T├╝rk K├╝lt├╝r Co─črafyas─▒ ─░nan├žlar─▒nda Ge├žmi┼čten G├╝n├╝m├╝ze Kaplumba─ča

T├╝rk K├╝lt├╝r Co─črafyas─▒ ─░nan├žlar─▒nda Ge├žmi┼čten G├╝n├╝m├╝ze Kaplumba─ča

Giri┼č

Kaplumba─ča ile ilgili halk inan├žlar─▒n─▒, Anadolu T├╝rkmen kilim dokumac─▒l─▒─č─▒nda, el sanatlar─▒nda, G├╝neydo─ču AnadoluÔÇÖda anadili K├╝rt├že, Zazaca ve T├╝rk├že olan halk kesimlerinin inan├žlar─▒nda, ayr─▒ca Orta Toroslar, Orta Anadolu halk inan├žlar─▒nda da nazar k─▒r─▒c─▒ fonksiyonu ile g├Âr├╝yoruz. Ara┼čt─▒rmam─▒zda, bu inanc─▒n mitolojik derinliklerine ula┼čmaya ├žal─▒┼čaca─č─▒z. ─░nanc─▒n yay─▒ld─▒─č─▒ co─črafyan─▒n s─▒n─▒rlar─▒n─▒ ├žizmeye ├žal─▒┼čaca─č─▒z. Bunun bir k├╝lt├╝rle g├Â├ž ├╝r├╝n├╝ m├╝ oldu─ču konusunu irdeleyece─čiz.

  • Ya┼čar Kalafat*

T├╝rk Halk ─░nan├žlar─▒nda Kaplumba─ča ─░le ─░lgili Tespitler

Prof. Dr. Neriman G├Ârg├╝nayÔÇÖ─▒n tespitine g├Âre, kilimlerin k├Â┼čelerine, onlar─▒n dokumalar─▒ bittikten sonra yar─▒m el kadar minik bir dokuma ile nazarl─▒k niyetine bir par├ža dokunup kilim t├╝r├╝ dokumaya eklenir.[1]

Mersin ve ├ževresinin halk k├╝lt├╝r├╝n├╝, inan├ž boyutu ile ayr─▒nt─▒l─▒ inceleyen Mustafa Sever, b├Âlgede, bilhassa halk tababeti, nazar ve b├╝y├╝ konular─▒nda, hayat─▒n her safhas─▒nda kaplumba─čan─▒n ├žok geni┼č yer tuttu─ču ger├že─čine a├ž─▒kl─▒k getirir. Kaplumba─ča k─▒┼č mevsiminde topra─č─▒n alt─▒nda hareketsiz kal─▒r ve bahar geldi─činde kabu─čunu yeniler. Uzun bir ├Âmre sahiptir, uzun ├Âm├╝rl├╝l├╝─č├╝n ve sabr─▒n simgesi olarak bilinir. Ayn─▒ zamanda huzur ve mutlulu─ču da temsil eder.[2]

Mersin halk sa─čaltmac─▒l─▒─č─▒nda, kaplumba─čan─▒n ├žok geni┼č yer tuttu─čunu g├Ârmekteyiz. K─▒rk kar─▒┼čmas─▒nda ├žocu─čun sa─čl─▒─č─▒na kavu┼čmas─▒ i├žin bir kaplumba─ča bulunur, ├žocuk bu canl─▒ kaplumba─čan─▒n ├╝zerine oturtularak y─▒kan─▒r. Mevsim k─▒┼č ise evlerin kap─▒ ba┼člar─▒na kurutulmu┼č kaplumba─čalar bu ama├žla as─▒l─▒r. Bu y├Ârede, k├╝├ž├╝k bir kaplumba─ča kabu─ču, mavi bocukla birlikte nazarl─▒k olarak kullan─▒l─▒r.[3]

BitlisÔÇÖte, TokatÔÇÖta, kaplumba─ča kabu─ču torbalar i├žerisinde depolara, ambarlara konur. Bunlar adeta bereket, u─čur i├žin kap─▒lara ├žak─▒lan, bostanlara bah├želere s─▒r─▒k ├╝zerine tak─▒lan at, ko├ž, kuru kafalar─▒ t├╝r├╝nden i┼čler g├Ârd├╝klerine inan─▒l─▒r. BatmanÔÇÖda Kaplumba─ča kabu─ču temellere koyulur. Ayr─▒ca baz─▒ modern otellerde yer al─▒r, u─čurluklara tak─▒ld─▒─č─▒ olur, Do─ču ve Orta AnadoluÔÇÖda be┼čiklere tak─▒l─▒r.

