Quantcast
Halk ─░nan├žlar─▒n─▒n Rize ve Y├Âresindeki ─░zleri ├ťzerine Bir De─čerlendirme – Belgesel Tarih

Dr. Ya┼čar KALAFAT
Dr. Ya┼čar  KALAFAT
Halk ─░nan├žlar─▒n─▒n Rize ve Y├Âresindeki ─░zleri ├ťzerine Bir De─čerlendirme
  • 28 Haziran 2023 ├çar┼čamba
  • +
  • -
  • Dr. Ya┼čar KALAFAT /

Loading

Halk inan├žlar─▒ toplumda kabul g├Âren ilahi dinin h├╝k├╝mleri ve ├Â─čretileri haricinde olan, fakat halk aras─▒nda olduk├ža yayg─▒n bir ┼čekilde ya┼čat─▒larak bir sonraki nesle aktar─▒lan inanmalar manas─▒nda ele al─▒nmaktad─▒r. Toplumlar hayatlar─▒n─▒ derinlemesine etkileyen ├ódet, inan├ž ve geleneklerini yeni bir dine veya k├╝lt├╝re girdiklerinde terk etmezler ve yeni dinin, k├╝lt├╝r├╝n ├Âzelliklerine eski ├ódet, inan├ž ve geleneklerini uydurmaya ├žal─▒┼č─▒r. Halk inan├žlar─▒ toplumsal hayat─▒m─▒zda teknik geli┼čmelerden evlenmeye, do─čuma, ├Âl├╝me, sosyal hayat─▒m─▒za kadar ya┼čam─▒m─▒z─▒n her alan─▒nda kendine yer bulabilmektedir.[1]

KalafatÔÇÖa g├Âre, Halk inan├žlar─▒ tamamen din olmad─▒─č─▒ gibi dinden de ba─č─▒ms─▒z de─čildir. Var olan dinlerin halka yans─▒mas─▒ ya da dinlerin halk taraf─▒ndan ya┼čam bi├žimlerine uygulan─▒┼č bi├žimleridir. Bu durum sadece var olan dinler de─čil ayn─▒ zamanda mevcut olmayan dinlerin de etkilerini b├╝nyesinde bar─▒nd─▒rmaktad─▒r. T├╝rklerin de dini T├╝rkl├╝─č├╝n tarih sahnesine ├ž─▒k─▒┼č─▒ kadar eskiye dayanmakta ve ilk insanla birlikte inan├žlar da ba┼člam─▒┼čt─▒r. Asl─▒nda T├╝rklerin din ve inan├žlar─▒n─▒n temelinde Tengri/Tanr─▒ÔÇÖn─▒n var oldu─ču k├╝ltlerden meydana gelen bir sistemdi. Ulu Tanr─▒ manas─▒nda G├Âk Tanr─▒ inanc─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra T├╝rkler aras─▒nda ┼×amanizm de kendine yer bulmu┼čtu. B├╝y├╝c├╝l├╝k, falc─▒l─▒k, ruh├žuluk manas─▒n─▒ ta┼č─▒yan ┼×amanizm temelinde bir din de─čildi.[2] Bu ba─člamda bereket, u─čur, t─▒ls─▒m, g├╝ne┼č, ay veya hurafe gibi kavramlar konuyu ┼čekillendirmektedir.

AnadoluÔÇÖnun her kesiminde oldu─ču gibi Rize ve ├ževresinde de halk inan├žlar─▒n─▒n varl─▒─č─▒ az─▒msanmayacak kadar ├žoktur. B├Âlge inan├žlar ve t├Âresel de─čerler ba─člam─▒nda toplumsal yap─▒ ├Âzelliklerinin korumaktad─▒r. B├Âlgede dine d├╝┼čk├╝nl├╝k, halk─▒n inan├žlara ve ibadetlere ba─čl─▒l─▒─č─▒ ├Ânemli seviyede kendini hissettirmektedir. Kapal─▒ toplumsal yap─▒ ├Âzelli─činden de dolay─▒ d├╝┼č├╝nce kapsam─▒nda gelenekselli─či ├Ân plana ├ž─▒karmaktad─▒r. Bu da beraberinde bir tak─▒m bat─▒l inan├žlar─▒ beraberinde getirmektedir. ├ľzellikle k─▒rsal alanlarla g├╝nl├╝k hayat─▒n belirleyicisi olan halk inan├žlar─▒ olduk├ža yayg─▒n bir bi├žimde kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r.

Pokut Yaylas─▒

Arde┼čenÔÇÖin B├╝y├╝k Yaylas─▒nda ta┼člarla ├ževrilmi┼č ├╝st├╝ a├ž─▒k ve yakla┼č─▒k on ki┼činin namaz k─▒labilece─či bir mescid bulunmaktad─▒r. Namaz k─▒l─▒nd─▒ktan sonra ÔÇťAf ve G├╝ne┼č dualar─▒ÔÇŁ yap─▒lmaktad─▒r. Bu yere Dua Tepesi denilmektedir. Bu tepeye giden yayla yolu ├╝zerinde ta┼člar ├╝zerinde insan ayak izlerine benzer ┼čekiller bulunmaktad─▒r. Bu ayak izlerinin ÔÇťPeygamber ayak izleriÔÇŁ[3] oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmektedir.[4] Duan─▒n ┼čekli ve amac─▒n─▒ ba─čl─▒ olarak ihtiyac─▒n mahiyeti belirlemektedir. Ya─čmur duas─▒ i├žin Rize y├Âresinde eski zamanlarda Bubirdak d├╝zenlenirdi. Bu uygulama Do─ču AnadoluÔÇÖdaki Godi Godi veya ├ç├Âm├že Gelin mahiyetli bir uygulamad─▒r. Bubirdak merasimi m├╝nasebetiyle ├╝zerinde durulacak olan konu, ├žocuklar, evlerden toplan─▒lm─▒┼č ya─čdan bir miktarc─▒k sa─ča sola ve havaya atarlarken ÔÇťAllahÔÇÖ─▒m yar─▒n k─▒rm─▒z─▒ g├╝ne┼č verÔÇŁ demi┼č olmalar─▒d─▒r. Burada ├žok ciddi bir inan├ž fenomeni dini tabakala┼čma eski inanca son din olan ─░slam inanc─▒n─▒n i├žerisine yerle┼čtirilmi┼čtir. Bubirdak Allah inanc─▒n─▒n i├žerisine yerle┼čtirilmi┼čtir. Sa─ča sola ya─člardan birer par├ža at─▒lmas─▒ g├Âr├╝nmeyenlere od, yer ve ev iyelerine yap─▒lan sa├ž─▒d─▒r. Bubirdak, Hem┼činÔÇÖde Ablik-Bublik olarak bilinmektedir.[5] RizeÔÇÖnin yaylalar─▒nda kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kan G├╝ne┼č duas─▒ sistem ve karakter olarak ┼×amani bir uygulamad─▒r.[6]

Eskiden k├Âylerde Nevruz kutlamalar─▒ yap─▒l─▒rd─▒. A├ž─▒k ate┼č yak─▒l─▒r ve herkes ├╝zerinden atlard─▒. Bu kutlamalarda Lazca ÔÇťkvariÔÇŁ ad─▒n─▒ verdikleri ekmekler yap─▒l─▒rd─▒. Her aile kendine ├Âzel bir ekmek yapard─▒. ─░├žerisine de bir tane fasulye tanesi koyulurdu. Bu ekmekler ev halk─▒ aras─▒nda payla┼čt─▒r─▒l─▒r ve i├žerisinde fasulye tanesi olan par├ža ev ├╝yesinden kime denk gelirse bir dahaki NevruzÔÇÖa kadar y─▒l boyunca evden b├╝t├╝n tohumlar─▒ o ├ž─▒kar─▒rd─▒. Bu se├žilen ki┼či tohumlar─▒ evden bah├žeye ├ž─▒kar─▒rsa b├╝t├╝n y─▒l bereketli olaca─č─▒na inan─▒l─▒rd─▒. Ayr─▒ca yak─▒lan a├ž─▒k ate┼čten gelecekle ilgili de ├Âng├Âr├╝lerde bulunurlard─▒. Ate┼č patlamas─▒ denilen olay ger├žekle┼čti─činde havan─▒n g├╝ne┼čli olaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝rlerdi. Bu inan├ž baz─▒ ailelerde hala ya┼čamaktad─▒r. Bir insan─▒n s─▒rt─▒n─▒n ka┼č─▒nmas─▒ ise ya─čmur ya─čaca─č─▒na i┼čaretti. [7] T├╝rklerde ate┼če bak─▒p kehanet etme gelene─či ├žok eski bir uygulamad─▒r. T├╝rklerin b├╝y├╝k h├╝k├╝mdarlar─▒n─▒n muayyen g├╝n├╝nde yak─▒lan b├╝y├╝k ate┼čte kurbanlar kesilir ve dualar okunurdu. Bu ate┼čten y├╝kselen alevler ye┼čilimsi renkte olursa bereketli ya─čmur ve iyi mahsul olacakt─▒r, alev k─▒rm─▒z─▒ renkte olursa sava┼č olacakt─▒r, sar─▒ renkte olursa hastal─▒k ve salg─▒n olacakt─▒r. E─čer siyah olursa h├╝k├╝mdar─▒n ├Âl├╝m├╝ne yahut uzak yolculu─čuna i┼čaret etmektedir.[8] Eski T├╝rklerde de ate┼č kutsald─▒. Yap─▒lan dualarda Oca─č─▒n S├Ânmesin s├Âz├╝ de ├žok kullan─▒l─▒rd─▒. Bug├╝n de AnadoluÔÇÖnun pek ├žok y├Âresinde oldu─ču gibi Rize ve ├ževresinde de Oca─č─▒n t├╝tt├╝r├╝lmesine ├Ânem verilmektedir.[9]

Y├Ârede g├╝ne┼č ile ilgili de─či┼čik bir uygulamaya sahip olduklar─▒n─▒ bilinmektedir. G├╝ne┼č tutulmas─▒ esnas─▒nda t├╝fek, tabanca at─▒l─▒r herkes uyand─▒r─▒l─▒r. Herkesin uyan─▒p dua yapmas─▒ sa─član─▒r. Cami hocalar─▒ d├óhil herkes dua yapar. Ama├ž ise g├╝ne┼čin tutulmas─▒n─▒ ├Ânlemektir. Yani g├╝ne┼či kurtarmaya ├žal─▒┼č─▒rlard─▒.[10] T├╝rk inan├ž sisteminde g├╝ne┼č, koruyucu vasf─▒ itibariyle g├Âk, ay ve y─▒ld─▒zlar gibi bir iye mevkiindedir. Hun ├ža─č─▒ndan beri T├╝rkler g├╝ne┼či, K├╝n diye adland─▒rm─▒┼čt─▒r. Bug├╝n ise g├╝n anlam─▒nda kullan─▒lmaktad─▒r. G├╝ne┼č tutulmas─▒ s─▒ras─▒nda g├Â─če do─čru t├╝fek, tabanca at─▒lmas─▒, davul veya teneke ├žal─▒nmas─▒, g├╝r├╝lt├╝ ├ž─▒kar─▒lmas─▒ T├╝rk inan├ž sisteminde g├Âr├╝len ak ve kara iyeler ile ilgili inan├žtan kaynaklanmaktad─▒r. G├╝ne┼čin y├╝z├╝n├╝ kara iyelerin kapatt─▒─č─▒na ve ─▒┼č─▒─č─▒n yery├╝z├╝ne inmesine engel olduklar─▒na inan─▒l─▒r. Bu y├╝zden onlar─▒ korkutup ka├ž─▒rmak i├žin bu yollar uygulan─▒rd─▒.[11] Slavla┼čmadan ├Ânceki d├Ânemin Bulgarlar─▒nda, K─▒rg─▒zlarda, 12. y├╝zy─▒lda Kimeklerde de Kara Hitaylarda da rastlanmas─▒ bu k├╝lt├╝n Kimeklerle i├ž i├že olan K─▒p├žaklar aras─▒nda da olabilece─či inanc─▒n─▒ meydana getirmektedir.[12] K─▒p├žaklardan kalma olan bu inan├ž sistemine Trabzon ve Rize yaylar─▒nda rastlanmaktad─▒r. Sistem ve karakter olarak ┼×amanizmÔÇÖin bir unsurudur. AzerbaycanÔÇÖda yap─▒lan g├╝ne┼č duas─▒na da benzemektedir.[13]

