▒nm─▒┼člard─▒r.

G├╝rc├╝ k├╝lt├╝r├╝n├╝n kom┼čular─▒ ├çe├ženler ├╝zerinde de b├╝y├╝k tesiri olmu┼čtur. Hafta( Kvire ) , Pazar g├╝n├╝( Kvirende ), Cuma( Peraska ) kelimeleri G├╝rc├╝ceden ├çe├ženceye ge├žmi┼čtir. ├çerkes├žeÔÇÖde papaz anlam─▒na gelen ┼×ogen-┼×ovcen kelimeleri Oset├žedeki ┼×ogen kelimesinden ge├žmi┼čtir. N. F. Yakovlev Oset├žeÔÇÖde papaz anlam─▒na gelen ┼×ogen kelimesinin G├╝rc├╝ce siyah elbiseli anlam─▒na gelen ┼×avi-gani kelimesinden geldi─čini ileri s├╝rmektedir. 21

KafkasyaÔÇÖda ondokuz as─▒r gibi uzun bir zaman devam eden Hiristiyanla┼čt─▒rma ├žabalar─▒n─▒n ba┼čar─▒s─▒zl─▒kla sonu├žlanmas─▒ olduk├ža ilgin├ž ve ayr─▒ bir ara┼čt─▒rma konusu te┼čkil etmektedir.

A.T. ┼×ortanov; ÔÇť V.y├╝zy─▒lda Hr─▒stiyanl─▒─č─▒ benimseyen ├çerkesler, Pagan k├╝lt├╝r├╝n├╝n temsilcileri olmay─▒ s├╝rd├╝rd├╝ler ve XVI.-XVIII. y├╝zy─▒llarda ─░slamiyeti kabul ettiklerinde bile, kutsal a─ča├žl─▒klara(me┼če toplulu─ču) sayg─▒ duymay─▒( Kot─▒j ) ve pagan tanr─▒lar─▒ Tha─čaleg, Tlep┼č, ┼×─▒ble ve di─čerleri ad─▒na kutsal bayramlar─▒n─▒ kutlamay─▒ s├╝rd├╝rd├╝ler.ÔÇŁ Diye yazm─▒┼čt─▒r. 22

├ľte yandan, G├╝rc├╝ kay─▒tlar─▒ KonstantiopolÔÇÖde d├╝zenlenen VI. Ek├╝menik Konseyinin ├çerkesleri M─▒tskhetia Patri─čine ba─čland─▒─č─▒n─▒ ve G├╝rcistanÔÇÖdaki Katoliklerin KaradenizÔÇÖden Hazar DeniziÔÇÖne kadar, ├çerkesler dahil olmak ├╝zere, t├╝m Halklara Papaz g├Ânderildi─čini ifade etmektedir. 23

Buna kar┼č─▒l─▒k, ├çerkes Papazlar─▒n─▒n G├╝rcistanÔÇÖa ba─čl─▒ olmas─▒ yaln─▒zca nominal de olabilir. En iyi ihtimalle bu durum kuvvetli olas─▒l─▒kla ├çerkes Rahiplerini M─▒tshet Patri─čine, Papazl─▒─ča atama i├žin g├Ânderme ile s─▒n─▒rl─▒ tutulmu┼č, hatta bu bile d├╝zenli bir ┼čekilde yap─▒lamam─▒┼čt─▒r. 24

G├╝rcistan, ├çerkesya ├╝zerinde gerek politik gerekse k├╝lt├╝rel etki yaratmak i├žin fazlas─▒yla uzakt─▒. Bunun yan─▒nda Kafkas S─▒ra Set Da─člar─▒ÔÇÖndan kaynaklanan engeller bu iki ├╝lkeyi ay─▒rm─▒┼čt─▒r.Bu nedenden ├Ât├╝r├╝ G├╝rc├╝-├çerkes ili┼čkileri d├╝zensiz bir yap─▒ya sahipti, diyebiliriz.

O d├Ânemde ├çerkesler aras─▒nda┬á Hiristiyanl─▒─č─▒ yayma konusunda G├╝rcistanÔÇÖa k─▒yasla BizansÔÇÖ─▒n daha b├╝y├╝k bir rol oynad─▒─č─▒n─▒ s├Âylemek m├╝mk├╝nd├╝r.25

Ayni ┼čekilde, o s├╝re├žte BizansÔÇÖ─▒n etkisinden mi yoksa Yunan etkisinden mi saptamalarda bulunaca─č─▒m─▒z─▒ tahmin etmek olduk├ža g├╝├žle┼čiyor.

├ľrne─čin, KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeybat─▒s─▒nda Sentina, Humara ve Zelen├žuk kiliselerini in┼ča edenlerin Yunanl─▒lar m─▒ yoksa G├╝rc├╝ler mi oldu─ču konusunda tart─▒┼čmalar hala s├╝rmektedir. 26

Tarih├ži, Nikolai G. JavakhishviliÔÇÖye g├Âre, G├╝rc├╝ Krallar─▒ ge├žit vermeyen Kafkas S─▒ra Set Da─člar─▒n─▒n kuzey taraflar─▒nda ya┼čayan Halklarla askeri ve siyasi ili┼čkilere b├╝y├╝k ├Ânem vermi┼č ve kom┼čularla dostane ili┼čkilerini devam ettirmi┼člerdir. Eski ├ža─člardan beri G├╝rc├╝ler ve ├çerkesler do─čal m├╝ttefik idiler. I.y├╝zy─▒l ve XVI.-XVIII. y├╝zy─▒llarda tesis edilen birlik, d─▒┼č d├╝┼čmanlara kar┼č─▒ korunmak amac─▒yla olu┼čturulmu┼čtur.

  1. Javakhishvili, Kartli ve KakhetiÔÇÖdeki Cerkezi┼čhvili soylu G├╝rc├╝ ailesinin ├çerkes k├Âkenli oldu─čunda s├Âz eder. Bu soylu aileden bir├žok ba┼čar─▒l─▒ siyaset├ži ve askeri komutan ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

Vahu┼čti Bahrationi, kaynaklara g├Âre, ÔÇť ┬áOnlar ├çerkesya-KimoniÔÇÖden geldikleri i├žin, ├çerkezi┼čhvili yani ├çerkes o─člu denmi┼čtir. Onlar, Krali├že Tamara d├Âneminde gelen Prenslerdi.ÔÇŁ Ama ├çerkezi┼čhviliÔÇÖlerin bir k─▒sm─▒, daha sonra, XVI. y├╝zy─▒lda G├╝rcistanÔÇÖa gelip yerle┼čtiler.

Giorgi ├çerkezi┼čhvili g├Âre( 1886-1971 ); ├çerkes Prensi Alada─č, birtak─▒m nedenlerden dolay─▒ ya┼čad─▒─č─▒ topraklar─▒ terk etmek zorunda kald─▒. T├╝m ailesiyle birlikte G├╝rcistanÔÇÖa g├Â├ž eden Prens Alada─č, Hiristiyanl─▒─č─▒ kabul etmi┼č ve┬á G├╝rc├╝ Kral─▒ taraf─▒ndan Manavi k├Ây├╝ÔÇÖne iskan edilmi┼člerdir. ├çerkes Prensinin saray─▒ bu k├Âyde idi. Kral daha sonra, ├çerkezi┼čhvili soylu ailesine Tohliauri, ├çailuri, Giorgitsminda k├Âylerini de ba─č─▒┼člam─▒┼čt─▒r. ├çerkezi┼čhvili s├╝lalesinin ya┼čad─▒─č─▒ k├Âyler ve topraklara, ├çerkeslerin yeri anlam─▒nda ÔÇť Sacerkezo ÔÇť denmi┼čtir. Bu topraklar bug├╝nk├╝ Sagareco ve Gurcaani il├želerinin s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde yer almaktad─▒rlar.

Bug├╝n bu s├╝laleden en ├╝nl├╝ ki┼čiler olarak, yazar ve Papaz Nikoloz Alada─čo─člu ├çerkezi┼čhvili ve Papaz Tripile ├çerkezi┼čhviliÔÇÖyi s├Âyleyebiliriz.

Kuban havzas─▒nda hissedilen G├╝rc├╝ etkisi yaln─▒zca XI.y├╝zy─▒ldan XIII.y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒na kadar ayakta kalan Bagrat y├Ânetimleri kuruldu─čunda Bizans etkisine ├╝st├╝n gelebilir.

Fars Prensi II. MirvanÔÇÖ─▒n yerine G├╝rcistanÔÇÖ─▒n Kral─▒ se├žilen I. Vahtang G├╝rgaslanÔÇÖ─▒(445-499) ├žocuk ya┼čta(10 ya┼č─▒nda) taht─▒ i┼čgal etmesini f─▒rsat bilerek G├╝rcistanÔÇÖa ak─▒n eden Asetin ordusu, i┼čgalden sonra b├╝y├╝k miktarda ganimetle birlikte, Kral─▒n k─▒zkarde┼či Mihranduht dahil bir ├žok kimseyi esir alarak Derbent yolu ile geri d├Ânm├╝┼člerdi. 27

Bu durumu i├žine sindiremeyen Kral G├╝rgaslan 16 ya┼č─▒na geldi─činde, daveti ├╝zerine toplanan ceman 220 binin ├╝zerindeki bir kuvvetle Daryal ge├židinden Osetya topraklar─▒na girdi. Her iki ordu aras─▒nda Aragvi nehri civar─▒nda cereyan eden sava┼čta galip gelen Kral G├╝rgaslan,┬á AsetinlerÔÇÖin talebi ├╝zerine yap─▒lan bar─▒┼č antla┼čmas─▒na g├Âre, 30.000 Asetin esirine kar┼č─▒l─▒k, Kral─▒n k─▒z karde┼či Mihranduht G├╝rc├╝lerÔÇÖe iade edildi.28

G├╝rc├╝lerÔÇÖle Asetinler aras─▒nda cereyan eden bu olay nedeniyle zedelenen ┬ákom┼čuluk ili┼čkileri, M├╝sl├╝man AraplarÔÇÖ─▒n┬á G├╝rcistanÔÇÖ─▒ istila ettikleri VII. y├╝zy─▒l sonuna kadar s├╝rm├╝┼čt├╝r.

G├╝rc├╝ tarih├ži Cuan┼čerÔÇÖe g├Âre; VIII. y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒nda, Kafkas ├ľtesinde i┼čgalini s├╝rd├╝ren Araplar, G├╝rcistanÔÇÖdan AbhazyaÔÇÖya ka├žan G├╝rc├╝ Kral─▒ Mir( Miryan ) ve Ar├žil karde┼člerin pe┼činden AbhazyaÔÇÖya giren Araplar Anakopia kalesine kadar i┼čgal ettikleri k├Ây ve kentleri feci bir ┼čekilde ya─čmalad─▒lar. 29

Leonid MroveliÔÇÖnin yazd─▒klar─▒na g├Âre; o d├Ânemde, Abhazya Kral─▒ I. Leon, kendisine s─▒─č─▒nan G├╝rc├╝ Krallar─▒ ve ailelerinin durumundan etkilenmi┼čti. ├çerkes, Asetin ve di─čer karde┼č kom┼ču Kafkas HalklarÔÇÖ─▒ndan yard─▒m istemek i├žin AsetinlerÔÇÖin Sobgi kalesine gitmi┼čti. 30

Nitekim, Anakopia kalesinin savunmas─▒nda Abhazlar ve kendilerine s─▒─č─▒nan G├╝rc├╝ler d─▒┼č─▒nda, s├Âzkonusu karde┼č Kafkas Halklar─▒ÔÇÖn─▒n sava┼č├ž─▒lar─▒ da canlar─▒n─▒ hi├že sayarak Arap ordusunu geri p├╝sk├╝rtm├╝┼člerdi. 31

Abhazya Kral─▒ Leon, AnakopiaÔÇÖdaki sava┼čta en k├╝├ž├╝k bir deste─či olmayan Bizans ─░mparatoruna, her ┼čeye ra─čmen, Anakopia zaferini bir haberciyle bildirdi. ─░mparator bu habere hemen Mir ve Ar├žilÔÇÖe bir mektup g├Ândererek ba┼čar─▒lar─▒n─▒ kutlad─▒. 32

Tarih├ži Cuvan┼čerÔÇÖin yazd─▒─č─▒na g├Âre; Bizans ─░mparatoru, Abhaz Kral─▒ LeonÔÇÖa da g├Ânderdi─či ayr─▒ bir mektupta ┼č├Âyle diyordu:

ÔÇť Abhazya iktidar─▒n─▒ tamamen sen ve o─čullar─▒na ve onlardan do─čacak┬á olanlara b─▒rak─▒yorum. Sana s─▒─č─▒nan Kartvelya Kral─▒n─▒ ve yan─▒ndaki G├╝rc├╝lerÔÇÖe de─čer verip a─č─▒rlad─▒n, onlar─▒ korudun. Bundan sonra da onlar─▒ koru. Egrisi( Lazika )ÔÇÖdeki topraklara da zarar verme. Onlar senin yan─▒ndayken de, ├╝lkelerine d├Ând├╝kten sonra da.ÔÇŁ 33

Bu mektupta a├ž─▒k ve net bir ┼čekilde anla┼č─▒ld─▒─č─▒ gibi, Bizans ─░mparatoru, Arap ve Hazar tehlikesine kar┼č─▒ karde┼č Abhaz ve G├╝rc├╝ Halklar─▒ÔÇÖn─▒n birlikte hareket etmesini istemektedir.

Yoan SabanisdzeÔÇÖnin yazd─▒─č─▒na g├Âre; o d├Ânemde( VIII. y├╝zy─▒l sonlar─▒nda) Abhazlar ve G├╝rc├╝ler s─▒cak ili┼čkiler i├žindeydiler. AraplarÔÇÖdan ka├žan G├╝rc├╝ Kartli ┬áKral─▒ Nerse, ├Ânce ailesini, daha sonra kendisi AbhazyaÔÇÖya gidip uzun s├╝re Abhaz Kral─▒n─▒n konu─ču olmu┼čtur. 34

Ard─▒ndan di─čer Kartli Eristavlar─▒ 35 Ar├žil, Yoanna, Cuan┼čer ve daha bir ├žoklar─▒n─▒n da s─▒─č─▒nmalar─▒ izledi NerseÔÇÖyi. 36 Bu olaylar VIII. y├╝zy─▒l─▒n seksenli y─▒llar─▒nda oldu.

AraplarÔÇÖ─▒n ├že┼čitli vilayetlere ay─▒rd─▒klar─▒ G├╝rcistanÔÇÖ─▒ TiflisÔÇÖten idare ediyorlard─▒. IX. y├╝zy─▒lda Hazar T├╝rkleriÔÇÖnin yard─▒m─▒yla BizansÔÇÖ─▒n hakimiyetinden kurtulup, ba─č─▒ms─▒z bir devlet haline gelen AbhazyaÔÇÖn─▒n da, G├╝rc├╝ler gibi, Tiflis valisi ─░shak bin ─░smail zaman─▒nda AraplarÔÇÖa hara├ž verdi─či kabul edilmektedir. 37

G├╝rc├╝ tarih├ži AncabadzeÔÇÖye g├Âre; X.y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda 975ÔÇÖde Kral ilan edilen III. Bagrat ( 975-1014 ), feodal G├╝rcistanÔÇÖda var olan ├že┼čitli Krall─▒klar─▒ birle┼čtirme ad─▒na bir ilki ba┼čarm─▒┼čt─▒r. ┬áBunlar─▒n aras─▒nda Abhaz Krall─▒─č─▒ ├žok b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r. 38 ├ťlkesinin s─▒n─▒rlar─▒n─▒ Kuzeyde ├çerkesyaÔÇÖya kadar geni┼čletmi┼čti. Hatta Kartlis TshovrebaÔÇÖya g├Âre, ├çerkesyaÔÇÖn─▒n bir k─▒sm─▒ o d├Ânemde G├╝rcistan Krall─▒─č─▒n─▒n s─▒rlar─▒ i├žinde bulunuyordu. Sumbat Davitis DzeÔÇÖye g├Âre de, Ciketi ( ├çerkesya )ÔÇÖden Gurgen DeniziÔÇÖne( Hazar DeniziÔÇÖne ) kadar b├╝t├╝n KafkasyaÔÇÖn─▒n Kral III. BagratÔÇÖ─▒n┬á hakimiyetinde idi.

