T├╝rkoloji Alan─▒ Ba─člam─▒nda Yerel Dil ve K├╝lt├╝rler

T├╝rkoloji Alan─▒ Ba─člam─▒nda Yerel Dil ve K├╝lt├╝rler

  • Ya┼čar KALAFAT* /

Giri┼č

T├╝rkl├╝k biliminden ne anlad─▒─č─▒m─▒z─▒ anlat─▒rken bu bilim dal─▒n─▒n T├╝rkl├╝─č├╝n varl─▒─č─▒n─▒ ara┼čt─▒rma, var olma, varl─▒─č─▒n─▒ savunma, koruma ve y├╝celtme bilimi oldu─čunu da anlatmaya ├žal─▒┼čm─▒┼č─▒zd─▒r. Onun alan─▒n─▒n birka├ž klasik bilim dal─▒ ile s─▒n─▒rl─▒ olmay─▒p, adeta alan─▒na girmeyen bilim dal─▒n─▒n olmad─▒─č─▒n─▒ da a├ž─▒klamaya ├žal─▒┼čm─▒┼č─▒zd─▒r. T├╝rkl├╝─č├╝n bir ─▒rk ve kavim olmaktan ├Âteye; bir k├╝lt├╝r, medeniyet, ya┼čam bi├žimi oldu─ču da tan─▒m─▒m─▒z─▒n kapsam─▒nda yer alm─▒┼čt─▒r. Bu yap─▒lanman─▒n, T├╝rk budununun tarih sahnesine ├ž─▒k─▒┼č─▒ndan itibaren kapsam─▒na, birlikte ya┼čan─▒lan halklar─▒ da ald─▒─č─▒n─▒ belirtmeye ├žal─▒┼čm─▒┼č─▒zd─▒r.

Bu bilim dal─▒n─▒n kapsam─▒na giren her daldan ve her seviyede ilim erleri de bilindi─či ├╝zere T├╝rkologlard─▒r.

Yaz─▒m─▒za bu giri┼čle ba┼člamam─▒z─▒n sebebi ise, T├╝rkolojiÔÇÖnin kapsam─▒na girdi─čini d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m├╝z baz─▒ alanlardaki, bir tak─▒m geli┼čmelerin hesapla┼čmas─▒n─▒ payla┼čmak, bu suretle sorumlulu─čumuzu alan─▒m─▒za giren kadar─▒ ile sahiplenebilmek i├žindir.

 

T├╝rkoloji Alan─▒n─▒ m─▒ Payla┼č─▒yor?

Milletlerin ortak mill├« k├╝lt├╝r ve mill├« e─čitim dilleri kadar, millet hayat─▒nda birlikte ya┼čan─▒lan halklar─▒n dilleri de, mill├«dirler, azizdirler, mill├« k├╝lt├╝rlerin ortak mill├« ve asl├« par├žalar─▒ndand─▒rlar. Bu esasland─▒rma, birlikte ya┼čan─▒lan halk kesimlerinin bir tek ki┼či ile de temsil edilmi┼č olmalar─▒ halinde de ge├žerlidir. Konu┼čulan dilin yaz─▒ dili, k├╝lt├╝r dili e─čitim dili olup olmamas─▒ hali apayr─▒ bir konudur. Ku┼čdilini dahi sahiplenen bir k├╝lt├╝r anlay─▒┼č─▒nda, bize g├Âre ├╝lkemizde ge├žmi┼čte dahi ya┼čam─▒┼č olsalar b├╝t├╝n dillerin varisiyiz, sahipleniriz. Onlar─▒ sahiplenmek, sadece o dili annesinden ├Â─črenenlerin hakk─▒ ve sorumlulu─čunda de─čildir. Birlikte ya┼čayan halklar─▒n, di─čer k├╝lt├╝r de─čerleri gibi, ana dilleri de k├╝lt├╝rel servetin kapsam─▒nda d├╝┼č├╝n├╝l├╝p onlara millet├že sahip ├ž─▒k─▒lmamas─▒ halinde, bu ana dillere sahip olan halklara kar┼č─▒ demokratik olmayan bir davran─▒┼č olur. Mesele sadece bir veya baz─▒ halk kesimlerinin incinmeleri, onlar─▒ incitmi┼č olma meselesi de─čildir. B├Âylesi bir tutum, mill├« k├╝lt├╝rde zafiyet ve kaynak israf─▒na yol a├žabilece─či i├žin, k├╝lt├╝r servetinde ortakl─▒k ilkesine de ayk─▒r─▒d─▒r. Dilde milliyet├žilik anlay─▒┼č─▒nda, ┼čovenizmin ├Ân├╝n├╝ kaparken Atat├╝rk, tarama ve derleme s├Âzl├╝kleri ├žal─▒┼čmalar─▒nda milletin mal─▒ olmu┼č yaz─▒l─▒ edebiyat─▒ ve milletin b├╝t├╝n kesimlerinin ya┼čayan dilinde tarama yapt─▒rm─▒┼čt─▒r.

Dil sadece dil bilimle s─▒n─▒rl─▒ olan bir alan de─čildir. Par├žalanmaya tabi tutulmu┼č bir dil ile yap─▒lm─▒┼č ilm├« ├žal─▒┼čman─▒n mill├« kimli─čini tespit etmek, belirlemek m├╝mk├╝n de─čildir. Mesela halk bilimi alan─▒nda yap─▒lm─▒┼č bir alan ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ mill├« dili bir kenara koyarak da b├╝t├╝ne ula┼čamazs─▒n─▒z, yerel dillerin katk─▒s─▒n─▒ yok sayarak da yeteri kadar derine inemezsiniz.