Baz─▒ kutlu mek├ónlar vard─▒r bunlar ├žok kere yerle┼čim yerlerinin d─▒┼č─▒nda olurlar. Bunlar mezar olarak bilinirler ama mezar de─čillerdir. ├çok kere ta┼č y─▒─č─▒n─▒ ┼čeklindedirler. Alevi inan├žl─▒ ─░slam kesimde bunlar Dede Aya─č─▒, Dede Dura─č─▒, Dede Yata─č─▒ olarak bilinirler. Dedenin burada solukland─▒─č─▒ gibi inan├žlar vard─▒r. Defineciler bunlar─▒ e┼čerler, alt─▒ndan kemik d├óhil hi├ž bir ┼čey ├ž─▒kmaz. Bunlar Bozk─▒r ─░nan├ž k├╝lt├╝r├╝nde, Altaylarda Ovo/Oboo olarak bilinirler ve bu ta┼člar inananlar─▒n yapt─▒klar─▒ ta┼č sa├ž─▒lardan olu┼čur.[14] Orta AsyaÔÇÖda ve T├╝rklerin ya┼čad─▒─č─▒ bir├žok adak b├Âlgeleri ta┼č y─▒─č─▒nlar─▒ndan meydana gelmektedir. ├ľzellikle de da─č ge├žitlerinden ve da─č bellerinde ge├žen yolcular─▒ buralara bir kazaya, bir felakete u─čramamak i├žin yol ve ge├žit iyelerinin g├Ân├╝llerini ho┼č etmek i├žin bir ta┼č par├žas─▒n─▒ oraya b─▒rak─▒rlard─▒. K─▒p├žak mezarlar─▒ ├╝zerinde yo─čun olarak g├Âr├╝len Balballar da kutsall─▒k atfetmektedirler.[15]

Rize ve ├ževresindeki ailelerde ya┼čl─▒lara h├╝rmet etmek ├Ânemli olarak g├Âr├╝len bir davran─▒┼č bi├žimidir. Her s├╝lalenin ├Ânde gelen sayg─▒n ki┼čileri bulunmaktad─▒r. Bu ki┼čiler genellikle en ya┼čl─▒, en tecr├╝beli veya en bilgili insanlard─▒r. Aileler; evlenme, hudut davalar─▒, k─▒z ka├ž─▒rma, arazi payla┼č─▒m─▒ gibi mevzularda bu ya┼čl─▒lar─▒n bilgisinden faydalan─▒r. Bu ve buna benzer konularda ya┼čl─▒lar─▒n vermi┼č olduklar─▒ karara sayg─▒ duyulur ve verilmi┼č olan karara uyulur. Bilgisine ba┼čvurulan insanlar genellikle erkekler olur. Kad─▒nlar─▒n bu t├╝r durumlarda pek s├Âz hakk─▒n─▒n olmad─▒─č─▒n─▒ g├Ârmekteyiz. Bunun yan─▒ s─▒ra erkeklerin ├Ân planda oldu─ču bir ba┼čka durum ise erkeklerin soyu devam ettirdi─čine inan─▒lmas─▒ ve ona g├Âre davran─▒lmas─▒d─▒r. Erkek ├žocu─ču olmayan aileler toplum taraf─▒ndan yad─▒rganmaktad─▒r. Bir kad─▒n─▒n ne zaman ki erkek ├žocu─ču olursa o zaman tam manas─▒yla yuvas─▒n─▒ kurdu─čuna h├╝kmederler. Erkek ├žocuklar do─čdu─ču zaman Hekike/Ak├«ka[16] dedikleri AllahÔÇÖa ┼č├╝k├╝r mahiyetinde kurban kesilir.[17]

Su ve ekme─čin kutsiyeti t├╝m T├╝rk D├╝nyas─▒nda ortakl─▒k arz eden bir k├╝lt├╝r de─čeridir. Azerbaycan ve Kuzey MezopotamyaÔÇÖdaki su ve ekmekle ilgili tespitler AnadoluÔÇÖda da ya┼čamaktad─▒r. Ekmek ├╝zerine yemin ederler. Ekme─či temiz yere koyarlar, ayakalt─▒na almazlar, yerde g├Ârenler kald─▒r─▒p ├╝├ž kere ├Âper g├Âz ├╝st├╝ne koyarlar. Ekme─če haram katmazlar. Ekme─či sofraya erken getirirler. Korkan adama su i├žirirler. K├Ât├╝ r├╝yay─▒ sabah erkenden suya anlat─▒rlar. Yola ├ž─▒kan─▒n ard─▒ndan su atarlar. Suya ve ekme─če ant i├žerler.[18] B├╝t├╝n bu ├Âzellikler Do─ču Karadeniz halk─▒nda da var olmas─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda, sofrada ekmek k─▒r─▒nt─▒lar─▒ b─▒rakmaman─▒n do─čacak ├žocu─čun renkli g├Âzl├╝ olmas─▒n─▒ sa─člad─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝l├╝r.[19]

Hastal─▒klar─▒n ├ž├Âz├╝me kavu┼čturulmas─▒nda veyahut bedensel engelli olan bireylerin iyile┼čtirilmesi, bir ┼čeyden ani bir ┼čekilde korkulmas─▒, ya┼č─▒ ge├žen insanlar─▒n evlenememesi gibi sorunlar kar┼č─▒s─▒nda tedbir veya ├ž├Âz├╝m odakl─▒ ba┼čvurulan yol ├╝flemedir. Peri veya cin ├žarpmas─▒ ┼čeklinde de yorumlanan bu inan├ž ┼čekillerinin ├╝fleme yolu Esi T├╝rklerin de ├Âzelliklerindendir. ┼×amanlar─▒n okuyup ├╝flemesi ile hastal─▒klar─▒n kovuldu─čuna inan─▒l─▒rd─▒.[20]

B├Âlgede, yeni do─čan ├žocuklar─▒n k─▒rk─▒ ├ž─▒kana kadar, ├žocu─čun k├Ât├╝l├╝klerden korunmas─▒ i├žin yast─▒─č─▒n─▒n alt─▒na ÔÇťk├Âpek pisli─či, nane[21] ve b─▒├žakÔÇŁ koyulur.[22] Do─čum esnas─▒nda inan─▒lan baz─▒ dini uygulamalar eski inan├žlar─▒n bakiyeleridir. Baz─▒lar─▒na ise halk─▒m─▒z ─░slami giysiler giydirmi┼čtir. Bunlar─▒n bir b├Âl├╝m├╝ do─čum yapan anne ile bebe─čin korunmas─▒yla alakal─▒d─▒r. Korunmak i├žin demir, b─▒├žak, ma┼ča, s├╝p├╝rge, ta┼č, kaya, su ve ate┼čten medet umulur. Bunlar T├╝rklerin ilk inan├ž sistemlerinden olan G├Âk Tanr─▒ inan├ž sisteminde birer Kutsal K├╝lt├╝rler Korunma, alkar─▒s─▒, karakura, cin gibi g├Âr├╝nmeyen ve fenal─▒k yapabileceklerine inan─▒lan g├╝├žlere kar┼č─▒ yap─▒l─▒r. Ki┼čio─člundan kaynaklanan ve zararl─▒ olabileceklerine inan─▒lan kuvve do─čum sonras─▒ i├žin de s├Âz konusudur.[23]

├çocu─čun ├žarp─▒lmas─▒n─▒ ├Ânlemek i├žin, k─▒rk─▒ ├ž─▒kana kadarki s├╝re├žte gece y─▒kan─▒lan ├žocu─čun suyu d─▒┼čar─▒ d├Âk├╝lmez. Suyun d├Âk├╝lmesi i├žin g├╝n├╝n ayd─▒nlanmas─▒ beklenir.┬á Bunlara ilaveten ├žocu─čun bas─▒lmas─▒ olarak adland─▒rd─▒klar─▒ ├žocu─čun y├╝r├╝yememesini engellemek i├žin ise ├žocu─čun k─▒rk─▒ ├ž─▒kana kadar kurban etinin eve girmesiyle ├žocu─čun ├╝├ž kez havaya kald─▒r─▒lmas─▒ dikkat ├žeken di─čer bir inan├ž ┼čeklidir.[24] K─▒rk inanc─▒ T├╝rk halklar─▒ ve birlikte ya┼čad─▒klar─▒ di─čer halklar─▒n aras─▒nda ├žok yayg─▒nd─▒r. Tasavvuf bilgileri, ana rahminde bebe─čin olu┼čumu, do─čumdan sonraki ruhi olu┼čum s├╝reci, ├Âl├╝mden sonra ruh-beden-├ólem ili┼čkileri itibariyle a├ž─▒kl─▒k getirilen bir konudur. K─▒rk, K─▒rkl─▒ ve K─▒rk─▒n ├ž─▒kar─▒lmas─▒ ile ilgili birbirini tamamlayan ├žok say─▒da inan├ž ve uygulama vard─▒r.[25] K─▒rkl─▒ kad─▒n─▒n bulundu─ču eve daha ziyade odaya ├ži─č et, d─▒┼čar─▒dan getirilmi┼č etin sokulmamas─▒ ├ľzbekistan T├╝rklerinde de vard─▒r. Et getirilme zarureti varsa, et ilkin yere konulur. K─▒rkl─▒ ├žocuk evin ├╝st ba┼č─▒na g├Ât├╝r├╝l├╝r ve yukar─▒ya kald─▒r─▒l─▒r. B├Âylece etin ├žocu─ču veya annesini basmas─▒ ├Ânlenmi┼č olur. ─░nanca g├Âre, b├╝t├╝n canl─▒lar─▒n do─čum m├╝nasebeti ile K─▒rkÔÇÖ─▒ vard─▒r. K─▒rklar─▒n kar─▒┼čmas─▒ bebe─če zarar verebilir.[26] Ya┼čar KalafatÔÇÖ─▒n Do─ču AnadoluÔÇÖdan yapt─▒─č─▒ tespitte bebe─čin k─▒rk─▒ ├ž─▒kar─▒l─▒rken bilinen bir├žok hayvan─▒n ismi say─▒larak k─▒rklar─▒n─▒n kar─▒┼čmamas─▒ istenir. Ek olarak k─▒rk─▒ ├ž─▒kmam─▒┼č bir bebe─čin rahats─▒zl─▒─č─▒n─▒n giderilebilmesi i├žin sa─čalt─▒c─▒ kad─▒n─▒n tedavi s├╝resinde bir├žok hayvan─▒n ismini s├Âyleyip onlar─▒ adeta sesleri ile taklit ederek dua etti─čini kendi ailesinde tespit etmi┼čtir.[27]

Eskiden yeni do─čan bebe─čin ilk banyosu yap─▒l─▒rken g├Â─č├╝s u├žlar─▒na ve g├Âbe─čine, su al─▒p yara olmamas─▒ i├žin tereya─č─▒ s├╝r├╝l├╝rd├╝. Ondan sonra bebek y─▒kan─▒rd─▒. Bebek ├╝├ž ayl─▒k olana kadar her g├╝n sabah ak┼čam iki kere y─▒kan─▒rd─▒. ├ť├ž aydan sonra ise iki veya ├╝├ž g├╝nde bir y─▒kan─▒rd─▒. ├çocuk suyla b├╝y├╝r anlay─▒┼č─▒yla bu kadar s─▒k y─▒kan─▒rd─▒. Bebe─čin g├Âbek ba─č─▒ ise bir haftal─▒k olunca d├╝┼čerdi. Kopan g├Âbek ba─č─▒ e─čer uza─ča g├Âm├╝l├╝rse kad─▒n ge├ž hamile kal─▒r, yak─▒n bir yere g├Âm├╝l├╝rse de erken hamile kalaca─č─▒na inan─▒l─▒rd─▒. Ayr─▒ca bebe─či ilk be┼či─če yat─▒rmadan be┼či─če,┬á erkek ├žocuklar─▒n─▒n say─▒s─▒n─▒n artmas─▒ i├žin bir miktar yani bir avu├ž kadar f─▒nd─▒k koyulurdu.┬á ├çocuk k─▒rk g├╝nl├╝k olana kadar da anne sa├ž─▒n─▒n kesilmemesi g├╝nah say─▒l─▒rd─▒. Bu uygulamalar g├╝n├╝m├╝zde gen├ž nesiller taraf─▒ndan uygulanmas─▒ az olan inan├žlard─▒r.[28] Sa├ž, T├╝rk k├╝lt├╝r├╝nde herhangi bir k─▒l olmaktan farkl─▒ bir mana ta┼č─▒maktad─▒r. Do─čumdan evvel olu┼čan ve bebekle birlikte gelen Kar─▒n sa├ž─▒, ilk sa├ž t─▒ra┼č─▒nda yap─▒lan Sa├ž toyu sa├žlar─▒n taranma ┼čekli ile sahibinin medeni haline dair verilen mesaj, d├Âk├╝len tarak art─▒─č─▒ sa├žlar─▒n saklan─▒lmas─▒, sa├ž k─▒l─▒ndan hareketle b├╝y├╝ yap─▒lmas─▒ ve benzeri inan├ž ve uygulamalar sa├ž etraf─▒nda bir inan├ž yuma─č─▒ olu┼čturmu┼čtur.[29]

T├╝rk hayat─▒n─▒n neredeyse her d├Âneminde ad kazanma ve ad alma i┼člemleri ├Ânem te┼čkil eden bir meseledir. ┼×artlar─▒ ├žer├ževesinde meydana gelen anlay─▒┼člar─▒n, inan├žlar─▒n, davran─▒┼č bi├žimlerinin yaratt─▒─č─▒ i┼člemlerin ├žo─čunlu─ču, yak─▒n zamana kadar hayat─▒m─▒za y├Ân veren ├Ânemli bir anlay─▒┼č konumunda olmu┼čtur.[30] ├çocuklara ad, kula─č─▒na Ezan okunarak ve ├╝├ž kez ad─▒ s├Âylenerek verilir. ├çocuklar─▒n ad─▒n─▒n belirlenmesini genelde kaynana veya kay─▒npeder yapar. Bunlar─▒n belirledikleri adlar konulur. Bu adlar da genellikle b├╝y├╝klerinin ad─▒n─▒ ya┼čatmak amac─▒yla konulmaktad─▒r. Yani yeni ├Âlen dedesinin veya babas─▒n─▒n, annesinin ve b├╝y├╝kannesinin gibi birinci dereceden yak─▒nlar─▒n─▒n ad─▒ tercih edilmektedir. Bu adlar d├Ân├╝┼č├╝ml├╝ ┼čeklide ya┼čat─▒lmaktad─▒r.