Nitekim o tarihte kurulan devletin ad─▒ ÔÇť Sakartvelo ÔÇť( G├╝rcistan )ÔÇÖdur. 39

Abhaz tarih├ži Valeri Beygua, bu konuda ┼č├Âyle diyor:

ÔÇť III. BagratÔÇÖ─▒n annesi Granduht FeodosiÔÇÖnin ├Âz karde┼čiydi. Abhaz Kral─▒ GergÔÇÖin k─▒z─▒yd─▒ ve G├╝rc├╝ Kral─▒ Gurgen ile evliydi. Feodosi, babas─▒ G├╝rc├╝ Kral─▒ soyundan olan GurgenÔÇÖin o─člu, ye─čeni III. BagratÔÇÖ─▒n Abhaz Krall─▒─č─▒n─▒n ba┼č─▒na ge├žirdi. 40

G├╝rc├╝ler, Kafkasya B├Âlgesi d─▒┼č─▒ndan gelen tesirlere kap─▒lmad─▒k├ža Kafkas S─▒ra Set Da─člar─▒ÔÇÖn─▒n kuzeyinde ya┼čayan Asetin, ├çerkes ve Da─č─▒stan B├Âlgesi Halklar─▒ndan her zaman dost muamelesi g├Ârd├╝kleri, ya┼čanan olaylar ispat etmi┼čtir. Hatta dostane ili┼čkiler sayesinde akrabal─▒klar tesis edilmi┼čtir.

├ľrne─čin; G├╝rc├╝lerÔÇÖle Asetinler aras─▒nda akrabal─▒k ili┼čkileri olmu┼č, G├╝rc├╝ Kral─▒ III. BagratÔÇÖ─▒n o─člu Greguvar, Asetin Kral─▒n─▒n k─▒z─▒ Ayda ile evlenmi┼čtir. 41

Asetinler, X.-XII. y├╝zy─▒llar aras─▒nda alt─▒n ├ža─člar─▒n─▒ ya┼č─▒yorlard─▒. Devletin ba┼č─▒nda Kral Durgulel bulunuyordu. Bizans ve G├╝rcistan ile hanedan ba─člar─▒ kurmu┼čtu. K─▒zkarde┼či Borena, G├╝rc├╝ Kral─▒ IV. BagratÔÇÖ─▒n( 1027-1072 ) e┼či idi. Ye─čeni Mariya ise( Borena ile IV. BagratÔÇÖ─▒n k─▒zlar─▒ ) Bizans ─░mparatoru ile evlenmi┼čti. DurgulelÔÇÖin k─▒z─▒ ─░rina da ├Ânemli bir Bizans Komutan─▒ ile evlenmi┼čti. G├╝rc├╝ Kral─▒ IV. BagratÔÇÖ─▒n annesi de Alda adl─▒ bir Asetin idi. 42

Bagrat, G├╝rc├╝ diliyle madeni para( sikke ) bast─▒rm─▒┼čt─▒. Bu sikkede ┼čunlar yaz─▒l─▒yd─▒:

ÔÇť Ya ─░sa ! KartvellerÔÇÖin, AbhazlarÔÇÖ─▒n Kral─▒ olan BagratÔÇÖ─▒ ├óli et ! ( ├ťst├╝n k─▒l/ Y├╝celt)ÔÇŁ.43

BagratÔÇÖ─▒n o─člu ÔÇť Sezar ÔÇť ├╝nvanl─▒ II. Yorki, h├╝k├╝m s├╝rd├╝─č├╝ s├╝re i├žinde Melek Han ve AlparslanÔÇÖla s├╝rekli olarak sava┼čt─▒ ve sonunda G├╝rcistan onlar taraf─▒ndan zapt edilerek G├╝rc├╝ Kral─▒ Kafkas S─▒ra Set Da─člar─▒ÔÇÖn─▒n kuzeyindeki Kafkas Halklar─▒ÔÇÖna s─▒─č─▒nmak zorunda kald─▒.44

Kabardey ├çerkesleri aras─▒nda ya┼čayan Bijo soyu, kan davas─▒ y├╝z├╝nden G├╝rcistanÔÇÖdan ka├žarak KabardeyÔÇÖe gelen ve HatukeyÔÇÖe yerle┼čen bir G├╝rc├╝ÔÇÖye dayanmaktad─▒r. 45

X.y├╝zy─▒l─▒n ba┼člang─▒c─▒ndan itibaren de ├çerkesler ve Asetinler, Hazar boyunduru─čunun palangalar─▒n─▒ ├ž├Âzm├╝┼čt├╝r. ├ľzellikle o d├Ânemde ÔÇť Kasog ÔÇť diye adland─▒r─▒lan ├çerkesler, KafkasyaÔÇÖn─▒n bat─▒ b├Âlgesini, Kuban Havzas─▒n─▒ ve Karadeniz k─▒y─▒lar─▒n─▒n b├╝y├╝k bir alan─▒n─▒ i┼čgal ederek ├Ânemli bir siyasi g├╝├ž kimli─či kazanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. 46

Ayn─▒ y├╝zy─▒lda ya┼čam─▒┼č bir Arap yazar─▒ olan MesudiÔÇÖye g├Âre; ├çerkesler ÔÇť Tala ÔÇť ad─▒n─▒ verdikleri yumu┼čak, dayan─▒kl─▒ ve kaliteli keten kuma┼č─▒, G├╝rcistan dahil t├╝m kom┼ču ├╝lkelere ihra├ž ediyorlard─▒. 47 Bu kuma┼čtan dikilen bir elbisenin fiat─▒ 10 DinarÔÇÖa ula┼čt─▒─č─▒na g├Âre, Orta ├ça─č ba┼člar─▒nda ├çerkesler aras─▒nda kuma┼č dokuyuculu─čunun ev i├ži ekonomiden ├ž─▒k─▒p, Pazar ├╝retimi d├╝zeyine ula┼čt─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir.

IV.-X. y├╝zy─▒llarda K─▒r─▒m, Slav, Alan( Asetin ), G├╝rc├╝, Abasg, Bizans ve ─░ran ile geli┼čen ticari ili┼čki ├çerkeslerÔÇÖin ekonomik hayat─▒nda b├╝y├╝k rol oynuyordu.

├çerkesler, kom┼čularla yapt─▒klar─▒ ticarette, ├Âzellikle Bizans, G├╝rcistan ve RusyaÔÇÖdan Hristiyanl─▒k e┼čyalar─▒( madeni ha├žlar, azize heykelcikleri, ritual aletler v.s.) al─▒yorlard─▒. Bu da, ├çerkesler aras─▒nda Hristiyanl─▒─č─▒n yay─▒ld─▒─č─▒n─▒ da ortaya koymaktad─▒r. 48

├çerkesya etno─črafyas─▒na de─čerli katk─▒larda bulunan Frans─▒z as─▒ll─▒ Leonti Yakovlevi├ž Lyulye( 1820-1860)┬á ÔÇť ├çerkesya ÔÇť adl─▒ eserinde ; Hristiyanl─▒─č─▒n ├çerkesler aras─▒na G├╝rc├╝ Krallar─▒ taraf─▒ndan yay─▒ld─▒─č─▒ g├Âr├╝┼č├╝n├╝, ┬áÔÇť Ha├ž ÔÇťa verdikleri ÔÇť Cur ÔÇť ad─▒ da destekliyor.ÔÇŁ Cur ÔÇť kelimesinin G├╝rc├╝ce ÔÇť Ha├ž ÔÇť anlam─▒na gelen ÔÇť Cvari ÔÇť k├Âk├╝nden geldi─činden s├Âz eder.49

Asl─▒nda, yukar─▒da de─činildi─či gibi, Hiristiyanl─▒k ├çerkesler aras─▒nda Bizansl─▒lar sayesinde yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Kafkas Halklar─▒n─▒n dillerinde ha├ž anlam─▒na gelen ortak kelimelerin ( Cor, Cuer, Juer, Cuar, Dzvar ) k├Âkeni G├╝rc├╝ dilinde ha├ž anlam─▒na gelen Cvari kelimesine dayan─▒r. A. T. ┼×ortanov ise, kelimenin k├Âkeninin Fars├žada ÔÇťD├Ârt ÔÇť anlam─▒na gelen ÔÇť ├çar ÔÇť kelimesi oldu─čunu ve buradan G├╝rc├╝ceye ha├ž anlam─▒nda Cvari bi├žiminde ge├žti─čini ileri s├╝rmektedir. 50

Arap yazar Mesudi, ÔÇť Murc Ez-Zeheb ÔÇť adl─▒ eserinde; ÔÇť ├çerkeslerÔÇÖin , gemiler yoluyla Trabzon( Trabezund ) ile ola ticari ili┼čkileri ÔÇť geli┼čtirdiklerinden s├Âzediyor. 51 ├çerkes yazar A.Y. Chirg; Eski├ža─č( Strabos, Tacitus v.d.), Orta├ža─č( Al-Mesudi, D. Luteriano v.d.) ve XIX. y├╝zy─▒l ( ┬áL.Y.Lulye, F.F.Tornau, F.Dubua de Monpere, J.Tebu de Marini gibi gezginler ) kaynaklar ├╝zerinde yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rmaya g├Âre; ┬á├çerkes denizcili─činin ├žok eskilere dayand─▒─č─▒n─▒, bir bo─čazdan bir di─čerine yap─▒lan ticarette, deniz seferlerindeki gibi, k├╝rekli ve yelkenli┬á gemiler( Kad─▒rgalar ) kullan─▒l─▒rd─▒.┬á 60-70 ki┼čilik olan bu gemilerin kapasitelerinin 140 ki┼čiye ├ž─▒kt─▒─č─▒ da olurdu. Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda da devam eden Kafkas-Rus sava┼č─▒nda bu gemilerden faydalan─▒lm─▒┼čt─▒r. 52

G├╝rcistanÔÇÖ─▒n en g├╝├žl├╝ Kral─▒ II. Davit Agma┼čebeli ┬ázaman─▒nda( 1089-1125 ), 654 y─▒l─▒ndan beri Araplar─▒n elinde bulunan Tiflis 1122 y─▒l─▒nda G├╝rcistan topraklar─▒na kat─▒ld─▒. ├ťlkenin s─▒n─▒rlar─▒; NikopsiyaÔÇÖdan Daruband( Derbent )a kadar, Ovseti( Osetya )den Aragatsi( Ermenistan )ye kadar uzan─▒yordu. Trabzon ve ┼×irvan da, ─░mparatorlu─ča ba─čl─▒ birer Prenslik durumundayd─▒. G├╝rcistan bir Kafkas Birli─či ─░mparatorlu─ču haline gelmi┼čti. Onun zaman─▒nda; ┬á─░ranl─▒lar, Araplar ve Sel├žuklu T├╝rkleriÔÇÖnden olu┼čan 400.000 dolay─▒ndaki i┼čgalci kuvvetlere kar┼č─▒ DidgoriÔÇÖde 14 A─čustos 1121 tarihinde kazand─▒─č─▒ b├╝y├╝k zaferde G├╝rc├╝ler yan─▒nda yer alan K─▒p├žaklar ve AsetinlerÔÇÖin b├╝y├╝k pay─▒ bulunmaktad─▒r. 53

  1. H. M uhamedovÔÇÖa g├Âre, Alanlar ( Asetinler ) ve K─▒p├žaklar G├╝rc├╝ Kral─▒n─▒n arac─▒l─▒─č─▒yla birbirlerine teminat vererek kar┼č─▒l─▒kl─▒ bar─▒┼č ve sevgi ortam─▒n─▒ olu┼čtururlard─▒.54

Didgori zaferinden sonra, K─▒p├žak ve G├╝rc├╝ Krallar─▒n─▒n anla┼čmalar─▒ do─črultusunda, 40.000 K─▒p├žak ailesi Osetya topraklar─▒ndan ge├žip, G├╝rcistanÔÇÖa indiler ve oraya iskan edildiler.55

G├╝rcistan Kral─▒ III. Giorgi( 1154-1184 ), Asetin Kral─▒ HuddanÔÇÖ─▒n k─▒z─▒ Burduhan ile evlili─činden olan k─▒zlar─▒ Tamara( Tamar Dedopali ), 1178ÔÇÖde babas─▒ taraf─▒ndan taht─▒n varisi ilan edilerek ta├ž giydi. 1184ÔÇÖde III. GiorgiÔÇÖnin ├Âl├╝m├╝ne kadar, baba ve k─▒z─▒ birlikte G├╝rcistanÔÇÖda h├╝k├╝m s├╝rd├╝ler. 56

Krali├že Tamara, XII. y├╝zy─▒l sonunda Osetya Prensi Soslan David ile 1193ÔÇÖde evlenerek, Asetinlerle olan akrabal─▒─č─▒ peki┼čtirdi. 57 G├╝rcistanÔÇÖda kazan─▒lan┬á zaferlerde, David SoslanÔÇÖ─▒n mahiyetindeki G├╝rc├╝ ve Asetin birliklerinin pay─▒ b├╝y├╝kt├╝r.

─░┼čgalci kuvvetlere( ─░ranl─▒lar, Bizansl─▒lar, Araplar ve Sel├žuklu T├╝rkleri ) kar┼č─▒ kazand─▒─č─▒ zaferler ├╝zerine, David Soslan ÔÇť G├╝rcistanÔÇÖ─▒n keskin k─▒l─▒c─▒ ) ├╝nvan─▒n─▒ ald─▒. 58

Fakat bu kudreti kendisini ve Krali├že TamaraÔÇÖn─▒n Kafkasl─▒ karekterine, G├╝rc├╝ ordusunda bulunan Kafkas k├Âkenli askerlere, kendisinin ve Krali├ženin hem┼čehrilerine bor├žluydu.

Med Cunat─▒kho Yusuf ─░zzet Pa┼ča da, Tamara d├Âneminin en b├╝y├╝k onur pay─▒ ku┼čkusuz e┼čine ait oldu─čundan s├Âzeder. 59

  1. Ma─čala┼čviliÔÇÖnin yazd─▒─č─▒na g├Âre; Krali├že Tamara ve k─▒z─▒ RusudanÔÇÖa ┬ámuas─▒rlar─▒, h├╝k├╝mdar oldu─čunu tebar├╝z ettirmek i├žin, Krali├že( Dedopali ) de─čil, Kral( Mepe ) diye hitap ediyorlard─▒. Kafkasl─▒ kom┼čular─▒na kar┼č─▒ Krali├že Tamara b├╝y├╝k dedesi DavudÔÇÖun esaslar─▒n─▒ koydu─ču politikay─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝.60

Krali├že Tamara, akrabalar─▒ olan AbhazlarÔÇÖa da ├žok de─čer veriyordu. ├ç├╝nk├╝ b├╝y├╝kannesi AbhazÔÇÖd─▒. O─člu GergÔÇÖe Abhazca ÔÇť ayd─▒nl─▒k ÔÇť anlam─▒na gelen ÔÇť La┼ča ÔÇť ├╝nvan─▒n─▒ takm─▒┼čt─▒. Kendisi ise s─▒k s─▒k SohumÔÇÖa gidip dinlenirdi. SohumÔÇÖu ├žok seviyordu. 61

Abhaz tarih├ži Valeri BeyguaÔÇÖya g├Âre; XI. ve XIII. y├╝zy─▒llarda G├╝rc├╝ Krallar─▒n─▒n uygulad─▒─č─▒ d─▒┼č politikada da akrabalar─▒ olan Abhazlar ├Ânemli bir yer i┼čgal ediyordu. Abhaz ordusu olmaks─▒z─▒n, G├╝rc├╝ ordusu hi├žbir sava┼ča kat─▒lm─▒yordu. Araplar G├╝rcistanÔÇÖa sald─▒r─▒nca, Abhazlar G├╝rc├╝lerÔÇÖin yan─▒nda yer alarak G├╝rcistan topraklar─▒n─▒ savundular. Ayni ┼čekilde, ─░ranl─▒larÔÇÖa kar┼č─▒ G├╝rc├╝lerÔÇÖin yan─▒nda yeralan Abhazlar ─░ranl─▒larÔÇÖa kar┼č─▒ sava┼čt─▒lar. 62

Tamara ve David ├Âld├╝kten sonra G├╝rc├╝ feodal devleti zay─▒flama ve par├žalanma belirtileri g├Âstermeye ba┼člad─▒. 1220 y─▒l─▒ndan sonra, Mo─čollar─▒n Kafkas ├ľtesine ak─▒nlar yapma─ča ba┼člamalar─▒yle birlikte G├╝rcistanÔÇÖ─▒n alt─▒n ├ža─č─▒ da sona ermi┼č oldu.