Ayr─▒ml─▒ T├╝rk oyma─č─▒, AnadoluÔÇÖda I─čd─▒rÔÇÖ─▒n il├žesi eski ismi Pernavut olan GazilerÔÇÖe ba─čl─▒ 40 k├Ây olarak ya┼čamaktad─▒r. Ayr─▒ml─▒lar─▒ Nihat ├çetinkaya olduk├ža ayr─▒nt─▒l─▒ incelemi┼čtir.[4] A. Cafero─člu, Ayr─▒ml─▒ T├╝rklerini, Terekeme, Karapapak, ┼×ahseven, Usta├žl─▒, Padar, ─░mreli, Kala├ž T├╝rk boylar─▒ ile birlikte zikreder.[5]┬á M. Fahrettin K─▒rz─▒o─čluÔÇÖnun bir├žok eserinde bu T├╝rk boyuna dair bilgi vard─▒r.[6]

Ayr─▒ml─▒lar, AzerbaycanÔÇÖ─▒n g├╝ney s─▒n─▒r boylar─▒nda, Aras Vadisi ├ževresinde, ─░ranÔÇÖ─▒n kuzey b├Âlgelerinde, G├╝ney AzerbaycanÔÇÖda, Azerbaycan-─░ran-T├╝rkiye kav┼ča─č─▒nda mesk├╗n olan bir T├╝rk toplumudurlar. Onlar─▒n halk inan├žlar─▒ k├╝lt├╝r├╝nde kaplumba─čan─▒n canl─▒ izler b─▒rakm─▒┼č olmas─▒, kaplumba─ča ile ilgili inan├žlar─▒n T├╝rkiye ile Ulu─č T├╝rkistan istikametinde uzanan halk k├╝lt├╝r├╝ne ┼čahitlik yapmaktad─▒r.

K├╝ltigin Beng├╝ Ta┼č─▒ÔÇÖn─▒n kaidesinin kaplumba─ča olmas─▒, bu k├╝lt├╝r hatt─▒n─▒n iki ├Ânemli ucuna i┼čaret ediyor olmal─▒. Altay T├╝rk halk k├╝lt├╝r├╝nde ve ├çin mitolojisinde kaplumba─ča, uzun ├Âm├╝rl├╝l├╝─č├╝, ├Âl├╝ms├╝zl├╝─č├╝ temsil etmektedir. Ge├ži┼čin hangi k├╝lt├╝rden oldu─čunu s├Âylemek kolay de─čildir. Ancak, belirtilmeye ├žal─▒┼č─▒ld─▒─č─▒ gibi, kaplumba─ča, AltaylarÔÇÖda oldu─ču gibi ├ľn Asya ve G├╝ney AzerbaycanÔÇÖda, G├╝ney KafkasyaÔÇÖda, Ulu─č T├╝rkistanÔÇÖ─▒n k├╝lt├╝r merkezi T├╝rk yurtlar─▒ndan ├ľzbekistanÔÇÖda i├žerdi─či uzun ├Âm├╝rl├╝l├╝k, sa─čl─▒kl─▒ ya┼čama, ya┼čam─▒ tehdit eden nazar ve b├╝y├╝ gibi uygulamalara kar┼č─▒ koruyuculu─ču temsil etmektedir.

Karakurum-Orhun VadisiÔÇÖnden al─▒nm─▒┼čt─▒r.

Kaplumba─ča ┼čeklindeki Beng├╝ Ta┼č kaideleri, b├Âlgenin bir├žok yerinde ├╝zerine oturtulmu┼č yat─▒r bayra─č─▒ ve minik adak ta┼člar─▒ ile doldurulmu┼č halleri ile ovoo/oboo ├Âzellikli kutsal mek├ónlar konumundad─▒rlar.[7]

Ovoo/ObooÔÇÖlar Ulu─č T├╝rkistanÔÇÖ─▒n bilhassa kuzey b├Âlgelerinde, Altaylarda, bozk─▒r─▒n sair b├Âlgelerinde, yerle┼čim merkezlerinin ├ž─▒k─▒┼č kap─▒lar─▒nda, uzun yollarda, baz─▒ kav┼čaklarda, tepeciklerde, da─č yama├žlar─▒nda ├žok rastlanan adak yerleridir. Buralardaki g├Ânderlere adak bezi veya ipli─či ba─član─▒r ve bu y─▒─čma ta┼č tepeciklerine dua edilerek bir veya birka├ž ta┼č koyulur. Bunlara, AnadoluÔÇÖnun bir├žok yerinde, daha ziyade G├╝neydo─ču, ─░├ž ve Bat─▒ AnadoluÔÇÖda isimleri bu olmamakla birlikte ├žok├ža rastlan─▒r. Baz─▒ b├Âlgelerde Dede Yata─č─▒, Dede Dura─č─▒ gibi isimlerle ya┼čamaktad─▒r.[8]

Bah├že, ba─č ve ambar bacalar─▒na dikilen g├Ânderin tepesine, nazar─▒ ├Ânlemek ama├žl─▒ ├Âk├╝z, ko├ž, at kafa kemi─či as─▒ld─▒─č─▒ gibi[9], Diyarbak─▒r b├Âlgesinde kaplumba─ča kabu─ču da ayn─▒ ama├žla as─▒l─▒r.

Karakurum-Orhun VadisiÔÇÖnden al─▒nm─▒┼čt─▒r.

Anadolu ve ├ľzbekistan T├╝rk k├╝lt├╝r co─črafyalar─▒nda ya┼čamakta olan kaplumba─ča ile ilgili bir efsane tamamen ayn─▒d─▒r. Anlat─▒ya g├Âre, kaplumba─čan─▒n alt ve ├╝st kabuklar─▒ tart─▒da hile yapan bir esnaf─▒n terazi kefeleri olup, onun cezaland─▒r─▒lm─▒┼č olu┼čunu anlatmaktad─▒r.

AzerbaycanÔÇÖ─▒n Yekan b├Âlgesi Ayr─▒ml─▒lar─▒nda hayvanlarla ilgili de ├žok inan─▒┼č vard─▒r. Bunlardan baz─▒lar─▒; ÔÇťMaymun da eskiden insan imi┼č, bitli ellerini hamura soktu─ču i├žin maymun olmu┼čtur.ÔÇŁ ÔÇťTosba─ča/Kaplumba─ča bir zamanlar de─čirmenci imi┼č, bor├ž verirken k├╝├ž├╝k tasla verir, alaca─č─▒n─▒ al─▒rken b├╝y├╝k tasla ├Âl├žermi┼č, cezaland─▒r─▒l─▒p iki tas aras─▒na s─▒k─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼čÔÇŁ, ÔÇťBubbu/Tarakl─▒ ku┼č gelin iken bir g├╝n ba┼č─▒n─▒ tar─▒yormu┼č, derken ans─▒z─▒n kay─▒npederi gelmi┼č, ├žok mahcup olmu┼č, AllahÔÇÖa yalvarm─▒┼č ve Bubbu ku┼ču olmu┼č.ÔÇŁ[10]

Muhammed Hasan Velili (Baharl─▒), Ayr─▒ml─▒lar─▒ anlat─▒rken; ÔÇťAyr─▒ml─▒lar veya daha do─črusu olan El Rumiler, yani RumÔÇÖdan/AnadoluÔÇÖdan gelenler Konya sultanlar─▒n─▒n sukutundan sonra AzerbaycanÔÇÖa muhaceret etmi┼člerdir. Onlar 1301 tarihinde Gence┬áve Karaba─č nahiyelerinde oturuyorlard─▒. 16. y├╝zy─▒l sonlar─▒nda Ayr─▒ml─▒lar iki k─▒sma b├Âl├╝nd├╝ler. Bir k─▒sm─▒ ─░ran┬áAzerbaycan─▒ÔÇÖna g├Â├ž├╝p burada ┼×ah AbbasÔÇÖtan ÔÇť┼×ahsevenÔÇŁ ├╝nvan─▒n─▒ ald─▒lar. Di─čer k─▒s─▒m Ayr─▒ml─▒lar ise burada kal─▒p; Ayr─▒m, Saatli, A─čsakl─▒ veya ├çolakl─▒ gibi ailelere ayr─▒ld─▒lar. ├çavan┼čir Kazas─▒nda-Ayr─▒mlar, Saatli; Kazak┬áKazas─▒nda-Baganis Ayr─▒m, Polad Ayr─▒m, ┼×─▒n─▒k Ayr─▒m; Lenkeran Kazas─▒nda-A─čsakl─▒; Nuha Kazas─▒nda ├çolakl─▒ olarak ya┼čamaktad─▒rlar.[11]

Ayr─▒ml─▒ T├╝rk toplumu, k├╝lt├╝rle ve bu arada halk inan├žlar─▒ k├╝lt├╝r├╝ ile g├Â├ž├╝n tipik bir ├Ârne─čini te┼čkil ederler. Onlar─▒ kaplumba─ča inan├ž k├╝lt├╝r├╝n├╝n yay─▒ld─▒─č─▒ b├Âlgenin tam merkezinde g├Ârmekteyiz.

Nihat ├çetinkayaÔÇÖn─▒n tespitine g├Âre; ÔÇťK─▒rz─▒o─člu, Osmanl─▒lar─▒n RevanÔÇÖ─▒ almas─▒yla, Osmanl─▒larla ittifak kuran Sahat ├çukuruÔÇÖnda ya┼čayan T├╝rkmen kabileleri aras─▒nda sayd─▒─č─▒ Rumlu/Anadolulu T├╝rkmenleri, Ayr─▒ml─▒ olarak g├Âstermektedir.ÔÇŁ[12]

Vas─▒f ─░smailo─čluÔÇÖnun ifadesine g├Âre; Kuzey AzerbaycanÔÇÖ─▒n ┼×amlu, Ayr─▒mlu gibi T├╝rkmen boylar─▒ G├╝neydo─ču AnadoluÔÇÖnun T├╝rkmenlerinden iken Yavuz Sultan Selim zaman─▒nda mezhep farkl─▒l─▒klar─▒ nedeniyle do─čan ihtilaf nedeniyle g├Â├ž etmi┼člerdir. CelayirÔÇÖliler gibi bu t├╝rden T├╝rkmenler ise g├Â├ž etmemelerinden dolay─▒, ana dillerini yitirerek K├╝rtle┼čmi┼člerdir.[13]

AzerbaycanÔÇÖdaki Ayr─▒m┬áad─▒n─▒ ta┼č─▒yan yer adlar─▒ aras─▒nda GedebeyÔÇÖde Ayr─▒m Da─č─▒, Cavani┼čir ve KelbecerÔÇÖin Kam─▒┼čl─▒ k├Ây├╝nde Ayr─▒m Deresi, NahcivanÔÇÖ─▒n Sederek il├žesi Yukar─▒ Yayc─▒ k├Ây├╝nde Ayr─▒m-Ulu, L├ó├žinÔÇÖin Mollalar k├Ây├╝nde Ayr─▒m Yata─č─▒ adl─▒ k├Âyler bulunmaktad─▒r.[14]

Yer adlar─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ da yapm─▒┼č olan Zeynelabidin Makas,┬áAyr─▒m┬ákonusunda da bilgi verirken, bug├╝nk├╝ Ermenilerin ya┼čad─▒klar─▒ topraklardaki ismi Ayr─▒m olan bir k├Ây├╝n ismini Ermenilerin de─či┼čtirip Pathvan koymu┼člar, ErmenistanÔÇÖdaki ba┼čka bir T├╝rk k├Ây├╝n├╝n ad─▒ da Polat Ayr─▒mÔÇÖd─▒r.[15] Nihat ├çetinkaya, bu konuda verdi─či bilgide; Dinyeper y├Âresindeki Uyrumlu adl─▒ T├╝rk boyunun Ayr─▒mlarla ilgili olabilece─či ├╝zerinde durmaktad─▒r.[16]

Azerbaycan T├╝rklerinin T├╝rke├žare olarak tan─▒mlad─▒klar─▒ halk tababetinden bir Ta┼čl─▒ca ├Ârne─čini alarak ├╝zerinde durmak istiyoruz. Eserde yer alan metini al─▒p bu konuda bilinenlerle kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒p, bilinmeyenlere ula┼čmak i├žin irdeleme yap─▒labilir. Bu konuya ba┼čka bir ├žal─▒┼čmam─▒zda ayr─▒ca geni┼č yer verecek olmakla birlikte, Toroslar b├Âlgesi halk inan├žlar─▒nda kaplumba─ča ile ilgili inan├žlar─▒ da ├Ârneklemi┼č oluruz.

Bu k├Âyde farkl─▒ birka├ž hastal─▒k ayda┼č hastal─▒─č─▒ ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda toplanm─▒┼čt─▒r. Veya ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n farkl─▒ isim ve uygulamalarla tespitini yapt─▒klar─▒ hastal─▒klar esasta ayn─▒ hastal─▒klard─▒r. Daha do─čru bir ifade ile y├Ârelere, kaynak ki┼čilere ve farkl─▒ zamanlarda derlenen bilgilerin ayn─▒ hastal─▒─ča ait oldu─čunu ├ž├Âzebilecek kadar halk tababeti inan├ž sistemine hulul edilememi┼čtir. Halkbilimine ait s├Âzl├╝kler yapt─▒klar─▒ a├ž─▒klamalar ile bize g├Âre resmin t├╝m├╝n├╝ ve g├Âr├╝nmeyen y├Ânleri ile de g├Âsterebilecek noktaya gelmemi┼čtir.

ÔÇťAyda┼č olan ├žocu─čun karn─▒ ┼či┼čer, kirpikleri uzar, ap─▒┼č aras─▒ ka┼č─▒n─▒r, ishal gider, zay─▒flar. ─░yile┼čmesi i├žin y─▒lan, kaplumba─ča, kazankurba─čas─▒, kedi veya ┼čehit topra─č─▒ ├╝st├╝nde ├žocu─ču y─▒karlar. Y─▒kanacak suyu haz─▒rlamak i├žin k─▒rk yumurta kabu─čunda su d├Âk├╝l├╝r, yedi akarsudan su doldurulur. K─▒rk─▒ kar─▒┼čan ├žocuklar ├╝├ž yol a─čz─▒nda veya ┼čehitler mezar─▒ndan al─▒nan toprak ├╝zerinde ├žimdirilir.[17]

Bu tespitteki a├ž─▒klamalara g├Âre, ayda┼č olmak ile k─▒rk kar─▒┼čmas─▒ ayn─▒ hastal─▒kt─▒r. Bu bilgiler esas al─▒narak bir tan─▒m ve tasnif yapmak gerekir ise, bilinenlerin d─▒┼č─▒na ├ž─▒k─▒lmas─▒ gerekecektir. Zira k─▒rklar─▒n kar─▒┼čmas─▒n─▒n tecelli ve tezah├╝r ┼čekilleri farkl─▒d─▒r.

K─▒rk kar─▒┼čmas─▒ canl─▒lardan insanlar, hayvanlar ve bitkilerde g├Âr├╝len bir haldir. ─░nsanlar─▒n do─čum ve ├Âl├╝m d├Ânemleri gibi evlilikleri i├žin de k─▒rk d├Ânemi inan├ž uygulama inan├žlar─▒ vard─▒r.┬á K─▒rk─▒ dolmam─▒┼č iki anne veya ├žocu─čun bir araya gelmeleri halinde k─▒rklar─▒n─▒n kar─▒┼čaca─č─▒na, birinin di─čerini basaca─č─▒na inan─▒l─▒r.┬á Bas─▒lm─▒┼č anne ve bebekte baz─▒ rahats─▒zl─▒klar g├Âr├╝l├╝r. K─▒rk basmas─▒ndan korunma ve kurtulmak i├žin bir tak─▒m uygulamalar yap─▒l─▒r.[18]

G├Âbekli Tepe kaz─▒lar─▒nda ev e┼čyalar─▒ ve bilhassa ├žocuk mezarlar─▒nda ├žok say─▒da kaplumba─ča kabu─ču tespiti yap─▒lm─▒┼čt─▒r.[19] Buras─▒, g├╝n├╝m├╝zde ya┼čayan halk inan├žlar─▒nda yo─čun bir ┼čekilde kaplumba─ča ile ilgili inan├žlar─▒n g├Âzlendi─či bir b├Âlgedir. Kaplumba─ča kabu─ču ba─č, bah├že, ambar, depo nazarl─▒klar─▒nda, bilhassa yavru kaplumba─ča kabuklar─▒ ├žocuk be┼čiklerinde, omuz nazarl─▒klar─▒nda yer al─▒r ve onlarda b├╝y├╝sel koruyucu bir g├╝c├╝n oldu─čuna inan─▒l─▒r. Kaplumba─čan─▒n T├╝rk k├╝lt├╝rl├╝ halklar─▒n, k├╝lt├╝r co─črafyas─▒n─▒n i├žerdi─či inan├ž, bu co─črafya halk─▒n─▒n halk inan├žlar─▒nda da ya┼čamaktad─▒r.

G├Âbekli TepeÔÇÖden

─░n┼čas─▒ Milattan ├Ânce 10.000 y─▒l─▒na uzanan G├Âbekli Tepe, tarihteki en eski ve en b├╝y├╝k ibadet merkezi olarak biliniyor. G├Âbekli Tepe, ─░ngiletere’de bulunan StonehengeÔÇÖden 7.000, M─▒s─▒r piramitlerinden ise 7.500 y─▒l daha eski. Ayr─▒ca yerle┼čik hayata ge├ži┼či temsil eden k├╝lt├╝r bitkisi bu─čday─▒n atas─▒na da G├Âbekli Tepe eteklerinde rastlanm─▒┼čt─▒r.┬á─░n┼ča edildikten 1000 y─▒l sonra ├╝stleri insanlar taraf─▒ndan kapat─▒larak g├Âm├╝len bu tap─▒naklar yeniden g├╝n ─▒┼č─▒─č─▒na ├ž─▒k─▒yor.

Diyarbak─▒r-Kavu┼čan H├Ây├╝kÔÇÖten M.├ľ 8. y├╝zy─▒la tarihlenen bulgulara g├Âre 550 adet kaplumba─ča kabu─ču tespit edilmi┼čtir. Bunlar─▒n mezar arma─čan─▒ olarak konulduklar─▒ a├ž─▒klanmaktad─▒r. Kaplumba─čan─▒n omuz kemi─či halen b├Âlgede nazarl─▒k olarak kullan─▒lmaktad─▒r.[20]

Kaplumba─ča-nazar-b├╝y├╝ ba─člant─▒l─▒ inan├žlar─▒n yay─▒lma g├╝zerg├óh─▒ ve muhtemel ilk ├ž─▒k─▒┼č b├Âlgesi konusuna a├ž─▒kl─▒k getirebilecek bilgi konusunda Mustafa SeverÔÇÖe g├Âre; Jorge Luis Borges[21], ├çin ve Hint mitolojisinde d├╝nyan─▒n, d├╝┼čsel bir varl─▒k olarak kabul etti─či kaplumba─čan─▒n ├╝zerinde durdu─čunu belirtmektedir. ├ľyle ki, ├çin inan─▒┼č─▒na g├Âre, kaplumba─čan─▒n kabu─ču ├╝st├╝nde Hong Fan (Evrensel Kural) denilen bir kozmik yaz─▒ ya da bu yaz─▒n─▒n dokuz altb├Âl├╝m├╝n├╝n siyahl─▒, beyazl─▒ lekelerinden olu┼čan bir diyagram bulunmaktad─▒r. ├çinlilere g├Âre g├Âkler yar─▒ k├╝resel, yery├╝z├╝ d├Ârtgendir ve bu y├╝zden de ├╝st kabu─ču kavisli, alt─▒ d├╝z olan kaplumba─čay─▒ d├╝nyan─▒n simgesi ya da modeli olarak g├Âr├╝rler. Dahas─▒ kaplumba─čalar kozmik uzun ├Âmre sahiptirler ve dolay─▒s─▒yla kutsall─▒k bah┼čedilmi┼č yarat─▒klar aras─▒nda say─▒lmas─▒ ve kabuklar─▒n─▒n ┼čeklinden m├╝neccimler gelecek hakk─▒nda ┬áyorumlar yapar.

Bahaeddin ├ľgelÔÇÖin[22] bu konuda verdi─či bilgilere g├Âre, ┬áeski Hint mitolojisinde Tanr─▒ Vi┼čnu, bir kaplumba─ča ┼čekline girmi┼čti ve b├╝t├╝n d├╝nyay─▒ ├╝zerinde ta┼č─▒yordu. Sonradan Vi┼čnu yerine Buda ge├žmi┼č ve bu defa da Buda d├╝nyay─▒ ta┼č─▒ma─ča ba┼člam─▒┼čt─▒. Bu inan─▒┼č, ├çinÔÇÖde de vard─▒r. Ayr─▒ca bu inan─▒┼č Budizm yoluyla Orta AsyaÔÇÖya ┬áda girmi┼čtir. Mesela D├Ârb├Ât Kalmuklar─▒na g├Âre Bodhisatva Manju├žri, d├╝nyan─▒n ger├žek bir yarat─▒c─▒s─▒ idi. Bir kaplumba─ča ┼čekline girerek s─▒rt├╝st├╝ yatm─▒┼č ve kaplumba─čan─▒n g├Âbe─či de yery├╝z├╝n├╝ meydana getirmi┼čti. Zaman zaman keneler, bu kaplumba─čay─▒ ─▒s─▒r─▒r ve kaplumba─ča da k─▒m─▒ldamak zorunda kald─▒─č─▒ i├žin d├╝nyada ┬áb├╝y├╝k zelzeleler olur.

T├╝rk mitolojisinde, kaplumba─ča kutlu bir hayvan olarak bilinir. ├çocu─čun sa─čl─▒─č─▒na kavu┼čmas─▒ i├žin kaplumba─ča s─▒rt─▒na oturtularak y─▒kanmas─▒ ile K├╝ltigin ve Bilge Ka─čan mezar k├╝lliyelerinde oldu─ču gibi, G├Âkt├╝rk d├Âneminde hanedandan olan ki┼čilerin yaz─▒tlar─▒nda kaplumba─ča ┼čeklinde birer kaide bulunmas─▒ aras─▒nda b├╝y├╝k benzerlik vard─▒r. Abidelerin sa─člam olarak ayakta kalmas─▒, y─▒k─▒l─▒p harap olmamas─▒ ve sonraki nesillere kalmas─▒ ┬ái├žin, altlar─▒na kutlu bir hayvan olarak telakki edilen kaplumba─ča ┼čeklinde bir kaide konmu┼čtur. ├çocu─čun sa─čl─▒─č─▒n─▒n d├╝zenli ve ahenkli bir ┼čekilde s├╝rmesinin dilendi─či bu uygulamada, unutulmu┼č bir inan├ž hat─▒ras─▒n─▒ ┼čuursuzca da olsa devam ettirme s├Âz konusudur. Kaplumba─čan─▒n d├Ârt aya─č─▒n─▒n d├╝zenli ┼čekilde birbirini takip edi┼či, d├Ârt mevsimin bir d├╝zen d├óhilinde ahenk i├žinde birbirini takip edi┼čine benzetilir. ÔÇťKabu─čunun ├╝zerindeki d├╝zen, g├Â─č├╝n kuzey yar─▒mk├╝resindeki bir y─▒ld─▒z grubuna i┼čaret eder. Sol g├Âz├╝ g├╝ne┼č, sa─č g├Âz├╝ ayd─▒rÔÇŁ[23] B├╝t├╝n kabuklu hayvanlar─▒n reisi olarak de─čerlendirilen kaplumba─ča, k─▒┼č mevsiminde toprak alt─▒nda hareketsiz kal─▒r ve bahar geldi─činde kabu─čunu yeniler. Uzun bir ├Âmre sahiptir. Bundan dolay─▒ uzun ├Âm├╝rl├╝l├╝─č├╝n├╝n ve sabr─▒n simgesi olarak kabul edilir. Uzun ├Âm├╝rl├╝ olu┼ču, yava┼čl─▒─č─▒ndan dolay─▒ sab─▒rl─▒ bir hayvan olarak telakki edilmesiyle, huzurun, s├╝k├╗nun, mutlulu─čun simgesi olarak g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.

Y├Ârede yeni yap─▒lan evlerin d─▒┼č kap─▒s─▒n─▒n ├╝zerine ├╝zerlik, kurutulmu┼č k├╝├ž├╝k bir kaplumba─ča ve mavi g├Âz boncu─čundan olu┼čmu┼č nazarl─▒klar─▒n tak─▒lmas─▒ da ┬ákaplumba─ča hakk─▒ndaki eski T├╝rk inan├žlar─▒n─▒ teyit eder niteliktedir.

Sonu├ž

Kaplumba─ča ile ilgili inanc─▒n s─▒rlar─▒ ├ž├Âz├╝lebildi─či ├Âl├ž├╝de, G├Âbekli TepeÔÇÖnin de s─▒rlar─▒ ├ž├Âz├╝lebilecektir. Ba┼čka bir ifade ile G├Âbekli TepeÔÇÖnin k├╝lt├╝rel kimli─či, kaplumba─čan─▒n mitolojik s─▒rlar─▒n─▒n da ├ž├Âz├╝m├╝n├╝ kolayla┼čt─▒racakt─▒r.

┼×├╝phesiz konu sadece bir canl─▒ etraf─▒nda olu┼čan halk inan├žlar─▒n─▒n tespiti ve g├Âr├╝ld├╝─č├╝ co─črafyan─▒n belirlenmesi olay─▒ de─čildir. Konu mitostrateji i├žerikli bir mahiyet de i├žermektedir. T├╝rklerin ilk ana yurdu ve ayn─▒ zamanda AnadoluÔÇÖnun ilk sakinlerinin de tespiti konusudur. Bu boyutu ile de mitoloji-dilbilimi-arkeoloji gibi bilim dallar─▒n─▒ da i├žeren multidisipliner bir ├žal─▒┼čmay─▒ gerektirir.

 

* Halk Bilimi Ara┼čt─▒rmalar─▒ K├╝lt├╝r ve Strateji Merkezi, yasarkalafat@gmail.com, www.yasarkalafat.info

[1] Ya┼čar Kalafat, Do─ču AnadoluÔÇÖda Eski T├╝rk ─░nan├žlar─▒n─▒n ─░zleri, Atat├╝rk K├╝lt├╝r Merkezi Yay─▒nlar─▒, Ankara 1993 (resim alt─▒ a├ž─▒klamas─▒).

[2] Mustafa Sever, Mersin ve Yak─▒n ├çevresinde Halk ─░nan├žlar─▒ ve Halk Hekimli─či, Bar─▒┼č Kitap, Ankara 2016.

[3] Mustafa Sever, a.g.e., s. 100.

[4] Nihat ├çetinkaya, I─čd─▒r Tarihi (Tarih, Yer Adlar─▒ ve Baz─▒ Oymaklar ├ťzerine), T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Vakf─▒, ─░stanbul 1996, s. 97, 207, 225, 248, 280, 281, 332.

[5] Ahmet Cafero─člu, T├╝rk Kavimleri, T├╝rk K├╝lt├╝r├╝n├╝ Ara┼čt─▒rma Enstit├╝s├╝, Ankara 1983, s. 55.

[6] M. Fahrettin K─▒rz─▒o─člu, Osmanl─▒lar─▒n Kafkas Ellerini Fethi (1451-1550), T├╝rk Tarih Kurumu, Ankara 1993.

[7] Orhun VadisiÔÇÖnden edinilen resimler, Prof. Dr. Sadettin G├Âme├žÔÇÖin ar┼čivinden temin edilmi┼čtir.

[8] Ya┼čar Kalafat, ÔÇťAltaylardan ZileÔÇÖye Ovoo/ObooÔÇÖlarÔÇŁ, www.yasarkalafat.info

[9] Hayri Ba┼čbu─č, A┼čiretlerimizde At K├╝lt├╝r├╝, T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Vakf─▒, ─░stanbul 1986, s. 39-40.

[10] Perviz Yekani Zare, Azerbaycan ┼×ifai El Edebiyat─▒na Bir Bak─▒┼č, Tahran 1377 (1998).

[11] Mehemmed Hesen Velili (Baharl─▒), Azerbaycan, Azerbaycan Devlet Ne┼čriyat─▒, Bak├╝ 1993, (Zikreden: Nihat ├çetinkaya, a.g.e.)

[12] Nihat Çetinkaya, a.g.e.

[13] Vas─▒f ─░smailo─člu, Bir G├╝n Hastanede: K├╝rtle┼čmi┼č Azerbaycan T├╝rkleri, ─░stanbul 2002.

[14] Nadir Memmedov, AzerbaycanÔÇÖ─▒n Yer Adlar─▒, Azerbaycan Devlet Ne┼čriyat─▒, Bak├╝ 1993, s. 127 (Zikreden: Nihat ├çetinkaya, a.g.e.)

[15] Zeynelabidin Makas, ErmenistanÔÇÖ─▒n Tarihi ve K├╝lt├╝rel Co─črafyas─▒, K├Âk Yay─▒nlar─▒, Ankara 1990; ayn─▒ yazar, ÔÇťErmenistanÔÇÖda Adlar─▒ De─či┼čtirilen Baz─▒ T├╝rk Yerle┼čim Yerleri ├ťzerineÔÇŁ, T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, Say─▒: 83 (Nisan 1993), s. 223-236.

[16] Nihat Çetinkaya, a.g.e., s. 281.

[17]┬á Cemal Kurnaz, Bir K├Ây Vard─▒, Kurgan Edebiyat Yay─▒nlar─▒, Ankara 2018, s. 204.

[18] Ya┼čar Kalafat, T├╝rk Halkbilimi ─░nan├ž Ara┼čt─▒rmalar─▒-I: Memoratlar-Astral D├╝nya Mitolojik Boyut, Berikan Yay─▒nevi, Ankara 2018.

[19] G├╝lriz Kozbe – Y─▒lmaz Selim Erdal, ÔÇťDiyarbak─▒r-Kavu┼čan H├Ây├╝kÔÇÖten S─▒rad─▒┼č─▒ Bir G├Âr├╝n├╝m Etnoarkeolojik A├ž─▒dan Analizi-Kaplumba─čan─▒n Binlerce Y─▒ld─▒r S├╝regelen Sembolik Rol├╝ÔÇŁ, Uluslararas─▒ Diyarbak─▒r Sempozyumu (02-05 Kas─▒m 2016, Diyarbak─▒r), Diyarbak─▒r Valili─či-Dicle ├ťniversitesi.

[20] G├╝lriz Kozbe-Y─▒lmaz Selim Erdal, a.g.y.

[21] Jorge Luis Borges, D├╝┼čsel Varl─▒klar Kitab─▒, Mitos Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 1996, s. 108 (Zikreden: Mustafa Sever, a.g.e., s. 100).

[22] Bahaeddin ├ľgel, T├╝rk Mitolojisi, T├╝rk Tarih Kurumu Yay─▒nlar─▒, Ankara 1995, s. 442.

[23] Ya┼čar ├çoruhlu, T├╝rk Mitolojisinin ABCÔÇÖsi, Kabalc─▒ Yay─▒nevi, ─░stanbul 1999, s. 170.

1,099 total views, 1 views today

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