├çocu─ča ad verirken bu ad─▒n ├žocu─ča hay─▒rl─▒ olup olmamas─▒ da d├╝┼č├╝n├╝lmektedir.[31] B├Âlgede zaman─▒ geldi─činde y├╝r├╝yemeyen ├žocuk i├žin bas─▒lm─▒┼č olabilece─čini d├╝┼č├╝nd├╝klerinden ─░smin ├žocu─ča geli┼čmedi─či tabiri kullan─▒lmaktad─▒rlar ve verilen ismin ├žocu─ča iyi gelmedi─či d├╝┼č├╝n├╝lmektedirler. Bas─▒lm─▒┼č ├žocuklar─▒n d├╝zelmesi i├žin ├žocuklar─▒n─▒n adlar─▒ de─či┼čtirmektedir. ─░kinci adlar verilirken tan─▒nan, sa─čl─▒kl─▒, g├╝├žl├╝, kuvvetli, ├Ârnek al─▒nan insanlar─▒n adlar─▒n─▒ vermeye dikkat edilir. Bu sadece y├╝r├╝yemeyen ├žocuklar i├žin de─čil devaml─▒ olarak hastal─▒k ge├žiren, dili tutulan ├žocuklar i├žin de ge├žerlidir.[32] Anadolu ve Balkanlar T├╝rk halk sufizmine g├Âre, ├žocuklara iki ad verilmesi onlar─▒ b├╝y├╝den korumaktad─▒r. B├╝y├╝ yap─▒ld─▒─č─▒ zaman birinci ad b├╝y├╝ kapsam─▒na girmektedir. ─░kinci ad ise b├╝y├╝n├╝n etkisini gidermektedir. B├╝y├╝den korunmak i├žin ad─▒n ebcetinin y├╝ksek olmas─▒ gerekmektedir. Fal m├╝nasebetiyle a├ž─▒kland─▒─č─▒ gibi b├╝y├╝ halk inan├žlar─▒n─▒n ara┼čt─▒rma alan─▒na girmesine inan├ž muhteval─▒ olmas─▒na ra─čmen, b├╝y├╝ din de─čildir.┬á Dinin koruyucu ve ┼čifa verici g├╝c├╝nden b├╝y├╝ye kar┼č─▒ ve b├╝y├╝n├╝n tahribatlar─▒na kar┼č─▒ istifade edilmektedir.[33] G├╝n├╝m├╝zde Rize ve ├ževresinde de s─▒kl─▒kla rastlanan, okunmu┼č pirin├ž, tuz, ┼čeker ya da benzeri yiyeceklerin yenilmesi, yutulmas─▒, muskalar─▒n giysilere ili┼čtirilmesi, dualar─▒n yaz─▒l─▒ oldu─ču kolyelerin, y├╝z├╝klerin tak─▒lmas─▒ vb. inanmalar─▒n birer ÔÇťtemas b├╝y├╝s├╝ÔÇŁ uzant─▒s─▒
oldu─čunu d├╝┼č├╝nebiliriz[34]

├çocu─čun ilk ├ž─▒kan di┼čini g├Âren her kim ise, ├žocu─ča hediye vermek zorundad─▒r. Bu hediyenin ne olaca─č─▒, veren ki┼čiye ba─čl─▒d─▒r. Bu hediyeler, ├žocu─ča yak─▒nl─▒k derecesi veya ki┼činin maddi durumuna g├Âre de─či┼čmektedir. Verilen hediyeler alt─▒n, k─▒yafet, para veya oyuncak gibi ┼čeyler olabilmektedir.[35] Do─ču AnadoluÔÇÖda bu uygulama Di┼č Hedi─či ┼čenlikleri ile yap─▒l─▒r. Kom┼čular hedik yeme─če davet edilir ve ├žocu─ča hediye al─▒n─▒r. Adet ├žocu─čun di┼čini ilk g├Ârene hediye al─▒nmas─▒ ┼čeklindedir.[36]

T├╝rk toplum hayat─▒nda evlilik, ├žocuk sahibi olmak ├Ânemli kurallar aras─▒nda say─▒lmaktad─▒r. Ev-bark sahibi olarak ba┼člat─▒lan itibarl─▒ d├Ânem, ├žocuk sahibi olunarak daha da ehemmiyetli bir hal almaktad─▒r. T├╝rk hayat─▒n─▒n her d├Ânemine y├Ân veren inan├žlar─▒m─▒z─▒n rol├╝ devaml─▒l─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rmektedir. Evlilikte Ak ve Kara iyelerin, ata ruhlar─▒n─▒n, ev iyelerinin ata ruhlar─▒n─▒n, e┼č bulmada, iyi bir ocak sahibi olmada etkili olduklar─▒ inanc─▒ g├╝n├╝m├╝zde de mevcudiyetini devam ettirmektedir. Bu inan├žlar─▒ ni┼čan, d├╝─č├╝n, zifaf ve evlilik sonras─▒ d├Ânemlerde kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r.[37]

Evlilik ya┼č─▒na gelmi┼č bireylerin evlendirilmesi karar─▒ anne-baban─▒n veya ailenin b├╝y├╝klerinin karar─▒ do─črultusunda ger├žekle┼čirdi. Bu evlilikler eskiden baz─▒ kesimlerde Ba┼čl─▒k Paras─▒ kar┼č─▒l─▒─č─▒nda yap─▒lmaktayd─▒. Hatta k─▒z─▒n g├╝zelli─čine g├Âre bu paran─▒n miktar─▒ artmaktayd─▒. Ba┼čl─▒k Paras─▒ ad─▒ alt─▒nda sadece nakit para de─čil, toprak, hayvan veya alt─▒n verilebilmekteydi. Bu t├╝r evliliklerin yan─▒nda bir de menemdi dedikleri de─či┼č toku┼č ┼čeklinde de evlilikler yap─▒lmaktayd─▒. Bu evlilikte, k─▒z verilen aileden k─▒z al─▒n─▒yordu. Ancak bu uygulamalar─▒n g├╝n├╝m├╝zde etkinli─čini yitirdi─či g├Âr├╝lmektedir.[38]

Rize merkez il├žede ve baz─▒ kesimlerde koca evine gitmek i├žin baba evinden ├ž─▒kan gelin yolda delikanl─▒lar taraf─▒ndan gerilen ip veya s─▒r─▒k uzat─▒l─▒p kesilmesiyle bah┼či┼čin de al─▒nmas─▒yla a├ž─▒l─▒r, bah┼či┼či alan gen├ž havaya ate┼č eder.[39] Bu havaya ate┼č atma baz─▒ y├Ârelerde gelin baba evinden ├ž─▒kmadan ve koca evine girerken geline de yapt─▒r─▒lmaktad─▒r. Arde┼čen ve F─▒nd─▒kl─▒ gibi baz─▒ kesimlerde de gelini odadan ├ž─▒karmadan ├Ânce sand─▒─č─▒n─▒n ├╝zerine genellikle ├žocuk olmak ├╝zere biri oturtulur. Sand─▒─č─▒n ├╝zerine oturan ki┼čiye para verilmeden sand─▒k ├╝zerinden inilmez. Buna Sand─▒k Hakk─▒ denir. Daha sonra ise gelin evden ├ž─▒kar─▒l─▒rken b─▒├žak, k─▒l─▒f─▒na dualar e┼čli─činde ├╝├ž kez sokulup ├ž─▒kart─▒l─▒rd─▒, sonra da b─▒├žak yedi kat iple ba─član─▒r, ertesi g├╝n d├╝─č├╝mler a├ž─▒l─▒r. Bunu yapmalar─▒ndaki ama├ž ise ba─članmay─▒ ├Ânlemektir. Daha sonra evden gelini ├ž─▒karmadan ├Ânce kap─▒ ├Ân├╝nde durulur ve gelin ├ž─▒kar─▒lmazd─▒. Kap─▒ Hakk─▒ denilen para istenir, para verilirse gelin kap─▒dan ├ž─▒kar─▒l─▒r. Bunu varsa k─▒z─▒n a─čabeyi, yoksa da k─▒z─▒n day─▒lar─▒ veya yak─▒n akrabalar─▒ndan biri yapar. Gelinin yolu ├╝zerine hal─▒lar serilir, gelin onun ├╝zerinden ge├žer. Gelin, baba evinden ├ž─▒kar─▒l─▒rken inan├žlar─▒ gere─či baz─▒ uygulamalarda bulunulur. Gelin ve damad─▒n ba─članmas─▒n─▒ ├Ânlemek amac─▒yla gelin evden ├ž─▒karken yolu ├╝zerindeki b├╝t├╝n sular kald─▒r─▒l─▒r veya kaplar─▒n i├žindeki sular bo┼čalt─▒l─▒r ve kaplar ters ├ževrilir. Bu sular birbirine kar─▒┼č─▒rsa yani birbirinin ├╝zerine d├Âk├╝l├╝rse ba─članma olur. Sular birbirinin ├╝zerine d├Âk├╝lmesin diye bo┼čalt─▒l─▒r.[40] Ayr─▒ca uzun bir yola giden insanlar─▒n ve askere gidenin arkas─▒ndan da su gibi ├Âmr├╝ olmas─▒ istenerek su d├Âk├╝l├╝r. Ya┼čar KalafatÔÇÖa g├Âre, u─čurla yola konulmak istenilen kimsenin ard─▒ s─▒ra ayna tutulur, su d├Âk├╝l├╝r ve yolun a├ž─▒k olsun denirdi. Su halk k├╝lt├╝r├╝nde ayd─▒nl─▒k anlam─▒ndad─▒r. B├╝t├╝n sular─▒n gelinin ard─▒ s─▒ra d├Âk├╝lmesi ba┼čka bir haneye, oca─ča gitti─či i├žin evinden tamamen ayr─▒ld─▒─č─▒ i├žin yap─▒lm─▒┼č alabilir. Bir kimsenin ard─▒ s─▒ra d├Âk├╝len b├╝t├╝n sular da ona ayd─▒nl─▒k dilenmi┼č anlam─▒na gelebilir.[41] Baz─▒ ailelerde de gelin, evin damlas─▒ndan yani evin s─▒n─▒rlar─▒ndan ├ž─▒k─▒nca Damla paras─▒ al─▒n─▒r. K─▒z─▒ buraya kadar getiren a─čabeyi veya yak─▒n akrabalar─▒, gelini erkek taraf─▒na teslim eder. Bu teslim etme esnas─▒nda da Kol├ž─▒ras─▒ denilen para al─▒n─▒r. E─čer gelin, evlenmek istemezse yani verdikleri adamda g├Ânl├╝ yoksa raz─▒ de─čilse damad─▒ ba─člamak amac─▒yla evden ├ž─▒kmadan kimse g├Ârmeden giydi─či i├žli─čin ipini s├Âk├╝p ba─člar. Bu ba┼čka bir iple de olurdu. B├Âylelikle damat ba─član─▒r. D├╝─č├╝m ├ž├Âz├╝lmedik├že damat ba─č─▒ kal─▒r. Bu ba─članma olay─▒n─▒ ├ž├Âzmek i├žin de hocalara gidilir. Bu iple ba─člaman─▒n kendili─činden etkisini yetirmesi ise yedi y─▒l s├╝rer.[42] ─░plikle ve d├╝─č├╝mle ba─č b├╝y├╝s├╝ yapmak T├╝rk K├╝lt├╝rl├╝ halklarda ├žok yayg─▒nd─▒r.[43]

S─▒k├ža de─čindi─čimiz ba─člama veya ba─članmak, kavramlar─▒ bek├ór k─▒zlar─▒n kollar─▒n─▒ g├Â─č├╝s alt─▒nda ba─člamas─▒n─▒n k─▒smetlerini kapataca─č─▒ ve u─čursuz say─▒ld─▒─č─▒ konusunda da kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r. Ba─člama bir b├╝y├╝ t├╝r├╝d├╝r. Gelin ve damat ba─član─▒rlar. K├Ât├╝ niyetliler onlar─▒n mutlu olmamalar─▒ i├žin onlar─▒ ba─člarlard─▒. ─░yi niyetliler de onlar─▒ k├Ât├╝ niyetle ba─člamaya kar┼č─▒ korumak i├žin ba─člarlard─▒. Ba─člama sadece gelin ve damat i├žin olmaz, hastal─▒k da ba─član─▒r, ├žok bozuk havalara yol a├žan fakt├Ârler de ba─član─▒rd─▒. Ba─čdan korunma ve kurtulma y├Ântemleri vard─▒.[44] Rize ve y├Âresinde kurban bayramlar─▒nda eve etin getirilece─či vakitlerde lo─čusa veya bebek ├╝├ž kez havaya kald─▒r─▒lmaktad─▒r. ├ç├╝nk├╝ kurban etinin basaca─č─▒na inan─▒lmaktad─▒r.