Mo─čollar─▒n, XIII.y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒nda( 1222-1238 ) ve XIV.y├╝zy─▒l─▒n son ├žeyre─činde( 1394 ) giri┼čtikleri ak─▒nlar ├╝lkenin iktisadi ve k├╝lt├╝rel hayat─▒nda bir daha onar─▒lmas─▒ imkans─▒z yaralar a├žt─▒. Mo─čollarÔÇÖ─▒n Kafkasya B├Âlgesini iki kez istila etmelerinin en ├Ânemli amac─▒ KafkasyaÔÇÖy─▒ g├╝neye ba─člayan ve stratejik ├Âneme sahip, bug├╝nk├╝ adlar─▒ ile ; Sohum askeri yolu, Asetin askeri yolu ve G├╝rc├╝ askeri yoluÔÇÖna hakim olmakt─▒. Bu istilalar─▒n en ├Ânemli sonu├žlar─▒ndan birisi de, ┬ábir k─▒s─▒m Alanlar( Asetinler)ÔÇÖin Mo─čol bask─▒s─▒ kar┼č─▒s─▒nda bug├╝n G├╝ney Osetya diye adland─▒r─▒lan topraklara yerle┼čmeleri olmu┼čtur. 63

G├╝rcistan tarih├žileri, AsetinlerÔÇÖin Kafkas S─▒ra Set Da─člar─▒ÔÇÖn─▒n g├╝ney yama├žlar─▒na, Mo─čollarÔÇÖ─▒n tesiriyle( 1260-1270 ) y─▒llar─▒nda yerle┼čmeye ba┼člad─▒klar─▒ndan s├Âzeder. Hatta, Asetin g├Â├žlerinin XVIII. y├╝zy─▒la kadar devam etti─činden s├Âzedilir. 64

Asl─▒nda, AsetinlerÔÇÖin buraya yerle┼čmeleri M.├ľ.VII. y├╝zy─▒lda SarmatlarÔÇÖla ba┼člar, M.├ľ.V.y├╝zy─▒lda ─░skitlerÔÇÖin ard─▒ndan Miladi IV. Y├╝zy─▒lda HunÔÇÖlar─▒n Kafkasya B├Âlgesini istilas─▒ s─▒ras─▒nda bir k─▒s─▒m Alanlar( Asetinler ) buraya yerle┼čmi┼člerdir. B├Âlgeye yerle┼čen Alanlar yeni bir leh├že olu┼čturdular. G├╝rc├╝ Halk─▒ ile yak─▒n ekonomik, politik ve k├╝lt├╝rel ba─člar kurmu┼člard─▒r. 65

Kara├žayl─▒ tarih├ži ─░smail MiziyevÔÇÖe g├Âre; Kara├žay-MalkarÔÇÖl─▒lar─▒n atalar─▒ olan Alan-Aslar, Orta ├ça─člarda G├╝rc├╝lerÔÇÖle ├žok yak─▒n ili┼čki i├žerisinde idiler.

XIV.-XV. y├╝zy─▒llarda, G├╝rcistanÔÇÖ─▒n da─čl─▒k b├Âlgelerinden MalkarÔÇÖl─▒lara esir olan G├╝rc├╝ Prensler dahi olmu┼čtur. ├ľrne─čin, Eristav Riziya Kvenipneveli adl─▒ G├╝rc├╝ Prensinin Basiyani halk─▒( Malkar T├╝rkleri ) taraf─▒ndan esir edili┼či ve Tshovati k├Ây├╝ kilisesinde toplanan parayla serbest b─▒rak─▒lmas─▒ konusuyla ilgili olarak, Ksan adl─▒ da─č ge├židinde yer alan Tshovat adl─▒ kilisede muhafaza edilen ÔÇť Alt─▒n-Ha├ž ÔÇť ─▒n ├╝zerindeki kitabede bahsedilmektedir. 66

XVI.-XVII. y├╝zy─▒llarda ise, G├╝rcistan ile Rusya aras─▒ndaki ili┼čkilerin geli┼čtirilmesinde MalkarÔÇÖl─▒ Adabol, Abay ve Kara├žayÔÇÖl─▒ K─▒r─▒m ┼×avhal adl─▒ Prens s├╝lalelerinin b├╝y├╝k rol├╝ olmu┼čtur. Ad─▒ ge├žen Kara├žay-MalkarÔÇÖl─▒ Prensler, 1639-1650 y─▒llar─▒ aras─▒nda RusyaÔÇÖn─▒n Yevlev, Golo├žanov, Zaharev, El├žin ve Bajenov adl─▒ el├žilerine b├╝y├╝k yard─▒mlarda bulunmu┼člard─▒r. Rus ├çar─▒, el├žilere yolda kar─▒la┼čacaklar─▒ kavimlerin Prenslerine verilmek ├╝zere ÔÇť Rus el├žilerinin himaye edilmesi hakk─▒nda fermanlar ÔÇť verilmi┼čtir. 67

Mingrel Kral─▒ Daoban Wamek CriistavÔÇÖ─▒n, Kral V. Bagrat( 1360-1393 ) ad─▒na ├çerkesyaÔÇÖya 1390 y─▒l─▒nda d├╝zenledi─či ak─▒nda; ├çerkesyaÔÇÖdaki kiliseleri ve putperest tap─▒naklar─▒ y─▒kar. Bu y─▒k─▒nt─▒lardan mermerleri ta┼č─▒tarak KopiÔÇÖdeki Piskoposluk kilisesini yapt─▒r─▒r. 68

T├╝rk yazar Kadircan Kafl─▒, ├çerkesyaÔÇÖya ak─▒n d├╝zenleyenin G├╝rcistan Prensi Vemakh Dadni olarak belirtir. 69

Bu olaydan sonra ├çerkesler MingrelyaÔÇÖya ak─▒n d├╝zenleyerek bu olay─▒n intikam─▒n─▒ pek ac─▒ bir ┼čekilde ald─▒lar. XV. y├╝zy─▒lda Da─č─▒stan B├Âlgesinde oturanlar G├╝rcistanÔÇÖa say─▒s─▒z ak─▒n d├╝zenlemi┼člerdir. 70 Y├╝zy─▒l─▒n sonunda G├╝rcistan par├žaland─▒. XVI. y├╝zy─▒lda Kartli, Kakheti, ─░mereti Krall─▒klar─▒yla, Samtshe Prensli─či ortaya ├ž─▒kt─▒. Kartli Kral─▒ I. Lauarsabi d├Âneminde G├╝rcistanÔÇÖ─▒n do─ču b├Âlgesi ─░ranÔÇÖa, bat─▒ b├Âlgesi ise Osmanl─▒ Devletine b─▒rak─▒ld─▒. Bu durum, bir dizi sava┼ča yol a├žt─▒. 71

├çerkes Filolog Baturay ├ľzbekÔÇÖin ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre; 1509 y─▒l─▒nda Kabardey B├Âlgesi ├çerkes P┼č─▒ÔÇÖs─▒( Prensi ) YinalÔÇÖden, G├╝rc├╝ kroniklerinde ÔÇť Tzandia Daphitanin ÔÇť yani deh┼čet verici ve korkun├ž bir H├╝k├╝mdar olarak s├Âz edilmi┼čtir.

Kral Yinal, ├çerkesyaÔÇÖya sald─▒ran G├╝rc├╝ ve Mingrel ordular─▒n─▒ durdurur. Bu sava┼čta G├╝rc├╝ Prensi Dadian ya┼čam─▒n─▒ yitirir.┬á Di─čer G├╝rc├╝ Prensleri ve komutanlar─▒n─▒n ├žo─ču ├çerkeslerÔÇÖe tutsak d├╝┼čer. Bu tutsaklar─▒ Abhazya Patri─či Malakia G├╝rc├╝ler ad─▒na bedellerini ├Âdeyerek ├Âzg├╝rl├╝klerine kavu┼čturur. 72

G├╝rc├╝ kaynaklar─▒na g├Âre; G├╝rc├╝ Aragva Eristavlar─▒, Herkeulidze Prensleri ve ba┼čka bir tak─▒m G├╝rc├╝ Aristokrat soylar─▒ Asetin k├Âkenli idiler.

Asetin feodal beylerinin G├╝rc├╝ feodal s─▒n─▒f─▒ ile yak─▒nla┼č─▒p, onlarla kayna┼čt─▒lar; sosyal, dini ve k├╝lt├╝rel y├Ânden birle┼čtiler.

Asetinler, G├╝rc├╝ politik ya┼čam─▒ i├žinde aktif olarak yer ald─▒lar. Onlar─▒n ├╝z├╝nt├╝ ve sevin├žlerini karde┼č├že payla┼čt─▒lar. D─▒┼č i┼čgalcilere kar┼č─▒ birlikte m├╝cadele ettiler.

G├╝ney OsetyaÔÇÖn─▒n zaptedilmez da─čl─▒k b├Âlgeleri, d─▒┼č i┼čgalcilerden ka├žan Kartliya ve ─░meretiya Krallar─▒na ve Aristokratlar─▒na g├╝venli bir s─▒─č─▒nak oldu. D─▒┼č i┼čgalcilere ve ├╝lke i├žindeki feodal bask─▒ya kar┼č─▒ birlikte m├╝cadele, G├╝rc├╝ ve Asetin Halklar─▒ aras─▒ndaki dostluk ili┼čkisini de peki┼čtirdi. 73

├ľte yanda; ├çerkesya o d├Ânemde hemen hemen tek etnikli bir b├Âlgeydi. 74 Abazalar ( A┼č┼čuwalar ) ve Kara├žay-Balkarlar o b├Âlgeye XIII.-XIV. Y├╝zy─▒llardan itibaren yerle┼čirken, NogaylarÔÇÖ─▒n b├Âlgeye yerle┼čimi ise daha sonraki y├╝zy─▒llarda( XVIII. y.y.) ger├žekle┼čmi┼čtir. Di─čer b├Âlgelerde ya┼čayan AsetinlerÔÇÖe, ├çe├žen-─░ngu┼čÔÇÖlara ve Da─č─▒stan B├Âlgesi Halklar─▒ÔÇÖna tarihte ÔÇť ├çerkes ÔÇť dendi─či iddias─▒n─▒n da hi├žbir bilimsel dayana─č─▒ yoktur. 75

XV.-XVI. y├╝zy─▒llarda KafkasyaÔÇÖy─▒ ziyaret eden Alman Seyyah─▒ Joahnn( Hans ) Schiltberger, Paho Carpini ve ─░talyan Giorgio ─░nterianno, o d├Ânem i├žerisinde ÔÇť ├çerkes ÔÇť olarak tan─▒mlanan Halk─▒n, kendilerini ÔÇť Ad─▒─če ÔÇť olarak tan─▒mlad─▒klar─▒ndan s├Âzedilmektedir. 76

Bundan sonra, ÔÇť ├çerkes ÔÇť ve ÔÇť Circassiens ÔÇť adlar─▒, XVI. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na do─čru Kafkasya ├╝zerine y├Âneltilen ve sonu gelmeyen bask─▒ ve sald─▒r─▒lar─▒yla d├╝nya siyasal platformlar─▒n─▒n g├╝ncel konular─▒ aras─▒na girmi┼čtir.

Kabardey ├çerkesleri, g├╝├žl├╝ tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒k faaliyetleri ile Kafkasya B├Âlgesinin en ├Ânemli politik g├╝c├╝ haline geldikleri XV. y├╝zy─▒ldan itibaren XVIII. y├╝zy─▒llara kadarki d├Ânemde Kafkas Halklar─▒ aras─▒nda ├Âzenilmeye ve ├Ârnek al─▒nmaya ba┼čland─▒. Kabardey ├çerkes├žesi uzun y─▒llar KafkasyaÔÇÖn─▒n Uluslar aras─▒ dili olarak kullan─▒ld─▒. Kabardey ├çerkes Prenslerinin adet ve t├Âreleri( Xabze ) ve onlar─▒n aristokratik davran─▒┼č kurallar─▒, giysileri, m├╝zi─či, danslar─▒, ┼čark─▒lar─▒ b├╝t├╝n Kafkasya B├Âlgesine yay─▒ld─▒. 77

Baturay ├ľzbekÔÇÖin ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre; Bu d├Ânem i├žinde; Kabardey ├çerkesleri, t├╝m kom┼ču Halklar ├╝zerinde tam hakimiyet kurmu┼člard─▒. Uzak kom┼čular─▒ olan ├çe├žen-─░ngu┼č ve Asetinler de Kabardey ├çerkesleriÔÇÖnin vasallar─▒ idiler. KafkasyaÔÇÖn─▒n bu k├╝├ž├╝k monar┼čilerine ┼×amhal beyliklerinden, Abaza beylerine kadar herkes ├çerkeslerÔÇÖe vergi vermesi zorunluydu. 78

Baturay┬á ├ÂzbekÔÇÖin belirtti─čine g├Âre; XVI. y├╝zy─▒lda da bir Kabardey ├çerkes Prensesi ile G├╝rc├╝ Kral─▒ g├Ârkemli d├╝─č├╝n merasimiyle politik bir evlilik yapm─▒┼čt─▒r.

Venedikli gezgin Barbaro JosafatÔÇÖa g├Âre; ├çerkesler, G├╝rcistan Krall─▒─č─▒n─▒n i├ž i┼člerine kar─▒┼čarak, Kral se├žimlerinde etkin rol oynuyorlard─▒. ├ľrne─čin, XVII. y├╝zy─▒lda ┬áKakheti Krall─▒─č─▒ ├çerkesler taraf─▒ndan y├Ânetilmi┼čtir. 79

Kartlis TshovrebaÔÇÖya g├Âre; ÔÇť 1563 y─▒l─▒nda┬á Kabardey Prensin k─▒z─▒ Rusudan, Bat─▒ G├╝rcistanÔÇÖ─▒n ─░mereti Kral─▒ II. Giorgi( 1565-1583 ) ile evlendi. Krali├že Rusudan 1578 y─▒l─▒nda vefat etti. ─░ki o─člu vard─▒. Bagrat( 1565-1578 ) ve Levan( 1573-1590 ). ─░mereti Kral─▒ÔÇÖn─▒n vefat─▒ndan sonra Levan tahta oturdu.ÔÇŁ 80

ÔÇť Krali├ži Rusudan b├╝y├╝k k─▒zkarde┼či, Bat─▒ G├╝rcistanÔÇÖda Guriye b├Âlgesinin Prensi II. Giorgi Guriyeli( 1565-1583 ) ile evlendi. K├╝├ž├╝k k─▒zkarde┼či ise, MengrelyaÔÇÖn─▒n Prensi III. Giorgi Dadiani( 1572-1582 ) ile evlendi.ÔÇŁ

ÔÇťMengrelyaÔÇÖn─▒n en g├╝├žl├╝ Prensi olan II. Levan Dadiani i├žin ├çerkeslerle┬á iyi ili┼čkiler ├žok ├Ânemliydi. ├çerkeslere yak─▒nl─▒k g├Âstermesi neticesinde┬á o─člu Prens Aleksandr 1640 y─▒l─▒nda Kabardey Prensi Aleguko ┼×egenukoÔÇÖnun k─▒z─▒yla evlendi.ÔÇŁ

ÔÇťAma en ├Ânemlisi, Do─ču G├╝rcistan( Kartli )nin Kral─▒, VI. VahtangÔÇÖ─▒n, Kabardey ├çerkes Prensinin k─▒z─▒yla evlenmesidir. Prenses, Hiristiyanl─▒─č─▒ kabul ettikten sonra, ismini de─či┼čtirdi. Rusudan ad─▒n─▒ ald─▒. Kendisi daha ├Ânce V. VahtangÔÇÖ─▒n b├╝y├╝k ┬áo─člu Giorgi ile evlenecekti. Ancak, GiorgiÔÇÖnin 1695 y─▒l─▒nda ─░ranÔÇÖda iken vefat etmesi ├╝zerine, ┬áVI. Vahtang ile evlendi. Vahtang da Kral ilan edildi.ÔÇŁ

ÔÇťKrali├že Rusudan ├žok sosyal bir kad─▒nd─▒. O, KralÔÇÖ─▒n karde┼čleri olan ─░yese ve DomentiÔÇÖyi ├Âl├╝m cezas─▒ndan kurtard─▒. Krali├že RusudanÔÇÖ─▒n 6 ├žocu─ču vard─▒. Onlarda; Rustam, Tamar, Anna, Mariyam( Tuta ), Bakar ve Giorgi.ÔÇŁ

G├╝rcistan XV.y├╝zy─▒l sonundan ba┼člayarak ─░ran ve Osmanl─▒ Devleti taraf─▒ndan ku┼čat─▒lm─▒┼čt─▒. Yabanc─▒lara kar┼č─▒ m├╝cadele veren G├╝rc├╝ler, ├╝lkenin ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ korumak yolunda a─č─▒r kay─▒plar verdiler. S├╝r├╝p giden yabanc─▒ egemenli─či, s├╝rekli sald─▒r─▒lar ve a─č─▒r vergiler, ├╝lkeyi gittik├že zay─▒flatt─▒. G├╝rcistanÔÇÖ─▒n Birli─či XV.y├╝zy─▒l sonunda par├žaland─▒. 81

Di─čer taraftan; ├çerkeslerÔÇÖin ├çarl─▒k RusyaÔÇÖs─▒ ile siyasi anlamdaki tarihsel ili┼čkileri, III. ─░van( 1462-1505 ) ve IV. ─░van( 1534-1584 ) d├Âneminde kurulmu┼čtur. Bu d├Ânemde yak─▒n kom┼čular─▒ ve K─▒r─▒mÔÇÖl─▒lar─▒n tehdidi alt─▒nda olan Kabardey ├çerkesleri ile di─čer bat─▒ Ad─▒─če( ├çerkes ) gruplar─▒, MoskovaÔÇÖya temsilciler g├Ândererek ├çar ─░vanÔÇÖdan yard─▒m ve koruma istemi┼člerdi.

