AnadoluÔÇÖya K─▒r─▒m Tatar g├Â├ž├╝ne dair ├Ânemli bir belge

AnadoluÔÇÖya K─▒r─▒m Tatar g├Â├ž├╝ne dair ├Ânemli bir belge

  • Levent ELPEN

Macaristan’da T├╝rkoloji’ye olan ilginin artt─▒─č─▒ d├Ânemde, T├╝rk├že’ye ve T├╝rk k├╝lt├╝r├╝ne m├╝kemmel v├ók─▒f oldu─ču yaz─▒lar─▒ndan anla┼č─▒lan Ara┼čt─▒rmac─▒ T├╝rkolog Dr. B├ęla Horv├íth, 1913 y─▒l─▒nda Budape┼čte’deki Turan Cemiyeti’nden ve ─░stanbul’daki Tahsil-i Sanayi Cemiyeti’nden ald─▒─č─▒ referanslarla Anadolu’da seyahate ├ž─▒km─▒┼č. ─░stanbul ve Ankara ├╝zerinden, Nev┼čehir, Ni─čde, Konya ve Karaman’a kadar s├╝ren 2300 kilometrelik bu seyahatin amac─▒, k├╝lt├╝rel, etnolojik ve sosyolojik g├Âzlemler imi┼č. Dr. Horv├íth, ekibiyle birlikte at s─▒rt─▒nda kat etti─či bu uzun yolculuk s─▒ras─▒nda son derece ilgin├ž sosyolojik g├Âzlemler yapm─▒┼č. Dr. Horv├íth’─▒n bu g├Âzlemlerinden kan─▒mca en ├Ânemlisini, Anadolu’da yerle┼čmeye ├žal─▒┼čan K─▒r─▒m Tatarlar─▒ ├╝zerine yapt─▒klar─▒ olu┼čturuyor. Bu b├Âl├╝m, hem K─▒r─▒m Tatar tarihi a├ž─▒s─▒ndan ├žok ├Ânemli, hem de Anadolu ve yeni T├╝rkiye a├ž─▒s─▒ndan… Anadolu’da yeni bir K─▒r─▒m’─▒n ye┼čermekte oldu─čunu, hatta K─▒r─▒m’─▒n neredeyse tamamen buraya ta┼č─▒nd─▒─č─▒n─▒ ├Ârnekliyor. O tarihte verdi─či 2-2,5 milyon K─▒r─▒m Tatar─▒ rakam─▒ ise ├žok ilgin├ž. Kitap, 1996’da Tarih Vakf─▒ taraf─▒ndan yay─▒nlanm─▒┼č.

ANADOLU 1913-BÉLA HORVÁTH
Tarih Vakf─▒ Yurt Yay─▒nlar─▒, Eyl├╝l 1996
Çeviren: Tarık Demirkan