Ba─člama veya ba─članman─▒n yan─▒ s─▒ra ters ile ilgili baz─▒ inan├žlar─▒n da mevcut oldu─ču g├Âr├╝lmektedir. K├╝├ž├╝k ├žocu─čun bacaklar─▒n─▒n aras─▒ndan arkaya do─čru ters bir ┼čekilde bakmas─▒ birinin ├Âlece─či manas─▒na gelirken, giyilen k─▒yafetin ters olmas─▒ i┼člerinin olumsuz anlam─▒na gelmektedir. Ayr─▒ca, k─▒z istemeye gidildi─či zaman k─▒z taraf─▒ k─▒yafetleri ters giyerse k─▒z─▒ vermeye g├Ân├╝llerinin olmad─▒─č─▒n─▒n i┼čaretiydi.[45] Cenazelerde kara elbiseler giyinilir, bazen de k─▒yafetler ters giyinilirdi. Bunlara ilaveten sabahlar─▒ ├Ânemli bir i┼č yapmaya gidilirken veya yolculuk yapmak i├žin evden ├ž─▒k─▒l─▒rken kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kan ki┼či erkekse i┼člerin yolunda gidece─či, e─čer kad─▒nsa i┼člerin ters gidece─či inanc─▒ mevcuttur. K─▒smen de kara kedinin g├Âr├╝lmesinin u─čursuzluk getirdi─čine inan─▒l─▒r. Herhangi biri bir yere giderken kara kedi ile kar┼č─▒la┼č─▒rsa u─čursuzluk ihtimalini ortadan kald─▒rmak i├žin ki┼či kendi sa├ž─▒n─▒ tutmaktad─▒r.[46] Kara kedi T├╝rk k├╝lt├╝rl├╝ halklar─▒n genelinde u─čursuz olarak kabul edilmektedir ve ÔÇťaralar─▒na kara kedi girdiÔÇŁ deyimi bunun iyi bir misalini te┼čkil eder. Kara dedi Hala├ž T├╝rklerinde de u─čursuz say─▒lmaktad─▒r.[47]

Yaz aylar─▒na girerken Nisan ay─▒nda Kuku ku┼čunun kuku kuku ┼čeklinde ├Âtmesiyle[48] birlikte topra─ča ekinler ekilmeye ba┼član─▒r. Bu kuku sesini a├žken duyan insan bu ku┼ča yenilmi┼č olur ve bir y─▒l─▒ halsiz ve hastal─▒kl─▒ ge├žer. E─čer tokken duyulursa ku┼ču yenmi┼č olursun, bir y─▒l ├žok g├╝zel ve sa─čl─▒kl─▒ ge├žer. Bu olaya da Ku┼č yenkmesi ad─▒ verilir. ┼×├╝k├╝rÔÇÖ├╝n simgesi veya nazar─▒n de─čmesini ├Ânlemek gibi ama├žlarla geyik, koyun, ke├ži gibi hayvanlar─▒n kafataslar─▒ evlerinin ├Ân├╝ne daha do─črusu evin giri┼č kap─▒s─▒n─▒n ├╝zerine as─▒l─▒r. Ayr─▒ca nazardan korunmak i├žin yumurta kabuklar─▒n─▒n as─▒ld─▒─č─▒ da g├Âr├╝lmektedir.[49]

Bayku┼č kimim evinin ├Ân├╝nde sert bir ┼čekilde ├╝├ž kez ├Âtmesi o evden birinin ├Âlmesi manas─▒ndad─▒r.[50] Bu ku┼č b├Âyle ├Âtt├╝─č├╝ zaman onu oradan kovmaya veya ├Âld├╝rmeye ├žal─▒┼č─▒rlar. E─čer ├Âld├╝r├╝l├╝rse ├Âl├╝m atlat─▒lm─▒┼č olur yani kimse ├Âlmez.[51] S├╝rmene y├Âresinde Bayku┼č de vik-vik diye ├Âterse hamile kad─▒n─▒n bebe─či k─▒z olurmu┼č, hu-hu diye ├Âterse de erkek olurmu┼č. Bayku┼č, T├╝rk k├╝lt├╝r co─črafyas─▒n─▒n bir k─▒s─▒m K─▒p├žaklar hari├ž di─čer y├Ârelerde u─čursuz say─▒lmaktad─▒r.[52] Bundan ba┼čka hamile kad─▒n ci─čer yedikten sonra v├╝cudunun herhangi bir yerine elini y─▒kamadan s├╝rerse ├žocu─čun ayn─▒ yerde leke olaca─č─▒na inan─▒ld─▒─č─▒ gibi hamile kad─▒n─▒n da kurban kesmesinin hay─▒rl─▒ olmad─▒─č─▒na inan─▒lmaktad─▒r.[53]

Bayku┼čÔÇÖun u─čursuzlu─čunun yan─▒ s─▒ra K├Âpe─čin[54] kurt gibi ulumas─▒ iyi da kar┼č─▒lanmaz. K├Âpek kimin evini ├Ân├╝nde veya kimin arazisinin ├╝zerinde kurt gibi ulursa o aileden birinin ├Âlece─či manas─▒n─▒ ta┼č─▒maktad─▒r.[55] Kamizmde ang─▒r diye bilinen ku┼č kutsald─▒r. ├ľterken a─člar gibi ses ├ž─▒kar─▒r, avlan─▒lmaz ve eti yenmez. ├ľld├╝r├╝lmesi halinde bir felaketin olaca─č─▒na inan─▒l─▒r. K├Âpe─čin ulumas─▒ g├Âz├╝ne k├Ât├╝ ruhlar─▒n g├Âr├╝nmesi sebebiyledir. B├╝t├╝n k├Âpeklerde k├Ât├╝ ruhlar─▒ g├Ârme hassas─▒ yoktur. Sadece aln─▒nda G├Ârmek├ži denen iki bene─či olan k├Âpekler bu kara iyeyi g├Âr├╝r ve g├Âr├╝nce a─člarlar.[56] AnadoluÔÇÖda k├Âpe─čin kurt gibi ulumas─▒ iyi say─▒lmaz. Alevi inanc─▒nda da k├Âpe─čin ulumas─▒ ├Âl├╝m gelece─či manas─▒n─▒ ta┼č─▒maktad─▒r. ┼×─▒rnak Tatarlar─▒nda k├Âpe─čin bir evin yan─▒nda kurt gibi ulumas─▒ o evden bir cenaze ├ž─▒kaca─č─▒ anlam─▒ndad─▒r. B├Âylelikle hayvanattan baz─▒lar─▒n─▒n de─či┼čik organlar─▒ vas─▒tas─▒yla insanlar─▒n g├Ârmedikleri, sezemedikleri baz─▒ ┼čeyleri g├Âr├╝p sezebildikleri anla┼č─▒lmaktad─▒r. Adeta g├Âr├╝nmeyeni g├Ârme veya gelece─či okuyabilme gibi yetenek veya ├Âzellik s├Âz konusudur.[57] Kuzey KafkasyaÔÇÖda Kumuk ve Avar gibi T├╝rk k├╝lt├╝rl├╝ halklarda da k├Âpe─čin kurt gibi ulumas─▒ ├Âl├╝m haberi olarak alg─▒lanmaktad─▒r.[58]

Ayr─▒ca Lipardi veya Pardi denilen di┼či ├žakal─▒n da kurt gibi ulumas─▒ ├Âl├╝m anlam─▒na gelmektedir.[59] Do─ču Karadeniz halk k├╝lt├╝r├╝ T├╝rk k├╝lt├╝rl├╝ halklar─▒n ├že┼čitlilikleri itibariyle adeta T├╝rk k├╝lt├╝r├╝n├╝n ├žok k├╝lt├╝rl├╝l├╝─č├╝n├╝ yans─▒t─▒r. K─▒p├žak ve O─čuz halk k├╝lt├╝r├╝n├╝n esasta fazla farkl─▒l─▒k arz etmeyen birlikteli─čini g├Ârmek m├╝mk├╝nd├╝r. K─▒r─▒m T├╝rkleri genelinde k├Âpe─čin kurt gibi ulumas─▒n─▒n u─čursuzluk oldu─ču inanc─▒ ├žok yayg─▒nd─▒r. Yol g├Âsterici ve gelece─čin iyi haberlerinin m├╝jdeleyicisi olarak bilinen kurdun, kendisini ifade edi┼č ┼čeklinin, k├Âpek taraf─▒ndan isteyerek veya istenmeyerek taklit edilmesi halinin, u─čursuzlu─ča yol a├žt─▒─č─▒ ┼čeklinde yorumlanmas─▒d─▒r.[60]

Derelerin ├╝zerinde veya kenarlar─▒nda, evinin damlalar─▒n─▒n bulundu─ču yerlerin ├╝├ž harflilerin evlerinin veya sofralar─▒n─▒n oldu─čuna inan─▒ld─▒─č─▒ i├žin buralara idrar yap─▒lmaz. Ayr─▒ca gece de d─▒┼čar─▒ idrar yap─▒lmaz. E─čer idrar yap─▒l─▒rsa tu tu tu denilerek oraya t├╝k├╝r├╝l├╝r. E─čer bu yap─▒lmazsa insan─▒n ├žarp─▒laca─č─▒na inan─▒l─▒r. Ayr─▒ca yeni evlilerin 40 g├╝ne kadar gece evden ├ž─▒kmas─▒ sonucunda da ├žarp─▒lma meydana gelirdi. E─čer ├ž─▒karlarsa da dualar e┼čli─činde ├ž─▒k─▒lmas─▒ gerekir.[61]

Bunlardan ba┼čka y├Ârede nazar ile ilgili bir tak─▒m inan├žlara rastlan─▒lmaktad─▒r. Nazardan korunmak i├žin ├žocuklara veya g├╝zel gen├ž gelinlerin y├╝zlerine k├Âm├╝r s├╝r├╝ld├╝─č├╝ g├Âr├╝lmektedir. Yeni do─čum yap─▒p bol s├╝t veren ineklerin s├╝t kab─▒na da bir par├ža k├Âm├╝r at─▒l─▒r. Nazardan korunmak i├žin muska da yap─▒ld─▒─č─▒na denk gelinmektedir. Bir evde bir cam─▒n veya bir barda─č─▒n k─▒r─▒lmas─▒ ise nazar─▒n ├ž─▒kt─▒─č─▒ ┼čeklinde alg─▒lanmaktad─▒r.

