Bursa Mekteb-i Sultanisi’nin Birinci Eğitim-Öğretim Yılına İlişkin Bazı Veriler

Bursa Mekteb-i Sultanisi’nin Birinci Eğitim-Öğretim Yılına İlişkin Bazı Veriler

İsmail YAŞAYANLAR

Dr. Öğr. Üyesi İsmail Yaşayanlar /
Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü’nden mezun oldu (2010). Aynı üniversitenin Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı’nda “19. Yüzyılda Kirmasti (Mustafakemalpaşa) Kazası’nın Sosyo-Ekonomik Durumu” isimli çalışması ile yüksek lisansını (2012), “Sinop, Samsun ve Trabzon’da Kolera Salgınları, Karantina Teşkilatı ve Kamu Sağlığı Hizmetleri (1876-1914) isimli çalışmasıyla da doktorasını (2015) tamamladı. Halen Düzce Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü’nde görev yapmakta olup, çalışmaları genel olarak yakınçağ döneminde Osmanlı sosyo-ekonomik ve kent tarihi konularına odaklanmıştır. | E-Posta: ismailyasayanlar@gmail.com
İsmail YAŞAYANLAR

Bursa’nın Veli Şemseddin Mahallesi’nde bulunan Akif Paşa Konağı’nda(1) 3 Ağustos 1885(R.22 Temmuz 1301)(2) tarihinde Mekteb-i İdadi-i Mülki adıyla eğitim-öğretime başlayan Bursa Erkek Lisesi, modernleşme dönemi eğitim reformu uygulamaları çerçevesinde birkaç defa isim değiştirmiştir. Başlangıçta dört sınıflık sistemle eğitim veren okul 1893 yılından itibaren üç sınıflık rüştiye kısmının da ilave edilmesiyle yedi sınıflık eğitim-öğretime geçmiştir.

1910-1911 ders yılına kadar idadi olarak eğitim-öğretim veren okul, dönemin Maarif Nazırı Emrullah Efendi’nin Osmanlı topraklarında bulunan 92 idadiden 10’unu sultani’ye çevirme kararı neticesinde Bursa Mekteb-i Sultanisi adını almıştır.(3) Cumhuriyetin ilanına kadar Bursa Mekteb-i Sultanisi adını taşıyan okul, 1923-1924 ders yılına Bursa Lisesi ve sonrasında da Bursa Erkek Lisesi ismini almıştır.

1910-1911 Eğitim-Öğretim Yılında Bursa Mekteb-i Sultanisi Müfredat Programları ve Muallim Kadroları (*)

            İdadilerin öğrencileri yüksek öğretime hazırlamada yetersiz olduğunun düşünülmesi sonucu ilk olarak on idadinin sultaniye çevrilmesi uygulaması sonrası, okullardaki müfredatın değişmesini de beraberinde getirdi. Fakat zaten okullarda idadi döneminden kalan öğrenciler yetiştirildiği için hem rüştiye, hem de sultani kısmında hâlihazırda her sınıfta öğrenci bulunuyordu. Aşağıdaki tablolarda 1910-1911 eğitim-öğretim yılında Bursa Mekteb-i Sultanisi’nin hem rüşdiye, hem de sultani kısmında okutulan dersler sınıflara göre sıralanmıştır.

1. Sınıf Dersleri 2. Sınıf Dersleri 3. Sınıf Dersleri
1 Kur’an-ı Kerim Kur’an-ı Kerim Kur’an-ı Kerim
2 Ulum-ı Diniye Ulum-ı Diniye Ulum-ı Diniye
3 Arabi Arabi Arabi
4 Sarf-ı Türki Farsi Farsi
5 Kıraat-ı Türki Kıraat-ı Türki Kıraat-ı Türki
6 Tarih-i Umumi Tarih-i Umumi Tarih-i Umumi
7 Coğrafya Coğrafya Coğrafya
8 Hesab Hesab Hesab
9 İmla Malumat-ı Medeniye Hendese
10 Hüsn-i Hat Nahv-i Osmani Malumat-ı Medeniye
11 İmla Kitabet
12 Rasim Fransızca
13 Hüsn-i Hat Resim
14 Jimnastik Hüsn-i Hat
15 Jimnastik