***

Ya─čl─▒bayatÔÇÖtan KARAPINAR’A Yolculuk
31 Temmuz-3 A─čustos

Bu k├Ây, tepelerin ortas─▒nda bir vadide uzan─▒yor. Evler d─▒┼čardan bada┬şnal─▒ ve bu ├Âzelli─či k├Ây├╝ daha ilk g├Âr├╝┼čte di─čerlerinden farkl─▒ k─▒l─▒yor. Evle┬şrin bah├želeri ta┼č duvarlarla birbirinden ayr─▒l─▒yor, pencerelerde demir parmakl─▒k ve kap─▒larda da kilit oldu─čunu fark ediyoruz. T├╝m bunlar k├Ây├╝ son derece ilgin├ž ve di─čerlerinden de─či┼čik hale getiriyor. Burada biraz da┬şha uzunca kalmaya karar veriyor ve bir ev kiral─▒yoruz. Evimizin iki odas─▒ var. Yerle┼čti─čimiz odan─▒n yan─▒ndaki b├Âlmenin mutfak olabilece─čini, duvardaki bacay─▒ g├Âr├╝nce d├╝┼č├╝n├╝yoruz. Evsahibi ve birka├ž merakl─▒ kom┼čusu gelip evi temizliyor, su ta┼č─▒yor ve bizle sohbet etmeye ba┼čl─▒yorlar. Son derece zeki insanlar ve aksanlar─▒nda y├Âreye ├Âzg├╝ genizden ├ž─▒kan “gh” sesi fark edilmiyor. G├Âr├╝n├╝┼č itibariyle de y├Âre insanlar─▒ndan farkl─▒lar. Aralar─▒nda bol miktarda sar─▒┼č─▒n ve mavi g├Âzl├╝ var. Kad─▒nlar─▒ da y├╝zlerini kapatm─▒yor. T├╝m bu farkl─▒l─▒klar─▒n nedenini k─▒sa s├╝rede ├Â─čreniyoruz: Tatar g├Â├žmenlerinin k├Ây├╝ndeyiz.
– Biz buraya geleli ├žok olmad─▒, diye anlat─▒yorlar. Rusya’dan g├Â├žt├╝k buralara. Kimimiz Sivastopol’dan, kimimiz Moskova’dan, kimimiz ise K─▒┬şr─▒m Yar─▒madas─▒’ndan geldik. Oralarda hayat ├žok zor: ─░nsan ├žok, toprak ise az. Ama bizi en ├žok zorlayan ├╝zerimizdeki bask─▒lar ve askerlik konusuy┬şdu. Orduda M├╝sl├╝man ve H─▒ristiyan askerler aras─▒nda fark g├Âzetmiyorlar ve bu nedenle bize domuz eti bile yediriyorlard─▒. Dayanamad─▒k ve 8-10 sene kadar ├Ânce terk ettik o topraklar─▒.
– Peki burada daha m─▒ iyi?
– Daha iyi. Asl─▒nda oralarda otomobille yolculuk eden bizler i├žin bura┬şlara al─▒┼čmak kolay olmad─▒, ama yine de halimizden memnunuz, ├ž├╝nk├╝ hi├ž de─čilse kendimizi ├Âzg├╝r hissediyoruz. Burada mal m├╝lk sahibi olabilir, zenginle┼čebiliriz. Bu k├Ây├╝ kurdu─čumuzda tek bir ine─čimiz bile yoktu. Bug├╝n ise otlaklar─▒m─▒zda 400 ine─čimiz otluyor.
Muhacir (Balkan ├╝lkelerinden ve Rusya’dan g├Â├žen insanlar i├žin kulla┬şn─▒yorlar bu deyimi) hareketi Anadolu i├žin son derece yararl─▒ bir geli┼čme. Bir yandan ├╝lkenin zaten ├žok d├╝┼č├╝k olan n├╝fus yo─čunlu─čunun artmas─▒n─▒, ├Âte yandan da ├žal─▒┼čkan ve k├╝lt├╝rel olarak kalk─▒nm─▒┼č katmanlarla ├╝lkenin zenginle┼čmesini sa─čl─▒yor. Muhacirler geldikleri ├╝lkelerden kendileriyle be┬şraber Anadolu’dakinden kesinlikle daha geli┼čmi┼č i┼č ara├žlar─▒ ve kaliteli to┬şhumluk getiriyorlar. K─▒sa s├╝re i├žinde de yerle┼čtikleri b├Âlgeyi kalk─▒nd─▒r─▒yorlar. Tabii ko┼čullar─▒n elvermedi─či b├Âlgelere yerle┼čtikleri, tamamen ba┼čar─▒┬şs─▒zl─▒─ča u─čramalar─▒ da s├Âz konusu olabiliyor.
Muhacirlerin hangi ko┼čullarda yerle┼čtirildiklerini anlayabilmek i├žin bu ├╝lkede egemen olan toprak m├╝lkiyet sistemini bilmemiz gerekiyor. Top┬şrak m├╝lkiyeti ┼ču bi├žimlerde olabilir:
1- ├ľzel m├╝lkiyet (arazi memluki)
2- Ortak m├╝lkiyet: K├╝├ž├╝k yerle┼čim birimleri ├ževresinde, merkezde ba┬ş─č─▒ran bir erke─čin sesinin duyulabilece─či kadarl─▒k bir alan (do─čal olarak bu tespit edilirken g├╝r sesli bir k├Ây sakini se├žiliyor). Bu topraklar─▒n d─▒┼č─▒nda kalan t├╝m├╝, toprak i┼člense de i┼členmese de devlet m├╝lkiyetinde oluyor.