Bundan ba┼čka muska ve muskac─▒l─▒k ├Âzellikle kad─▒nlar aras─▒nda olduk├ža yayg─▒n bir bi├žimde kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r. Nazardan korunmak i├žin yap─▒lan muskalar─▒n yan─▒ s─▒ra b├╝y├╝ muskas─▒, ba─člamak i├žin muska, hastal─▒klardan korunmak i├žin muska, muhabbet muskas─▒, vah┼či hayvanlardan korunma muskas─▒, kaybolan mallar─▒n bulunmas─▒ muskas─▒, iki insan─▒n aras─▒n─▒ yapma veya bozma muskas─▒, bir tak─▒m hastal─▒klar─▒n ┼čifas─▒ i├žin yap─▒lan muskalar, evlenemeyenler veya ├žocu─ču olmayanlar i├žin yap─▒lan muskalar halk aras─▒nda olduk├ža yayg─▒nd─▒r.[62] RizeÔÇÖde ├žocuk do─čdu─ču zamanlarda cinden periden korunmas─▒ i├žin de muskan─▒n yap─▒ld─▒─č─▒na denk gelinmektedir.[63]

├çayeli y├Âresinde Sal─▒ ve Cuma g├╝nlerine ili┼čkin bir tak─▒m inan─▒┼člar mevcuttur. Sal─▒ g├╝n├╝n├╝ u─čursuz g├Âr├╝rler ve bu nedenle bu g├╝nde ├Ânemli bir i┼če ba┼članmaz, yola ├ž─▒k─▒lmaz, ├žocu─čun kan d├Âk├╝c├╝ olaca─č─▒na nedeni ile hamile kal─▒nmamaya dikkat edilir. Cuma g├╝n├╝ de hay─▒rl─▒ g├╝n olarak kabul edilir. Bir bebe─čin Cuma g├╝n do─čmas─▒ ve ya birinin bu g├╝nde vefat etmesi hay─▒rl─▒ kar┼č─▒lanmaktad─▒r.[64]

T├╝rk├žede yas ├ódeti i├žinde de─čerlendirilen ├Âl├╝ g├Âmme t├Ârenine yu─č ve bu t├Ârende s├Âylenenlere a─č─▒t denilmektedir. Ancak bunu yerine, a─č─▒tmak, a─č─▒tlama, a─čat, a─čut, avut, deme, de┼ček, deyi┼č, diye┼ček, mersiye, sagu, sa─č─▒, sa─čun├ž, savu, sayma, ┼čivan, t├╝rk├╝, yak─▒m, a─č─▒t etmek, a─č─▒t d├╝zmek, a─č─▒t havas─▒, a─č─▒t koparmak, a─č─▒t s├Âylemek, a─č─▒t tutmak, a─č─▒t yakmak, a─č─▒t yapmak, a─č─▒t yitirmek, bayat─▒ s├Âyleme, sa─ču k─▒lmak, sa─ču sa─čma, sa─č─▒ sa─čmak, ┼čivan etmek, yak─▒m yakmak, yas ├ža─č─▒rmak, yas etmek, yas kald─▒rmak gibi kelime ve deyimler kullan─▒lmaktad─▒r.[65] T├╝rk k├╝lt├╝r├╝nde yasta sesli a─člamak G├Âk T├╝rk ├ža─č─▒na kadar uzanmaktad─▒r. ─░slamiyet fazla abart─▒l─▒ a─člamay─▒ ─░slam olarak kabul edip onaylamam─▒┼čt─▒r. T├╝rk k├╝lt├╝rl├╝ co─črafyada a─člamak, a─člayarak a─č─▒t yakmak, a─č─▒t-destanlar meydana getirmek, a─člama merasimine yu─č ve a─člamay─▒c─▒ kafiyeli ve co┼čkulu hale getirmeye s─▒─č─▒tc─▒ denilmektedir. Ancak Rize y├Âresinde bu tabire hen├╝z bir mana verilememi┼čtir.[66] Ele ald─▒─č─▒m─▒z bu ailelerde sesli a─člamak Lazca okores─ču kelimesinin T├╝rk├že kar┼č─▒l─▒─č─▒ sayma/say─▒ yapmak/say─▒ kurmakt─▒r. G├╝nlerce sesli bir ┼čekilde a─član─▒r. Bu a─člamada ├Âlen ki┼či hakk─▒ndaki fikirler, ya┼čarken yapm─▒┼č oldu─ču ┼čeyler, ├Âlmesiyle insanlara ne gibi ├╝z├╝nt├╝ler verdi─či gibi konulara yo─čunla┼č─▒r. Genellikle ├Âlen insan─▒n birinci dereceden akrabalar─▒ olan kad─▒nlar taraf─▒ndan y├╝ksek sesle ger├žekle┼čtirilir ve s─▒rayla yap─▒l─▒r. Hatta bu a─člama ┼čekli sonraki ku┼čaklara kals─▒n diye k├╝├ž├╝kl├╝kten beri k─▒zlara ├Â─čretilmektedir. Bu ┼čekilde a─član─▒lmayan cenaze t├Ârenleri yad─▒rganmaktad─▒r.[67] AnadoluÔÇÖnun ├žo─ču kesiminde ├Âl├╝ ba┼č─▒nda taziyeyi makamla zikrederek a─člamak ├ódeti a─č─▒t kelimesiyle zikredilmektedir. Bu y├Ârede ise say─▒ ismi ile telaffuz edilmektedir. Bu de─či┼čiklik, eski T├╝rklerde ├Âl├╝ ba┼č─▒nda makamla mezayas─▒n─▒ sayarak a─člamak anlam─▒na gelen sagu[68] kelimesinin say─▒ya d├Ân├╝┼čmesi ile meydana gelmi┼čtir. Bu da eski T├╝rklerin bu y├Ârelerdeki etkileri olarak g├Âr├╝lmektedir.[69] ├ťz├╝nt├╝y├╝ belirtmenin di─čer bir ┼čekli de ├Âlen insanlara ait e┼čyalar─▒n at─▒lmas─▒ veya k─▒r─▒lmas─▒d─▒r. Ertesi g├╝n ise bu k─▒r─▒lan ┼čeylerin yeri doldurulur, at─▒lan e┼čyalar geri getirilir. Ayr─▒ca, ├Âlen insanlar─▒n baz─▒ ┼čahsi e┼čyalar─▒ yak─▒nlar─▒na verilmektedir. E┼čyalar─▒ alan insanlar bu e┼čyalar─▒ g├Ârd├╝k├že ├Âl├╝y├╝ tekrar anmaktad─▒r ve rahmet dilemektedir.[70] Tul inanc─▒, mitolojik derinli─či olan geni┼č bir konudur. Ruh ve ruhun ├Âl├╝ms├╝zl├╝─č├╝ i├žeriklidir. Dul olma ile ili┼čkilendirilebilirken halk inanmalar─▒nda ├Âlen kimsenin baz─▒ e┼čyalar─▒ etraf─▒nda, ├žok yak─▒nlar─▒ taraf─▒ndan yas─▒n yenilenmesi olarak a├ž─▒klanabilmektedir.[71]

Herhangi bir aileden bir ├Âlm├╝┼čse, o aile bir s├╝re e─člencelere gitmez, sesli g├╝lmez veya etraf─▒ndakiler de ayn─▒ ┼čekilde davran─▒r. ├ľlenin ailesine sayg─▒s─▒zl─▒k yapmamak i├žin bir s├╝re bu t├╝r davran─▒┼člar yap─▒lmamaktad─▒r. ├ľlenin ard─▒ndan, defnedildikten sonra hat─▒rlamak ve ├Âb├╝r d├╝nyada rahat etmesi i├žin, ├Âl├╝m├╝n├╝n ├╝├ž├╝nde, k─▒rk─▒nda ve y─▒ld├Ân├╝mlerinde ├Âl├╝y├╝ anma g├╝nleri olarak mevlid yap─▒lmaktad─▒r. Bu mevlidlerde mevlid ┼čekeri da─č─▒t─▒lmaktad─▒r.[72] Do─čum anlam─▒na gelen MevlidÔÇÖin cenaze sonras─▒ yap─▒l─▒yor olmas─▒ tezat gibi g├Âr├╝nse de T├╝rklerin yu─č t├Ârenlerinde verilen yemek gibi ─░slami b├╝nyeye b├╝r├╝nm├╝┼čt├╝r. Yine bunlar i├žinde T├╝rklerin eski ┼×amanizm inan├žlar─▒ndan, kans─▒z kurban geleneklerinden biri olan sa├ž─▒, ├Âl├╝n├╝n ard─▒ndan okunan mevlid t├Âreni gibi ─░slami bir gelenek olarak d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Mevlit t├Âreni esnas─▒nda ├že┼čitli otlar─▒n bekletildi─či su, dinleyicilere serpilmekte ve buna sa├ž─▒ denilmektedir. Bunun d─▒┼č─▒nda mevlidlerde mevlid ┼čekeri olarak ayr─▒ bir ad alan ┼čekerlerin de bu t├Ârenlerde da─č─▒t─▒lmas─▒ bir sa├ž─▒d─▒r. [73]

Baz─▒ ailelerde ├Âlen insanlar─▒n g├╝nahlar─▒n─▒n hafifleyece─či inanc─▒yla para da─č─▒t─▒l─▒r.┬á ├ľlen bir kimse i├žin da─č─▒t─▒lan paraya Isgat[74] denilmektedir. Nitekim ├Âl├╝n├╝n odas─▒na su serpilir ve baz─▒ ├Ânemli e┼čyalar─▒ yak─▒nlar─▒na da─č─▒t─▒l─▒r. Ayr─▒ca ├Âlen insan─▒n kulland─▒─č─▒ sabunun kullan─▒lmas─▒ da uygun g├Âr├╝lmez. ├ç├╝nk├╝ sabunu kullanan insan─▒n erken ya┼članaca─č─▒na inan─▒l─▒r.[75] Ya┼čar KalafatÔÇÖa g├Âre, T├╝rk k├╝lt├╝rl├╝ halklarda cenaze evden ├ž─▒kt─▒ktan sonra, onun y─▒kand─▒─č─▒ suyu kaynatan kazanda su b─▒rak─▒lmaz hatta evdeki b├╝t├╝n sular dahi d├Âk├╝lebilmekteydi. Ev temizli─či yap─▒l─▒rken evin belirli bir seviyede duvarlar─▒ da silinirdi. ─░nanca g├Âre ├Âl├╝m mele─či bu suda k─▒l─▒c─▒n─▒ y─▒kayabilirmi┼č veya ├Âl├╝m mele─činin k─▒l─▒c─▒ndan s─▒├žrayan kanlar bu suya gelebilirmi┼č. Bu itibarla sular─▒n d├Âk├╝lmesinin gere─čine inan─▒l─▒r.[76] ├ľl├╝ topra─ča hasrettir diye ├Âlen insan ilk ├╝├ž g├╝n i├žinde ak┼čam olmadan g├Âm├╝l├╝r. Ya┼čar KalafatÔÇÖa g├Âre ├Âl├╝n├╝n gece defnedilmemesi adet ve inanc─▒ T├╝rk k├╝lt├╝r co─črafyas─▒nda ├žok yayg─▒nd─▒r. Ak┼čam g├╝ne┼č bat─▒p hava kararmaya y├╝z tutunca, yerlerin ba─član─▒lmas─▒n─▒n s├Âylenmesinden dolay─▒ ve ak┼čam saatinden sonra bir ┼čey yap─▒lmamas─▒nda g├╝ne┼č k├╝lt├╝ ile ilgili inan├žlar sakl─▒d─▒r. Mesela bebek bezi d─▒┼čar─▒da b─▒rak─▒lmaz, e┼čikten d─▒┼čar─▒ya su d├Âk├╝lmez, a─ča├ž dikilmezdi. Ak┼čam─▒n hayr─▒ sabah─▒n ┼čerrine tercih edilir. Ak┼čam t─▒rnak kesilmez,[77] gece aynaya bak─▒lmaz, idrar d─▒┼čar─▒ya d├Âk├╝lmez, tarak art─▒─č─▒ sa├žlar d─▒┼čar─▒ at─▒lmaz, bebe─čin ve lo─čusan─▒n ├žama┼č─▒r─▒ k─▒rk─▒ ├ž─▒kana kadar d─▒┼čar─▒ as─▒lmaz.[78] Sa├žlar─▒n at─▒lmamas─▒, gece aynaya bak─▒lmamas─▒ ve gece t─▒rnak kesilmemesi b├Âlge halk─▒ taraf─▒ndan uygulanan bir inan├ž sistemidir. Bundan ba┼čka gece ─▒sl─▒k ├žalmak da cinlerin ├ža─čr─▒lmas─▒ olarak inan─▒ld─▒─č─▒ndan sebep u─čursuzluk olarak kar┼č─▒lanmaktad─▒r.