Birlikte ya┼čan─▒lan halklar─▒n mill├« vatan topra─č─▒ u─črunda birlikte ┼čehit olmalar─▒ d├╝┼č├╝n├╝lebilirken, bu topraklar─▒n yeralt─▒ ve yer├╝st├╝ zenginliklerinin ortak mill├« servet oldu─ču noktas─▒nda bir ihtilaf bulunmaz iken, ortak topraklarda ya┼čayan halklar─▒n bir k─▒sm─▒na ait k├╝lt├╝r├╝, mill├« k├╝lt├╝r├╝n kapsam─▒nda d├╝┼č├╝nememek anla┼č─▒lmas─▒ kolay bir hal de─čildir. Keza k├╝lt├╝r├╝n├╝z├╝n bu par├žas─▒n─▒n ara┼čt─▒r─▒lmas─▒nda ilgili yerel dil ana dili olan ara┼čt─▒rmac─▒y─▒ T├╝rkolog kadrosu kapsam─▒nda istihdam etmemek o derece afaki, zafiyet i├žerikli ve gayri mill├« bir tutum olur.

T├╝rk i├ž siyaset hayat─▒nda ÔÇťa├ž─▒l─▒mÔÇŁ olarak yer alan geli┼čmeler, b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ÔÇťK├╝rt milletle┼čme s├╝recinde romantik d├ÂnemÔÇŁ olarak alg─▒lanm─▒┼č ve uygulama alanlar─▒ bulabilirken de, bu geli┼čmenin T├╝rk milleti ve onu olu┼čturan halk kesimlerinin hayat─▒ndaki yank─▒lanmalar─▒ T├╝rkoloji ad─▒na de─čerlendirilememi┼čtir. Ayn─▒ tak─▒m─▒n elemanlar─▒ durumunda olan bilim erlerine ortak mill├« forma giydirilememi┼čtir. Bize g├Âre bu geli┼čme de emperyalizmin bir projesi iken, mill├« T├╝rkoloji ad─▒na al─▒nan tav─▒rlar da, birlikte ya┼čan─▒lan halklar─▒n ba─č─▒ms─▒z kimliklikleri ad─▒na sergiledikleri tutumlar da izledikleri stratejiler ile emperyalizmin bu ├žemberini do─čal olarak k─▒ramam─▒┼člard─▒r. Bu yaz─▒m─▒zla as─▒l vurgu yapmak istedi─čimiz husus da bu noktad─▒r.

Bizim anlay─▒┼č─▒m─▒za ve sosyal bilimlerin bize s├Âyletti─čine g├Âre halklar vard─▒r ve k├╝lt├╝rleri ile varl─▒klar─▒n─▒ s├╝rd├╝rebilmeleri, milletin mill├« b├╝nyesini tehdit etmedi─či s├╝rece ve s─▒n─▒rlar─▒ d├óhilinde var olmal─▒d─▒r. Mill├« k├╝lt├╝rler,┬á birlikte ya┼čan─▒lan halklar─▒n k├╝lt├╝rlerinden olu┼čurlar.

ÔÇťS─▒n─▒rlar─▒ d├óhilindeÔÇŁ a├ž─▒klama ile halklar─▒n demokratik haklar─▒n─▒n s─▒n─▒rlar─▒n─▒, emperyalizmin m├╝dahale s─▒n─▒r─▒ belirler. Hi├žbir emperyalist m├╝dahale, destek veya vaat, halklar─▒n k├╝lt├╝r ortakl─▒─č─▒n─▒n ├Ân├╝nde engelleyici konumda yer alamaz.

├ľzetle, k├╝lt├╝rel haklar─▒n─▒n yan─▒nda oldu─čumuzu a├ž─▒klad─▒─č─▒m─▒z halklar─▒n, gayri mill├« davran─▒┼člar─▒na hak kazand─▒rmaz. Bu istikamette y├Ânlendirilmelerine de hakl─▒l─▒k kazand─▒rmaz.

Biz; K├╝rt k├╝lt├╝r├╝, Zaza k├╝lt├╝r├╝, ├çerkez k├╝lt├╝r├╝, ├çe├žen, Lezgi, Pomak, Bo┼čnak veya Torbe┼č k├╝lt├╝r├╝n├╝, bu arada onlar─▒n dil k├╝lt├╝rlerini de T├╝rkl├╝k biliminin mal─▒, alan─▒ ve sorumluluk sahas─▒ kapsam─▒nda d├╝┼č├╝nenlerdeniz.

B├Âlgede olu┼čturulmak istenen yeni b├Âlgesel siyas├« yap─▒lanmalar─▒n, b├Âlge dillerinden hareketle olu┼čturulmak istenilen yap─▒lanmalardan tamamen ba─č─▒ms─▒z olmad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir. ┬áABD-─░srail dil bilimcilerinin b├Âlge dillerinden hareketle geli┼čtirilen dil stratejisi ile ─░ran merkezli K├╝rt dili yakla┼č─▒m stratejisi tamamen farkl─▒ bir g├Âr├╝n├╝m arz etmektedir.

Bizim birlikte ya┼čan─▒lan halklar─▒n ana dilleri konusundaki yakla┼č─▒m─▒m─▒z, ya┼čan─▒lan ger├že─čin esas al─▒nmas─▒, b├Âlge halklar─▒n─▒n dil miras─▒na b├Âlge halklar─▒ olarak ortak anti-emperyalist tav─▒r konulmas─▒ ┼čeklindedir. Ortak bir T├╝rk├že in┼čas─▒ k├╝lt├╝r co─črafyam─▒z i├žin anti-emperyalist bir a├ž─▒l─▒m olarak geli┼čecek ise,┬á bu ortak yap─▒lanma T├╝rk├že i├žerisinde olabilmelidir. Bu form├╝l sadece K├╝rt├že i├žin de─čil, k├╝lt├╝r co─črafyam─▒z─▒n di─čer halklar─▒ i├žin de ge├žerli olmal─▒ ve dil bilimci kadrosu da farkl─▒ ana dilli b├Âlge halklar─▒ndan T├╝rkologlar─▒ i├žerebilmelidir.