Ama devlet topraklar─▒ ikiye ayr─▒l─▒yor:
– Baz─▒ hay─▒r i┼člerinde (okullar, camiler, ├že┼čmeler yap─▒lmak ve onar─▒l┬şmakÔÇŽ) kullan─▒lmak ├╝zere i┼člev g├Âr├╝yor. Vak─▒f topra─č─▒ (arazi mevkufe) ad─▒ verilen bu topraklar hay─▒rsever bir validen veya miras├ž─▒s─▒ olmayan bir zenginden kalm─▒┼č oluyor.
– Son olarak; hi├žbir ama├ž i├žin kullan─▒lmayan, ├╝zerinde isteyenin hay┬şvan otlatabilece─či topraklar (arazi miriye).
Buradan anla┼č─▒ld─▒─č─▒ gibi, topraklar─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ devletin m├╝l┬şkiyetinde. B├Âylece ├╝lkeye g├Â├ž eden her g├Â├žmen ailesi 25 d├Ân├╝m ve her ├žocuk i├žin art─▒ 5 d├Ân├╝m toprak sahibi olabiliyor. Ama asl─▒nda da─č─▒t─▒lan topraklar bunun ├žok ├╝zerine ├ž─▒k─▒yor. G├Â├žmen ilk alt─▒ y─▒l i├žinde her t├╝rl├╝ vergiden, ├╝r├╝n vergisinden ve askerlik gibi yapt─▒r─▒mlardan muaf tutuluyor.
G├Â├žmenleri yerle┼čtirme i┼či pratikte ┼č├Âyle ger├žekle┼čiyor: G├Â├žmen komisyonunun bir g├Ârevlisi yerle┼čtirilecek olan kafileyi al─▒p, merkezi olarak saptanan b├Âlgeye bizzat g├Ât├╝r├╝yor. Ama orada hassas ├Âl├žme i┼člemleri ya┬şp─▒lm─▒yor. Ayr─▒ca merkezi komisyon ├╝lkenin u├žsuz bucaks─▒z topraklar─▒ hakk─▒nda yak─▒n bilgi sahibi olmad─▒─č─▒ndan, merkezi olarak tespit edilen topraklar bazen tar─▒m i├žin elveri┼čsiz, verimsiz ve ├žorak y├Âreler olabiliyor. Bu t├╝r ┼čanss─▒z durumlarda zavall─▒ muhacirler bir s├╝re dayanmava ├žal─▒┼č─▒p sonra yeni yerle┼čim b├Âlgeleri i├žin tekrar yollara d├Âk├╝l├╝yorlar.
Ama Ya─čl─▒bayat muhacirleri bu a├ž─▒dan ┼čansl─▒ say─▒l─▒rlar. Sa─čl─▒kl─▒, g├╝├žl├╝ fiziki yap─▒ya sahip, uzun boylu insanlar. Burunlar─▒ bas─▒k, g├Âzleri ise ├žekik. Erkekler ├žo─čunlukla t─▒ra┼č oluyorlar. Bir├žo─ču ├žar─▒k yerine ayakkab─▒ giyiyor. ┼×alvar kullanm─▒yorlar. Bellerine geni┼č, alaca renkli veya k─▒z─▒l ku┼čaklarla sararak ba─člad─▒klar─▒ giysi, ┼čalvardan daha ├žok pantolona benziyor. Yeleklerinin alt─▒na ise siyah veya gri renkli g├Âmlek giyiyorlar. Kad─▒nlar i┼člemeli bluzlar─▒ tercih ediyorlar ve gayet ┼č─▒k g├Âr├╝n├╝yorlar. Gen├ž kad─▒nlar ├ži├žekli