1552 y─▒l─▒nda, Osmanl─▒ Sultan─▒ ile anla┼čan K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n tehdit ve toprak talepleri y├╝z├╝nden, Besleney kabilesinden egemen ├çerkes Prensleri-Prens Magushko, Prens ─░van Ezbuzluk ve Prens Tana┼čuk- Kas─▒m 1552ÔÇÖde ziyaret ettikleri Korkun├ž ─░vanÔÇÖdan kendileri i├žin arabuluculuk yapmas─▒n─▒, kendilerini ve topraklar─▒n─▒ serf olarak almas─▒n─▒ ve kendilerini K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ÔÇÖndan azad etmesini rica ettiler. Delegasyon A─čustos 1555ÔÇÖde ÔÇť gere─či ara┼čt─▒rmak ÔÇť ├╝zere emirler veren Moskova b├╝y├╝kel├žisi Andrei Schepotev ile beraber geri d├Ânm├╝┼čt├╝r. 82

1555 y─▒l─▒nda ise, bu kez Hristiyan ├çe├ženlerÔÇÖden 150 ki┼čilik bir heyet MoskovaÔÇÖya vararak, himaye edilmelerini istemi┼čti. Onlar da Osmanl─▒ T├╝rk ve K─▒r─▒m Tatarlar─▒ÔÇÖn─▒n bask─▒nlar─▒ndan kurtar─▒lmas─▒n─▒ istiyorlard─▒. ├çar ─░van, verdi─či cevapta; RusyaÔÇÖn─▒n Osmanl─▒ Devleti ile bar─▒┼č i├žinde ya┼čamay─▒ arzu etti─činden, T├╝rklerÔÇÖe kar┼č─▒ bir ┼čey yapamayaca─č─▒n─▒, fakat K─▒r─▒m Tatarlar─▒ÔÇÖna kar┼č─▒ ├çerkeslerÔÇÖle birlikte, ├çe├ženleri koruyabilece─čini s├Âyledi. 83

Tarih├ži Akdes Nimet Kurat, o tarihlerde MoskovaÔÇÖya gelen ├çe├žen beylerinden baz─▒lar─▒ ve o─čullar─▒( ├çerkesler gibi ), Ortodokslu─ču kabul ettiklerine g├Âre, MoskovaÔÇÖya gelenlerin M├╝sl├╝man olmad─▒klar─▒n─▒ s├Âyl├╝yor. 84

Besleney ve Jane Prenslerinin MoskovaÔÇÖdaki ba┼čar─▒s─▒n─▒ g├Âren Kabardey ├çerkes Prensleri de onlara uymaya karar verdi. 1556 y─▒l─▒nda Astarhan T├╝rk Hakanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n da RuslarÔÇÖ─▒n eline ge├žmesi ├╝zerine, birka├ž ├çerkes Beyi ile birlikte 1557 y─▒l─▒nda Ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ Prens Kangli├ž( Kli├ž ) KanukoÔÇÖnun yapt─▒─č─▒ bir Kabardey┬á ├çerkes heyeti MoskovaÔÇÖya bir ziyaret ger├žekle┼čtirildi. 85

├çerkes yazar Ramazan Traho; ÔÇť Prens Kangli├ž KanukoÔÇÖnun, Moskova heyetinin Prens ─░dar Temrugo ve Tazret( Tizr├╝t ) Prensleri ad─▒na sayg─▒ g├Âsterdi─činiÔÇŽ Delegelerin, m├╝ttefiki olduklar─▒ G├╝rc├╝ Kakheti Kral─▒ ad─▒na da konu┼čmu┼č Kabardeyler ve G├╝rc├╝lerÔÇÖle birlikte onlara iyi davranacak ve d├╝┼čmanlara kar┼č─▒ destek verebilecek Moskova ├çar─▒na biat etmi┼č olduklar─▒n─▒ belirtmek gerekir.ÔÇŁ Diyor. 86

Delegasyonun MoskovaÔÇÖya geli┼či ve G├╝rc├╝ Kral─▒ndan gelen mesaj ├çarÔÇÖ─▒n gururunu ok┼čam─▒┼čt─▒. 1558ÔÇÖde b├╝y├╝kel├ži Sigismund AugustusÔÇÖa, H├╝k├╝mdar─▒n─▒n ─░veryaÔÇÖn─▒n ─░ranl─▒lar taraf─▒ndan i┼čgalini iki y─▒l ├Âncesinden ├Â─črendi─čini ve bu haberin kendisini ├žok rahats─▒z etti─čini s├Âylemesi i├žin talimat verilmi┼čti. 87

Sonu├žta, Moskova ├çar─▒, Kabardey ├çerkes Prensi ─░dar TemrukoÔÇÖnun k─▒z─▒ Prenses Go┼čeney( Maria ), Rus t├╝ccarlar─▒n─▒n dinlenmeleri i├žin TarkuÔÇÖda bir koloni kurulmas─▒ kar┼č─▒l─▒─č─▒nda 20 A─čustos 1561 tarihinde evlenmi┼čtir. 88

├çar Fedor I. ─░vanovi├ž zaman─▒nda( 1584-1598 ), RusyaÔÇÖn─▒n Kafkasya B├Âlgesindeki pozisyonunun g├╝├žlendirilmesi ve G├╝rc├╝ Kral─▒n─▒n savunulmas─▒ amac─▒yla, Hazar DeniziÔÇÖnde, Terek nehrinin a─čz─▒nda yeni ÔÇť Terk ÔÇť kenti kuruldu. 89

Kakheti Kral─▒ Aleksandr 28 Eyl├╝l 1587 tarihinde Moskova ile yapt─▒─č─▒ antla┼čma gere─čince, RusyaÔÇÖn─▒n himayesi alt─▒na girmi┼čti. 90

Osmanl─▒-─░ran sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda( 1578-1590 ), as─▒l G├╝rcistan, ┼×irvan ve Derbent i┼čgal alt─▒ndayd─▒. 1589 y─▒l─▒nda bir G├╝rc├╝ sefaret heyeti MoskovaÔÇÖy─▒ ziyaret ederek Osmanl─▒larÔÇÖa kar┼č─▒ RusyaÔÇÖdan yard─▒m istedi. ├çar, 1587 tarhli antla┼čma gere─čince G├╝rcistanÔÇÖa g├Ânderdi─či bir memur ile, ÔÇť G├╝rcistan Kral─▒n─▒n Moskova ├çar─▒ÔÇÖna sadakat yemini etmesine, Moskova tabiiyetinin bir ni┼čanesi olmak ├╝zere her y─▒l Moskova saray─▒na 50 par├ža acem kuma┼č─▒, alt─▒n ve g├╝m├╝┼č i┼členmi┼č 10 hal─▒ g├Ânderilmesine ÔÇť karar verilmi┼č ve buna kar┼č─▒l─▒k ├çar da bu ├╝lkeyi her t├╝rl├╝ yabanc─▒ sald─▒r─▒lara kar┼č─▒ korumay─▒ vaat etmi┼čti. 91

1589 tarihinden itibaren Rus Devlet adamlar─▒ G├╝rcistanÔÇÖa er veya ge├ž kesin surette b├╝t├╝n Rus ├çar─▒ÔÇÖn─▒n hakimiyeti alt─▒na ge├žmesi gereken bir ├╝lke g├Âz├╝yle bakmaya ba┼člad─▒lar.

├çar Fedor I. ─░vanovi├ž 1593 y─▒l─▒nda sanki gelece─či g├Âr├╝rcesine kendisine;ÔÇŁ ─░berya topra─č─▒n─▒n, G├╝rc├╝ Krallar─▒n─▒n, KabardeylerÔÇÖin,( di─čer-bat─▒ ) ├çerkeslerÔÇÖin ve Da─čl─▒( Kafkas ) Prensliklerin efendisi ÔÇť ├╝nvan─▒n─▒ vermi┼čtir. 92

Ruslar,┬á G├╝rcistan ile kesin surette birle┼čme giri┼čimlerini, ├çar Boris Godunov( 1598-1605 ) zaman─▒nda yenilediler. 1594 y─▒l─▒nda Boynak b├Âlgesinde u─čran─▒lan yenilginin ├Âc├╝n├╝ almak i├žin, 1604 y─▒l─▒nda Voyvoda Boutourlin kumandas─▒nda TarkuÔÇÖyu i┼čgal ettiler. Fakat 1605 y─▒l─▒nda ┼×amhalÔÇÖ─▒n iki o─člu Bata ve Adil GirayÔÇÖ─▒n kumandas─▒ndaki kuvvetler taraf─▒ndan, d├Ân├╝┼č yolunda, hezimete┬á u─črad─▒lar. Rus kumandan─▒, iki o─člu dahil 7.000 ├╝zerinde insan ├Âld├╝. Rus kuvvetleri yan─▒nda yeralan Terkee ve Grebentsi Kazaklar─▒ da mahvoldu. 93

RusyaÔÇÖn─▒n Kafkasya B├Âlgesine kar┼č─▒ y├╝r├╝tt├╝─č├╝ sald─▒r─▒ ve i┼čgal siyaseti ├çar Petro I. Aleksievi├ž d├Âneminde( 1682-1725 ) tekrar g├╝ndeme gelerek kuvvet kazanm─▒┼čt─▒r.

1689 y─▒l─▒nda fiilen ├çarÔÇÖl─▒k taht─▒na oturan ├çar PetroÔÇÖnun gayesi b├╝y├╝kt├╝; me┼čhur vasiyetnamesinde ÔÇť RusyaÔÇÖn─▒n Do─ču Siyasetini ÔÇť a├ž─▒k├ža belirtmektedir. Vasiyetnamesinde, Asya ile ilgili olan k─▒sm─▒n tahakkuku i├žin, daha ilmi bir ┼čekilde me┼čgul olmak ├╝zere ilk defa tesis edilip, haleflerinin ikbal etti─či┬á ÔÇť Do─ču ─░limleri Akademisi ÔÇť meydana getirilmi┼čtir. 94

Da─č─▒stan B├Âlgesini i┼čgal etmi┼č olan Ruslar, Agrahan ├žay─▒ ile Sulak nehri aras─▒nda ÔÇť Holy Cros Fort ÔÇť( Kutsal Ha├ž Kalesi )ni kurdu. Daha sonra kurulan ÔÇť K─▒z─▒lyar ÔÇť( K─▒zlar ) 1763 tarihine kadar RuslarÔÇÖ─▒n Kafkasya B├Âlgesindeki y├Ânetim merkezi-Ba┼čkenti oldu. 95

XVIII. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda iktidara gelen II. Katerina zaman─▒nda(┬á 1762-1796 ), Kabardey b├Âlgesinde feodaller aras─▒nda devam eden m├╝cadelede g├╝├žs├╝z d├╝┼čen P┼č─▒( Bey ) Kansoko Kurgoko, taraftarlar─▒yla( 49 aile ) birlikte Rus himayesine girip, Mezdagu( Mozdok ) ormanl─▒─č─▒na yerle┼čti ve Hristiyanl─▒─č─▒ kabul etti. 1763 y─▒l─▒nda da b├Âlgede bir Ortodoks kilisesi y├╝kselmeye ba┼člam─▒┼č ve yo─čun bir yerle┼čim merkezi ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒. 96

Terek k─▒y─▒s─▒ndaki bu k├Ây, misyonerlik hareketinin merkezi, ayn─▒ zamanda Rus i┼čgalinin k├Â┼če ta┼člar─▒ndan biri olarak kabul edilmektedir.97

Bu suretle, Orta Kafkasya ciddi bir tehlike ile kar┼č─▒la┼čm─▒┼č bulunuyordu. Bunun neticesinde Kabardeylerin KafkasyaÔÇÖn─▒n di─čer k─▒s─▒mlar─▒na yard─▒m etmeleri imkan─▒ zay─▒flam─▒┼č, KafkasyaÔÇÖn─▒n Do─ču ve Bat─▒ B├Âlgelerinin mafsal─▒n─▒ te┼čkil eden bu b├Âlge ┼čiddetli bir bask─▒ ve tehdit alt─▒na girmi┼č oluyordu. 98

Osmanl─▒ Devleti ile Rusya Aras─▒nda imzalanan 1739 Belgrad Bar─▒┼č Antla┼čmas─▒ gere─čince, Kabardey ├çerkeslerinin ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlge, serbest b├Âlge, addedilerek ba─č─▒ms─▒z oldu─ču a├ž─▒kland─▒. Fakat RusyaÔÇÖn─▒n Azak kalesini ald─▒ktan sonra, ├çerkeslerin ya┼čad─▒klar─▒ topraklar─▒ tazyike, i┼čgale ve yeni kaleler in┼ča etmeye ba┼člamalar─▒ ├╝zerine, 1763ÔÇÖde ayaklanan Kabardey ├çerkesleri 1764 de toplanan ÔÇť B├╝y├╝k Xase ÔÇť meclisinde sava┼č karar─▒ al─▒nd─▒. Ruslarla ilk b├╝y├╝k sava┼č 1769 y─▒l─▒nda oldu. Rus ordusu ├žok zayiat verdi. 99

Petersburg H├╝k├╝meti, Kabardey ├çerkeslerini ÔÇť RusyaÔÇÖya sad─▒k kalmaya meylettirmek ÔÇť i├žin, Kabardeylere, Prensleriyle yak─▒n ili┼čkisi olan G├╝rc├╝ Prensi Korgeneral BakarÔÇÖ─▒ yollad─▒. 100

Kabardey B├Âlgesini d─▒┼čtan ve i├žeriden entrikalar yoluyla ele ge├žirme ├žabalar─▒n─▒n faydas─▒z oldu─čunu g├Âren Petersburg H├╝k├╝meti, ba┼čka ├žaresi kalmayarak do─črudan istila faaliyetlerine ge├žti.

Aytek NamitokÔÇÖun ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre; Bat─▒ ├çerkesleri ile birle┼čen Kabardey ├çerkesleri Rusya s─▒n─▒rlar─▒na sald─▒r─▒lar d├╝zenlediler. Birka├ž y─▒l devam eden askeri sald─▒r─▒lar sonunda, 1767ÔÇÖde Kabardeylerin bir k─▒sm─▒ topraklar─▒n─▒ terk ettiler ve Kuma nehrinin yukar─▒ k─▒s─▒mlar─▒na, ittifaka girdikleri Trans-Kuban ├çerkeslerine yak─▒n bir b├Âlgeye g├Â├ž ettiler.┬á 1769 da Rus Generali Medem kuvvetleri Kabardey B├Âlgesini i┼čgal ettiler. 1771ÔÇÖde Kabardey ├çerkeslerine sunulan ├Ânemli bir belgede ÔÇť KabardeyÔÇÖin ─░mparatorlu─čun( Rusya ) bir par├žas─▒ oldu─ču ÔÇť belirtilmektedir. 101

Devam eden Osmanl─▒-Rus sava┼č─▒n─▒n( 1768-1774 ) ard─▒ndan imzalanan 21 Temmuz 1774 tarihli K├╝├ž├╝k Kaynarca Antla┼čmas─▒n─▒n 23. Maddesi G├╝rcistan ve ─░meretiya( Mengrelya ) sorunu ile ilgilidir. ├çok ├žapra┼č─▒k yani anla┼č─▒lmaz olan bu maddeye g├Âre, ger├ži Rus askerlerinin zapt ettikleri kaleleri geri vermeleri ve G├╝rcistanÔÇÖdan ├žekilmeleri bildirilmi┼čse de, G├╝rcistan ve Mengrelya ÔÇť en eski sahipleri ÔÇť kim ise ona ait olaca─č─▒ belirtilmi┼čtir. 102

A.Nimet Kurat, bu madde ile ilgili olarak ┼č├Âyle der; ÔÇť Rus a├ž─▒klamas─▒na g├Âre: Osmanl─▒lar─▒n buralardan tamamiyle ├žekilmeleri icabediyordu. T├╝rklere g├Âre ise: G├╝rcistan ve ├Âzellikle Mingrelya Osmanl─▒ Devletine ait olmas─▒ gerekiyordu. ─░┼čte, bu ├žapra┼č─▒k a├ž─▒klamadan, ├žok ge├žmeden Rusya ile T├╝rkiye aras─▒nda anla┼čmazl─▒k ├ž─▒kacak ve ihtilaf b├╝y├╝yecektir. 103