 

 

Yeni T├╝rkiyeÔÇÖde T├╝rkl├╝k Biliminin Yeri

Halk bilimi ├žal─▒┼čan bir kimse olarak, anadili farkl─▒l─▒─č─▒na bak─▒lmaks─▒z─▒n Anadolu T├╝rk k├╝lt├╝r co─črafyas─▒n─▒n genelinden derlenmi┼č efsanelerden olu┼čturulmu┼č T├╝rk├že ├žocuk kitaplar─▒ ile yurdun t├╝m ├žocuklar─▒na hizmet g├Ât├╝rememi┼č isem bundan utan├ž duymal─▒y─▒m

2014 y─▒l─▒ndan itibaren mezun veren Arap├ža, K├╝rt├že, S├╝ryanice ve Zazaca ihtisas yapm─▒┼č gen├žlerin yeti┼čtirilmeleri hangi ger├žek├ži ihtiya├žtan do─čmu┼čtur? Benzeri sorular─▒n cevab─▒ T├╝rkologÔÇÖun T├╝rkoloji-Dil projelerinde yer alabilmeli kanaatindeyiz. Bu konularda edinilebilen bilgiler, bu konular─▒ ara┼čt─▒rma alan─▒na alan baz─▒ Avrupa ara┼čt─▒rma merkezlerinin yay─▒nlar─▒, b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ├žok y├╝zeysel olan bas─▒na yans─▒m─▒┼č bilgiler veya taraflar─▒n kar┼č─▒l─▒kl─▒ savunma, itham a├ž─▒klamalar─▒ndan al─▒nmad─▒rlar.

T├╝rkiyeÔÇÖde konu┼čulan di─čer yerel dillerden e─čitim veren merkezlerle birlikte ele al─▒nabilir ise T├╝rkoloji a├ž─▒s─▒ndan daha anlaml─▒ olur kanaatindeyiz. Y├ľK kay─▒tlar─▒ndan yap─▒labilen tespitlerimize g├Âre; D├╝zce ├ťniversitesi b├╝nyesinde ÔÇťAbaza Dili ve Edebiyat─▒ÔÇŁ, ÔÇť├çerkez Dili ve Edebiyat─▒ÔÇŁ ile ÔÇťG├╝rc├╝ Dili ve Edebiyat─▒ÔÇŁ; Rize ├ťniversitesi b├╝nyesinde ÔÇťG├╝rc├╝ Dili ve Edebiyat─▒ÔÇŁ; EdirneÔÇÖdeki Trakya ├ťniversitesiÔÇÖnde ÔÇťBo┼čnak Dili ve Edebiyat─▒ÔÇŁ ile ÔÇťArnavut Dili ve Edebiyat─▒ÔÇŁ anabilim dallar─▒nda lisans, y├╝ksek lisans ve doktora e─čitimi verilmektedir.

T├╝rkiyeÔÇÖnin di─čer b├Âlgelerinde de yerel dillerin yo─čun konu┼čuldu─ču yerle┼čim birimlerinde, 2010 y─▒l─▒ itibariyle; Abazaca, Ad─▒─čece (├çerkezce), Arnavut├ža, Bo┼čnak├ža, G├╝rc├╝ce ve Lazca dillerinde, se├žmeli ders olarak ortaokullarda e─čitim verilmeye devam edilmektedir. B├╝t├╝n bu merkezlerin ortak bir T├╝rkoloji hedefine y├Âneltilmesi, birlikte ya┼čayan halklar─▒n ara┼čt─▒rma merkezleri ink├óra ve ihtilafa sokulmadan, ortak kaderi payla┼čarak in┼čaya ├žal─▒┼čmalar─▒ ne kutlu bir r├╝ya olurdu.

Yerel dillerin ortak mill├« dile ortak k─▒l─▒nmas─▒ aray─▒┼člar─▒na kimler neden destek verirler? Mesele halk─▒n e─čitim d├╝zeyinin y├╝kseltilmesi, halk─▒n ├╝retim imk├ónlar─▒n─▒n art─▒r─▒lmas─▒, daha y├╝ksek bir hayat tarz─▒, daha sa─čl─▒kl─▒ ya┼čam ┼čartlar─▒, bedii eserlere yeni ya┼čam alanlar─▒ a├žmak m─▒d─▒r?

T├╝rkiyeÔÇÖde b├╝t├╝n halk kesimleri ve onlar─▒n farkl─▒ kesitleri, ortak dil T├╝rk├žeyi ana dili T├╝rk├že olanlar kadar yaz─▒m hayat─▒ d├óhil kullanabilmektedirler.

Sovyetler Birli─či d├Âneminde rejim, halklar─▒ yaratt─▒─č─▒ kimlik farkl─▒l─▒klar─▒ndan hareketle b├Âlerek rejime kar┼č─▒ olan diren├žlerini k─▒rmak isterken, yaz─▒ dili olmayan t├╝m halklara dillerinde yay─▒n hakk─▒, e─čitim hakk─▒ tan─▒d─▒. Bu edinim ilkin ilkokul, sonra orta, lise ve ├╝niversite seviyesinde uygulamaya ge├žirildi. ├ťniversite seviyesinde anadili ile e─čitim almaya s─▒ra gelince, fak├╝ltelerde edebiyat e─čitimi s─▒k─▒nt─▒s─▒ ba┼č g├Âsterdi. Giderek bu dillerde e─čitim alan n├╝fus├ža az olan halklar─▒n gen├žleri istedikleri alanlarda ihtisas yapamaz oldular. Anadille e─čitim talebi giderek halklar─▒ kendi tercihlerinden hareketle belirli bir seviye i├žin ge├žerli k─▒l─▒nd─▒.

Birlikte ya┼čayan halklar─▒n dilleri d├óhil, halk k├╝lt├╝rlerini T├╝rkolojiÔÇÖnin ├žal─▒┼čma alan─▒ kapsam─▒na alamayan T├╝rkoloji, mill├« e─čitim dili olan T├╝rk├žeye alternatif yerel dillerin getirilmekte oldu─čunun da fark─▒nda de─čildir.

─░lgin├ž buldu─čumuz bir di─čer husus ise yerel dillerin farkl─▒ leh├želerinin de ilim dili olarak kabul g├Ârm├╝┼č olmalar─▒d─▒r. 1990’l─▒ y─▒llarda ilahiyat fak├╝ltesi ├ževrelerinde Arap├žan─▒n akademik y├╝kselmelerde ilim dili say─▒lmad─▒─č─▒ haberlerinin dola┼čt─▒─č─▒n─▒ hat─▒rl─▒yoruz.

B├Âlge halk─▒n─▒n ana dilinin akademik e─čitim diline a├ž─▒ld─▒─č─▒ 2010 y─▒l─▒nda b├Âlgede yap─▒lan ilmi k├╝lt├╝r ┼č├Âlenlerine kat─▒lan ara┼čt─▒rmac─▒lara rekt├Ârl├╝k ├ževreleri a├ž─▒klama yaparlarken, uygulamaya koyulan e─čitim politikas─▒n─▒, ÔÇťT├╝rkiye bu tutumu ile b├Âlge halklar─▒n─▒n y├╝ksek├Â─čretim, e─čitim merkezi olmay─▒ hedeflemektedirÔÇŁ vurgusunu yapmaktayd─▒lar. Geli┼čmenin seyrinden g├Âr├╝nen odur ki, b├Âlge dillerinden y├╝ksek tahsil yapt─▒rabilmek i├žin, b├Âlge dillerinin e─čitim dili olabilmelerinin sa─članmas─▒ gerekecek, bu maksatla da proje ortaokul seviyesinde ele al─▒narak ba┼člat─▒labilecektir. Seviye ortaokuldan ba┼člat─▒l─▒nca, ihtiya├ž duyulan e─čitimcilerin e─čitilmeleri gerekecek ve e─čitim program─▒ yerel dillerin lisans, y├╝ksek lisans ve doktora m├╝fredat─▒na ihtiya├ž duyulacakt─▒. ├ťniversitelerin Abazaca, Arnavut├ža, Bo┼čnak├ža, ├çerkezce, G├╝rc├╝ce, K├╝rt├že, S├╝ryanice, Zazaca anabilim dallar─▒ a├žmalar─▒, bu e─čitim politikas─▒n─▒n do─čal bir sonucudur denilebilir mi?

Konu, do─črudan do─čruya kimlik ba─člant─▒l─▒ bir anlay─▒┼č─▒n ├╝r├╝n├╝ olmakla ilgilidir. T├╝rkl├╝─če y├╝kledi─činiz anlam, mikro milliyet├žilik ile s─▒n─▒rl─▒ ise T├╝rkolojiÔÇÖden anlay─▒┼č─▒n─▒z da; i├žerdi─či konular ve kapsad─▒─č─▒ mill├« k├╝lt├╝r anlay─▒┼č─▒n─▒z o kapasitede olacakt─▒r. T├╝rkiye T├╝rkologÔÇÖunun ara┼čt─▒rma kadrosunun ana dili T├╝rk├že olursa ve ara┼čt─▒rma konular─▒ da edebiyat, dil ve tarih ile s─▒n─▒rl─▒ tutulursa, k├╝lt├╝r sava┼č─▒nda yenik d├╝┼čece─činden, ondan sava┼č─▒n di─čer t├╝r ve alanlar─▒nda galip gelmeyi bekleyemezsiniz.

T├╝rkoloji, birlikte ya┼čan─▒lan halklar─▒n k├╝lt├╝rel hayatlar─▒n─▒, ├žal─▒┼čma alanlar─▒n─▒n kapsam─▒na almay─▒┼č─▒yla, ÔÇťa├ž─▒l─▒mÔÇŁ ile birlikte olu┼čan ÔÇťhaz─▒rl─▒ks─▒zl─▒kÔÇŁ ve ÔÇťkat─▒l─▒ms─▒zl─▒kÔÇŁtan do─čan sorunlar─▒n mesuliyetine de ortak olmu┼čtur.

 

Zazalara Y├Ânelik Kirli Oyunlar

T├╝rkologÔÇÖun alan─▒na girmesi gerekti─čine inand─▒─č─▒m─▒z bir di─čer ├Ânemli geli┼čme de Y├╝ksek├Â─čretim Kurulu (Y├ľK) b├╝nyesinde ya┼čamaktad─▒r. Do─ču ve G├╝neydo─ču Anadolu b├Âlgelerindeki baz─▒ ├╝niversitelerde 2010 y─▒l─▒ itibariyle faaliyete ge├žirilen ÔÇťYa┼čayan Diller Enstit├╝s├╝ÔÇŁ ile ÔÇťSosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ÔÇŁ b├╝nyesinde ÔÇťArap Dili ve K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ, ÔÇťK├╝rt Dili ve K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ, ÔÇťS├╝ryani Dili ve K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ, ÔÇťK├╝rt Dili ve Edebiyat─▒ÔÇŁ, ÔÇťZaza Dili ve Edebiyat─▒ÔÇŁ anabilim dallar─▒ a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r. S├Âz konusu b├Âl├╝mlerde; Arap├ža, K├╝rt├že, S├╝ryanice ve Zazaca gibi b├Âlge dillerinde lisans e─čitimi verilmesinin yan─▒ s─▒ra, ayn─▒ dillerde y├╝ksek lisans ve doktora da yap─▒ld─▒─č─▒ bilinmektedir.

Resm├« internet sitelerinden al─▒nan bilgilere g├Âre, 2012-2018 (Haziran) y─▒llar─▒ aras─▒nda, ├Ârne─čin K├╝rt ve Zaza k├╝lt├╝r├╝ (tarih, edebiyat, dil, folklor vs.) alan─▒nda, toplam 180 adet y├╝ksek lisans tezinin haz─▒rland─▒─č─▒ ve Y├ľK taraf─▒ndan onayland─▒─č─▒ ifade edilmi┼čtir.

S├Âz konusu tezlerin ├╝niversitelere ve dillere g├Âre da─č─▒l─▒m─▒ ise ┼č├Âyledir:

– Mardin Artuklu ├ťniversitesiÔÇÖnde 67 adet. K├╝rt├že: 54, ─░ngilizce: 1, Zazaca: 12 (Y├ľK sitesinde, K├╝rt├že tezlerin say─▒s─▒ 66 adet olarak verilmi┼č, Zazaca olan tezler de ÔÇťK├╝rt├žeÔÇŁ i├žinde g├Âsterilerek b├╝y├╝k bir hata yap─▒lm─▒┼čt─▒r. K├╝rt├že olan tezlerin 49ÔÇÖunun Kurmanc├«, 5ÔÇÖinin de Soran├« leh├želerinde oldu─ču ├Â─črenilmi┼čtir.)

– Van/Y├╝z├╝nc├╝ Y─▒l ├ťniversitesiÔÇÖnde 52 adet. T├╝rk├že: 1, K├╝rt├že: 51.

– Mu┼č Alparslan ├ťniversitesiÔÇÖnde 18 adet. T├╝rk├že: 1, K├╝rt├že: 17.

– Diyarbak─▒r/Dicle ├ťniversitesiÔÇÖnde 6 adet. T├╝rk├že: 6.

– Bing├Âl ├ťniversitesiÔÇÖnde 37 adet. T├╝rk├že: 12, K├╝rt├že: 16, Zazaca: 9 (Y├ľK sitesinde, K├╝rt├že tezlerin say─▒s─▒ 25 adet olarak verilmi┼č, Zazaca tezler de yine hatal─▒ bir ┼čekilde ÔÇťK├╝rt├žeÔÇŁ olarak kaydedilmi┼čtir. K├╝rt├že olan tezlerin 13ÔÇÖ├╝ Kurmanc├«, 3ÔÇÖ├╝ de Soran├«ÔÇÖdir.)

T├╝rkiyeÔÇÖdeki yerel dillerle yap─▒lan lisans veya y├╝ksek lisans e─čitimi merkezleri aras─▒nda Zazacan─▒n m├╝stakil bir dil mi yoksa K├╝rt├ženin bir leh├žesi mi oldu─ču konusunda ihtilaf vard─▒r. Bing├Âl ve Tunceli/Munzur ├╝niversiteleri Zazacay─▒ herhangi bir dilin leh├žesi de─čil, ba─č─▒ms─▒z bir dil olarak kabul ederken, Mardin Artuklu ├ťniversitesi Ya┼čayan Diller Enstit├╝s├╝ÔÇÖn├╝n ÔÇťK├╝rt├ž├╝ g├Âr├╝┼čl├╝ÔÇŁ olduklar─▒ s├Âylenen yetkilileri ise Zazacan─▒n ÔÇťK├╝rt├ženin leh├žesiÔÇŁ oldu─čunu iddia ediyorlar.

1980ÔÇÖli y─▒llar itibariyle K├╝rt├že ve Zazaca dillerini konu┼čan ayd─▒nlar ve siyasi kesimler aras─▒nda, yurt i├žinde ve d─▒┼č─▒nda ortaya ├ž─▒kan dil-leh├že tart─▒┼čmas─▒ b├╝y├╝yerek devam ediyor. ├ťst ak─▒l ba─člant─▒l─▒ etnik milliyet├žilik yapan K├╝rt├ž├╝ siyasi ├ževreler, b├Âlge co─črafyas─▒n─▒n t├╝m├╝n├╝ sahiplenmek ad─▒na, as─▒rlardan beri ayn─▒ alanda varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝ren Zaza dilinin ÔÇťK├╝rt├ženin leh├žesiÔÇŁ oldu─ču tezini savunmu┼č ve fakat ilmi zemin bulamam─▒┼čt─▒r. Zaza dili kendi zemininde ara┼čt─▒r─▒l─▒p, se├žmeli ders olarak ortaokullarda ├Â─črenilme imk├ón─▒na kavu┼čtu. ├ťniversitelerde a├ž─▒lan ÔÇťZaza Dili ve Edebiyat─▒ÔÇŁ anabilim dal─▒ kapsam─▒nda lisans, y├╝ksek lisans ve doktora e─čitimi yap─▒l─▒r hale geldi.

2000ÔÇÖli y─▒llarda ba┼člat─▒lan ve ─░sve├ž, Bel├žika, Fransa gibi Avrupa ├╝lkelerince desteklenip G├╝neydo─ču AnadoluÔÇÖda Diyarbak─▒r Belediye Ba┼čkanl─▒─č─▒ gibi resmi kurumlar arac─▒l─▒─č─▒yla uygulamaya ge├žirilen projelerde, b├Âlgeden derlenen K├╝rt├že efsanelerle 40 kadar ├žocuk kitab─▒ haz─▒rlanm─▒┼č ve da─č─▒t─▒ma tabi tutulmu┼čtu. Bas─▒na yans─▒yan bilgilere g├Âre, bu ├žocuk masallar─▒n─▒n maksatl─▒ bir ┼čekilde, K├╝rt├že kelimelerin yo─čun bir ┼čekilde kullan─▒ld─▒─č─▒ uydurma bir ÔÇťZazacaÔÇŁya ├ževrilmeleri giri┼čimine, Zaza dilinin K├╝rt├žele┼čtirilece─či kayg─▒s─▒yla bir k─▒s─▒m Zaza ayd─▒n─▒ ├žok sert tepki g├Âstermi┼čti.

K├╝rt siyasi olu┼čumlar─▒n─▒n ├žo─ču yay─▒n organlar─▒nda Zazaca haber, yorum, makale ve derlemelere hi├žbir ┼čekilde yer verilmezken, baz─▒lar─▒nda K├╝rt├že kelimelerin bolca kullan─▒ld─▒─č─▒ bir-iki sayfal─▒k s├Âzde ÔÇťZazacaÔÇŁ yaz─▒lar i├žin de yine Zaza kesimler aras─▒nda, bunun Zazalar─▒ ink├ór etmediklerini g├Âstermek i├žin bir ÔÇťg├Âz boyamaÔÇŁ oldu─ču y├Ân├╝nde yorumlar yap─▒lmaktad─▒r.

├ľte yandan, Do─ču ve G├╝neydo─ču Anadolu co─črafyas─▒ ├╝zerinde ├Âteden beri hak iddias─▒nda bulunan ErmenistanÔÇÖ─▒n da son y─▒llarda Zaza konusuna ilgi duymaya ba┼člad─▒─č─▒na dair dikkat ├žekici geli┼čmeler ya┼čan─▒yor.

Ermeni siyasi ├ževrelerinin yan─▒ s─▒ra, akademisyen s─▒fat─▒n─▒ ta┼č─▒yan kesimlerinin de ├Âzellikle Tunceli/Dersim merkezli K─▒z─▒lba┼č/Alevi inan├žl─▒ Zazalar ├╝zerinde ├žal─▒┼čmalar yaparak, ÔÇťK─▒z─▒lba┼č/Alevi Zazalar─▒n din de─či┼čtirmi┼č Ermeniler olduklar─▒ÔÇŁ gibi asl─▒ astar─▒ olmayan uydurma tezler ortaya at─▒p b├Âlge halk─▒ ├╝zerinde kirli oyunlar tezg├óhlamak istedikleri anla┼č─▒lmaktad─▒r. Birka├ž y─▒l ├Ânce ─░stanbulÔÇÖda legal olarak kurulan ve Ermenistan taraf─▒ndan finanse edildi─či ileri s├╝r├╝len ÔÇťDersim Ermenileri Derne─čiÔÇŁ adl─▒ olu┼čumun K─▒z─▒lba┼č/Alevi gen├žleri a─č─▒na d├╝┼č├╝rmek i├žin g├Âsterdi─či yo─čun ├žabalara ra─čmen, K─▒z─▒lba┼č/Alevi gen├žler bu gibi k├Ât├╝ niyetli misyoner olu┼čumlara itibar etmemi┼člerdir.

Di─čer taraftan, Ermenistan h├╝k├╝metinin deste─či ile ErmenistanÔÇÖ─▒n ba┼čkenti ErivanÔÇÖda Zazalar ve Aleviler konulu uluslararas─▒ iki konferans─▒n d├╝zenlenmi┼č olmas─▒ da dikkat ├žekicidir. Birincisi 28 Ekim 2011ÔÇÖde ÔÇťInternational Conference The Zaza People: History, Language, Culture, IdentityÔÇŁ (Uluslararas─▒ Zaza Halk─▒ Konferans─▒: Tarih, Dil, K├╝lt├╝r, Kimlik); ikincisi 4-5 Haziran 2016ÔÇÖda ÔÇťInternational Conference The Zaza People and the Anatolian Alevi PhenomenonÔÇŁ (Uluslararas─▒ Zaza Halk─▒ ve Anadolu Alevi Olgusu Konferans─▒) ad─▒ alt─▒nda d├╝zenlenen etkinliklere T├╝rkiyeÔÇÖden de kat─▒l─▒mc─▒lar olmu┼č ve T├╝rkiye aleyhine bildiriler de sunulmu┼čtur.

Ermeni siyasilerinin de t─▒pk─▒ K├╝rt├ž├╝ siyasiler gibi, muhayyel ama├žlar─▒ u─čruna Alevi Zazalar─▒n deste─čini alma y├Ân├╝nde bir ├žaba i├žerisinde olduklar─▒ g├Âr├╝l├╝yor.

Bu ├Ârnekler, b├Âlge halklar─▒ ile yerel dil ve k├╝lt├╝rlerine y├Ânelik, d─▒┼č merkezlerce ne t├╝r projelerin geli┼čtirildi─čini ├žok a├ž─▒k bir bi├žimde ortaya koymaktad─▒r. Art─▒k uyan─▒k olman─▒n, b├Âlge halklar─▒n─▒ ve k├╝lt├╝rlerini sahiplenip, emperyalizmin ve uzant─▒lar─▒n─▒n kirli oyunlar─▒n─▒ bozman─▒n zaman─▒d─▒r!..

 

K├╝rt├ž├╝ler K├╝rt├žeye ─░hanet mi Ediyorlar?

Ortado─čuÔÇÖnun T├╝rkiye ├Âncelikli b├Âlge dillerinden hareketle olu┼čturulan k├╝lt├╝r stratejilerinde, sorumluluk emperyalizm ve onun vaatte bulundu─ču bir k─▒s─▒m bu hareketin i├žerisinde yer alm─▒┼č kimselerin midir?┬á Mill├« mesuliyetin mesul├╝ yok mudur?

Konuyu T├╝rkologÔÇÖun sorumlulu─čuna getirmek istiyoruz.

├çizmeye ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z bu ├žer├ževeden hareketle ├╝lkemizdeki T├╝rkolojiÔÇÖnin ana dallar─▒ndan olan T├╝rk dili ve T├╝rk halk bilimi alan─▒ndaki geli┼čmelere bakal─▒m. TRT K├╝rd├« kanal─▒nda yap─▒lan ÔÇťK├╝rt├žeÔÇŁ yay─▒n─▒n dilini ele alal─▒m. Bu yay─▒n dili, T├╝rkiyeÔÇÖnin ana dili K├╝rt├že olanlar─▒n─▒n dili midir? Uygulanan dil stratejisinde, T├╝rk├žeden K├╝rt├žeye ve K├╝rt├žeden T├╝rk├žeye ge├žmi┼č yahut Arap├ža ve Fars├žadan T├╝rk├žeye ve K├╝rt├žeye ge├žmi┼č ortak kelimelerin kullan─▒lmas─▒ndan adeta ├Âzenle ka├ž─▒n─▒ld─▒─č─▒ s├Âzde ÔÇťdilbilimcilerÔÇŁ vard─▒r. ÔÇťHalk─▒n bilmedi─či, anlamad─▒─č─▒, tan─▒mad─▒─č─▒, uydurma bir s├Âzl├╝k geli┼čtirilmektedirÔÇŁ kanaati h├ókimdir. Bu uygulama ile amac─▒n, ÔÇťT├╝rk├že-K├╝rt├že aras─▒ndaki dil ortakl─▒─č─▒n─▒ tamamen kald─▒r─▒p, ortak anla┼čma vas─▒tas─▒ olma ├Âzelli─čini s─▒f─▒ra indirmekÔÇŁ oldu─ču kanaatini yayg─▒nla┼čt─▒rmaktad─▒r.

TRT K├╝rd├« kanal─▒ yay─▒nlar─▒n─▒n dili, b├Âlge halk─▒n─▒n anlamas─▒ i├žin T├╝rkiyeÔÇÖde konu┼čulan Kurmanc├« K├╝rt├žesi olmas─▒ gerekirken, Kuzey IrakÔÇÖta konu┼čulan Soran├« K├╝rt├žesinden kelimeler al─▒narak, daha da ├Ânemlisi uydurma kelimeler de ├╝retilerek, b├Âlge halk─▒n─▒n anlamad─▒─č─▒ kar─▒┼č─▒k bir ÔÇťK├╝rt├žeÔÇŁ mi olu┼čturulmaktad─▒r?

TRT K├╝rd├« kanal─▒nda kullan─▒lan ve b├Âlge halk─▒n─▒n kullanmad─▒─č─▒/anlamad─▒─č─▒ s├Âzde ÔÇťK├╝rt├žeÔÇŁ kelimelerden baz─▒ ├Ârnekler vermek istiyoruz. (parantez i├žindekiler, b├Âlge halk─▒n─▒n konu┼čtu─ču Kurmanc├«ÔÇÖde yer alan ve T├╝rk├žede de kullan─▒lan ortak kelimelerdir):

Art├ę┼č (ordi/ordu), asteng (mani), buyer (hedise/hadise), dadgeh (mahkeme), dibistan (mektep), d├«rok (tarix/tarih), doz (dawa/dava), ewlekar├« (emniyet), ferm├« (resmi), giring (m├╝him), maf (heq/hak), merc (┼čert/┼čart), mijar (behs/bahis), netewe (millet), nex┼če (xerite/harita), n├╗├že (xeber/haber), par├ęzger (abuqat/avukat), p├ę┼česaz├« (sanayi), p├ęwist (laz─▒m), pirtuk (k─▒t├ęb/kitap), pispor (hosta/usta, uzman), pizi┼čk (hekim, doxtor/doktor), raman (fikir), rexne (tenkit), r├ęxistin (org─▒t/├Ârg├╝t), spas (te┼čekk├╝r), ┼čano (tiyatro), ┼čaredar├« (belediye), taybet├« (xususi/hususi), teko┼č├«n (m─▒cadele/m├╝cadele), tendurist├« (s─▒het/s─▒hhat), w├ęje (edebiyat), qedexe (yasax/yasak), zagon (qanun/kanun), zanyar├« (ilim) vs.ÔÇŁ

├ľzellikle T├╝rk├že ile ortak kullan─▒lan kelimelerin ├ž─▒kar─▒l─▒p, onlar─▒n yerine ya uydurulmu┼č yahut di─čer dillerden/leh├želerden y├╝zlerce, binlerce kelimenin sokularak, anla┼č─▒lmaz hale getirilen b├Âlge halk─▒n─▒n diline K├╝rt├že denilebilir mi? B├Âyle uydurma bir dille, b├Âlge halk─▒n─▒n ya┼čayan dili g├╝├žlendirilmi┼č, ya┼čayan K├╝rt├že ile b├Âlgenin anadili K├╝rt├že olan halk─▒na k├╝lt├╝rel hizmet edilmi┼č olur mu? Biz bu yay─▒n dilinin pek kabul g├Ârmedi─čine ┼čahit olduk.

Bir d├Ânem, T├╝rk├žeye hizmet etmi┼č olma ad─▒na, T├╝rk├žede yer alm─▒┼č olan bu t├╝rden birlikte ya┼čan─▒lan halklar─▒n dillerinden ge├žmi┼č kelimelerin ├ž─▒kar─▒lmalar─▒ hatas─▒, bu defa K├╝rt├žeden hareketle yap─▒lmaktad─▒r. Ba┼čka bir ifade ile T├╝rk├žede sadele┼čtirme d├Âneminden sonra, K├╝rt├žede sadele┼čtirme s├╝reci ya┼čan─▒yormu┼č intiba─▒ edinilmektedir.

Mevcut emarelerin yapt─▒─č─▒ i┼čarete bak─▒l─▒r ise bu geli┼čme K├╝rt├že ile s─▒n─▒rl─▒ kalmayacak, T├╝rk ├╝niversitelerinde faaliyete ba┼člay─▒p mezunlar veren farkl─▒ ana dilli halklar─▒n da dillerinden radyo ve televizyon yay─▒nlar─▒ muhtemelen ba┼člat─▒lacakt─▒r. Giderek ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒na kavu┼čan her yerel dil, ortak T├╝rk├že aleyhine g├╝├ž kazanabilirken, AnadoluÔÇÖnun en zay─▒f yay─▒n dili olma kaderi muhtemelen T├╝rk├ženin al─▒n yaz─▒s─▒ olacakt─▒r.

Bizim ├Ânerimiz, ya┼čayan ortak T├╝rk├žeye, birlikte ya┼čan─▒lan dillerden de gere─či kadar kelime al─▒p hem T├╝rk├ženin zenginle┼čmesini sa─člamak, hem onun ortak dil olma ├Âzelli─čine g├╝├ž katmak ve hem de birlikte ya┼čan─▒lan halklar─▒n dillerine T├╝rk├že i├žerisinde ya┼čama, hayatta kalma imk├ón─▒ sa─članm─▒┼č olunacakt─▒r.

Tekrar K├╝rt├že ├╝zerinde oynanan oyunlara d├Ân├╝lecek olur ise, bu tahribat, as─▒rlar boyunca halk─▒n ana dili ile ├╝retilmi┼č olan onlarca, y├╝zlerce eserin yer ald─▒─č─▒ ar┼čivlerin, k├╝t├╝phanelerin kap─▒lar─▒n─▒, yeni nesillere kapatm─▒┼č olmaya ikinci defa yol a├žabilir. Ana dili Kurmanc├« olanlar, Mem ├╗ Z├«n, Mewlid, Diwan vs. gibi Kurmanc├« klasiklerin yazarlar─▒n─▒, ├Ârne─čin Ahmed-i H├ón├«, Molla H├╝seyin-i Batey├«, Molla Ahmed-i Cezir├«, F├óki-yi Teyran vd. anlamayacaklard─▒r. Ku┼čkusuz bu uygulama, ana dili Soran├«, Feyl├«, Bahdinan├«, Kelhur├« olanlar i├žin de ayn─▒ sonucu do─čuracakt─▒r.

Di─čer taraftan, ├╝st ak─▒l─▒n kontrol├╝ndeki PKK, PSK, RIZGAR├Ä, HDP, HAKPAR, HUDAPAR vs. gibi etnik milliyet├žilik yapan K├╝rt siyas├« olu┼čumlar─▒ da, dilde ┼čovenizme kendi yakla┼č─▒m noktalar─▒ndan hareketle mikro milliyet├žiliklerine katk─▒da bulunmaktad─▒rlar.

1980ÔÇÖli y─▒llar─▒n ortalar─▒na kadar, hangi K├╝rt leh├žesiyle yaz─▒lm─▒┼č olursa olsun, yaz─▒l─▒ eserler/metinler, yediden yetmi┼če, o leh├želeri konu┼čan kesimlerce rahatl─▒kla anla┼č─▒labiliyordu. Ancak siyasi K├╝rt├ž├╝ hareketin dil politikas─▒ndan hareketle olu┼čturulmak istenilen yaz─▒l─▒ ve s├Âzl├╝ bas─▒ndan, b├Âlge halk─▒ anlama ve anlamland─▒rma zorlu─ču ├žekildi─či i├žin memnun de─čildir.

Bizim T├╝rkoloji anlay─▒┼č─▒m─▒zda, yukar─▒da da de─činildi─či gibi, AnadoluÔÇÖda ya┼čayan di─čer yerel dillerle birlikte K├╝rt├že de ortak T├╝rk├žeye kelime verebilmeli, bu uygulama sadece K├╝rt├že i├žin de─čil, birlikte ya┼čan─▒lan di─čer diller i├žin de ge├žerli olabilmelidir. Bu k├╝lt├╝rde ortakl─▒─č─▒n, dil k├╝lt├╝r├╝nde de ortakl─▒─č─▒ anlam─▒na gelir. Ya┼čayan T├╝rk├žede, birlikte ya┼čayan halklar─▒n da ortak ya┼čam alan─▒ sa─člar.

Emperyalizm, 1. K├Ârfez harek├ót─▒ndan sonra, Saddam kar┼č─▒t─▒ ortak cephe olu┼čturma ad─▒na, Barzani ve TalabaniÔÇÖnin silahl─▒ g├╝├žlerini birle┼čtiremeyince, bu hedefini T├╝rkiyeÔÇÖye ihale ederek ger├žekle┼čtirmi┼čti. Akabinde 36. paralel s─▒n─▒rlamas─▒ getirilerek b├Âlgeyi T├╝rkiyeÔÇÖye kapatm─▒┼čt─▒. Bu kere T├╝rkiye CumhuriyetiÔÇÖnin baz─▒ kurumlar─▒ndan hareketle, b├Âlge halklar─▒n─▒, b├Âlge ulus devletlerinin aleyhine k├╝lt├╝r cihetinden yap─▒land─▒rmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir.

Sonu├ž

Sonu├ž olarak, ana dili K├╝rt├že olan kamuoyuna daha geni┼č muhayyel K├╝rt co─črafyas─▒ ve bu co─črafyan─▒n halk─▒na hitap eden daha zengin bir ÔÇťortak K├╝rt├žeÔÇŁ vaat etmekle, kanaatimizce K├╝rt├žeye ihanet edilmekte ve bu geli┼čmeye ilgisiz kalan T├╝rkologlar da sorumlulu─ča ortak olmaktad─▒rlar. Dilde ilkel anlamda T├╝rk├ž├╝l├╝k yapanlar ile keza ilkel anlamda K├╝rt├ž├╝l├╝k veya benzerlerini yapanlar, bize g├Âre ayn─▒ hatal─▒ konumda olmakta birle┼čmektedirler.

* Halk Bilimi Ara┼čt─▒rmalar─▒ K├╝lt├╝r ve Strateji Merkezi, yasarkalafat@gmail.com

859 total views, 1 views today

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