elbiseleri tercih ediyor, ba┼člar─▒na da g├╝m├╝┼č veya alt─▒n i┼člemeli fes tak─▒yor┬şlar. Daha ya┼čl─▒ca kad─▒nlar ise ince pamuklu yazma ├Ârt├╝yor, bunun u├žlar─▒n─▒ enselerinde topluyor veya s─▒rtlar─▒na b─▒rak─▒yorlar. Kad─▒nlar bizleri g├Âr├╝nce ka├žm─▒yor, aksine hi├žbir kayg─▒ya d├╝┼čmeden bizlerle konu┼čuyorlar. Baz─▒ ev┬şlerde son derece de─čerli i┼člemeler ve pe┼čkirlerden olu┼čan s├╝sler var. ─░nce bir zevkle haz─▒rland─▒klar─▒ belli. Ama Do─ču g├Ârenekleri burada da ge├žerli; evlerde masa veya sandalye yok. Duvardaki bir girinti veya pencerenin pervaz─▒ e┼čyalar─▒n konulabilece─či yeri olu┼čturuyor.
K├Ây├╝n olduk├ža yak─▒n─▒nda antik bir Bizans kal─▒nt─▒s─▒yla kar┼č─▒la┼č─▒yoruz. Mermer kal─▒nt─▒lar burada bir zamanlar bir kent oldu─čuna i┼čaret ediyor. Aradan ge├žen binlerce y─▒ll─▒k zamana ra─čmen diren├žle ayakta kalabilen ha┬şrabelerden bu ┼čehrin eski Anadolu geleneklerine uygun olarak bir tepe ├╝zerinde in┼ča edildi─či sonucuna var─▒yo┬şruz. Tepenin malzemesi ise, bu y├╝kseltinin do─čal olmad─▒─č─▒n─▒, ├Âzel olarak olu┼čturuldu─čunu g├Âsteriyor. ├ç├╝nk├╝ ├ževre hep kayal─▒k olmas─▒na ra─čmen tepe sadece toprak birikintisinden ┼čekillenmi┼č. Tepenin ├ževresindeki izler┬şden, bir zamanlar boydan boya kale duvarlar─▒yla ku┼čat─▒ld─▒─č─▒n─▒ anl─▒yoruz. ┼×ehrin ta┼č d├Â┼čenmi┼č yollar─▒n─▒n, mermer tap─▒naklar─▒n─▒n, ├že┼čmelerin ve bi┬şnalar─▒n temellerinin izleri h├ól├ó son derece belirgin. Bina duvarlar─▒nda kul┬şlan─▒lan ta┼člar─▒ birbirine tutturmak i├žin kire├žli bir madde kullan─▒ld─▒─č─▒ belli oluyor. Etrafa da─č─▒lm─▒┼č s├╝tun ba┼člar─▒, e┼čik par├žalar─▒, kap─▒ mermerleri bir zamanlar─▒n g├Ârkemli hayat─▒n─▒n izlerini bug├╝ne ta┼č─▒yor. ┼×ehrin in┼čas─▒nda kullan─▒lan ah┼čap malzeme yok olup gitmi┼č, ama mermer inatla direniyor ve binlerce y─▒l sonra y├Ârenin yeni sahipleri bu yaz─▒l─▒ ve i┼člemeli kitabeli ta┼člar─▒ binalar─▒nda kullan─▒yor, de─čirmen ta┼č─▒ yap─▒yor, ev temeline koyuyor┬şlar. D├╝nya tarihinin ne kadar ├žok yaz─▒l─▒ belgesi burada sonsuza kadar sakl─▒ kalacak kim bilebilir? Yaz─▒l─▒ta┼č─▒n de─čeri burada o ta┼č─▒n in┼čaatta ne kadar kullan─▒labilece─či kadar! Bir iki tap─▒nak heykel par├žas─▒ ve defne yaprak i┼čle┬şmeli s├╝tun ba┼čl─▒─č─▒n─▒ sahibi bize l kuru┼ča satt─▒!