Bahsetti─čimiz bu inan├žlar d─▒┼č─▒nda halk aras─▒nda nadir de olsa baz─▒ inan├žlar da mevcuttur. Hayvan yem yemiyorsa veya bir anda s├╝tten kesildi─činde yedi kom┼čusundan un veya tuz toplan─▒r ve hayvana yedirilir ve bu ┼čekilde iyile┼čece─čine inan─▒l─▒r. Aniden korkan ├žocuklar─▒n veya bireylerin korkular─▒n─▒ atlatmas─▒ i├žin ba┼čparmakla damak ├╝├ž kez yukar─▒ya kald─▒r─▒l─▒r. ─░ncir a─čac─▒ndan d├╝┼čenin ├Âlece─čine, yeni do─čan bebe─čin sar─▒l─▒─ča yakalanmamas─▒n─▒ engellemek i├žin sar─▒ bezin ├Ârt├╝lmesi, arife g├╝nlerinde tarlada ├žal─▒┼čman─▒n g├╝nah oldu─čuna ve iple bir ┼čeylerin dikilmesinin u─čursuzlu─čuna inan─▒lmas─▒ g├╝n├╝m├╝ze kadar gelmi┼č be baz─▒ kesimlerce uygulanan inan├žlard─▒r.[79]

├ľlen insanlar─▒n mezarlar─▒n─▒n ├╝zerindeki topra─ča ├Âlenin suya ihtiyac─▒ oldu─ču d├╝┼č├╝ncesiyle su d├Âk├╝l├╝r. Gagauzlarda ├Âl├╝ defnedildikten sonra varsa ┼čarap yoksa bir testi su mezar─▒n ├╝zerine d├Âk├╝lmektedir. AnadoluÔÇÖnun bir├žok yerinde ise mezar sulan─▒r, rahmet dilenir ve mezar ziyaretine giden kimse kesinlikle su ta┼č─▒r, ÔÇťsu rahmettir, su kabir ate┼čini s├Ând├╝r├╝rÔÇŁ denir. Yap─▒l─▒ mezarlara ku┼člar─▒n su i├žmeleri i├žin yap─▒lan ├Âzel su yerleri de sac─▒ inanc─▒n─▒n bir sonucudur.[80]

G├╝n├╝m├╝zde anlams─▒z hatta sa├žama olarak alg─▒lanan bu inan─▒┼č bi├žimlerini ├žo─čaltmak m├╝mk├╝nd├╝r. ├ç├╝nk├╝ y├Ârenin ikametg├óh─▒n─▒n birbirlerine uzak olmas─▒ ve tarihi yap─▒s─▒n─▒n ├že┼čitlili─činin de halk ├╝zerindeki etkisinden sebep bu inan─▒┼člarda farkl─▒l─▒klar da olabilmektedir. ├ľzellikle ya┼čl─▒lar taraf─▒ndan uygulanan ve gen├ž ku┼čaklara aktar─▒lan bu inan├žlar asl─▒nda sosyal, k├╝lt├╝rel, ekonomik ve g├╝nl├╝k hayat─▒n belirleyici unsurlar─▒ ┼čeklinde alg─▒lanmas─▒yla ortaya ├ž─▒kan ihtiya├žlar─▒n giderilmesi hususunda temek olarak g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. G├╝n├╝m├╝zde de g├╝nl├╝k ihtiya├žlar─▒n kar┼č─▒lanmas─▒nda yard─▒mc─▒ olarak g├Âr├╝lmekte ve inand─▒r─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒ yitirmeyen inan├žlar ├žer├ževesinde ya┼čamaya devam etmektedir. Ayr─▒ca baz─▒ insanlar i├žin i├ž d├╝nyas─▒n─▒ rahatlatan ve zorluklar ile i├žinden ├ž─▒kamad─▒─č─▒ durumlar kar┼č─▒s─▒nda arkas─▒na s─▒─č─▒nabilece─či bir g├╝├ž olarak da bu inan├žlar kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kabilmektedir.

Rize ve ├ževresinde do─čum, evlenme ve ├Âl├╝mle ilgili bu inan├žlar ge├žmi┼čten g├╝n├╝m├╝ze canl─▒l─▒─č─▒n─▒ zaman─▒n de─či┼čen ko┼čullar─▒na ra─čmen korumaktad─▒r. ┼×ehrin merkezinde k─▒smen daha zay─▒f olan bu inan├žlar ├Âzellikle k├Âylerde daha da fazla ya┼čam bi├žimi olarak devam etmektedir. De─či┼čen k├╝lt├╝r ve ya┼čay─▒┼č bi├žimlerine ba─čl─▒ olarak da inan├žlarda de─či┼čimlerin oldu─čuna ┼čahit olmaktay─▒z.

 

Kaynak├ža

ARTUN, Erman, Dini Tasavvufi Halk Edebiyat─▒, Ankara: Ak├ža─č Yay─▒nlar─▒, 2002.

AY├ç─░├çEK, Ay┼če, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, (Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi), Ondokuz May─▒s ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Samsun 2016.

BARDAKO─×LU, Ali, ÔÇťIsgatÔÇŁ, Diyanet ─░slam Ansiklopedisi, c. 19, ─░stanbul: T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒, 1999, ss. 137-143.

B─░LMEN, ├ľmer Nasuhi, B├╝y├╝k ─░sl├óm ─░lmihali, ─░stanbul: Bilmen Bas─▒m ve Yay─▒nevi, 1990.

CAFERO─×LU, Ahmet, Kuzey-Do─ču ─░llerimiz A─č─▒zlar─▒ndan Toplamalar: Ordu, Giresun, Trabzon, Rize ve Y├Âresi A─č─▒zlar, c. 1, Ankara: TDK, 1994.

ÇELİK, F. R.- AK, O. Naci, Rize Kültür Derlemeleri, Rize: 1999.

├çEPN─░, Recep, ÔÇť├çayeli Y├Âresinde Halk ─░nan├žlar─▒n─▒n Fert ├ťzerindeki EtkileriÔÇŁ, (Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi), Atat├╝rk ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Erzurum 1996.

EL─░ADE, Mircea, ┼×amanizm, ─░smet Birkan (├žev.), 1. Bask─▒, Ankara: ─░mge Kitabevi, 1999.

G├ľKALP, Ziya, T├╝rk Y├Âresi, ─░stanbul: K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, 1976.

G├ľKBEL, Ahmet,┬á K─▒p├žak T├╝rkleri (Siyasi ve Dini Tarihi), ─░stanbul: ├ľt├╝ken Ne┼čriyat, 2000.

G├ťNAY, ├ťnver-G├ťNG├ľR, Harun, T├╝rk Din Tarihi, Kayseri: La├žin Yay─▒nlar─▒, 1998.

______, Ba┼člang─▒c─▒ndan G├╝n├╝m├╝ze T├╝rklerin Dini Tarihi, ─░stanbul: Ra─čbet Yay─▒nlar─▒, 2003.

HACIG├ľKMEN, Mehmet Ali, ÔÇťT├╝rklerde Yas ├édeti Temelleri ve Sonu├žlar─▒, , Prof. Dr. Nejat G├Ây├╝n├ž Arma─čan─▒, ss. 393-422.

─░NAN, Abd├╝lkadir, Eski T├╝rk Dini Tarihi, ─░stanbul: K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, 1976.

______, Tarihte ve Bug├╝n ┼×amanizm, 2. Bask─▒, Ankara: TTK, 1972.

KABAK, Turgay, Rize ─░li Halk Bilim Monografisi, (Bas─▒lmam─▒┼č Doktora Tezi), Karadeniz Teknik ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Trabzon 2015.

KABATA┼×, Feyzullah, Rize ve ├çevresindeki Yayg─▒n Halk ─░nan─▒┼člar─▒, (Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi), F─▒rat ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Elaz─▒─č 2006.

KALAFAT, Ya┼čar, ÔÇťAlanya Y├Âresinde, Kilit-Ba─č-Kitlenmek-Ba─članmakÔÇŁ, Erdem, T├╝rk Halk K├╝lt├╝r├╝ ├ľzel Say─▒s─▒-III, c. 13, sy. 39, Ankara: Can Ofset, 2002, ss. 589-597.

______, ÔÇťAltay Kamizminin Anadolu T├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ndaki ─░zleriÔÇŁ, AltaylarÔÇÖdan AnadoluÔÇÖya Kamizm, Ekim-Kas─▒m 1999, S. 2, ss. 102-108.

______, ÔÇťAnadolu T├╝rk Mitolojisinden Yapraklar-Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Bodrum Halk ─░nan├žlar─▒ IIÔÇŁ,┬á www.yasarkalafat.info

______, Azerbaycan-─░ran-Anadolu-Irak Halk ─░nan├žlar─▒ Hatt─▒, Ankara: Berikan Yay─▒nevi, 2012.

______, ÔÇťBalkan T├╝rklerinde ├ľrneklemelerle Halk ─░nan├žlar─▒nda Sa├žÔÇŁ, Bal-Tam T├╝rkl├╝k Bilgisi, Mart 2005, ss. 208-212.

______, Balkanlardan Ulu─č T├╝rkistanÔÇÖa T├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ II, Ankara: Berikan Yay─▒nlar─▒, 2007.

______, Balkanlardan Ulu─č T├╝rkistanÔÇÖa T├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ V-VI, Ankara: Berikan Yay─▒nevi, 2006.

______, ÔÇťBarak Baba ve Hayvan Ata MitiÔÇŁ, Erciyes Dergisi, S. 408, Aral─▒k: 2011, ss. 21-25.

______, Do─ču AnadoluÔÇÖda Eski T├╝rk ─░nan├žlar─▒n─▒n ─░zleri, S. 112, Ankara: Atat├╝rk K├╝lt├╝r Merkezi Yay─▒n─▒, 1995.

______, ÔÇťDenizli ve ├çevresinde Kurt ve Ulumak ile ─░lgili Halk ─░nan├žlar─▒, Denizli K├╝lt├╝r Sempozyumu, 06-08 Eyl├╝l 2006.

______, ÔÇťHazara T├╝rklerinde Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ÔÇŁ, www.yasarkalafat.info

______, ÔÇťKar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Gerede/Salur Halk ─░nan├žlar─▒ IÔÇŁ, www.yasarkalafat.info

______, K─▒r─▒m Kuzey Kafkasya, Ankara: Avrasya Stratejik Ara┼čt─▒rmalar Merkezi, 1999.

______, ÔÇťT├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ ─░tibariyle Do─ču Anadolu ve Toroslarda (K─▒rk) MotifiÔÇŁ, Milli Folklor, Yaz 1994, ss. 15-21.

KAZMAZ, S├╝leyman, ├çayeli: Ge├žmi┼č G├╝nler ve Halk K├╝lt├╝r├╝, Ankara: T├╝rk Halk K├╝lt├╝r├╝n├╝n Ara┼čt─▒rma ve Tan─▒tma Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒, 1994.

KILI├ç, Abdullah, ÔÇťIsparta Y├Âresi Halk ─░nan├žlar─▒ÔÇŁ Uluslararas─▒ Anadolu ─░nan├žlar─▒ Kongresi Bildirileri, 23-28 Ekim 2000/Nev┼čehir, Ankara: Evrak Yay─▒nlar─▒, 2001, ss. 415-443.

KOBYA, Elif ┼×ebnem, T├╝rkiyeÔÇÖde Ya─čmur T├Ârenleri ve Ya─čmurla ─░lgili ─░nan─▒┼člar, (Bas─▒lmam─▒┼č Doktora Tezi), Atat├╝rk ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Erzurum 2014.

NOYAN, Bedri, ÔÇťAd Vermede Gelenekler-T├╝rk├že ─░nsan ve Aile Adlar─▒ Hakk─▒ndaÔÇŁ, T├╝rk K├╝lt├╝r├╝, Y─▒l 21, S. 246, Ekim 1983, ss. 638-650.

├ľGEL, Bahaeddin, T├╝rk K├╝lt├╝r Tarihine Giri┼č IX, Ankara: K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, 1991.

SAYGIN, A. Adnan, Rize, Artvin ve Kars Havalisi T├╝rk├╝, Saz ve Oyunlar─▒ Hakk─▒nda Baz─▒ Malumat, ─░stanbul: 1937.

┼×ENT├ťRK, L├╝tfi-YAZICI, Seyfettin, Diyanet ─░sl├óm ─░lmihali, Ankara: TTK, 2001.

TOGAN, Zeki Velidi, O─čuz Destan─▒: Re┼čideddin O─čuznamesi, Terc├╝mesi ve Tahlili,┬á ─░stanbul: Enderun Kitapevi, 1982.

ULUDA─×, S├╝leyman, ÔÇťA─č─▒tÔÇŁ, D─░A, c. 1, Ankara: 1988, ss. 471-480.

YILMAZ, Fatma, Osmanl─▒ ├ľncesi D├Ânemde Rize ve ├çevresinde T├╝rkl├╝k ─░zleri, (Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi), Karadeniz Teknik ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Trabzon 2010.