Antla┼čman─▒n ard─▒ndan devam eden sava┼čta, G├╝ney Da─č─▒stan B├Âlgesi hari├ž neredeyse t├╝m Kafkasya Kabardey ├çerkeslerinin yan─▒nda yer alm─▒┼čt─▒. 1779ÔÇÖda Kabardey ├çerkesleri ile Ruslar aras─▒nda sava┼člar─▒n en kanl─▒s─▒ ger├žekle┼čti. Haz─▒rl─▒ks─▒z yakalanan Kabardey ├çerkeslerin ├žo─ču ├Âld├╝. Yakla┼č─▒k 50 Prens ve 350ÔÇÖden fazla soylu RuslarÔÇÖa teslim olmay─▒ reddederek bu sava┼čta ├Âld├╝. 104

E┼čit olmayan g├╝├žler aras─▒ndaki bu m├╝cadelede, Kabardey ├çerkes g├Â├žmenlerini kabul etmek i├žin Daryal ge├židine askeri bir birlik yollayan G├╝rcistan Kral─▒ II. ─░rakl─▒ÔÇÖy─▒ bilen Kabardey ├çerkesleri aras─▒nda G├╝rcistanÔÇÖa g├Â├ž etme umutlar─▒n─▒ te┼čvik etti. 1781ÔÇÖde Rusya komutan─▒ bu plan─▒ ├Â─črendikten sonra, G├╝rcistanÔÇÖa giden b├╝t├╝n yollar─▒ kapatt─▒. 105

M.R. GasanovÔÇÖa g├Âre; Bu d├Ânemde Rusya, ─░ran ve Osmanl─▒lar aras─▒nda Kafkasya konusunda s├╝ren m├╝cadelelere ra─čmen Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n G├╝rcistan ile olan ticari ili┼čkileri de devam etti. Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n burka, palas ve hal─▒lar─▒ G├╝rcistanda b├╝y├╝k bir taleple kar┼č─▒lan─▒yordu. Bundan ba┼čka Da─č─▒stan b├Âlgesi halklar─▒, G├╝rcistanÔÇÖda ├že┼čitli tar─▒m ve hayvan ├╝r├╝nleri de sat─▒yorlard─▒. Da─č─▒stan ile G├╝rcistan aras─▒ndaki bu ticari ili┼čkiler Derbent, Huhade(┼×eki), ┼×amah─▒, Bak├╝, K─▒zlar, Mozdok ve AstrahanÔÇÖda ger├žekle┼čiyordu. 106

Di─čer taraftan; G├╝rc├╝lerin yorulmak bilmeyen ruhu, soylu VI. SaakadzeÔÇÖnin k─▒zkarde┼či Makrine ile 1611ÔÇÖde evlenen Kartli Kral─▒ II. Luarsab( 1606-1615 ) ve Kakheti Kral─▒ I. Taymuraz( 1605-1648 )ÔÇÖda fazlas─▒yla vard─▒. Her iki Kral d├Âneminde, Osmanl─▒lar ve ─░ranl─▒lara kar┼č─▒ m├╝cadele verildi. 107

  1. LuarsabÔÇÖ─▒n ─░ranl─▒lar taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝lmesi ├╝zerine, Giorgi Saakadze sayesinde ├çerkes k├Âkenli Kral Taymuraz ─░ranl─▒lar─▒ ├╝lkeden ├ž─▒kard─▒. Kartli ve KakhetiÔÇÖyi tekrar bir y├Ânetim alt─▒nda birle┼čtirdi. 108

G├╝rc├╝lerle olan sava┼čta 60.000 askerini kaybeden ─░ran ┼×ah─▒, TaymurazÔÇÖ─▒ Kral olarak tan─▒y─▒p, G├╝rcistanÔÇÖdan uzakla┼čt─▒. Giorgi Saakadze, Taymuraz ile olan ├žeki┼čme sonunda Bazalati sava┼č─▒ndan sonra 1626ÔÇÖda ─░stanbulÔÇÖa s├╝rg├╝ne g├Ânderildi. Konya Valili─čine atanan G. Saakadze 1629ÔÇÖda G├╝rcistanÔÇÖa d├Ânerken yolda H├╝srev Pa┼čaÔÇÖn─▒n emriyle idam edildi. 109

─░ranla olan m├╝cadelede t├╝kenen ve yorgun d├╝┼čen Do─ču G├╝rcistan Prensleri ─░slamiyeti benimseyerek ─░ranÔÇÖ─▒n himayesinde siyasal g├╝├žlerini korudular. ─░slamiyeti benimseyen Bagratl─▒ Hanedan─▒ndan Rustam( 1632-1658 ) ve V. Vahtang( ┼×ah Navaz )( 1658-1675 ) Kartli ve KakhetiÔÇÖyi g├╝├žl├╝ bir y├Ânetimle yeniden birle┼čtirerek, siyasal ve k├╝lt├╝rel etkinlik alan─▒n─▒ ─░meretiyaÔÇÖya kadar geni┼člettiler. ├ťlkede d├╝zen ve bar─▒┼č yeniden sa─članm─▒┼č oldu. 110

├çerkes efsanelerine g├Âre, G├╝rcistan Kral─▒ RustamÔÇÖ─▒n ├╝├ž├╝nc├╝ o─člu, ┼×hagua┼če( Belaya ) nehrine kar─▒┼čan bir nehir olan Kurc─▒ps ├ževresine yerle┼čmi┼čtir. Dahas─▒, buna ili┼čkin yeterli kan─▒t olmamakla birlikte, Kartullar, Anzorlar, Endarlar ve Eristavlar gibi baz─▒ Kabardey ├çerkes ailelerinin k├Âklerini G├╝rc├╝ aristokrasisinden ald─▒klar─▒n─▒ Kadir Natho ÔÇť KafkasyaÔÇÖda ve Kafkasya D─▒┼č─▒ndaki ├çerkesler ÔÇť adl─▒ kitab─▒nda belirtmektedir. 111

Tarih├ži A. Nimet Kurat, ÔÇť T├╝rkiye-Rusya ÔÇť adl─▒ eserinde; G├╝rc├╝ Kral─▒ Taymuraz 1658 y─▒l─▒nda MoskovaÔÇÖya geldi─čini ve ├çar Aleksey Mikhaylovi├žÔÇÖten, G├╝rcistanÔÇÖ─▒ ─░ran ve T├╝rkiyeÔÇÖye kar┼č─▒ korumas─▒n─▒ istedi─čini, ancak Moskova H├╝k├╝metinin Osmanl─▒ Devletine kar┼č─▒ olmaktan ├žekindi─činden, G├╝rc├╝lerÔÇÖin himaye taleplerinin kabul edilmedi─činden s├Âzeder. 112

Malkar Prenslerinden Aydabol o─člu Artutay 1658 y─▒l─▒nda G├╝rc├╝ Kral─▒ Taymuraz ile birlikte MoskovaÔÇÖya gitti─činde, orada ├çarÔÇÖ─▒n misafiri olarak kalm─▒┼čt─▒r. 113 Aydabol s├╝lalesi, kendilerine kar┼č─▒ isyan eden halka boyun e─čdirmek i├žin o d├Ânemin en g├╝├žl├╝ Kabardey Prensi olan Kaytuko AslanbegÔÇÖden yard─▒m istemi┼člerdi.114

Misost Abayevin yazd─▒─č─▒na g├Âre; Malkar Beylerinden Orusbiy soyu G├╝rc├╝-Svan Beyleriyle k─▒z al─▒p-vererek ve s├╝t akrabal─▒─č─▒ yoluyla akrabal─▒k kurmu┼člard─▒. G├╝rc├╝-Svan Beylerinden Dade┼čkeliyanilerle akrabal─▒k kuran Orusbiyler b├Âylece kendilerini bask─▒ alt─▒nda tutan Kabardey Prenslerinden Hatoh┼čuk ailesine kar┼č─▒ onlardan bir destek sa─člam─▒┼člard─▒.115

1770 y─▒l─▒nda Kara├žayÔÇÖda bulunan Gilden┼čteld, Kara├žayl─▒lar─▒n┬á Svanlara ve G├╝rc├╝lere kendi ├╝rettikleri ke├že ve kuma┼člar─▒ sat─▒p kar┼č─▒l─▒─č─▒nda ihtiya├ž maddeleri ald─▒klar─▒n─▒ bidirmektedir. Gilden┼čteld, Kara├žaylar─▒n o y─▒llarda KabardeyÔÇÖe y├╝nl├╝ kuma┼č, ke├že, av hayvanlar─▒n─▒n derilerini getirip satt─▒klar─▒n─▒, Kabardey┬á ├çerkeslerinden de tuz, ince dokunmu┼č kuma┼č ve i┼členmi┼č deri ald─▒klar─▒n─▒ belirtmektedir. J. Klaproth da bu ticaretten s├Âzetmektedir. 116

XVIII.y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda Ruslar─▒n yenilik├ži ├Ânderi ve en me┼čhur ├çarÔÇÖ─▒ olan Deli Petro I., Prut nehri civar─▒nda Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n Baltac─▒ Mehmed Pa┼ča ordusu taraf─▒ndan hezimete u─črat─▒ld─▒─č─▒ s─▒ralarda, KartliÔÇÖde Kral VI. Vahtang( 1721-1724 ) h├╝k├╝m s├╝r├╝yordu.

  1. Vahtang gayet zeki, tedbirli, siyasi bir ki┼čili─če sahipti. 117 Frans─▒z ka┼čif Jacgues Fran├žois GambaÔÇÖn─▒n ifadesine g├Âre; Kartli Kral─▒ VI. VahtangÔÇÖ─▒n e┼či Krali├že Rusudan( ├ľ.1740 ), Kabardey Prensin k─▒z─▒ idi ve ├çerkes kan─▒ ta┼č─▒yordu. II. ─░rakl─▒ÔÇÖn─▒n anneannesi Krali├že Tamar( 1696-1746 ) da, RusudanÔÇÖ─▒n k─▒z─▒ oldu─ču i├žin o da, ├çerkes kan─▒ ta┼č─▒yorlard─▒. Krali├že TamarÔÇÖ─▒n K─▒z─▒ Kabardey Prensesi oldu. Med Cunat─▒kho Yusuf ─░zzet Pa┼ča, kendisinin ─░slam dinini kabul etti─činden s├Âzeder. 118 Hatta, 1724 y─▒l─▒nda ─░mereti B├Âlgesi ve ard─▒ndan merkezi G├╝rcistanÔÇÖ─▒n Osmanl─▒lar taraf─▒ndan fethedilmesi ├╝zerine, Kral Vahtang RusyaÔÇÖya ka├žarak B├╝y├╝k PetroÔÇÖdan yard─▒m istemi┼čti. 119

1744 y─▒l─▒nda ─░ran ┼×ah─▒ Nadir ┼×ah Kafkas ├ľtesini istila etti─činde, Kakheti ve Kartli B├Âlgelerini Osmanl─▒lardan al─▒p, KartliÔÇÖye Bagrat Hanedan─▒ndan ÔÇť TaymurazÔÇÖ─▒ÔÇŁ ve KakhetiÔÇÖye de o─člu ─░rakl─▒ÔÇÖy─▒ Vali olarak atam─▒┼čt─▒r. ├ťlkeyi baba o─čul birlikte idare etmi┼čler. Taymuraz 1762ÔÇÖde PetersburgÔÇÖda ├Âld├╝─č├╝nde yasal olarak veliaht olmas─▒ gereken VI. VahtangÔÇÖ─▒n o─člu Bakar hemen PetersbugÔÇÖdan TiflisÔÇÖe ko┼čarak halk─▒ ─░rakl─▒ aleyhine ayakland─▒mak istediyse de ba┼čaramayarak tekrar RusyaÔÇÖya ka├žmak zorunda kalm─▒┼čt─▒r. 120

Kakheti Kral─▒ II. ─░rakl─▒( Erekle=Heraklius ), ard─▒ndan SamtsheÔÇÖyi yeniden ele ge├žirmek i├žin 1768ÔÇÖde RuslarÔÇÖdan yard─▒m istedi. II. ─░rakl─▒ komutas─▒ndaki G├╝rc├╝ kuvvetleri 20 Nisan 1770 tarihinde AspindzaÔÇÖda parlak bir zafer kazand─▒lar. ─░mzalana K├╝├ž├╝k Kaynarca Antla┼čmas─▒ ile Bat─▒ G├╝rcistanÔÇÖda Osmanl─▒ etkisi s─▒n─▒rland─▒ ve Rusya G├╝rcistanÔÇÖ─▒ m├╝ttefiki durumuna getirdi. 121

1774 y─▒l─▒nda ise, Kafkas S─▒ra Set Da─člar─▒n─▒n her iki y├Âresinde yerle┼čik Asetinler, kendi iradeleri ile RuslarÔÇÖa kat─▒ld─▒lar.

  1. ─░rakl─▒( Erekle ) tam 53 y─▒l G├╝rcistanÔÇÖda egemen olmu┼č olup, vatan─▒n geli┼čmesi ve refah─▒ i├žin bir bak─▒ma B├╝y├╝k PetroÔÇÖyu taklit etti─či g├Âr├╝l├╝r. Kendisi XVIII. y├╝zy─▒l─▒n en b├╝y├╝k simalar─▒ndan biridir.

Fethi G├╝ng├ÂrÔÇÖe g├Âre; Kafkas Halklar─▒ XVIII. y├╝zy─▒lda Kafkas ├ľtesi ile ili┼čkileri artmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. G├╝rc├╝ askeri yolu ba┼čl─▒ca ula┼č─▒m kanal─▒yd─▒. Azerbaycan s─▒n─▒r─▒nda hayvan ve emtia ticareti sebebiyle s─▒k─▒ temaslar olurdu.

K─▒zlar ve Mozdok kaleleri ticaret merkezi haline gelmi┼čti. KafkasyaÔÇÖya ├žok fazla Rus gelmeye ba┼člad─▒. Bu da Kafkasl─▒larÔÇÖ─▒n Kafkas ├ľtesi ile ticari ili┼čkileri artt─▒rd─▒. Rus emtias─▒ ├žo─čalmaya ba┼člad─▒.

Kabardey, Osetya ve G├╝rcistan aras─▒nda politik ili┼čkiler vard─▒. G├╝rc├╝ Kral─▒ VI. Vahtang, Kabardey ├çerkes P┼č─▒s─▒ Tam SultanÔÇÖ─▒n k─▒z─▒yla evlenmi┼čti. Abhaz kabilesinden Mar┼čaniye B├╝y├╝k KabardeyÔÇÖe ba─članm─▒┼čt─▒. Kabardey BeyiÔÇÖne dan─▒┼čarak politika ├╝retiyordu. 122

Kartli ve Kakheti Krallar─▒ Kafkas sava┼čc─▒lar─▒n─▒, gayr-─▒ Kafkas kom┼ču Hanlar─▒yla sava┼č─▒rken yard─▒ma da ├ža─č─▒r─▒rlard─▒.

Bunun d─▒┼č─▒nda, kar┼č─▒l─▒kl─▒ g├Â├žler olmu┼čtur. ├ľrne─čin, bir Asetin, Waynakh, Balkar ve Kara├žay gruplar─▒ G├╝rc├╝ da─člar─▒na g├Â├žm├╝┼čt├╝. ├çok say─▒da Ermeni ve G├╝rc├╝ merkezi KafkasÔÇÖa gelmi┼čti. 123

1820-1824 y─▒llar─▒ aras─▒nda KafkasyaÔÇÖy─▒ ziyaret eden, Frans─▒z ka┼čif Jacguas Fran├žois GambaÔÇÖn─▒n ifadesine g├Âre; G├╝rc├╝ Krallar─▒n─▒n te┼čkil ettikleri askeri k─▒talar i├žin gerekli paral─▒ askerleri Kafkas Halklar─▒ndan temin ediyorlard─▒.

Bunlar aras─▒nda, ├çerkes s├╝varilerinin m├╝kemmel ve sad─▒k olmalar─▒, atlar─▒n─▒n da, g├╝├žl├╝ ve uzun mesafelere dayan─▒kl─▒ bir yap─▒ya sahip olmalar─▒ tercihte birinci s─▒ray─▒ te┼čkil ediyorlard─▒.

─░rakl─▒ ve babas─▒ Taymuraz zaman─▒nda ├že┼čitli sava┼člarda ├çerkes s├╝vari tugaylar─▒n─▒ te┼čkil ettiklerini, ├çerkesyaÔÇÖdan temin edilen Kabardey atlar─▒n─▒n Kafkas ├ľtesine, G├╝rcistanÔÇÖa Daryal bo─čaz─▒ndan g├Ânderildi─činden s├Âzetmi┼čtir.