Antik kent kal─▒nt─▒lar─▒ etraf─▒nda art─▒k t├╝t├╝n ve bu─čday ekiliyor. D├╝nya ├žap─▒nda ├╝ne sahip olan T├╝rk t├╝t├╝n├╝ bu y├╝kseklikte kaliteli ├╝r├╝n vermi┬şyor; yapraklar k├╝├ž├╝k, hafiften t├╝yl├╝ ve i├žimi biraz geniz yak─▒c─▒. T├╝rk t├╝t├╝n├╝nden en iyi mahsul al─▒nan b├Âlgeler Rumeli ve Makedonya idi ve bura┬şlar─▒n kaybedilmesi belki de en b├╝y├╝k darbeyi t├╝t├╝n sanayine indirdi. Ana┬şdolu’da Bitinya Yar─▒madas─▒’nda, yani Haydarpa┼ča ve ─░zmit aras─▒nda kalan b├Âlgelerde, Adapazar─▒ ve Trabzon illerinde kaliteli t├╝t├╝n yeti┼čiyor. T├╝rk t├╝t├╝n├╝n├╝n yapraklar─▒ ufak oldu─čundan puro yap─▒m─▒nda kullan─▒lam─▒yor. Bu nedenle de T├╝rkiye’de puro tan─▒nm─▒yor. T├╝t├╝n tekeli 700 bin lira kar┼č─▒l─▒─č─▒nda 1929’a kadar bir ┼čirket taraf─▒ndan devletten sat─▒n al─▒nm─▒┼č. T├╝┬şt├╝n tekelinin olu┼čmas─▒n─▒n ard─▒ndan da karaborsa faaliyetleri g├Âr├╝lmemi┼č bir oranda artm─▒┼č. Ak┼čama do─čru Kaleda─č’a, u├žurtmam─▒z─▒ tekrar havaland─▒rmaya gidiyo┬şruz. Bu da─čda bir kale harabesi var. U├žurtman─▒n ilgin├ž g├Âr├╝nt├╝s├╝ yama├ž┬şlarda s├╝r├╝s├╝n├╝ otlatan ├žoban─▒ cezbediyor. ├çoban─▒n bu b├Âlgede ├žal─▒┼čanla┬şr─▒n ald─▒─č─▒ ├╝cretle ilgili anlatt─▒klar─▒ son derece ilgin├ž. Y├Ârede ├╝cretin y├╝ksek oldu─ču anla┼č─▒l─▒yor.
– Bizim b├Âlgede beyim, diye anlat─▒yor ├žoban, toprak a─čas─▒ topra─č─▒nda ├žal─▒┼čan k├Âyl├╝ye g├╝nl├╝k 10-15 kuru┼č verir ve kul├╝besini in┼ča edebilmesi i├žin de yer g├Âsterir. Ayr─▒ca birka├ž ├žuval bu─čday da k├Âyl├╝n├╝n hakk─▒d─▒r. ├çobana ise birka├ž koyun verilir. Ama bu sadece yaz─▒n. K─▒┼č─▒n ise hi├ž i┼čimiz olmaz.
Bu b├Âlgelerde k─▒┼č mevsimi bazen 5-6 ay da s├╝rebiliyor. Bu uzun s├╝re i├žinde yaz aylar─▒nda kazand─▒klar─▒yla ya┼č─▒yorlar. ┼×ehirlerde de baz─▒ i┼č kollar─▒nda durum farkl─▒ de─čil.
– Peki bu kadar ├žok ine─čin s├╝t├╝n├╝ ne yap─▒yorsunuz? diye soruyorum,
– Kayma─č─▒n─▒ al─▒yoruz. Yay─▒klay─▒p ya─č yap─▒yoruz. Tuzlanan ya─č tulumlara konulur ve b├╝t├╝n k─▒┼č kullan─▒l─▒r. Daha az ya─čl─▒ olan s├╝t ise kaynat─▒ld─▒k┬ştan sonra yo─čurtla mayalan─▒r ve bir saat i├žinde yo─čurt haline gelir.
– Ama o kadar yo─čurt da yenmez. Kalan yo─čurt at─▒l─▒yor mu?
– Hay─▒r. Suyunu ak─▒t─▒r─▒z. Kalan k─▒s─▒m belki bir y─▒l hi├ž bozulmadan kul┬şlan─▒labilir.
Hava kararmaya ba┼čl─▒yor. Toparlan─▒p evin yolunu tutuyoruz. Bu ak┬ş┼čam yemekte ├Âzenle haz─▒rlamaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z biberli tavuk var. Her ne ka┬şdar memleketteki kadar g├╝zel olmad─▒ysa da, tad─▒ bize burada harikulade geliyor. Yar─▒s─▒n─▒ da yar─▒na ay─▒r─▒yoruz.
S─▒ras─▒ gelmi┼čken, Macaristan’a da b├╝y├╝k zararlar veren Tatarlar hak┬şk─▒nda birka├ž s├Âz etmek yararl─▒ olacak san─▒r─▒m. Tatar ad─▒, Mo─čollar─▒n XIII. y├╝zy─▒lda Cengiz Ka─čan liderli─činde ger├žekle┼čtirdikleri seferlerde egemen┬şlik alt─▒na ald─▒klar─▒ T├╝rk halklar─▒n─▒n genel ad─▒ olarak kullan─▒l─▒yor. Bu an┬şlamda ─▒rk olarak ├žok de─či┼čik halklar─▒n birlikteli─či. Sibirya, Kafkasya, Ana┬şdolu ve Balkan Yar─▒madas─▒’nda di─čer halklar aras─▒na da─č─▒lm─▒┼č vaziyette ya┼č─▒yorlar.
Say─▒lar─▒n─▒n toplam 2-2,5 milyon civar─▒nda oldu─ču tahmin edili┬şyor. Ulusal ├Âzelikleri ve hayat tarzlar─▒ farkl─▒ olsa da Tatarlar Mo─čollara ├Âzg├╝ ├žizgileri de ta┼č─▒yorlar: Ba┼člar─▒n─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝, g├Âzlerinin ├žekikli─či, bas─▒k ve k├╝├ž├╝k burun Mo─čollara ├žok benzemelerine neden oluyor. Aralar─▒nda en k├╝lt├╝rl├╝leri K─▒r─▒m ve Kazan Tatarlar─▒. Bah├že tar─▒m─▒n─▒, hayvanc─▒l─▒┬ş─č─▒ ve ticareti ├žok iyi yap─▒yorlar. Onlar─▒ Do─ču’nun Yahudileri olarak da g├Ârmek m├╝mk├╝n; yani Do─ču halklar─▒ aras─▒nda fark edilebilir bir zenginli┬ş─če ve k├╝lt├╝rel kalk─▒nm─▒┼čl─▒─ča ula┼čabiliyorlar. Konu┼čtuklar─▒ dil T├╝rk├žeye benziyor ama K─▒r─▒m Yar─▒madas─▒’ndan ve Balkan ├╝lkelerinden g├Â├žen Ta┬ştarlar T├╝rk├žeyi benimsemi┼č durumdalar.

Kaynak: Qirim.net

1,169 total views, 1 views today

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