 

 

Dipnotlar

[1] Abdullah K─▒l─▒├ž, ÔÇťIsparta Y├Âresi Halk ─░nan├žlar─▒ÔÇŁ Uluslararas─▒ Anadolu ─░nan├žlar─▒ Kongresi Bildirileri, 23-28 Ekim 2000/Nev┼čehir, Ankara: Evrak Yay─▒nlar─▒, 2001, s. 415

[2] Ya┼čar Kalafat, Balkanlardan Ulu─č T├╝rkistanÔÇÖa T├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ V-VI, Ankara: Berikan Yay─▒nevi, 2006, ss. 261-264. ┼×amanizm konusunda ayr─▒ca bkz. Abd├╝lkadir ─░nan, Tarihte ve Bug├╝n ┼×amanizm, 2. Bask─▒, Ankara: TTK, 1972; ├ťnver G├╝nay-Harun G├╝ng├Âr, Ba┼člang─▒c─▒ndan G├╝n├╝m├╝ze T├╝rklerin Dini Tarihi, ─░stanbul: Ra─čbet Yay─▒nlar─▒, 2003; Mircea Eliade, ┼×amanizm, ─░smet Birkan (├žev.), 1. Bask─▒, Ankara: ─░mge Kitabevi, 1999.

[3]┬á ÔÇťPeygamber ayak izleriÔÇŁ u─čuruna hayr─▒na inan─▒lan izlerdir. Topkap─▒ Saray─▒nda Hz. MuhammedÔÇÖin ayak izlerinde oldu─ču gibi, ─░ranÔÇÖda Gademgah denilen mevkide Hz. H├╝seyinÔÇÖe ait oldu─ču ifade edilen ayak izlerine rastlan─▒lm─▒┼čt─▒r ve bu izlere kutsal muamelesi yap─▒lmaktad─▒r. Kalafat, Balkanlardan Ulu─č T├╝rkistanÔÇÖa T├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ V-VI, s. 266.

[4] Ay┼če Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, (Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi), Ondokuz May─▒s ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Samsun 2016, s. 59.

[5] Kalafat, Balkanlardan Ulu─č T├╝rkistanÔÇÖa T├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ V-VI, ss. 273-275.

[6] Fatma Y─▒lmaz, Osmanl─▒ ├ľncesi D├Ânemde Rize ve ├çevresinde T├╝rkl├╝k ─░zleri, (Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi), Karadeniz Teknik ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Trabzon 2010, s. 123; G├╝ne┼č Duas─▒ hakk─▒nda ve ya─čmurla ilgili inan─▒┼člar i├žin ayr─▒ca bkz. Elif ┼×ebnem Kobya, T├╝rkiyeÔÇÖde Ya─čmur T├Ârenleri ve Ya─čmurla ─░lgili ─░nan─▒┼člar, (Bas─▒lmam─▒┼č Doktora Tezi), Atat├╝rk ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Erzurum 2014.

[7] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 59.

[8] Ahmet G├Âkbel, K─▒p├žak T├╝rkleri (Siyasi ve Dini Tarihi), ─░stanbul: ├ľt├╝ken Ne┼čriyat, 2000, ss. 226-228.

[9] Ziya G├Âkalp, T├╝rk Y├Âresi, ─░stanbul: K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, 1976, s. 40.

[10] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 60.

[11] Ya┼čar Kalafat, Do─ču AnadoluÔÇÖda Eski T├╝rk ─░nan├žlar─▒n─▒n ─░zleri, S. 112, Ankara: Atat├╝rk K├╝lt├╝r Merkezi Yay─▒n─▒, 1995, ss. 37-38.

[12] ├ťnver G├╝nay-Harun G├╝ng├Âr, T├╝rk Din Tarihi, Kayseri: La├žin Yay─▒nlar─▒, 1998, s. 50.

[13] Ahmet Cafero─člu, Kuzey-Do─ču ─░llerimiz A─č─▒zlar─▒ndan Toplamalar: Ordu, Giresun, Trabzon, Rize ve Y├Âresi A─č─▒zlar, c. 1, Ankara: TDK, 1994, s. 16.

[14] Ya┼čar Kalafat, ÔÇťAnadolu T├╝rk Mitolojisinden Yapraklar-Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Bodrum Halk ─░nan├žlar─▒ IIÔÇŁ,┬á www.yasarkalafat.info

[15] G├Âkbel, K─▒p├žak T├╝rkleri, s. 225.

[16]┬á Yenido─čan ├žocu─čun ba┼č─▒ndaki t├╝y├╝ne Ak├«ka denir. B├Âyle bir ├žocuk i├žin Cenab-─▒ HakÔÇÖa ┼č├╝k├╝r yerine ge├žmek ├╝zere kesilen kurbana da Ak├«ka ad─▒ verilmi┼čtir. ─░slamÔÇÖdan ├Ânceki cahiliye devrinde Araplar k─▒z ├žocu─ču istemezler, hatta k─▒z ├žocuklar─▒n─▒ diri diri g├Âmerlerdi. Erkek ├žocuklar─▒ i├žin de Ak├«ka kurban─▒ keserlerdi. Peygamberimiz; Kurban─▒, AllahÔÇÖa ┼č├╝k├╝r maksad─▒yla hem erkek hem de k─▒z ├žocuklar─▒ i├žin kesilmesi ┼čekline getirmi┼čtir.┬á Ak├«ka mubah ve g├╝zeldir. ├ť├ž imama g├Âre ise s├╝nnettir. Zahiriye mezhebinde vaciptir. Ak├«ka kurban─▒, ├žocu─čun do─čdu─ču g├╝nden bulu─č ├ža─č─▒na erinceye kadar kesilebilir. Fakat yedinci g├╝n├╝ kesilmesi, ziyafet verilmesi ve ├žocu─čun sa├ž─▒n─▒n t─▒ra┼č edilmesi daha faziletlidir. Kurbana elveri┼čli olan olan hayvanlar Ak├«kaÔÇÖya da yeterli olur. Erkek ├žocuk i├žin bu kurban kesilebilece─či gibi, k─▒z ├žocuk i├žin de kesilir. Ak├«ka kurban─▒n─▒n kemikleri, ├žocu─čun sa─čl─▒k ve selametine bir hay─▒r dile─či olsun diye k─▒r─▒lmay─▒p yaln─▒z ek yerlerinden ayr─▒l─▒r ve ├Âylece pi┼čirilir. Bunu yapmak m├╝stahabd─▒r. Di─čer bak─▒mdan da, ├žocu─čun m├╝tevaz─▒ olmas─▒na ve k├Ât├╝ huylardan korunmu┼č olmas─▒na bir i┼čaret olsun diye kemiklerin k─▒r─▒lmas─▒ m├╝stehap g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Ak├«ka kurban─▒n─▒n etinden sahibi yiyebilir, ba┼čkalar─▒na da yedirebilir, sadaka da verilebilir. Ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi i├žin bkz. ├ľmer Nasuhi Bilmen, B├╝y├╝k ─░sl├óm ─░lmihali, ─░stanbul: Bilmen Bas─▒m ve Yay─▒nevi, 1990, ss. 421-422; L├╝tfi ┼×ent├╝rk-Seyfettin Yaz─▒c─▒, Diyanet ─░sl├óm ─░lmihali, Ankara: TTK, 2001, ss. 330-331.

[17] O─čuz Ka─čan Destan─▒nda, O─čuz Ka─čanÔÇÖ─▒n ─░t Barak ├╝lkesini fethi esnas─▒nda askerlerinden birisinin e┼činin hamile kalmas─▒ ve kocas─▒n─▒n sava┼čta ├Âld├╝r├╝lmesi sonucunda sava┼č yerinde do─čumunun yakla┼čmas─▒ sebebiyle yak─▒nlardaki i├ži oyulmu┼č bir a─čac─▒n i├žinde ├žocu─čunu do─čurmas─▒ anlat─▒lmaktad─▒r. Evlatl─▒k edinilen bu ├žocu─ča O─čuz Ka─čan taraf─▒ndan a─ča├ž kovu─ču anlam─▒na gelen K─▒p├žak (q─▒p├žaq) ad─▒ konulmu┼čtur. Bkz. Zeki Velidi Togan, O─čuz Destan─▒: Re┼čideddin O─čuznamesi, Terc├╝mesi ve Tahlili,┬á ─░stanbul: Enderun Kitapevi, 1982, s. 26. T├╝rklerde ve K─▒p├žak T├╝rklerinde k├Âkl├╝ bir ÔÇťa─ča├ž k├╝lt├╝ÔÇŁ n├╝n oldu─ču bilinmektedir. K─▒p├žaklarla i├ž i├že ya┼čayan Pomak T├╝rkleri Ak├«ka veya Harkeke diye bilinen yeni do─čmu┼č ├žocuk i├žin kesilen kurban kemiklerinin hi├ž k─▒r─▒lmadan toplanarak bir kay─▒n a─čac─▒n─▒n dibine g├Âm├╝lmektedir. Ba┼čkurt T├╝rklerindeki a─ča├ž k├╝lt├╝r├╝nde de Kay─▒n A─čac─▒ÔÇÖnda izi/ruhlar─▒n varl─▒─č─▒na inan─▒l─▒r. Bkz. Kalafat, T├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ V-VI, s. 57.

[18] Ya┼čar Kalafat, Azerbaycan-─░ran-Anadolu-Irak Halk ─░nan├žlar─▒ Hatt─▒, Ankara: Berikan Yay─▒nevi, 2012, s. 535.

[19]┬á Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 63.

[20] Abd├╝lkadir ─░nan, Eski T├╝rk Dini Tarihi, ─░stanbul: K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, 1976, s. 102.

[21] Nane g├╝zel koktu─ču i├žin y├Âre halk─▒ s├╝rekli yanlar─▒nda ta┼č─▒r. ├ľzellikle g├Â├ž esnas─▒nda mutlaka yanlar─▒na al─▒rlard─▒. Mitolojik verilere g├Âre kara iyeler pis ve ak iyeler g├╝zel kokudan ho┼članmaktad─▒rlar.

[22] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 64.

[23]┬á Kalafat, Halk ─░nan├žlar─▒ Hatt─▒, s. 385.

[24] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 64.

[25] Ya┼čar Kalafat, ÔÇťT├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ ─░tibariyle Do─ču Anadolu ve Toroslarda (K─▒rk) MotifiÔÇŁ, Milli Folklor, Yaz 1994, ss. 15-21.

[26] Ya┼čar Kalafat, ÔÇťHazara T├╝rklerinde Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ÔÇŁ, www.yasarkalafat.info

[27] Kalafat, T├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ V-VI,┬á s. 269.

[28] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 65.

[29] Ya┼čar Kalafat, ÔÇťBalkan T├╝rklerinde ├ľrneklemelerle Halk ─░nan├žlar─▒nda Sa├žÔÇŁ, Bal-Tam T├╝rkl├╝k Bilgisi, Mart 2005, ss. 208-212.

[30] Kalafat, Halk ─░nan├žlar─▒ Hatt─▒, s. 393.

[31] Ad vermeyle ilgili detayl─▒ bilgiler i├žin bkz. Bedri Noyan, ÔÇťAd Vermede Gelenekler-T├╝rk├že ─░nsan ve Aile Adlar─▒ Hakk─▒ndaÔÇŁ, T├╝rk K├╝lt├╝r├╝, Y─▒l 21, S. 246, Ekim 1983, ss. 638-650.

[32] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, ss. 65-66.

[33] Ya┼čar Kalafat, Halk ─░nan├žlar─▒ Hatt─▒, s. 399.

[34] Erman Artun, Dini Tasavvufi Halk Edebiyat─▒, Ankara: Ak├ža─č Yay─▒nlar─▒, 2002, s. 11.

[35] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 66.

[36] Kalafat, Halk ─░nan├žlar─▒ Hatt─▒, s. 405.

[37] Kalafat, Halk ─░nan├žlar─▒ Hatt─▒, s. 415.

[38] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 67.

[39] F. R. Çelik-O. Naci Ak, Rize Kültür Derlemeleri, Rize: 1999, s. 13.

[40] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 67.

[41] Ya┼čar Kalafat, Balkanlardan Ulu─č T├╝rkistanÔÇÖa T├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ II, Ankara: Berikan Yay─▒nlar─▒, 2007, ss. 38-48.

[42] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 69.

[43] Kalafat, T├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ V-VI, s. 239.

[44] Ya┼čar Kalafat, ÔÇťAlanya Y├Âresinde, Kilit-Ba─č-Kitlenmek-Ba─članmakÔÇŁ, Erdem, T├╝rk Halk K├╝lt├╝r├╝ ├ľzel Say─▒s─▒-III, c. 13, sy. 39, Ankara: Can Ofset, 2002, ss. 589-597.

[45] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 69.

[46] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 70. Kar┼č─▒s─▒na kad─▒n ├ž─▒k─▒nca i┼člerin yolunda gitmeyece─či inanc─▒ daha ├žok ya┼čl─▒ insanlar taraf─▒ndan bilinen bir inan├žt─▒r. Bu inan├ž y├Âre halk─▒n─▒n sosyal yap─▒s─▒ndan kaynaklanan bir durum olabilir. ├ç├╝nk├╝ y├Ârede erkeklerin ├╝st├╝nl├╝─č├╝ ├Âzellikle ya┼čl─▒lar aras─▒nda ├Ân plandad─▒r. Onlara g├Âre erkek ├žocuk neslin devam─▒ i├žin ├Ânemliyken k─▒z ├žocuklar─▒n─▒n ise evlenip gidece─činden ge├žici olarak d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Bunda ba┼čka k─▒zg─▒nl─▒k an─▒nda kad─▒n milletini ┼čeytan olarak betimlemek de belki bu inanc─▒n var olmas─▒n─▒n temeli olarak de─čerlendirilebilir.