Kartlis Tshovreba!ya g├Âre ; 1736 y─▒l─▒nda ─░sfahan ┼čehrine Nadir ┼×ah ile g├Âr├╝┼čmeye gitmi┼č olan KahetiÔÇÖnin Kral─▒ I. TaymurazÔÇÖ─▒n yan─▒nda, aslen ┬áKabardey ├çerkesi olan┬á Kayhosro ├çerkezi┼čhviliÔÇÖnin 60 ki┼čilik sava┼č├ž─▒ grubu vard─▒. Kral II. ErekleÔÇÖnin en iyi sava┼č├ž─▒lar─▒n─▒ KayhosroÔÇÖnun adamlar─▒ te┼čkil ediyordu.124

Bug├╝n G├╝rcistanÔÇÖda ├çerkezi┼čhvili s├╝lalesinden 2912 ki┼či ya┼čamaktad─▒r. Ayr─▒ca, ├çerkes k├Âkenli G├╝rc├╝ s├╝lalesinden; ├çargaziaÔÇÖdan 1064; ├çerkeziyaÔÇÖdan 662; ├çerkezianÔÇÖdan 53; CikiyaÔÇÖdan 6432; CikidzeÔÇÖden 1278 ve ├çikadzeÔÇÖden 25 ki┼či G├╝rcistan topraklar─▒nda ya┼čamaktad─▒r.

─░ngiliz gezgin Richard Vilbraham 1837 y─▒l─▒nda G├╝rcistanÔÇÖa gitti. G├╝ndeli─činde Do─ču G├╝rcistan KakhetiÔÇÖde yapt─▒─č─▒ seyahati ve muhte┼čem ├çerkes atlar─▒ndan s├Âzeder.

G├╝rc├╝ ┼čair ve asker Gubeliani Grogory( 1804-1883 ), 1831 y─▒l─▒nda PetersburgÔÇÖa giderken , g├Ârd├╝─č├╝ ├çerkes atlar─▒ndan s├Âzeder. Ayn─▒ ┼čekilde, G├╝rc├╝ yazar Giorgi Leonidze, Tsinandali ve Ggbaidze( 1914-1994 ) ┼čiirlerinde saf ├çerkes atlar─▒ndan s├Âzederler.

Ya┼čam─▒ at s─▒rt─▒nda ge├žen ├çerkes Halk─▒, engin bir at k├╝lt├╝r├╝ne sahiptir. ├çerkes at─▒, taz─▒ gibi ince d├╝z kar─▒nl─▒, adaleli, yap─▒l─▒d─▒r. Uzun ve a─č─▒r yol ko┼čullar─▒na dayan─▒kl─▒, h─▒z─▒n─▒ d├╝┼č├╝rmeyen, tersine gittik├že daha da artt─▒ran, ┼č├Âvalyesini a─č─▒r yollarda aylarca ta┼č─▒yabilen, gerekti─činde durmaks─▒z─▒n ko┼čmak suretiyle onlarca kilometrelik mesafeleri alabilen, durdu─čunda biriki ki┼čneme ve derin nefesle kolayca dinlenip yeniden yola koyulmak i├žin geme y├╝klenen, yine ayn─▒ h─▒zl─▒ y├╝r├╝y├╝┼č├╝yle yolu alabilen ger├žek bir da─č at─▒d─▒r.125

├çerkes yazar ├çÔÇÖera┼če Tembot, ÔÇť ├çerkes K─▒z─▒ Gulez ÔÇťadl─▒ kitab─▒nda, en iyi cins ├çerkes atlar─▒n─▒n ba┼čl─▒calar─▒n─▒: ┼×┼čewel─▒xhu, J─▒ra┼čte, Khr─▒m┼č┼čowkhal, Khundeyt, Ab─▒khu, Ha─čundekhu, ┼×ecerekhu, A├žet─▒r, Tram, Ye─čan Yeseney, ┼×a─čd─▒y ve Be├žkhan olarak belirtmektedir.126

Katerina, zaman─▒n b├╝y├╝k filozofu olan ├╝nl├╝ VolterÔÇÖe yazd─▒─č─▒ bir mektupta ─░rakl─▒ i├žin, ÔÇť kuvvet ve kudret sahibi bir h├╝k├╝mdar ve ak─▒ll─▒, cesur bir ki┼čidir.ÔÇŁ Demi┼čti. 127

─░rakl─▒ bunca ├žabas─▒na ve ba┼čar─▒lar─▒na kar┼č─▒n; KaterinaÔÇÖn─▒n tahta ge├žmesiyle RusyaÔÇÖn─▒n Kafkasya B├Âlgesine y├Ânelik i┼čgal hareketleri s─▒ras─▒nda, 1765 y─▒l─▒nda Kabardey B├Âlgesinde Mozdok kalesini yapt─▒rmas─▒, 1769 y─▒l─▒nda Mozdok ile Graben kentleri aras─▒nda Volga Kazaklar─▒ÔÇÖn─▒ yerle┼čtirmesi, Osmanl─▒larla ─░ranl─▒lar─▒n birbirini izleyen ve ard─▒ arkas─▒ kesilmeyen sald─▒r─▒lar─▒ nedeniyle G├╝rcistanÔÇÖ─▒ viraneye ├ževiriyordu. Bunlardan ba┼čka veliaht sorununda huzursuzluk ya┼čamaktayd─▒.

─░rakl─▒ bunca ├žabas─▒na ve ba┼čar─▒lar─▒na kar┼č─▒n, yine de belirtilen nedenlerle ├╝lkesinin varl─▒─č─▒ndan ve gelece─činden ciddi bi├žimde kayg─▒ duyuyordu. Bu y├╝zden G├╝rcistanÔÇÖ─▒n varl─▒─č─▒n─▒ korumak ve s├╝rd├╝rmek i├žin bir ├Ânlem d├╝┼č├╝nd├╝. Ne yaz─▒k ki bu ├Ânlemle ─░rakl─▒ en b├╝y├╝k hatas─▒n─▒ i┼člemi┼č, tam tersine, ├╝lkenin demir bir ele, amans─▒z bir d├╝┼čmana teslim etmi┼č oluyordu. 128

G├╝rcistan Kral─▒ ─░rakl─▒ÔÇÖn─▒n buldu─ču ├Ânlem, Rusya himayesini kabul etmekti. Ku┼čkusuz RuslarÔÇÖ─▒n hile ve oyunlar─▒ b├╝t├╝n niceli─čiyle kendisini, dolay─▒s─▒yla etkiliyordu. ├ç├╝nk├╝, Ruslar KafkasyaÔÇÖn─▒n ta┼č─▒d─▒─č─▒ ├Ânemi b├╝t├╝n ├ž─▒plakl─▒─č─▒yla kavram─▒┼č ve takdir etmi┼člerdi.

Bu nedenle; Ruslar, KafkasyaÔÇÖy─▒ peyderpey i┼čgal etmekte ve Derbent taraflar─▒n─▒ g├Â├ž├╝rmeye ├žal─▒┼čmakta olduklar─▒ gibi, bu ├žetin Kafkas S─▒ra Set Da─člar─▒n─▒ g├╝neyden de kavramak, Osmanl─▒lar─▒n kesin i┼čgalinden ├Ânce Kafkas ├ľtesine de pen├želerini ge├žirmek istiyorlard─▒. 129

O s─▒ralarda ─░ran taht─▒nda oturan Ali Murat, G├╝rcistanÔÇÖ─▒n kendisine boyun e─čmesinde ─▒srar etmesi ├╝zerine, ├žaresizlik i├žinde kalan ─░rakl─▒ RuslarÔÇÖ─▒n korumas─▒n─▒ kabul etti. Kendisinin H─▒ristiyan olmas─▒ ve G├╝rcistanÔÇÖda H─▒ristiyan dininin egemen olmas─▒, ku┼čkusuz Osmanl─▒lara kar┼č─▒ RusyaÔÇÖy─▒ tercih etmesine neden oluyordu. 130

G├Âr├╝┼čmeler sonunda, 24 Temmuz 1783 tarihinde KafkasyaÔÇÖda askeri hatt─▒ ├╝zerinde bir ┼čehir olan GiorgiyevskÔÇÖte imzalanan antla┼čmayla Rusya G├╝rcistanÔÇÖ─▒ d├╝┼čmanlar─▒na kar┼č─▒ koruyacakt─▒. G├╝rcistan ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ ve toprak b├╝t├╝nl├╝─č├╝ de g├╝vence alt─▒na al─▒n─▒yordu. Bu antla┼čmayla Rusya, Osmanl─▒ Devletine kar┼č─▒ ba┼člat─▒lacak harekatlar i├žin G├╝rcistanÔÇÖ─▒ bir ├╝s haline getirmi┼č oluyordu. 131

Kabardey ├çerkes el├žilerinin dediklerine bak─▒l─▒rsa, e─čer Rus ├çar─▒ kendilerine yard─▒m ederse, G├╝rcistan da MoskovaÔÇÖn─▒n himayesine girmekte ge├žikilmeyecektir. 132

Nitekim, 3 Kas─▒m 1783 tarihinde iki Rus ni┼čanc─▒ taburu G├╝rc├╝lerin alk─▒┼člar─▒ aras─▒nda TiflisÔÇÖe girmi┼čti. Daha sonra, 24 Aral─▒k 1784 tarihinde ├Âzel bir heyet, ─░rakl─▒ÔÇÖya G├╝rc├╝ Krall─▒─č─▒n─▒ onaylayan ve bununla birlikte G├╝rcistanÔÇÖ─▒n Rus y├Ânetimine girdi─čini ilan eden bir bildiri, d├╝zenlenen ├Âzel bir t├Ârenle halk─▒n ├Ân├╝nde a├ž─▒klad─▒. 133

Maalesef bu tarihten itibaren G├╝rcistan RusyaÔÇÖya ilhak ediliyor; G├╝rc├╝lerin y├╝zy─▒llar─▒ alan tarihsel Kafkas geleneklerine, siyasal varl─▒─č─▒na, son ve kesin bir darbe vuruluyordu. Art─▒k bu g├╝nden itibaren Kakheti ve KartliÔÇÖde, G├╝rcistanÔÇÖ─▒n merkezinde bir G├╝rcistan Devleti ve G├╝rc├╝l├╝k de─čil, bir Rus siyaseti, Rus y├Ânetimi ve Rusluk g├Âr├╝lmektedir.

G├╝rc├╝lerin Rusya korumas─▒ alt─▒na girmeleri ve ├Âzellikle bir Rus askeri g├╝c├╝n├╝n TiflisÔÇÖe girip yerle┼čmesi, ├ževredeki ─░slam devletlerinin ve ├Âzellikle de Osmanl─▒larla M├╝sl├╝man Kafkas Halklar─▒n─▒ ├žok k─▒zd─▒rd─▒ ve kayg─▒land─▒rd─▒. 134

XVIII. y├╝zy─▒l RusyaÔÇÖn─▒n KafkasyaÔÇÖda i┼čgal ve kolonizasyon d├Ânemi oldu. 1783 y─▒l─▒nda K─▒r─▒mÔÇÖ─▒ tamamen topraklar─▒na katt─▒klar─▒ gibi, G├╝rcistanÔÇÖ─▒ da himayesi alt─▒na almakla Kafkasya B├Âlgesini gerek kuzeyden gerekse g├╝neyden kavram─▒┼č bulunuyordu.

B├╝t├╝n bu olaylar kar┼č─▒s─▒nda G├╝rcistan, ne Ruslar─▒n fiilen korumas─▒ olana─č─▒na kavu┼čabilmi┼č, ne i├ž ayaklanmalar y├╝z├╝nden i├žte g├╝├ž ve kuvvet kazanabilmi┼č, hatta ne de o zaman her t├╝rl├╝ siyasal d├╝┼č├╝ncenin ├╝st├╝nde egemen ve etkili olan dinsel anla┼čmazl─▒klar y├╝z├╝nden M├╝sl├╝man Kafkas Halklar─▒ ile birlik, KafkasyaÔÇÖn─▒n ba─č─▒ms─▒z varl─▒─č─▒n─▒n korunmas─▒ ve savunulmas─▒ fikrine- ├Âteki Halklar gibi- hizmet edebilmi┼čtir. Tam tersine, RuslarÔÇÖ─▒n korumas─▒ alt─▒na girmesi Osmanl─▒larÔÇÖdan ba┼čka ─░ranl─▒larÔÇÖ─▒n da intikam duygular─▒n─▒, kin ve d├╝┼čmanl─▒klar─▒n─▒ ├žekmi┼čti. 135

G├╝rcistan Kral─▒ ─░rakl─▒, 1774 y─▒l─▒nda RuslarÔÇÖ─▒n himayesine girdikten sonra, 1791 y─▒l─▒nda kendini ba─č─▒ms─▒z olarak kabul eden Asetin Halk─▒na vergi dayatam─▒yaca─č─▒n─▒ kabul etmek zorunda kalm─▒┼čt─▒. Ocak 1851 tarihinde Rus ├çarl─▒─č─▒ OsetyaÔÇÖn─▒n Kafkas ├ľtesindeki topraklar─▒n─▒, G├╝rcistanÔÇÖdan ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ tan─▒d─▒ ve Eyl├╝l 1852 tarihinde bu karar resmen onayland─▒. 136

─░ranÔÇÖdan s├╝rekli tehditler ├╝zerine, 1795 y─▒l─▒nda Da─č─▒stan B├Âlgesine gelen Ruslar Zubof komutas─▒nda Derbent ├╝zerinden g├╝ya ─░ran taraf─▒na, ger├žekte ise f├╝t├╝hat i├žin bir askeri g├╝├ž sevketmeye karar verdiler. 25 Mart 1796 tarihinde K─▒z─▒lyarÔÇÖda toplanan bu askeri kuvvetle, ├Ânce Derbent zaptedildi. KaterinaÔÇÖn─▒n ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine tahta ge├žen PavelÔÇÖin ilk i┼či ─░ran seferini durdurdu. T├╝m askerleri geri ├žektirdi. 137

1800 y─▒l─▒nda, Avar ve Cungutay HanÔÇÖa ba─čl─▒ kuvvetler, ─░ngur nehri ├Ân├╝nde G├╝rc├╝ askerleriyle yapt─▒klar─▒ sava┼čta yenildiler. Bu olay, Kafkasya ve Kafkas ├ľtesi Halklar aras─▒nda d├╝┼čmanl─▒─č─▒n do─čmas─▒na neden oldu.

G├╝rcistan Kral─▒ XII. Giorgi, himayeyi kafi g├Ârmeyerek Rus ├çar─▒ I. PavelÔÇÖe G├╝rcistanÔÇÖ─▒n tamamiyle RusyaÔÇÖya ilhak etmesini dileyerek, m├╝racaatta bulundu. Rus ├çar─▒ bunu kabul etti ve bir Rus Genarelinin komutas─▒nda 1801 y─▒l─▒nda G├╝rcistanÔÇÖda bir ÔÇť H├╝k├╝met ÔÇť kurularak, G├╝rcistanÔÇÖ─▒n Do─ču k─▒sm─▒, Kartli, Kakheti, ─░meretya ve Guriya Rus ─░mparatorlu─čuna ilhak edildi. 138 Bu olay─▒n ard─▒ndan,16 ┼×ubat 1801 tarihinde ├çar┬á I. Aleksandr, G├╝rcistan ve beraberinde AbhazyaÔÇÖn─▒n da RusyaÔÇÖya tamamen ilhak edildi─čini ilan etti.

Ondokuz as─▒r boyunca h├╝k├╝m s├╝ren Ruslar, bu sure i├žinde idare sisteminde, okullarda G├╝rc├╝ dilini kald─▒rma─ča ve halk─▒ Rusla┼čt─▒rmaya ba┼člad─▒lar. Krall─▒─č─▒ kald─▒rarak ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒ ellerinden ald─▒lar. G├╝rc├╝ler, Hiristiyan RuslarÔÇÖdan yard─▒m beklerken, onlar M├╝sl├╝manlardan daha ├žok k├Ât├╝l├╝k yapt─▒lar. 139

RusyaÔÇÖn─▒n bu istilac─▒, emperyalist ve Rusla┼čt─▒rma siyasetine kar┼č─▒ yap─▒lan bir├žok ayaklanmalar ┼čiddetle bast─▒r─▒ld─▒ ve G├╝rc├╝ hanedan ├╝yeleri ve bu hanedan─▒n dayand─▒─č─▒ zadegan z├╝mresi RusyaÔÇÖya s├╝r├╝lmek suretiyle tamamen imha edildi.140

Bu harekatla, Ruslar Kafkas ├ľtesinde ├╝s kurmu┼č ve Anapa kalesine kadar olan sahil ┼čeridini komple kontrolleri alt─▒na alm─▒┼č oluyorlard─▒.