Tablo I. Bursa Mekteb-i Sultanisi’nin Rüştiye Kısmında Okutulan Dersler

Mükafat listelerinden bir örnek
1. Sınıf Dersleri 2. Sınıf Dersleri 3. Sınıf Dersleri 4. Sınıf Dersleri 5. Sınıf Dersleri
1 Ulum-ı Diniye Ulum-ı Diniye Ulum-ı Diniye Ulum-ı Diniye Ulum-ı Diniye
2 Türkçe Türkçe Kitabet Türkçe Ezber, Kıraat ve Kavaid Edebiyat-ı Osmaniye Edebiyat ve Tarih-i Edebiyat-ı Osmaniye
3 Fransızca Türkçe Ezber, Kıraat ve Kavaid Türkçe Kitabet Fransızca Fransızca
4 Arabi Fransızca Fransızca Malumat-ı Kanuniye Kozmografya
5 Farsi Arabi Arabi Tarih Malumat-ı Kanuniye
6 Malumat-ı Medeniye Farsi Malumat-ı Medeniye Coğrafya Kimya
7 Ulum-ı Tabiiye Malumat-ı Medeniye Ulum-ı Tabiiye Arabi Arabi
8 Tarih Ulum-ı Tabiiye Tarih Cebir Hikmet-i Tabiiye
9 Coğrafya Tarih Coğrafya Hendese-i Mecaseme Tarih-i Tabii
10 Hesab Coğrafya Cebir İngilizce İktisad
11 Hendese Hendese Hendese Müsellesat Tarih
12 Hüsn-i Hat Usul-i Defteri Usul-i Defteri Usul-i Defteri Hıfzü’s-sıhha
13 Resim Hesab Hesab Hikmet İngilizce
14 Jimnastik Hüsn-i Hat Farsi Kimya Hendese-i Resmiye
15 Jimnastik Resim Hayvanat-ı Mevalid Kitabet
16 Hüsn-i Hat Mihanik(Mekanik) Jimnastik
17 Jimnastik Kitabet
18 Jimnastik

Tablo II. Bursa Mekteb-i Sultanisi’nde Okutulan Dersler 

1 Osman Sırrı Efendi Kur’an-ı Kerim, İmla, Sarf-ı Türki
2 Ali Cevad Efendi Ulum-ı Diniye Kıraat-ı Türki, Hesab, Hendese
3 Abdullah Hilmi Efendi Arabi, Farsi, Ulum-ı Diniye, İlmihal
4 Musa Kazım Efendi Farsi
5 Burhaneddin Efendi Coğrafya, Malumat-ı Medeniye, Kitabet, Kıraat-ı Türki, Tarih-i Umumi
6 Dimitri Efendi Fransızca
7 Mülazım İhsan Efendi Resim, Jimnastik
8 Hafız Hamdi Efendi Hüsn-i Hat
9 Osman Efendi Nahv-i Osmani

Tablo III. Bursa Mekteb-i Sultanisi Rüştiye Kısmının Muallimleri ve Verdikleri Dersler

Tevzi-i Mukafat Cetveli-1
1 Hacı Mustafa Efendi Ulum-ı Diniye
2 Muhiddin Baha Bey Edebiyat ve Tarih-i Edebiyat-ı Osmaniye, Kitabet
3 Sadık Bey Fransızca
4 Yüzbaşı Ahmed Efendi Hendese-i Resmiye, Cebir, Hendese-i Mecaseme, Usul-i Defteri, Mihanik
5 Behcet Bey Malumat-ı Kanuniye, Malumat-ı Medeniye, İktisad
6 Estepan Efendi Kimya
7 Hilmi Efendi Arabi, Malumat-ı Medeniye
8 Kleanti Efendi Hikmet-i Tabiiye, Hikmet
9 Osman Bey Tarih-i Tabii, Hayvanat-ı Mevalid
10 Emin Bey Tarih
11 Doktor Yusuf İzzeddin Bey Hıfzü’s-sıhha
12 Mustafa Asım Bey İngilizce
13 Yüzbaşı İbrahim Hakkı Efendi Jimnastik
14 Selim Sabit Bey Coğrafya
15 Zahid Efendi Türkçe Ezber, Kıraat ve Kavaid, Türkçe Kitabet, Türkçe
16 Dimitri Efendi Fransızca
17 Şükrü Efendi Ulum-ı Tabiiye
18 Necib Nadir Efendi Cebir, Hendese, Usul-i Defteri, Hesab
19 Musa Kazım Efendi Farsi
20 Yüzbaşı Kamil Efendi Resim
21 Yüzbaşı Vehbi Efendi Hüsn-i Hat

Tablo IV. Bursa Mekteb-i Sultanisi Muallimleri ve Verdikleri Dersler

Görüldüğü üzere öğrenciler din, dil, sosyal bilimler ve fen bilimleri alanlarında çeşitli dersşer görmektedirler. Ulum-ı Diniye, hem rüştiyenin hem de sultaninin tüm sınıflarında okutulan bir derstir. Öğrenciler Türkçe dersini ayrıntılı bir şekilde görmenin sekiz yıl boyunca Arapça, yedi yıl boyunca Farsça, altı yıl boyunca Fransızca ve iki yıl boyunca da İngilizce dersleri almaktadırlar.

Ders veren muallimlerden üçünün gayrimüslim olduğu görülür. Bunlar, Fransızca dersi veren Dimitri Efendi, Kimya dersi veren Estepan Efendi ve Hikmet(Felsefe) derslerini veren Kleanti Efendi’dir.

Bursa Mekteb-i Sultanisi Birinci Sene Öğrenci Başarı Durumları ve Ödüller (**)

Bursa Mekteb-i Sultanisi’nin ilk eğitim-öğretim yılında idadi olduğu dönemde bu okulda okuyup, son senesini sultani’de tamamlayan 33 öğrenci mezun olmuştur. Bunların yirmi altısı Müslüman, yedisi gayrimüslimdir. Mezuniyet derecelerinden, gayrimüslim öğrencilerin başarı oranlarının daha yüksek olduğu anlaşılmaktadır. Fakat bu başarı durumunu tüm sınıflara genellemek yanlış olacaktır, bu sadece mezun olan öğrenciler için geçerlidir. Aşağıdaki mükâfat tablolarında da görüldüğü üzere diğer sınıflarda durumun böyle olmadığı anlaşılmaktadır.

Derecesi Numara İsim
1 16 Lazari Efendi
2 69 Aşil Efendi
3 247 Eyüb Efendi
4 106 Kadri Efendi
5 284 Emilyus Efendi
6 102 Ahmed Efendi
7 133 Estefani Efendi
8 112 Said Efendi
9 25 Dimitri Efendi
10 9 Kemaleddin Efendi
11 80 Tahir Efendi
12 124 Agob Efendi
13 289 Ahmed Efendi
14 295 Salih Efendi
15 111 Muhsin Efendi
16 149 Paraskevas Efendi
17 127 Ömer Efendi
18 420 Abdullah Efendi
19 291 Şükrü Efendi
20 262 Hasan Efendi
21 45 Mehmed Necib
22 74 Halid Efendi
23 62 Mehmed Hasan Efendi
24 97 Ahmed Munib Efendi
25 87 Mehmed Gülşeni Efendi
26 377 Mustafa Efendi
27 292  Ahmed Efendi
28 414 Vehbi Efendi
29 375 Mustafa Zeki Efendi
30 324 Kadri Efendi
31 105 Racai Efendi
32 418 Osman Efendi
33 419 İbrahim Efendi

Tablo V. Bursa Mekteb-i Sultanisi’nden 1910-1911 Eğitim-Öğretim Yılında Mezun Olanlar

 

Numara İsim Ders Derece
661 Osman Nuri Efendi Kur’an-ı Kerim
635 Ahmed Naci Efendi Ulum-ı Diniye 2 defa
     “           “      “ Arabî 3 defa
     “           “      “ Coğrafya 4 defa
     “           “      “ Hesab 5 defa
     “           “      “ İmla 6 defa
     “           “      “ Hüsn-i Hat 7 defa
630 Fehmi Efendi Sarf-ı Türkî
657 Ataullah Efendi Kıraat-ı Türkî
655 Mustafa Hilmi Efendi Tarih-i Umumi

Tablo VI. Bursa Mekteb-i Sultanisi Rüştiye Kısmı 1. Sınıf 1. Şube’den Mükâfat Alan Efendiler

 

Numara İsim Ders Derece
747 Hafız Ahmed Efendi Kur’an-ı Kerim
756 İsmail Kemal Efendi Arabî
740 Eşref Efendi İmla
728 Seyfeddin Efendi Tarih
       “              “ Hesab
       “              “ Kıraat-ı Türkî 2 defa
771 Hüseyin Efendi Coğrafya
709 Hüseyin Hilmi Efendi Hüsn-i Hat
     “             “        “ Sarf-ı Türkî
760 Ahmed Efendi İlmihal

Tablo VII. Bursa Mekteb-i Sultanisi Rüştiye Kısmı 1. Sınıf 2. Şube’den Mükâfat Alan Efendiler

 

Numara İsim Ders Derece
561 Mehmed Efendi Kur’an-ı Kerim
       “             “ İmla 2 defa
554 Ahmed Kerim Efendi Ulum-ı Diniye
99 İdris Efendi Arabî 2 defa
   “         “ Tarih-i Umumi 3 defa
   “         “ Coğrafya 4 defa
   “         “ Hesab 5 defa
   “         “ Malumat-ı Medeniye 6 defa
603 Rıza Efendi Farsi
   “        “ Hüsn-i Hat 2 defa
565 Mehmed Muzaffer Efendi Kıraat-ı Türkî
Mehmed Muzaffer Efendi Nahv-i Osmanî 2 defa
58 Zafiraki Efendi Resim
612 Vehbi Efendi Jimnastik

Tablo VIII. Bursa Mekteb-i Sultanisi Rüştiye Kısmı 2. Sınıfta Mükâfat Alan Efendiler

Numara İsim Ders Derece
518 Osman Nuri Efendi Kur’an-ı Kerim
537 Ahmed Efendi Ulum-ı Diniye
      “           “ Kitabet 2 defa
527 Zahid Efendi Arabi
    “          “ Kıraat-ı Türki 2 defa
    “          “ Hendese 3 defa
    “          “ Malumat-ı Medeniye 4 defa
143 Ahmed Efendi Farsi 2 defa
77 Naci Efendi Tarih-i Umumi 2 defa
   “         “ Coğrafya 3 defa
   “         “ Hesab 4 defa
517 Koço Efendi Fransızca
72 Yorgi Efendi Resim
544 Neşet Efendi Hüsn-i Hat
534 Tenodor Efendi Jimnastik

Tablo IX. Bursa Mekteb-i Sultanisi Rüştiye Kısmı 3. Sınıfta Mükâfat Alan Efendiler

Numara İsim Ders Derece
126 Ahmed Cevdet Efendi Ulum-ı Diniye
      “          “          “ Türkçe 2 defa
      “          “          “ Arabi 3 defa
      “          “          “ Coğrafya 4 defa
      “          “          “ Hesab 5 defa
      “          “          “ Hendese 6 defa
244 Nihad Efendi Fransızca
24 Ali Asaf Efendi Farsi
“          “          “ Malumat-ı Medeniye 2 defa
157 Halil Efendi Ulum-ı Tabiiye
330 Fesih Efendi Tarih
14 Abdülbaki Efendi Hüsn-i Hat
405 Şükrü Efendi Resim
248 Müfhur Efendi Jimnastik

Tablo X. Bursa Mekteb-i Sultanisi 1. Sınıfta Mükâfat Alan Efendiler

 

Numara İsim Ders Derece
132 Şahabettin Efendi Ulum-ı Diniye
         “            “ Hüsn-i Hat 2 defa
407 Niyazi Efendi Türkçe
    “            “ Tarih 2 defa
323 Ahmed Cevdet Efendi Türkçe Ezber, Kıraat ve Kavaid
128 Estepan Efendi Fransızca
1 Cemil Efendi Arabi
   “            “ Jimnastik 2 defa
121 Âsaf Efendi Farsi
   “         “ Malumat-ı Medeniye 2 defa
   “         “ Coğrafya 3 defa
108 Fevzi Efendi Hendese
    “          “ Hesab 2 defa
263 Hasan Efendi Usul-i Defteriye
316 Leon Efendi Resim 2 defa

Tablo XI. Bursa Mekteb-i Sultanisi 2. Sınıfta Mükâfat Alan Efendiler

 

Numara İsim Ders Derece
145 Abdullah Efendi Ulum-ı Diniye
       “            “ Türkçe Ezber, Kıraat ve Kavaid 2 defa
       “            “ Türkçe Kitabet 3 defa
       “            “ Fransızca 4 defa
       “            “ Malumat-ı Medeniye 5 defa
       “            “ Ulum-ı Tabiiye 6 defa
       “            “ Usul-i Defteri 7 defa
143 Ahmed Efendi Arabi
    “           “ Farsi 2 defa
148 Mehmed Fehmi Efendi Tarih
      “             “         “ Coğrafya 2 defa
      “             “         “ Hesab 4 defa
      “             “         “ Cebir 3 defa
114 Andreya Efendi Hendese
115 Edhem Efendi Resim
112 Süleyman Efendi Hüsn-i Hat
      “               “ Jimnastik 2 defa

Tablo XII. Bursa Mekteb-i Sultanisi 3. Sınıfta Mükâfat Alan Efendiler

Numara İsim Ders Derece
118 Âsım Efendi Ulum-ı Diniye
    “        “ Fransızca
    “        “ Malumat-ı Kanuniye 3 defa
    “        “ Tarih 4 defa
    “        “ Coğrafya 5 defa
    “        “ Cebir 6 defa
    “        “ Hendese-i Mecaseme 7 defa
    “        “ İngilizce 8 defa
    “        “ Usul-i Defteri 2 defa
    “        “ Kimya 10 defa
    “        “ Mihanik 11 defa
281 Necib Efendi Arabi
130 Hasan Efendi Fransızca 2 defa
    “          “ Hikmet 3 defa
    “          “ Müsellesat 8 defa
125 Halil Efendi Hayvanat-ı Mevalid
47 Muhtar Sezai Efendi Kitabet
34 Mücteba Efendi Jimnastk

Tablo XIII. Bursa Mekteb-i Sultanisi 4. Sınıfta Mükâfat Alan Efendiler

 

Numara İsim Ders Derece
106 Kadri Efendi Ulum-ı Diniye
   “          “ Arabi 2 defa
80 Tahir Efendi Edebiyat ve Tarih-i Edebiyat-ı Osmani
    “         “ İktisad 2 defa
    “         “ Tarih 3 defa
    “         “ Türkçe Kitabet 4 defa
284 Emilyus Efendi Fransızca
     “            “ İngilizce 2 defa
16 Lazari Efendi Kozmografya
     “          “ Kimya 2 defa
     “          “ Hikmet-i Tabiiye 3 defa
     “          “ Hıfzü’s-sıha 4 defa
     “          “ Hendese-i Resmiye 5 defa
247 Eyüb Efendi Tarih-i Tabiiye 3 defa
    “       “ Malumat-ı Kanuniye
74 Halid Efendi Jimnastik

Tablo XIX. Bursa Mekteb-i Sultanisi 5. Sınıfta Mükâfat Alan Efendiler

 

Ödüller, öğrencilerin dersteki başarıları ve okul içi-okul dışı genel tutum ve davranışlarına göre verilmektedir. Ders başarılarından ve okul içi-dışı genel tutumdan alınan mükâfatlar toplanarak her sınıfın birincisi seçilirdi. Buna göre sultani ve rüştiye birincileri şöyledir;

Rüştiye Sultani
Sınıfı Numara İsim Derece Sınıfı Numara İsim Derece
1.1. 635 Ahmed Naci Efendi 8 defa 1. 126 Ahmed Cevdet Efendi 8 defa
1.2. 728 Seyfeddin Efendi 4 defa 2. 108 Fevzi Efendi 4 defa
2. 99 İdris Efendi 7 defa 3. 145 Abdullah Efendi 9 defa
3. 537 Ahmed Efendi 3 defa 4. 118 Asım Efendi 14 defa
5. 16 Lazarus Efendi 7 defa

Tablo XX. Bursa Mekteb-i Sultanisi Sınıf Birincileri

  • İsmail Yaşayanlar

 

Notlar

(1)1888 yılında konağın yerine okul binası inşa edilmiştir.

(2)Hudavendigar Vilayeti Mali 1325 Senesi Salname-i Resmisi, 34. Defa, Bursa: Matbaa-i Vilayet, 1325(1910), s.329

(3)Ergün, Mustafa, “Emrullah Efendi Hayatı-Görüşleri-Çalışmaları”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, Cilt 30, Sayı 1.2, 1982, s.20

(*) (**) Bu bölümler şu kaynak eserden faydalanılarak yazılmıştır; Hudavendigar Vilayeti Burusa Mekteb-i Sultanisi 1. Sene Tevzi-i Mükâfat Cedveli – Sene-i Dersiye 1326-1327, Bursa: Vilayet Matbaası, 1327(1911)

607 total views, 1 views today

İsmail YAŞAYANLAR

İsmail YAŞAYANLAR

Dr. Öğr. Üyesi İsmail Yaşayanlar / Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü’nden mezun oldu (2010). Aynı üniversitenin Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı’nda “19. Yüzyılda Kirmasti (Mustafakemalpaşa) Kazası’nın Sosyo-Ekonomik Durumu” isimli çalışması ile yüksek lisansını (2012), “Sinop, Samsun ve Trabzon’da Kolera Salgınları, Karantina Teşkilatı ve Kamu Sağlığı Hizmetleri (1876-1914) isimli çalışmasıyla da doktorasını (2015) tamamladı. Halen Düzce Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü’nde görev yapmakta olup, çalışmaları genel olarak yakınçağ döneminde Osmanlı sosyo-ekonomik ve kent tarihi konularına odaklanmıştır. | E-Posta: ismailyasayanlar@gmail.com

Sosyal Medyada Paylaşın:

BİRDE BUNLARA BAKIN

  • ÇOK OKUNAN
  • YENİ