[47] Kalafat, T├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ V-VI, ss. 298-327.

[48] Y├Âredeki Lazlar─▒n bir k─▒sm─▒ aras─▒ndaki ─░nan─▒┼ča g├Âre bu ku┼č, ÔÇť─×ha┼čki bozope ─čha┼čki (kaz─▒y─▒n k─▒zlar kaz─▒y─▒n) , ga├žananen lazutti (m─▒s─▒r─▒n─▒z olacak), incirat do pa├žuma (otlukta uyuyunca), ti goyoga├žananen (ba┼č─▒n─▒zda b├╝y├╝yecek)ÔÇŁ demektedir. Bu ku┼člar Ba─čdatÔÇÖtan, April (Nisan) ay─▒n─▒n yedisi ve onu aras─▒nda gelmektedir. Burada ge├žen yabanc─▒ kelimeler LazcaÔÇÖd─▒r.

[49] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 70.

[50] Sivas gibi AnadoluÔÇÖnun baz─▒ kesimlerinde Bayku┼č yine ├Âl├╝m habercisi olarak yorumlanmaktad─▒r. Bkz. Kalafat, Azerbaycan-─░ran-Anadolu-Irak Halk ─░nan├žlar─▒ Hatt─▒, s. 475.

[51] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 71.

[52] Kalafat, T├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ V-VI, ss. 286-298.

[53] Y─▒lmaz, Osmanl─▒ ├ľncesi D├Ânemde Rize ve ├çevresinde T├╝rkl├╝k ─░zleri, s. 56.

[54] K├Âpek ayr─▒ca s├╝r├╝leri korudu─ču i├žin ├Âzellikle beslenirdi. M─▒s─▒r ko├žanlar─▒n─▒n ├╝├žl├╝ olmas─▒ bereketin simgesi oldu─čuna ve ikisinin k├Âpe─čin nasibi oldu─čuna inand─▒klar─▒nda dolay─▒ k├Âpeklere yedirilirdi. Ayr─▒ca k├Âpek ├Âld├╝rmek insan ├Âld├╝rmek kadar toplumun bak─▒┼č a├ž─▒s─▒na g├Âre ├Ânemli bir su├žtu.

[55] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 72.

[56] Ya┼čar Kalafat, ÔÇťAltay Kamizminin Anadolu T├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ndaki ─░zleriÔÇŁ, AltaylarÔÇÖdan AnadoluÔÇÖya Kamizm, Ekim-Kas─▒m 1999, S. 2, ss. 102-108.

[57] Ya┼čar Kalafat, ÔÇťBarak Baba ve Hayvan Ata MitiÔÇŁ, Erciyes Dergisi, S. 408, Aral─▒k: 2011, ss. 21-25.

[58] Ya┼čar Kalafat, K─▒r─▒m Kuzey Kafkasya, Ankara: Avrasya Stratejik Ara┼čt─▒rmalar Merkezi, 1999, s. 124.

[59] Feyzullah Kabata┼č, Rize ve ├çevresindeki Yayg─▒n Halk ─░nan─▒┼člar─▒, (Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi), F─▒rat ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Elaz─▒─č 2006, s. 70.

[60] Ya┼čar Kalafat, ÔÇťDenizli ve ├çevresinde Kurt ve Ulumak ile ─░lgili Halk ─░nan├žlar─▒, Denizli K├╝lt├╝r Sempozyumu, 06-08 Eyl├╝l 2006.

[61] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 72.

[62] Recep ├çepni, ÔÇť├çayeli Y├Âresinde Halk ─░nan├žlar─▒n─▒n Fert ├ťzerindeki EtkileriÔÇŁ, (Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi), Atat├╝rk ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Erzurum 1996, s. 40.

[63] S├╝leyman Kazmaz, ├çayeli: Ge├žmi┼č G├╝nler ve Halk K├╝lt├╝r├╝, Ankara: T├╝rk Halk K├╝lt├╝r├╝n├╝n Ara┼čt─▒rma ve Tan─▒tma Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒, 1994.

[64] Recep ├çepni, ├çayeli Y├Âresinde Halk ─░nan├žlar─▒n─▒n Fert ├ťzerindeki Etkileri, (Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi), Atat├╝rk ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Erzurum 1996, s. 36.

[65] S├╝leyman Uluda─č, ÔÇťA─č─▒tÔÇŁ, D─░A, c. 1, Ankara: 1988, s. 471.

[66] Kalafat, T├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ V-VI, s. 277.

[67] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 73.

[68] Sagu, T├╝rk├žede ├Âl├╝ i├žin s├Âylenen melodili a─č─▒t ve mersiye anlam─▒na gelmektedir. Arap├ža, nevha, menaha, Fars├ža m├╗ye ve hunya kar┼č─▒l─▒─č─▒ olarak s├Âylenmi┼čtir. Ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi i├žin bkz. Bahaeddin ├ľgel, T├╝rk K├╝lt├╝r Tarihine Giri┼č IX, Ankara: K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, 1991, s. 471.

[69] A. Adnan Sayg─▒n, Rize, Artvin ve Kars Havalisi T├╝rk├╝, Saz ve Oyunlar─▒ Hakk─▒nda Baz─▒ Malumat, ─░stanbul: 1937, s. 30.

[70] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 73.

[71] Ya┼čar Kalafat, ÔÇťKar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Gerede/Salur Halk ─░nan├žlar─▒ IÔÇŁ, www.yasarkalafat.info

[72] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 73.

[73] Mehmet Ali Hac─▒g├Âkmen, ÔÇťT├╝rklerde Yas ├édeti Temelleri ve Sonu├žlar─▒, , Prof. Dr. Nejat G├Ây├╝n├ž Arma─čan─▒, ss. 397-398.

[74] Bir hak veya m├╝kellefiyeti d├╝┼č├╝rme anlam─▒nda f─▒k─▒h terimidir. S├Âzl├╝kte “d├╝┼čmek” anlam─▒na gelen su┬şkut k├Âk├╝nden t├╝remi┼č olup “d├╝┼č├╝rmek, atmak, izale etmek” manas─▒na gelir. Iskat namaz, oru├ž, kurban, adak, kefaret gibi ibadet ve bor├žlar─▒ ifa etmeden ├Âlen bir kimseyi bu bor├žlar─▒ndan kurtarmak i├žin fakirlere fidye ├Âdenmesi i┼člemini ifade eder. Lite┬şrat├╝rde daha ├žok namaz ve oru├ž borcu┬şnu d├╝┼č├╝rme anlam─▒na gelen ─▒sk├ót-─▒ sal├ót ve ─▒sk├ót-─▒ savm terimleri kullan─▒l─▒r. Bura┬şda fidyeden maksat, s├Âz konusu ibadet┬şlerin yerine ge├žmesi ve m├╝kellefi onlar─▒n terkinden do─čan uhrev├« sorumluluktan kurtarmas─▒ amac─▒yla yap─▒lan nakd├« veya ayn├« ├Âdemelerdir. Ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi i├žin bkz. Ali Bardako─člu, ÔÇťIsgatÔÇŁ, Diyanet ─░slam Ansiklopedisi, c. 19, ─░stanbul: T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒, 1999, ss. 137-143.

[75] Ay├ži├žek, RizeÔÇÖde K─▒p├žak ─░zleri, s. 74.

[76] Kalafat, T├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒ V-VI, ss. 153-154.

[77] ├ľmr├╝ k─▒saltt─▒─č─▒na inan─▒lan gece t─▒rnak kesmenin as─▒l nedeni ise y├Âredeki g├╝nl├╝k ya┼čamdan kaynaklanmaktad─▒r. Eskiden evlerde a├ž─▒k ate┼č yak─▒l─▒r ve yemek onun ├╝st├╝nde pi┼čirilirdi. Is─▒nmak i├žin de bireyler bu ate┼č etraf─▒nda otururdu. Bu durumda gece t─▒rnak keserken yemeklerin i├žine d├╝┼čece─či d├╝┼č├╝ncesi i├žin gece t─▒rnak kesmenin do─čru olmad─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝l├╝rd├╝. ├çocuklara izah edilmeyen bu durum daha etkili sonu├žlar vermesi ba─člam─▒nda gece t─▒rnak kesmenin u─čursuzluk getirdi─či d├╝┼č├╝ncesini a┼č─▒layarak bu durumun ├Ân├╝ne ge├žilmeye ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼č ve bug├╝n dahi bu fikir inan├ž ┼čeklinde hala kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r.

[78] Kalafat, Halk ─░nan├žlar─▒ Hatt─▒, s. 277.

[79] ├çepni, ├çayeli Y├Âresinde Halk ─░nan├žlar─▒n─▒n Fert ├ťzerindeki Etkileri, ss. 75-76.

[80] Kalafat, Halk ─░nan├žlar─▒ Hatt─▒, s. 529. RizeÔÇÖde ├Âl├╝m ile ilgili inan─▒┼člar i├žin ayr─▒ca bkz. Turgay Kabak, Rize ─░li Halk Bilim Monografisi, (Bas─▒lmam─▒┼č Doktora Tezi), Karadeniz Teknik ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Trabzon 2015.

Dr. Ya┼čar KALAFAT

Ya┼čar Kalafat,1939 y─▒l─▒nda Kars'ta d├╝nyaya geldi. Y├╝ksek├Â─črenimini Atat├╝rk ├ťniversitesi Ziraat Fak├╝ltesinde, zooteknist olarak tamamlad─▒. Ard─▒ndan Gazi ├ťniversitesi, Gazi E─čitim Fak├╝ltesi T├╝rk Dili ve Edebiyat─▒ b├Âl├╝m├╝nden mezun oldu. Ya┼čar Kalafat, Hacettepe ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝nde ├žok say─▒da Master yapt─▒. Ard─▒ndan, Atat├╝rk ilkeleri ve ink─▒lap tarihi, anabilim dal─▒nda ┼×eyh Sait olaylar─▒n─▒ konu alan ├žal─▒┼čmas─▒ sebebiyle bilim doktoru unvan─▒ almaya hak kazand─▒. 2002 y─▒l─▒nda, Kazakistan'─▒n Fahri doktoru ilan edildi. Yay─▒nlanm─▒┼č Kitaplar─▒ Dr. Ya┼čar Kalafat'─▒n yay─▒nlanm─▒┼č ├žok say─▒da kitab─▒ bulunmaktad─▒r. Bilgi i├žin bak─▒n─▒z: https://kidega.com/arama?query=Ya%C5%9Far+Kalafat E-posta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
B├╝y├╝l├╝ ├ťlke ─░ran

B├╝y├╝l├╝ ├ťlke ─░ran

Haber Merkezi, 1 Ekim 2023
Trilye’de ┼×arap├ž─▒l─▒k

Trilye’de ┼×arap├ž─▒l─▒k

Ekrem Hayri PEKER, 29 Eyl├╝l 2023
BursaÔÇÖn─▒n ─░lk Mebuslar─▒ (1877)

BursaÔÇÖn─▒n ─░lk Mebuslar─▒ (1877)

Atilla SA─×IM, 19 Eyl├╝l 2023
─░ncir, ├╝z├╝m ve zeytin a┼čk─▒na

─░ncir, ├╝z├╝m ve zeytin a┼čk─▒na

Nurdan Çakır TEZGİN, 19 Eylül 2023
Bar─▒┼č Man├žo Ger├že─či

Bar─▒┼č Man├žo Ger├že─či

Yrd. Do├ž. Dr. Mehmet YARDIMCI, 14 Temmuz 2023
├çengili d├╝─č├╝nlerin BursaÔÇÖs─▒

├çengili d├╝─č├╝nlerin BursaÔÇÖs─▒

Nurdan Çakır TEZGİN, 14 Temmuz 2023
Mussolini’yi doland─▒ran T├╝rk: Ey├╝pl├╝ Halit

Mussolini’yi doland─▒ran T├╝rk: Ey├╝pl├╝ Halit

├ľzdenbekir KARAKA┼×, 14 Temmuz 2023
Likya’n─▒n Antik Belle─či

Likya’n─▒n Antik Belle─či

Tahsin ┼×─░M┼×EK, 13 Temmuz 2023
Bursa ├ťzerine Bir Deneme

Bursa ├ťzerine Bir Deneme

M├╝min CEYHAN, 28 Haziran 2023