Hatta , Abhazlar─▒n talebi ├╝zerine, ├çar I. Aleksandr 17 ┼×ubat 1810 tarihinde imzalay─▒p yay─▒nlad─▒─č─▒ deklarasyonda, AbhazyaÔÇÖn─▒n RusyaÔÇÖya ba─čland─▒─č─▒ duyurulduktan sonra, 5 Temmuz 1810 tarihinde SohumÔÇÖu i┼čgal etmi┼člerdi. ─░┼čgali kabul etmeyen Abhaz Halk─▒ ve As─▒lzadelerin bir k─▒sm─▒ yurtlar─▒n─▒ terk ederek ├çerkeslerÔÇÖin topraklar─▒na, Kuban B├Âlgesine yerle┼čmi┼č ve m├╝cadelelerini buradan s├╝rd├╝rm├╝┼člerdi. 141

G├╝rcistanÔÇÖda da baz─▒ G├╝rc├╝ Beyleri Rus hakimiyetine kar┼č─▒ gelmek istemeleri ├╝zerine, ├çar I. Aleksandr, G├╝rcistanÔÇÖ─▒n bir Rus Eyaleti haline getirilmesi i├žin daha esasl─▒ tedbirler ald─▒. RusyaÔÇÖn─▒n g├Ârevli olarak ,18 Ocak 1801 tarihinde g├Ânderdi─či T├╝m.Gen. Knorring G├╝rcistanÔÇÖda ancak iki y─▒l kalabildi.142

Onun yerine G├╝rc├╝ as─▒ll─▒ olan ┬áPrens Tsitsianov, 1802 y─▒l─▒nda G├╝rcistanÔÇÖ─▒n idaresine memur edildi.ÔÇŁ Rus ├çarÔÇÖ─▒n─▒n sad─▒k bir u┼ča─č─▒ olan ÔÇť Tsitsianov, az sonra Do─ču G├╝rcistanÔÇÖ─▒ da Rus idaresine ald─▒. TsitsianovÔÇÖun bu davran─▒┼č─▒ ├çar ad─▒na G├╝rcistan Krall─▒─č─▒n─▒ yapacak demektir. 143

Prens TsitsainovÔÇÖa KafkasyaÔÇÖda ÔÇť alt─▒nayak ÔÇť lakab─▒ verilmi┼čti. Vaktiyle baca─č─▒n─▒ k├Âpek ─▒s─▒rm─▒┼č, sonra kesilmi┼č ve yerine alt─▒ndan bir bacak tak─▒lm─▒┼č diye anlat─▒l─▒r. 144

Fakat, GiorgiÔÇÖnin kar─▒s─▒ Krali├že ┬áMari ve ├žocuklar─▒ saltanat haklar─▒ndan vazge├žmemi┼člerdi. Buna ra─čmen, RusyaÔÇÖya s├╝rg├╝n edildiler. Kafkas Genel Valili─čine getirilmi┼č olan General Tsitsianov di─čer G├╝rc├╝ Prenslerini de h├╝k├╝mdarl─▒k haklar─▒ndan mahrum etti ve G├╝rcistan tarihe kar─▒┼čt─▒. 145

Vatanlar─▒n─▒ seven G├╝rc├╝ler, Grand├╝k Parnaus, Yulan ve Aleksandr, 1805 ─▒l─▒nda Da─č─▒stan Beylerine, Kabardey ├çerkeslerine ve civar kabilelere mektupla ve temsilciler yollayarak yard─▒m ve dayan─▒┼čma ricas─▒nda bulundu. Kafkas Halklar─▒n─▒n yard─▒mlar─▒na dayanarak ├Âzg├╝rl├╝k m├╝cadelelerini devam ettirdiler. Fakat TsitsianovÔÇÖun ├žabuk manevralar─▒ ve ald─▒─č─▒ tedbirler sayesinde isyan bayra─č─▒n─▒ a├žan G├╝rc├╝ler d├╝┼č├╝ncelerini ger├žekle┼čtiremedi. TsitsianovÔÇÖun G├╝rcistanÔÇÖdaki bu tutumlar─▒ nedeniyle, daha sonra, BakuÔÇÖda idam edildi. 146

1813 y─▒l─▒nda Grand├╝k Aleksandr G├╝rcistan Kral─▒ ilan edildi; Lezgi, P┼čav, Tu┼č ve AsetinlerÔÇÖin ba┼č─▒nda Tiflis ├╝zerine y├╝r├╝d├╝. 147 Ancak, KartliÔÇÖde Kafkasya Genel Komutan─▒ General Godovi├ž bizzat mahiyetindeki askeri kuvvetle, ayr─▒ca onun emrindeki komutanlardan General UrbeliyanÔÇÖ─▒n ─░mereti( Lazika ) i├žindeki kuvveti ile bu ayaklanma sonunda bast─▒r─▒lm─▒┼č, dinginle┼čtirilmi┼čtir. 148

Rus tarih├žili─činde Kafkas-Rus sava┼č─▒n─▒n ba┼člama d├Ânemi olarak 1816-1818 y─▒llar─▒ kabul edilmektedir. TsitsianovÔÇÖun yerine┬á Kafkasyan─▒n i┼čgalinin tamamlanmas─▒na memur┬á edilen ( Gaddar ) General A. P. Yermolov, ├ľzel G├╝rcistan Kolordu Komutan─▒ g├Ârevine ┬á1817 y─▒l─▒nda atanm─▒┼čt─▒. 1816 y─▒l─▒nda KafkasyaÔÇÖdaki Rus askeri birliklerin tamam─▒, ├ľzel G├╝rcistan Kolordu ad─▒ alt─▒nda bir araya getirilerek yeniden ├Ârg├╝tlendi. 1820 y─▒l─▒nda bu kuvvetler Kafkasya Kolordusu ad─▒n─▒ ald─▒. 149

General FadayevÔÇÖe g├Âre, Kafkasya sava┼č─▒n─▒n( Kafkas-Rus sava┼č─▒n─▒n ) ba┼člang─▒c─▒, asl─▒nda RusyaÔÇÖn─▒n G├╝rcistan Prensli─čini kendi topraklar─▒na katt─▒─č─▒ tarih olan 1801 y─▒l─▒d─▒r.

Asl─▒nda, Kafkas-Rus sava┼č─▒ yukar─▒da da anlat─▒ld─▒─č─▒ gibi, 1763 y─▒l─▒nda Mozdok kalesinin in┼ča edildi─či ve K─▒z─▒lyar ile Mozdok aras─▒nda askeri m├╝stahkem Hat kuruldu─ču zamand─▒. Bu tarihte Kabardey ├çerkesleri ilk defa RuslarÔÇÖ─▒n i┼čgal ve kolonizasyon hareketlerine kar┼č─▒ ayaklanm─▒┼člard─▒.

General V. A. PottoÔÇÖya g├Âre, ÔÇť┬á Kafkasya fethinin temeli bizzat o s─▒rada at─▒lm─▒┼čt─▒.ÔÇŁ 150

├çerkesler, ├Âzg├╝rl├╝─če d├╝┼čk├╝nl├╝kleri nedeniyle zilleti kabul etmeyip, zalime kar┼č─▒ her devirde kahramanca direnmi┼člerdir. 151

─░┼čgalci Rus ordular─▒na kar┼č─▒ 1763 y─▒l─▒nda ba┼člayan ÔÇť ├ľzg├╝rl├╝k Sava┼č─▒ ÔÇť, 1864 y─▒l─▒nda ├çerkes kabilelerinin etkisiz hale getirilmeleri ve kitleler halinde yurtlar─▒ndan kopar─▒larak sefalet i├žinde Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču topraklar─▒na zorunlu olarak g├Â├žmeleri ile sona erdi.

E─čer soyk─▒r─▒m─▒n tan─▒m─▒ ÔÇť bir etnik grubun veya halk─▒n kasten yok edilmesi ÔÇť ise, Rusya ├çerkeslere kar┼č─▒ bunu 1682 y─▒l─▒nda tahta ├ž─▒kan Deli PetroÔÇÖnun saltanat─▒ s─▒ras─▒nda ba┼člad─▒. Yukar─▒da, Deli PetroÔÇÖnun hedefi ve vasiyetnamesinden s├Âz edilmi┼čtir.

XIX. y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒nda,┬á KafkasyaÔÇÖn─▒n toplam n├╝fusu 5 MilyonÔÇÖdu. Bu rakam─▒n 2,5 MilyonÔÇÖnunu ├çerkesler, Kara├žay-Malkar ve Abhazlar te┼čkil ediyordu. Soyk─▒r─▒m ve s├╝rg├╝n sonras─▒nda, ├çerkesyaÔÇÖda┬á 1897 y─▒l─▒nda yap─▒lan n├╝fus say─▒m─▒na g├Âre, ├çerkeslerin n├╝fusu┬á 76.058 idi. 152 Bu rakam, KafkasyaÔÇÖda ya┼čayan ├çerkes Halk─▒n─▒n kasten yok edildi─čini belgelemektedir.

Tarihte; ÔÇť Muhaceret ( G├Â├ž ) ÔÇť, ÔÇť B├╝y├╝k G├Â├ž ÔÇť, ÔÇť S├╝rg├╝n ÔÇť, ÔÇť Soyk─▒r─▒m ÔÇť, ÔÇť Yistanbulakue( ─░stanbul yolculu─ču ) ÔÇť gibi adlarla an─▒lan bu olay, tarihin tan─▒k oldu─ču b├╝y├╝k dramlardan biridir. 153 Aradan 150 y─▒l ge├žmesine kar┼č─▒n olay t├╝m boyutlar─▒yla ortaya konulabilmi┼č de─čildir.

Bilindi─či ├╝zere; T├╝rkiye Cumhuriyetini olu┼čturan yakla┼č─▒k 75 Milyonun yakla┼č─▒k yar─▒s─▒ d├╝nyan─▒n her hangi bir yerinde etnik temizlik, soyk─▒r─▒m ve s├╝rg├╝ne u─čram─▒┼č ve bu ac─▒lardan kurtulabilmi┼č insanlar─▒n torunlar─▒ndan olu┼čmaktad─▒r.

AnadoluÔÇÖda T├╝rk kimli─či alt─▒nda ya┼čayan ├çerkeslerÔÇÖin s├╝rg├╝n├╝ ile ilgili bir ÔÇť S├╝rg├╝n ve Soyk─▒r─▒m An─▒t─▒ ÔÇť dikilmesi konusunda, bug├╝ne kadar STK( Sivil Toplum Kurulu┼člar─▒ ) taraf─▒ndan bir giri┼čimde bulunulmad─▒─č─▒ gibi, ├çerkeslerÔÇÖin s├╝rg├╝n ve soyk─▒r─▒ma u─črad─▒klar─▒ konusunda da bir karar al─▒namam─▒┼čt─▒r. 154

Di─čer taraftan; ├çarl─▒k rejimini y─▒kan 1917 Devriminden sonra ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒na kavu┼čan G├╝rcistan, Paris Bar─▒┼č Konferans─▒na ( 1920-1921 ) kat─▒lan ve ─░ngiltere, Fransa gibi b├╝y├╝k devletlerin de bulundu─ču 22 ├╝lke taraf─▒ndan ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ hukuken tan─▒nd─▒. Ancak, 1921 y─▒l─▒nda Stalin ve Orconikidze y├Ânetimindeki K─▒z─▒lordu G├╝rcistanÔÇÖa girmesiyle birlikte TiflisÔÇÖte Sovyet y├Ânetimi kuruldu. Bu tarihten sonra Sovyet y├Ânetimine kar┼č─▒ ayaklanmalar devam etti. 155

Nihayet, 9 Nisan 1991 tarihinde ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ ilan eden G├╝rcistan, RusyaÔÇÖn─▒n n├╝fuzundan s─▒yr─▒larak d─▒┼č d├╝nyayla ili┼čkiler kurmaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Bu d├Ânemde, de─či┼čik ├╝lkelerle yap─▒lan diplomatik ziyaretler, ├╝lkenin d─▒┼č politika geli┼čtirme ├žabas─▒ olarak nitelendirilebilir. Yap─▒lan ziyaretlerde G├╝rcistanÔÇÖ─▒n Kafkasya B├Âlgesindeki ├Ânemi ├╝zerinde duruluyordu.

2012 y─▒l─▒ itibariyle G├╝rcistanÔÇÖ─▒ 51 ├╝lke resmen tan─▒m─▒┼čt─▒r. 58 ├╝lke ile diplomatik ili┼čkiler sa─članm─▒┼čt─▒r. 115 ├╝lke ile diplomatik ili┼čkiler geli┼čtirilmi┼č ve 37 uluslar aras─▒ ├╝st kurulu┼ča ├╝ye olmu┼č durumdad─▒r.

Bat─▒ yanl─▒s─▒ bir politikaya y├Ânelen G├╝rcistan,1992 y─▒l─▒nda AG─░K ve BMÔÇÖe kabul edildi. Bunun d─▒┼č─▒nda NatoÔÇÖya girmek i├žin entegrasyon sa─člamaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ gibi, AB ├╝yeli─či i├žin temaslar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmektedir.

Bilindi─či ├╝zere; G├╝rcistan ├╝zerinde kurulu oldu─ču b├Âlge, stratejik konumu nedeniyle yak─▒n ge├žmi┼če kadar b├╝y├╝k g├╝├žlerin- Ruslar, T├╝rkler ve ─░ranl─▒lar- egemenlikleri alt─▒na almak istedikleri m├╝cadele alanlar─▒ndan birisi olmu┼čtur.

G├╝rcistan,┬á son y─▒llarda i├žinde bulundu─ču b├Âlgede bar─▒┼č─▒n tesis edilmesine ├žal─▒┼čmakta; ┬áT├╝rkiye ve Kafkas kom┼čular─▒ ile sosyal, k├╝lt├╝rel, ekonomik ve siyasi alandaki ili┼čkilerini artt─▒rmak i├žin gayret g├Âsteren bir devlet g├Âr├╝nt├╝s├╝ vermektedir. T├╝rkiye ile 30 Temmuz 1992 tarihinde imzalad─▒─č─▒ antla┼čma ile dostluk, i┼čbirli─či ve iyi kom┼čuluk ili┼čkilerine ├Ânem verdi─čini g├Âstermi┼čtir.

G├╝rcistan KaradenizÔÇÖe sahildar bir devlet olmas─▒, b├Âlgenin ┬ájeopolitik a├ž─▒dan ÔÇť karasal ÔÇť s─▒k─▒┼čm─▒┼čl─▒─č─▒n getirece─či s─▒k─▒nt─▒lardan uzak kalmas─▒n─▒ sa─člamas─▒n─▒ sa─člamakta ve┬á adeta d├╝nyaya a├ž─▒lan bir kap─▒ g├Ârevini ├╝stlenmektedir.

Bu nedenle; G├╝rcistan ve di─čer Kafkas ├ľtesi ├╝lkelerin ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ ve gelecekteki g├╝venli─či, Kafkasya b├Âlgesi ┬áile politik oldu─ču kadar, ┬áekonomik y├Ânden de s─▒k─▒ s─▒k─▒ya ba─člant─▒l─▒ oldu─ču┬á ger├že─či g├Âz ard─▒ edilmemelidir.

Dolay─▒s─▒yla Kafkas ├ľtesi, hakl─▒ olarak bar─▒┼č ve refaha ula┼čmak isteyen k─▒r─▒lgan ve hassas bir b├Âlgedir. 156

RusyaÔÇÖn─▒n kendi i├ž i┼člerine kar─▒┼čmas─▒na bir tepki olarak G├╝rcistan, son zamanlarda dikkatini Kafkas S─▒ra Set Da─člar─▒n─▒n kuzeyine ├ževirdi. ├ľzellikle de ├çarl─▒k RusyaÔÇÖn─▒n ├çerkeslere kar┼č─▒ 1864ÔÇÖde ger├žekle┼čtirdi─či Soyk─▒r─▒m─▒n tan─▒nmas─▒ i├žin m├╝cadele veren Uluslar aras─▒ ├çerkes Harekat─▒, G├╝rcistanÔÇÖ─▒n ilgisini ├žekti. Zamanlama a├ž─▒s─▒ndan ├žarp─▒c─▒ olan ┼čey ├çerkes soyk─▒r─▒m─▒n─▒n 150. Y─▒ld├Ân├╝m├╝, 2014 y─▒l─▒nda ba─č─▒ms─▒z ├çerkesyaÔÇÖn─▒n son ba┼čkenti So├žiÔÇÖde yap─▒lacak olan k─▒┼č olimpiyatlar─▒na denk gelmesi.

Tarihsel olarak G├╝rcistan, Kafkasya Halklar─▒ aras─▒nda her zaman ├Ânemli rol oynam─▒┼čt─▒r. Fakat aralar─▒ndaki siyasi yap─▒ sorununu ├ž├Âzmek i├žin 1992 y─▒l─▒nda G├╝rcistan AbhazyaÔÇÖy─▒ i┼čgal edince KafkasyaÔÇÖn─▒n kuzeyindeki etkisini kaybetti ve neticede ├çerkesleri de bir taraf se├žmek zorunda b─▒rakt─▒. 2.000ÔÇÖnin ├╝zerinde ├çerkes g├Ân├╝ll├╝, Kabardey-Balkar Cumhuriyetinin ba┼čkenti Nal├ž─▒k do─čumlu Sovyet ordusundan emekli bir Albay olan Soslan Sosnaliyev liderli─činde bu sava┼ča kat─▒ld─▒. 157

Bununla birlikte, G├╝rcistan hi├žbir zaman ├çerkeslere kar┼č─▒ protestoda bulunmad─▒. Bunun bir nedeni, G├╝rcistanÔÇÖ─▒n politikalar─▒n─▒ ÔÇť ba─č─▒ms─▒z olmayan ÔÇť ├çerkesler seviyesine indirmeden devletler seviyesinde s├╝rd├╝rerek direkt olarak Rusya Devletini kendine muhatap almak istemesiydi. Bir di─čer nedeni ise, Rusya H├╝k├╝metinin bile denemesine ra─čmen ba┼čaramad─▒─č─▒ bir ┼čeyi( ├çerkeslerÔÇÖin AbhazyaÔÇÖya deste─čini engellemeyi ) ba┼čarmaya ├žal─▒┼čmas─▒ anlams─▒z g├Âz├╝kmesiydi. 158

Abhazya, son y─▒llarda Rusya ile G├╝rcistan aras─▒nda olumsuz y├Ânde geli┼čen ili┼čkilerin┬á tutsa─č─▒ olmamal─▒. Bu d├Ânemde, Abhazya ve G├╝rcistan aras─▒nda zedelenen eski ili┼čkilerin ┬áyeniden d├╝zelmesi, ┬ág├╝ce dayal─▒ olarak ┬áde─čil, kar┼č─▒l─▒kl─▒ diyalogla ├ž├Âz├╝lebilecektir.

Abhazya ve G├╝rcistanÔÇÖda sayg─▒ duyulan G├╝rc├╝ tarih├ži Giorgi Anchabadze, Rus gazeteci Andrei Babitsky ile yapt─▒─č─▒ ve Eko KavkaazaÔÇÖda 8 ┼×ubatta yay─▒nlanan s├Âyle┼čide bu konuda ┼č├Âyle diyor; Ben tarihin her ┼čeyi hak etti─či yere oturtabilece─čini inan─▒yorum. AbhazyaÔÇÖn─▒n siyasi durumu ne olaca─č─▒ ve nerede s─▒n─▒r olaca─č─▒ gibi konular hakk─▒nda konu┼čmuyorum. Bu gelecekteki tarihin, son tahlili de─čildir. Nedir ├Ânemli olan ? Var olan iki halk aras─▒ndaki ba─člar─▒ yeniden kurmakt─▒r. Eminim yeniden kurulacakt─▒r. Tarih├žiler, san─▒r─▒m art─▒k daha mant─▒kl─▒ konulara odaklanmaya ba┼člayacaklard─▒r. 159

G├╝rcistan, baz─▒ analizciler taraf─▒ndan ÔÇť simetri siyaseti ÔÇť olarak tan─▒mlanan ve Kafkas Halklar─▒ ile daha yap─▒c─▒ ili┼čkiler kurma ├žabalar─▒n─▒ artt─▒rarak ayn─▒ zamanda b├Âlgedeki ayr─▒l─▒k├ž─▒ anti-Rus hareketleri destekleyen bir politikay─▒ izlemeye ba┼člad─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝yoruz.

┼×ubat 2010 ay─▒nda, G├╝rcistan Parlamentosu ÔÇť Kuzey Kafkasya Parlamentolar─▒ ile Dostluk ve ─░┼čbirli─či Grubu ÔÇť adl─▒ yap─▒ kurdu. G├╝rc├╝ Parlamentosu, Kuzey Kafkasya Parlamentolar─▒na hitaben bir bildiri yay─▒nlayarak, ÔÇť Kafkas Medeniyetini geli┼čtirmek ÔÇť ve ÔÇť Rusya ile G├╝rcistan aras─▒ndaki siyasi ili┼čkilerin giderek k├Ât├╝le┼čmesine ra─čmen, Kafkas Halklar─▒ aras─▒ndaki tarihi dostluk ba─člar─▒n─▒ koruma ÔÇť ├ža─čr─▒s─▒nda bulundu. 160 Ancak, yerel Parlamentolar, G├╝rcistan Parlamentosunun ├ža─čr─▒lar─▒na hen├╝z her hangi bir cevap vermediler.

G├╝rcistanÔÇÖ─▒n, ├çerkes d├╝nyas─▒ ile yeniden ileti┼čim kurmak i├žin ba┼člatt─▒─č─▒ ÔÇť Konferanslar Sava┼č─▒ ÔÇť KafkasyaÔÇÖya y├Ânelik siyasetinin ┬áen ba┼čar─▒l─▒ hamlesi olmu┼čtur. G├╝rc├╝ siyaset uzman─▒ Aleksandr RondeliÔÇÖnin yorumuna g├Âre; bu karar, G├╝rcistanÔÇÖ─▒n KafkasyaÔÇÖdaki imaj─▒n─▒ geli┼čtirmek arzusunu ta┼č─▒maktad─▒r.161

Bu olay ├çerkes Halk─▒ i├žerisinde olumlu yan─▒t ald─▒. G├╝rcistan i├žin de olumlu olmu┼čtur.

Nitekim; ┬áilki 20-21 Mart 2010 tarihinde, Washington merkezli Jamestown Vakf─▒ ve TiflisÔÇÖteki ─░lia Devlet ├ťniversitesine ba─čl─▒ Uluslar aras─▒ Kafkasya ├çal─▒┼čmalar─▒ Okulu ile┬á birlikte ┬áTiflisÔÇÖte d├╝zenledi─či ┬áÔÇť Sakl─▒ Milletler, S├╝regelen Su├žlar: Ge├žmi┼č ve Gelece─čin Aras─▒nda ├çerkesler ve Kuzey Kafkas Halklar─▒ ÔÇť adl─▒ Konferans, Bat─▒ Medyas─▒n─▒n ÔÇť ├çerkes Sorunu ÔÇť ile tan─▒┼čmas─▒n─▒ ve ├çerkeslerin XIX. y├╝zy─▒lda ya┼čad─▒─č─▒ trajik olaylar─▒, Yahudi( ve Ermeni ) soyk─▒r─▒m─▒ndan ├Ânce, modern tarihteki ilk soyk─▒r─▒m olarak tan─▒nmas─▒n─▒ sa─člad─▒. 162

S├Âz konusu Konferansa, Kafkasya ve Kafkasya d─▒┼č─▒ndan bir ├žok Kafkasya Uzman─▒, a─č─▒rl─▒k olarak ABDÔÇÖden olmak ├╝zere, baz─▒ ├çerkes aktivistleri ve G├╝rcistan Parlamentosundan baz─▒ Milletvekilleri kat─▒ld─▒lar.

Konferans─▒n sonunda ├çerkes kat─▒l─▒mc─▒lar taraf─▒ndan, XIX. y├╝zy─▒lda RusyaÔÇÖn─▒n ├çerkes Halk─▒na kar┼č─▒ ger├žekle┼čtirilen katliam ve s├╝rg├╝nlerin ÔÇť ├çerkes Soyk─▒r─▒m─▒ ÔÇť olarak tan─▒nmas─▒ i├žin ┬áG├╝rcistan Parlementosu nezdinde bir deklarasyon imzaland─▒. 163

2010 y─▒l─▒n─▒n Haziran ay─▒nda G├╝rcistan Parlamentosunda G├╝rc├╝ bilim adamlar─▒n─▒n ÔÇť Kuzey Kafkasya Soyk─▒r─▒m─▒ ÔÇť ├╝zerine bir sunum yapt─▒klar─▒ bir toplant─▒ d├╝zenlendi.

Rusya ─░mparatorlu─čunun XIX. y├╝zy─▒lda ger├žekle┼čtirdi─či ÔÇť ├çerkes Soyk─▒r─▒m─▒ ÔÇťn─▒n tan─▒nmas─▒ sorunu, G├╝rcistan ParlamentosuÔÇÖnun d├Ârt komitesi taraf─▒ndan ; G├╝rc├╝ tarih├ži Bezhan KoravaÔÇÖn─▒n, Tiflis ar┼čivinde yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rmalar neticesinde soyk─▒r─▒m ve s├╝rg├╝n olay─▒ ile ilgili┬á olarak tespit etti─či belgeleri ve bu konudaki┬á bilimsel a├ž─▒klamalar─▒n─▒, bir y─▒ll─▒k sure┬á i├žinde incelendi.

G├╝rcistan Parlamentosunun diaspora ve KafkasyaÔÇÖdan sorumlu Komite Ba┼čkan─▒ Nugzar Tsiklauri, yapt─▒─č─▒ a├ž─▒klamada; konuyla ilgili olarak G├╝rcistan Parlamentosuna d├╝nyan─▒n bir ├žok ├╝lkesindeki ├çerkes diasporalar─▒ndan ba┼čvurular oldu─čunu s├Âyledi.164

20 May─▒s 2011 tarihinde toplanan G├╝rcistan Parlamentosu, ├çerkeslere y├Ânelik olarak XIX. y├╝zy─▒lda uygulanan katliam ve s├╝rg├╝n uygulamalar─▒n─▒n ÔÇť Soyk─▒r─▒m ÔÇť olarak tan─▒yan resmi bir karar ald─▒. 165 ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Kararda;

ÔÇť ├çarl─▒k RusyaÔÇÖs─▒n─▒n XIX. y├╝zy─▒lda, ├Ânceden planlanlayarak ├çerkesleri katletti─či, bu katliamlara planlanm─▒┼č a├žl─▒k ve salg─▒n hastal─▒klar─▒n e┼člik etti─či, bu durumun Soyk─▒r─▒m, kendi topraklar─▒ndan S├╝rg├╝n edilen ├çerkes Halk─▒n─▒n da M├╝lteci olarak tan─▒nmas─▒ ÔÇť gerekti─či bildirildi. 166

T├╝rkiyeÔÇÖde demokrasi a├ž─▒l─▒m─▒ s├╝recine paralel olarak ÔÇť ├çerkes ÔÇť duyarl─▒l─▒─č─▒n─▒n hissedilir hale geldi─či bir d├Ânemde BM ├╝yesi G├╝rcistan,┬á ├çerkes Soyk─▒r─▒m─▒n─▒ tan─▒yarak RusyaÔÇÖya yumu┼čak karn─▒na umulmad─▒k bir kro┼če indirdi. Trajediye ÔÇť Soyk─▒r─▒m ÔÇť diyen ilk ├╝lke oldu. 167

B├Âylece G├╝rcistan taraf─▒ndan tan─▒nan ├çerkes Sorununun, 2014 Olimpiyatlar─▒na kadar olan s├╝re├žte uluslar aras─▒ bir sorun hale gelmi┼čtir. G├╝rcistanÔÇÖ─▒n ├çerkes Soyk─▒r─▒m─▒n─▒ tan─▒mas─▒, AbhazyaÔÇÖy─▒ da zor bir durumda b─▒rakt─▒. Zira Abhazya, kendisini G├╝rcistanÔÇÖa kar┼č─▒ olan sava┼č─▒nda ve ba─č─▒ms─▒zl─▒k r├╝yas─▒nda destekleyen ├çerkes Halk─▒ ile bu r├╝yay─▒ ger├že─če d├Ân├╝┼čt├╝ren Rusya aras─▒nda bir se├žim yapmak zorunda b─▒rakt─▒. 168

G├╝rcistan DevletiÔÇÖnin ald─▒─č─▒ bu karar, soyk─▒r─▒m ma─čduru ├çerkeslerin ac─▒lar─▒n─▒ bir nebze olsun hafifletmektedir. Uluslar aras─▒ d├╝zeyde bir geli┼čmenin sinyalini veren bu durum ├╝zerinde ├Ânemle durularak, DiasporaÔÇÖda ya┼čayan ├çerkes Ayd─▒nlar─▒ ┬átaraf─▒ndan Birle┼čmi┼č Milletler ├╝yesi di─čer Devletler nezdinde yap─▒lacak giri┼čimlerde de g├╝ndeme getirilmesi ve bu konuda yap─▒lacak ciddi ├žal─▒┼čmalar─▒n s├╝rd├╝r├╝lebilmesinde, G├╝rcistan Devleti yetkililerinin destek ve yard─▒mlar─▒ ├žok ├Ânemlidir.

Nitekim, G├╝rcistan Parlamentosu ─░nsan Haklar─▒ ve Sivil Entegrasyon Komitesi Ba┼čkan─▒ La┼ča TordiyaÔÇÖn─▒n 20 May─▒sÔÇÖta yapt─▒─č─▒; ÔÇť ├çerkes Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n tan─▒nmas─▒ meselesini Avrupa Birli─činde, Avrupa Parlamentosunda ve G├╝rcistanÔÇÖ─▒n temsil edildi─či t├╝m uluslar aras─▒ ├Ârg├╝tlerde g├╝ndeme getirece─čiz.ÔÇŁ┬á 169 A├ž─▒klamas─▒yla, bu konuda G├╝rcistan Devleti yetkililerinin deste─činin devam edece─či belirtilmektedir.

Bu olaylar cereyan ederken; RusyaÔÇÖn─▒n genelde ├╝st d├╝zeylerde olan bilim ve ara┼čt─▒rma enstit├╝lerinden en sayg─▒n olanlar─▒n kat─▒l─▒m─▒yla Ekim 2011 ay─▒nda RostovÔÇÖda ÔÇťSoyk─▒r─▒m─▒ kabul eden G├╝rcistan ve edecek olan ├╝lkelere gerekli cevab─▒ verecek olan bir ÔÇť Kurum ÔÇť ┬áolu┼čturuldu─ču, Mikhail Rozin taraf─▒ndan a├ž─▒kland─▒.170

├ľyle anla┼č─▒l─▒yor ki, ┬ábu ÔÇťKurumÔÇŁ; Soyk─▒r─▒m ve S├╝rg├╝n ile ilgili t├╝m tarihi belgelerin tarafl─▒, Rusya kar┼č─▒t─▒ ve ├Ân yarg─▒l─▒ olarak yorumland─▒─č─▒n─▒, dolay─▒s─▒yla spek├╝lasyonlardan ibaret oldu─čunu s├Âylemeye ├žal─▒┼č─▒yorlar.

Bu┬á ÔÇť Kurum ÔÇťun verece─či cevap, ├Âncelikle kendi ÔÇť ger├žekleri ÔÇť ├╝zerine olu┼čturacaklar─▒ kar┼č─▒t arg├╝manlar ├╝zerinde haz─▒rlayacaklar─▒ bir ger├žektir.

Ancak, XIX. y├╝zy─▒lda ├çerkes Halk─▒na uygulanan bask─▒, katliam ve s├╝rg├╝n ile ilgili tarihi ger├žekleri yans─▒tan belgelerin Tiflis ar┼čivinde mevcut oldu─čuna g├Âre, RusyaÔÇÖda olu┼čturulan s├Âz konusu ÔÇť Kurum ÔÇť un verece─či cevab─▒n, bu do─črultuda tutars─▒z olaca─č─▒ a┼čikard─▒r.

5,407 Toplam, 8 okuma bug├╝n

Mahmut B─░

Mahmut B─░

1945 y─▒l─▒nda Amman'da do─čdu. Kuzey KafkasyaÔÇÖdan B├╝y├╝k ├çerkes S├╝rg├╝n├╝ÔÇÖnde (1864) ├Ânce BalkanlarÔÇÖa, ard─▒ndan ├ťrd├╝nÔÇÖe yerle┼čen Abzah (Hatko) boyuna mensup (Halu─č-Natko) ailesindedir. ─░lk├Â─črenimini 1952 y─▒l─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖye g├Â├ž ettikten sonra tamamlayarak, 1970 y─▒l─▒nda Ankara Dil-Tarih ve Co─črafya Fak├╝ltesi Tarih b├Âl├╝m├╝nden mezun oldu. Birle┼čik Kafkasya KonseyiÔÇÖnin kurulu┼č ├žal─▒┼čmalar─▒na kat─▒lan Mahmut Bi; 1994 y─▒l─▒nda emekli olduktan sonra BursaÔÇÖya yerle┼čmi┼č ve 11 May─▒s 1996 tarihinde BursaÔÇÖda kurulan Birle┼čik Kafkasya Derne─čiÔÇÖnin kurucu ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Tarih├ži Mahmut BiÔÇÖnin uzun bir zamandan beri ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ÔÇťKafkas TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinin Birinci cildi 2007 y─▒l─▒nda Selenge Yay─▒nevi taraf─▒ndan yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Mahmut Bi, 29-9-2017 tarihinde aram─▒zdan ayr─▒lm─▒┼čt─▒r.

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

20 Ekim 2019, ─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en i├žin yorumlar kapal─▒
Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

20 Ekim 2019, Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca i├žin yorumlar kapal─▒
Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu

Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu

20 Ekim 2019, Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

20 Ekim 2019, ─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en i├žin yorumlar kapal─▒
Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

20 Ekim 2019, Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca i├žin yorumlar kapal─▒
Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu

Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu

20 Ekim 2019, Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar