Deniz DALKILINÇ
Deniz  DALKILINÇ
Cemal Nadir, Bursa ve Amcabey
  • 22 Aral─▒k 2020 Sal─▒
  • +
  • -
  • Deniz DALKILIN├ç /

1900ÔÇÖl├╝ y─▒llar─▒n ba┼člar─▒ÔÇŽ [1] BursaÔÇÖn─▒n ana caddelerinden birine bakan ve vitrininde hemen her ┼čeyin sergilendi─či bir tuhafiyecinin ├Ân├╝ndeyiz. Zay─▒f ve ├želimsiz bir ├žocuk ucu f─▒skiyeli bir teneke ile kald─▒r─▒m─▒ sulamakta… Ama ne sulama! Daha dikkatli bak─▒nca kald─▒r─▒mdaki a─ča├ž, ku┼č, g├╝ne┼č resimlerini hemen fark ediyorsunuz. Bu s─▒rada d├╝kk├ón sahibi geliyor. Bir ├žocu─ča, bir kald─▒r─▒ma bakt─▒ktan sonra sesleniyor: “Yine kald─▒r─▒ma resim ├žiziyorsun de─čil mi? Seni haylaz seni!ÔÇŁ

Ailesinin ge├žim s─▒k─▒nt─▒s─▒ nedeniyle ├ž─▒rakl─▒─ča verdi─či bu zay─▒f, ├želimsiz ve ÔÇťhaylazÔÇŁ ├žocuk Bursal─▒ karikat├╝rist Cemal NadirÔÇÖdir. Evet, karikat├╝rden ├Ânce resim yapmaya merak salan, daha ├žocukken ÔÇśmahallenin eleba┼člar─▒n─▒nÔÇÖ resimlerini k├Âm├╝rle evlerin duvarlar─▒na ├žizen Cemal Nadir G├╝lerÔÇŽ

Cemal Nadir G├╝ler

 

Do─čumu, Ailesi, resim tutkusu

13 Temmuz 1902ÔÇÖde BursaÔÇÖda do─čar Cemal Nadir, Hoca ─░lyas Mektebi ├ç─▒kmaz─▒ 17 numaradaÔÇŽ G├╝n├╝m├╝zde Zafer Plaza arkas─▒ndaki yang─▒n merdiveninin oldu─ču yerde kalan bu evin bah├žesinde s├╝rekli sallanan tahta bir masada ilk resimlerini yaparm─▒┼č k├╝├ž├╝k Cemal, dedesinin ÔÇťgene ne karag├Âzler ├žiziyorsun?ÔÇŁ demesine ald─▒rmadan. Yak─▒n arkada┼č─▒, gazeteci R─▒za Ru┼čen Y├╝cer evi ┼č├Âyle anlat─▒r: ÔÇťBu ev BursaÔÇÖn─▒n m├╝nhat├ža bir semtinde; kap─▒lar─▒, ikisi de ├ž─▒kmaz soka─ča a├ž─▒lan, ufak bah├želi, lo┼č, ah┼čap bir bina idi. Bah├žesinde birka├ž a─čac─▒, bir iki g├╝lfidan─▒, bir de k├╝├ž├╝k bir kameriyenin alt─▒nda f─▒skiyeli ufak bir mermer havuzcu─ču vard─▒.ÔÇŁ

Bu evin duvar─▒nda Cemal NadirÔÇÖin Yunan i┼čgali sonras─▒nda yapt─▒─č─▒ b├╝t├╝n duvar─▒ kaplayan ya─čl─▒ boya bir resim bulunmaktayd─▒. Kurtulu┼č sava┼č─▒n─▒ simgeleyen bu resimde kalpakl─▒ askerler s├╝ng├╝leriyle resmedilmi┼čti. V├ól├ó Nureddin, Hoca ─░lyas Mektebi ├ž─▒kmaz─▒ndaki evi ÔÇť─░spanyal─▒ me┼čhur ressam GoyaÔÇÖn─▒n ┼čimdi m├╝ze halinde saklanan evine ┼ča┼č─▒lacak kadar benziyordu.ÔÇŁ diye tarif eder.

Babas─▒ Bulgaristan g├Â├žmeni ┼×evket G├╝ler, annesi ise Bursal─▒ Nuriye G├╝lerÔÇÖdir. Cemal NadirÔÇÖin ÔÇťruhen sanatk├ór, basit bir memurduÔÇŁ dedi─či ┼×evket Bey BursaÔÇÖda ticaret mahkemesinde zab─▒t k├ótipli─činde daha sonra Bilecik adliyesi ba┼čk├ótipli─činde ve BursaÔÇÖn─▒n i┼čgalinden sonra vil├óyet tahrirat k├ótipli─činde ve evrak memurluklar─▒nda bulunmu┼čtur. O─čluna ÔÇťCemalÔÇŁ ismini neden verdi─čini ┼ču s├Âzlerle a├ž─▒klar: ÔÇťAs─▒l ismini ceffelkalem takm─▒┼č de─čiliz. Ben gen├žken, I┼č─▒klar Asker├« ─░dadisinde okuyan boylu boslu, yak─▒┼č─▒kl─▒, tertemiz ahl├ókl─▒ Cemal isminde bir arkada┼č─▒m vard─▒. Onu o kadar severdim ki; daha o zaman;ÔÇśBir o─člum olursa ad─▒n─▒ Cemal koyar─▒mÔÇÖ der dururdum. Nitekim ├Âyle oldu.ÔÇŁ

┼×evket Bey, hat sanat─▒ ile ilgilenmesinin yan─▒ s─▒ra, m├╝zikle de u─čra┼č─▒r, saz, tambur ve kanun ├žalarm─▒┼č. Daha ├žok s├╝l├╝s yaz─▒yla ilgilenen ┼×evket G├╝lerÔÇÖin ÔÇťYarab, sen cehennemden halas eyle biziÔÇŁ ve ÔÇťMensabere zaferÔÇŁ c├╝mlelerini ta┼č─▒yan levhalar─▒ UlucamiÔÇÖnin duvarlar─▒nda as─▒l─▒d─▒r. O─člu Cemal NadirÔÇÖin de kendisi gibi yaz─▒ sanat─▒yla u─čra┼čmas─▒n─▒ isterÔÇŽ Fakat o─člunun, eline ge├žen k├Âm├╝r par├žalar─▒yla duvarlara resimler ├žizdi─čini duyar ve onu uyar─▒r: ÔÇťEvlad─▒m resim yapmak g├╝naht─▒r. Cehennemden kurtulamazs─▒n. T├Âvbe de hat sanat─▒yla u─čra┼č, hem de sevap kazan.ÔÇŁ┬á Fakat y─▒llar sonra bir ┼ču a├ž─▒klamay─▒ yapacakt─▒r: ÔÇťKim bilir belki resme de istidad─▒m yok de─čildi. Fakat o zamanki BursaÔÇÖy─▒ d├╝┼č├╝n├╝n. Sonra kar┼č─▒mdakine his ettirmeyecek ┼čekilde, ┼č├Âyle hafif tertip alay etmesini de eskiden beri pek severim. Cemal de k├╝├ž├╝kken ├Âteki berikiyle kibarca alay eder, kendine g├Âre taklitlerini yapard─▒. Daima ne┼čeli idi.ÔÇŁ

Leblebi ve yemi┼č almas─▒ i├žin verilen har├žl─▒klarla boy boy ka─č─▒tlar ve reng├órenk kalemler alan Cemal Nadir resme olan ilgisini ┼č├Âyle a├ž─▒klar:

ÔÇťRessaml─▒─ča hevesim haddizat─▒nda ressaml─▒─ča heves de─čil de resme heves olarak ba┼člar. K├╝├ž├╝kken bir resim seyretmek benim i├žin en doyulmaz bir zevk ve heyecan idi.

Evimizde resim nam─▒na g├Ârebildi─čim ┼čey haminnemin Muhammediyesindeki Cennet, Cehennem resimlerinden ibaretti. Bunlar bile benim resim zevk ve merak─▒m─▒ tavsatmad─▒lar!..

Zannediyorum ki resim yapmak merak─▒ resim g├Ârmek arzumu bol bol tatmin edemeyi┼čimden do─čmu┼č olacak. Zahir, seyretmek i├žin resim bulamay─▒nca, odunlar─▒ biribirine s├╝rt├╝p ate┼č ├ž─▒karan ilk insanlar gibi, kendim resim yap─▒p seyretmek mecburiyetinde kalm─▒┼č─▒m!

─░lk resimlerimi muntazam kalem ve f─▒r├žalarla k├ó─č─▒d ├╝zerine yapabilmek bahtiyarl─▒─č─▒na eremedi─čim i├žin mahallemizin b├╝t├╝n beyaz duvarlar─▒ mangal k├Âm├╝rlerile yapt─▒─č─▒m resimlerle dolup ta┼čard─▒.ÔÇŁ

├ľ─črencilik Y─▒llar─▒

K├╝├ž├╝k Cemal ilk├Â─črenimini Bursa’da K─▒z Lisesinin kar┼č─▒s─▒nda bulunan Nalbanto─člu Mektebinde okur: ÔÇťBursa gibi mezarl─▒klar, t├╝rbeler aras─▒nda binbir azab i├žerisinde yeti┼čen benden hi├ž ┼č├╝phesizlik bedbinlik beklersiniz. Nas─▒l beklemezsiniz ki birader, mezarl─▒klar aras─▒nda bulunan ilk mektebimizin k├Â┼česinde me┼čhur bir evliya yat─▒yordu ve biz talebeler her g├╝n s─▒ra ile onun kabrinin ba┼č─▒nda ezan okuyorduk.ÔÇŁ ├ť├ž y─▒ll─▒k e─čitiminden sonra orta├Â─črenimine Bursa Sultanisinde (Bursa Erkek Lisesi) ba┼člar. ├çal─▒┼čkan, uslu, mahcup bir ├žocuktur. Bursa Sultanisinin R├╝┼čtiye birinci s─▒n─▒f─▒nda iken babas─▒n─▒n koydu─ču ÔÇťCemalÔÇŁ isminin yan─▒na ÔÇťNadirÔÇŁ de eklenecektir. Tahrir (Kompozisyon) dersinde edebiyat ├Â─čretmeni, devrin edeb├« ┼č├Âhretlerini teker teker sayd─▒ktan sonra, s─▒rayla Kemal adl─▒ bir ├Â─črenciye ÔÇť─░n┼čallah sen Nam─▒k Kemal olursun!ÔÇŁ; Midhat adl─▒ bir ├žocu─ča ÔÇťSen de bir Ahmed Midhat olursun!ÔÇŁ; Refik adl─▒ bir ├žocu─ča da ÔÇťSen bir Ahmed Refik olursun!ÔÇŁ diye dileklerde bulunmu┼č, sonra da kendisine d├Ânerek ÔÇťSen de bir Cemal Nadir olursun in┼čallah!ÔÇŁ ┼čeklinde iltifat etmi┼čtir.

ÔÇťCemal NadirÔÇŁ, o y─▒llarda Rub├ób adl─▒ edeb├« bir mecmua ├ž─▒karan, sonraki y─▒llarda da ÔÇťTicaret ve ─░ktisadi Bursa VilayetiÔÇŁ adl─▒ ilan dergisini ├ž─▒karacak olan me┼čhur bir ┼čairin ad─▒d─▒r. O g├╝ne kadar resimlerine ÔÇťYusuf Cemal, Mehmed CemalÔÇŁ diye imzalar atan gen├ž, o g├╝nden sonra imzas─▒n─▒ ÔÇťCemal NadirÔÇŁ olarak atmaya ba┼člayacakt─▒r.

Eli kalem tutmaya ba┼člad─▒─č─▒ndan beri resim yapan, resme ├ó┼č─▒k olan Cemal NadirÔÇÖin maddi s─▒k─▒nt─▒lar ya┼čayan ailesinin ise ona uygun g├Ârd├╝kleri meslek ise esnafl─▒k veya k├ótipliktir. Bunu okul tatillerinde tuhafiye ├ž─▒rakl─▒─č─▒, babas─▒n─▒n kaleminde k├ótib namzetli─či yapt─▒rarak bir hayli denerler: ÔÇťFakat gene olmad─▒!.. Ben ne yapar yapar, bir kolay─▒n─▒ bulur, kendimi ve kazanc─▒m─▒ resme, resim edevat─▒na verirdim!.. Rahmetli Haminnem ikide bir: ÔÇśA o─člum, ┼ču paralar─▒n─▒ k├ó─č─▒da, boyaya, kitaba verece─čine leblebi, ┼čeker al─▒p ye de adam ol!ÔÇÖ diye ├ž─▒k─▒┼č─▒r, beni dal├óletten kurtar─▒p, hak yoluna davet ederdi!..ÔÇŁ

Gelincik ├çar┼č─▒s─▒n─▒n rutubetli, kuytu bir d├╝kk├ón─▒nda kasnak i┼čleme i┼čine ba┼člayan Cemal Nadir haftada ÔÇś├╝├ž tane ye┼čil yirmi be┼člikÔÇÖ al─▒r. Bir zanaat ├Â─črensin diye ├žal─▒┼čmaya ba┼člad─▒─č─▒ bu kasnak├ž─▒n─▒n yan─▒nda da yine resim ve edebiyat havas─▒ etraf─▒n─▒ sarar: ÔÇťSa─č ise kulaklar─▒ ├ž─▒nlas─▒n, ├Âldise Allah rahmet eylesin ustam, aksi gibi, dervi┼čme┼čreb, sanat muhibbi bir adam ├ž─▒kt─▒!… ─░┼č aras─▒nda bana Fuzuliden gazeller, Nedimden m─▒sralar okur, se├žme rubailer, nefesler s├Âylerdi… Eline bir Avrupa mecmuas─▒, matbu bir rekl├óm resmi ge├žse hemen bana getirir verirdi. Ben de b├Âyle acayib g─▒dalarla beslenen sanat b├╝nyemin ihtiya├žlar─▒n─▒ geceleri k├Âr bir idare kandilinin ayd─▒nl─▒─č─▒ alt─▒nda geli┼či g├╝zel resimler yaparak tatmine ├žal─▒┼č─▒rd─▒m.ÔÇŁ

Bu s─▒ralarda parmaklar─▒, resme iyice yatk─▒nla┼č─▒r. Yorgan y├╝zlerine ve yazmalara kolayl─▒kla desenler ├žizmektedir. Fakat kasnak├ž─▒l─▒k i┼či g├╝├žl├╝ kuvvetli insanlar─▒n yapabilece─či bir i┼čtir. Zay─▒f ve nahif yap─▒l─▒ Cemal Nadir bu ├žal─▒┼čmaya dayanamaz ve hasta olur. Hastal─▒─č─▒n─▒n ba┼čka sebepleri de vard─▒r; uykusuzluk, beden yorgunlu─ču, ├ž─▒rakl─▒─ča kar┼č─▒ olan nefret ve g─▒das─▒zl─▒k… Hastalan─▒p yata─ča d├╝┼čm├╝┼čt├╝r fakat bu durum Cemal NadirÔÇÖi ├žok memnun eder. Hasta oldu─čundan evde kalacak ve ├žok sevdi─či resimlerini ├žizebilecektir. Resim yapmaya kar┼č─▒ i├žinde ta┼čan arzu o kadar b├╝y├╝kt├╝r ki gecelerini evde k├Âr zeytinya─č─▒ kandilinin alt─▒nda ├žal─▒┼čarak ge├žirmektedir.

Babas─▒n─▒n tayininin Bilecik adliyesi ba┼čk├ótipli─čine ├ž─▒kmas─▒ ├╝zerine aile oraya ta┼č─▒n─▒r. Ancak Cemal Nadir okula devam etmek i├žin BursaÔÇÖda dedesinin evinde kal─▒r. Bursa Sultanisinden sonra ailesinin yan─▒na giderek Bilecik ─░dadisinde e─čitimine devam eder. Hususi ve umumi imtihanlarda birincili─či kimseye kapt─▒rmayacak kadar ├žal─▒┼čkan bir ├Â─črencidir. Bilecik ─░dadisinde yapt─▒─č─▒ bir resmin hocas─▒ taraf─▒ndan okulun iftihar salonuna as─▒lmas─▒ resim tutkusunu adeta bir ba─č─▒ml─▒l─▒k haline getirmi┼čtir:

ÔÇťResim yapmak hevesi on iki, on ├╝├ž ya┼člar─▒mdan sonra bir hastal─▒k halinde┬á┬á ba┼člar. Fakat benim bu ibtil├óm─▒ benden ba┼čka kimsecikler anlamazd─▒. Belki birka├ž resim hocas─▒ i┼čin fark─▒na varm─▒┼č olabilirler. Neye yarard─▒ ki onlar─▒n m├╝dahaleleri, ders saatlerinden ├Âteye ge├žemeyecek kadar g├╝d├╝k ve semeresizdi. Resim hevesime fark─▒nda olmayarak darbe vuranlar aras─▒nda yaln─▒z ├╝stad ressamlar de─čildi. B├╝y├╝k, k├╝├ž├╝k b├╝t├╝n akraba, ahbab, dost, memleket e┼čraf─▒, hatta h├╝k├╝met erk├ón─▒ sanki beni resim yapmaktan men etmek i├žin el ele vermi┼čler, t├óliim de onlarla birlik olmu┼čtu!..

Hi├ž unutmam, Bilecik ─░dadisinde iken Maarif Nezareti Avrupaya g├Ândermek i├žin her ┼čehirden bir iki ├žal─▒┼čkan talebe topl─▒yordu. ─░ki arkada┼čla beraber beni de bu kafileye se├žtiler. Ben Macaristana, onlar da ba┼čka yerlere gidecektik. B├╝y├╝k bir maarif memuru muamelemizi tamamlarken bu, istikbalin dehalar─▒na, birer birer soruyordu. Bana da sordu:

ÔÇöO─člum, sen Avrupada ne olacaks─▒n?..

D├╝┼č├╝nd├╝m, ta┼č─▒nd─▒m, kendimi bir hayli yoklay─▒p tartt─▒m, sonra:

ÔÇöEfendim, benim resim yapmaya ├žok merak─▒m vard─▒r, ben ressam olabilirim! dedim.

G├╝l├╝┼čt├╝ler, i├žlerinden biri:

ÔÇöHay─▒r o─člum, dedi, memleketimizin cidd├« sanat erbab─▒na ihtiyac─▒ var, sen elektrik m├╝hendisi olacaks─▒n!..

Bana bi├žtikleri bu meslek beni elektrikle ├žarp─▒lm─▒┼ča d├Ând├╝rd├╝!.. O g├╝n duydu─čum inkisar─▒n izleri h├ól├ó y├╝re─čimdedir.ÔÇŁ

┬áHayat ├ťniversitesinde ─░lk Ad─▒mlar

Babas─▒n─▒n tekrar BursaÔÇÖya tayin olmas─▒ ve madd├« olanaks─▒zl─▒klar nedeniyle e─čitim hayat─▒n─▒ s├╝rd├╝remez ve kendi deyimiyle ‘hayat ├╝niversitesine’ kaydolur.

Her t├╝rl├╝ s─▒k─▒nt─▒ya ra─čmen bir g├╝n dahi memur olmay─▒ d├╝┼č├╝nmez: ÔÇťBabam─▒n neticesiz memuriyeti ve banliy├ trenine benzeyen hayat─▒, beni memuriyete kar┼č─▒ d├╝┼čman etmi┼čti.ÔÇŁ B├╝t├╝n amac─▒ ressam olmakt─▒r. Ama ├žizdi─či resimlere k─▒zan babas─▒ bu defa da bir makinecinin yan─▒na ├ž─▒rak olarak verir. Bu sefer terfi ederek, daha a─č─▒r bir i┼če yerle┼čtirilmi┼čtir.

Makinecinin yan─▒ndaki ├ž─▒rakl─▒─č─▒ s─▒ras─▒nda da resim ├žizmeyi ihmal etmez. Buldu─ču her bo┼č vakitte Temenyeri mesiresine resim ├žizmeye ├ž─▒kar. Yine b├Âyle bir g├╝nde, bu mesirede y─▒llarca s├╝recek bir dostlu─čun temelleri at─▒lm─▒┼čt─▒r. Sonradan BursaÔÇÖn─▒n tan─▒nm─▒┼č gazetecileri aras─▒nda say─▒lacak olan R─▒za Ru┼čen (Y├╝cer), Cemal NadirÔÇÖe ilk olarak bu mesirenin pembe boyal─▒ k├╝├ž├╝k karakol binas─▒n─▒n arkas─▒nda, metruk mezarl─▒─č─▒n kabir ta┼člar─▒ aras─▒nda, ya─čl─▒ boya resim yaparken rastlar: ÔÇťBen de -s├Âz├╝m ona- bir vakitler resim merakl─▒s─▒ oldu─čum ve ├Âteberi karalay─▒p boyamaya ├Âzendi─čim i├žin ÔÇôzaten bir avu├ž i├ži kadar k├╝├ž├╝k olan BursaÔÇÖda- birbirimizi kolayca bulup tan─▒┼čm─▒┼čt─▒k. Onu 18 ya┼č─▒nda iken tan─▒d─▒─č─▒m vakit, ben 21 ya┼č─▒nda idim. Dostlu─čumuzun ┼čeridi, zaman zaman onu Bursa d─▒┼č─▒na ├ž─▒karan hadise ve zaruretlerle koptu: fakat arkada┼čl─▒k ve karde┼čli─čimiz, hemen hemen hi├ž aras─▒z, hi├ž kopuksuz devam etti. Bu bak─▒mdan diyebilirim ki Cemal NadirÔÇÖin say─▒s─▒z dostlar─▒ ve tan─▒d─▒klar─▒ aras─▒nda ÔÇô ├ž├╝nk├╝ hi├ž d├╝┼čman─▒ yoktu ÔÇô en eski, yak─▒n ve s├╝rekli dostu, ben olsam gerektirÔÇŽ BursaÔÇÖn─▒n me┼čhur bir TemenyeÔÇÖsi vard─▒r. Uluda─čÔÇÖ─▒n en y├╝ksek yama├žlar─▒na yaslanan bu ini┼čli yoku┼člu mesireden b├╝t├╝n Bursa Ovas─▒, ku┼čbak─▒┼č─▒ ile g├Âr├╝n├╝r. Cemal NadirÔÇÖin ├žok zaman ince ve ┼čairene hislerle bir yavuklunun g├Âz├╝ne bakar gibi dalarak, kendinden ge├žerek seyrine doyamad─▒─č─▒ ova ve ┼čehrin buradan g├Âr├╝n├╝┼č├╝ ger├žekten muhte┼čemdir. Bu manzaray─▒ onunla ka├ž defa sessiz, yan yana seyretmi┼čtik. Bir g├╝n, eski viran evlerile BursaÔÇÖn─▒n bu halini neye benzetmek laz─▒m geldi─čini konu┼čurken, ÔÇś┼čairli─či bir yana b─▒rak─▒rsak, Uluda─čÔÇÖdan d├Âk├╝lm├╝┼č bir ├ž├Âp tenekesi!ÔÇÖ demi┼čti.ÔÇŁ

Karikat├╝re Y├Âneli┼č ve ÔÇťDikenÔÇŁ

Cemal Nadir resme ba┼člad─▒─č─▒ndan bu yana kl├ósik bir ressam olmay─▒ d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝r. G├╝n├╝n birinde karikat├╝rist olaca─č─▒ akl─▒ma bile gelmez. Karikat├╝r ├žizmeye ba┼člamas─▒ da zorunluluktan kaynaklanmaktad─▒r: ÔÇťKarikat├╝rc├╝l├╝─če giri┼čim yar─▒ yar─▒ya zaruret y├╝z├╝nden oldu. Hayat─▒m─▒ mehtab veya grub tablolar─▒, yahud kavun, karpuz resimleri yapmakla kazanam─▒yaca─č─▒m─▒ anlay─▒nca resmin daha hareketli, daha i┼če yarar taraflar─▒n─▒ arad─▒m. Biraz da kendi kabiliyetime g├╝venerek karikat├╝rc├╝l├╝─če ba┼člad─▒m.ÔÇŁ

├çizdi─či karikat├╝rleri ─░stanbulÔÇÖda baz─▒ dergilere g├Ânderir. Ve ilk karikat├╝r├╝, Sedat Simavi’nin ├ž─▒kard─▒─č─▒ ”Diken” adl─▒ g├╝lmece dergisinde 1920 y─▒l─▒nda yay─▒mlan─▒r. Hem de ├╝├ž karikat├╝r birdenÔÇŽ ─░lk 3 karikat├╝r├╝ Diken dergisinin 45 numaral─▒, 4 Mart 1920 tarihli say─▒s─▒nda yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r. Bu karikat├╝rlerin yay─▒mlanmas─▒ndan ├╝├ž ay sonra yine Diken dergisinin 56 numaral─▒, 3 Haziran 1920 tarihli say─▒s─▒nda bir karikat├╝r├╝ daha yay─▒mlanacakt─▒r.

18 ya┼č─▒ndad─▒r. Karikat├╝r├╝n├╝ bir dergide ilk defa g├Ârmek Cemal NadirÔÇÖin ├žizme iste─čini daha da ate┼čler. Fakat BursaÔÇÖya d├╝┼čen ate┼č gen├ž ├žizer i├žin tam bir felakettir. Bursa, 8 Temmuz 1920ÔÇ▓de Yunanl─▒lar taraf─▒ndan i┼čgal edilir ve babas─▒ ┼×evket G├╝lerÔÇÖin i┼čine son verilir: ÔÇťÔÇŽ benim ├╝├ž be┼č kuru┼čluk haftal─▒─č─▒mla hi├žbir ┼čey al─▒nam─▒yordu. B├╝t├╝n aile devas─▒ para olan hastal─▒─ča tutulmu┼čtuk. Bu bo┼čluktan istifade ile, atakl─▒k yapt─▒m ve bir tabela at├Âlyesi a├žt─▒m. Bu arada suluboya pasajlar da yap─▒yordum. Yeni i┼čim hi├ž ┼č├╝phesiz makine ├ž─▒rakl─▒─č─▒ndan iyi idi. Fakat bu i┼č karn─▒m─▒z─▒ tamamen doyurmuyordu.ÔÇŁ

Ulucami a┼ča─č─▒s─▒nda Sahaflar ├çar┼č─▒s─▒n─▒n i├žinde, merdiven ba┼č─▒nda ufac─▒k bir tabel├ó at├Âlyesi a├žm─▒┼čt─▒r. ÔÇśHattat ve ressamÔÇÖ diye bir levha asar. Daha ├žok levha ve tabela yazar, f─▒rsat bulduk├ža da suluboya resimler yapmaya devam eder. Yeni i┼či hi├ž ┼č├╝phesiz makine ├ž─▒rakl─▒─č─▒ndan iyidir. Fakat bu i┼č ailenin karn─▒n─▒ tamamen doyurmaya yetmez.

Seyyar Resim ├ľ─čretmeni

11 Eyl├╝l 1922ÔÇÖde Yunan i┼čgalinin sona ermesinden sonra Cemal NadirÔÇÖi sevenler, ─░stanbul maarif m├╝d├╝r muavinli─činden BursaÔÇÖya maarif m├╝d├╝r├╝ olarak gelen Haydar Beye rica ederler. Cemal Nadir, her biri ayr─▒ bir semtteki yedi okula seyyar resim ├Â─čretmeni olur.

Bu devre, onun karikat├╝r ├žal─▒┼čmalar─▒na yeni bir h─▒z, yeni bir geli┼čme de sa─člar. R─▒za Ru┼čen Y├╝cer o y─▒llardan ┼č├Âyle bahseder: ÔÇťBir toplulukta, sessizce, bir kenara ├žekilir, kimseye hissettirmeden, haz─▒r bulunanlar─▒n krokilerini ├žizerdi. Fakat as─▒l karikat├╝rleri, bakarak yapmazd─▒. Bir insana dikkatle bakmas─▒ k├ófiydi. Haf─▒zas─▒, ├žizgileri zaptetmekte, ve karakter farklar─▒n─▒ belirtmekte, bir objektif kadar dikkatliydi. Eve d├Âner d├Ânmez oturur ve on adam─▒n karikat├╝r├╝n├╝ en muvaffak ┼čekilde ├žizerdi.ÔÇŁ

─░lk Evlilik ve ─░stanbulÔÇÖda ─░lk D├Ânem

1923 y─▒l─▒nda, uzaktan akrabas─▒ olan Melahat Han─▒mÔÇÖla evlenir. ─░stanbulÔÇÖda yay─▒nlanan mizah dergilerine karikat├╝r g├Ândermeye devam etmektedir. ÔÇťAyineÔÇŁ adl─▒ dergide de karikat├╝rleri yay─▒mlan─▒r. Ayn─▒ zamanda bu derginin de─či┼čen kapak sayfas─▒ndaki karikat├╝r de onundur. G├╝n├╝n birinde birka├ž karikat├╝r├╝n├╝ de zarfa koyarak ÔÇťAkbabaÔÇŁ dergisi sahibi Yusuf ZiyaÔÇÖya (Orta├ž) bir mektup yazar: ÔÇťBen, T├╝rk Oca─č─▒ ba┼čk├ótibi, arkada┼č─▒n─▒z merhum Remzi’nin karde┼čiyim. Karikat├╝re merak─▒m ├žok. Bana Akbaba’da yer verir misiniz?ÔÇŁ

Yusuf Ziya Orta├ž, ÔÇť├╝rkek ├žizgili, c─▒l─▒z n├╝kteli, ├žocuk i┼či karikat├╝rlerÔÇŁ olarak nitelendirdi─či bu karikat├╝rlere derginin ┼×ubat 1924 tarihli say─▒s─▒nda yer verir. Bu tarihten sonra gazete ve dergilerde ├žal─▒┼čabilme umuduyla ─░stanbulÔÇÖa gider. Kar─▒s─▒ Melahat ile Ortak├ÂyÔÇÖde k├╝├ž├╝k bir ev kiralar. Yusuf Ziya Orta├žÔÇÖ─▒n gen├ž ├žizer hakk─▒ndaki izlenimleri ┼č├Âyledir: ÔÇťBir g├╝n, ├ž─▒kageldi ─░stanbul’a Cemal Nadir. ├çizgilerinden daha ├╝rkek bir gen├ž… Soluk bir y├╝z, kal─▒n camlar arkas─▒ndan bakan, griye ├žalan u├žuk ye┼čil g├Âzler, nerde ise g├Âzya┼č─▒, nerde ise h─▒├žk─▒r─▒k olacak bir g├╝l├╝mseyi┼č… Y├╝r├╝me─če korkan, oturma─ča korkan, konu┼čma─ča korkan bir hay├ól adam…ÔÇŁ

Hayat─▒n─▒n en s─▒k─▒nt─▒l─▒, en buhranl─▒ d├Ânemini ya┼čayaca─č─▒ B├ób-─▒ ├éliÔÇÖdeki ilk zamanlar─▒ gazete ve dergilerin kap─▒s─▒n─▒ a┼č─▒nd─▒rmakla ge├žer. Himayelerini istedi─či ki┼čilerden so─čuk muameleler de g├Âr├╝r. Y─▒llar sonra V├ól├ó Nureddin (V├ó-N├╗), bu s─▒k─▒nt─▒l─▒ g├╝nleri a─člamakl─▒ bir ┼čekilde anlatacakt─▒r: “Kendisini ilk defa 1925 senesinde Bab─▒├óli’de Re┼čidefendi Han─▒’nda g├Ârd├╝m. Orada bir mizah mecmuas─▒ ├ž─▒k─▒yordu. Cemal Nadir de bu mecmuan─▒n ressam─▒ olmak istiyormu┼č. O g├╝n, birka├ž resim getirmi┼čti. Mecmuan─▒n sahibi resimleri ┼č├Âyle bir s├╝zd├╝kten sonra Cemal Nadir’i rencide edecek ┼čekilde, ‘Sen resim yapmas─▒n─▒ beceremiyorsun! Ram─▒z gibi (Ramiz G├Âk├že) yapmal─▒s─▒n’ dedi. Ramiz, o g├╝nlerde ├žok g├╝zel kad─▒n resimleri yap─▒yordu. Cemal Nadir’in ise janr─▒ bamba┼čka idi. A─člamakl─▒ bir halde kap─▒dan ├ž─▒kt─▒. ├çok k├Ât├╝ giyinmi┼čti. Korkun├ž derecede zay─▒ft─▒. Pe┼činden d─▒┼čar─▒ ├ž─▒kt─▒m. Kendisiyle kap─▒ ├Ân├╝nde konu┼čtuk. Hali bana ├žok hazin gelmi┼čti. Ortak├Ây’de oturdu─čunu, paras─▒ olmad─▒─č─▒ i├žin y├╝r├╝yerek gidip geldi─čini s├Âyledi. Evet, Cemal Nadir’le i┼čte b├Âyle tan─▒┼čm─▒┼čt─▒k. Ne ben ne o, bu tan─▒┼čmam─▒z─▒ unutmad─▒k.”

Sonralar─▒ Cemal Nadir, V├ó- N├╗’ya ┼ču itirafta bulunacakt─▒r: “O zaman sen dikkat etmemi┼čsin. Mecmuaya geldi─čim g├╝n aya─č─▒mda ├žorap yoktu. Potinim delik oldu─ču i├žin g├Âr├╝nmesin diye ayak parma─č─▒m─▒ ├žini m├╝rekkeple boyam─▒┼čt─▒m.”

─░stanbulÔÇÖda oldu─ču bu g├╝nlerde Sanayi-i Nefise Mektebi’nin (g├╝n├╝m├╝zde Mimar Sinan ├ťniversitesi G├╝zel Sanatlar Fak├╝ltesi) s─▒navlar─▒na da girer. Bunun i├žin aylarca haz─▒rl─▒k yapar. T├╝rl├╝ derslere, bu arada insan v├╝cudu konusuna da ├žal─▒┼č─▒r.┬á O g├╝nleri BursaÔÇÖdaki arkada┼č─▒ R─▒za Ru┼čenÔÇÖe g├Ânderdi─či mektubunda; ÔÇťO kadar ├žok kemik ismi ezberledim ve kemik resmi yapt─▒m ki, art─▒k kemiklerim a─čr─▒yor.ÔÇŁ diye anlatm─▒┼čt─▒r. Maalesef b├╝t├╝n ├žabalar─▒ bo┼ča ├ž─▒km─▒┼č ve aralar─▒nda ├╝nl├╝ ressam ─░brahim ├çall─▒ÔÇÖn─▒n da bulundu─ču s─▒nav heyeti Cemal NadirÔÇÖi okumaya de─čer bulmam─▒┼člard─▒r. Aradan uzun y─▒llar ge├žtikten sonra Cumhuriyet GazetesiÔÇÖndeki onuncu y─▒l─▒nda iyice tan─▒nm─▒┼č bir karikat├╝rist oldu─čunda ─░brahim ├çall─▒ ile bir dost evinde kar┼č─▒la┼č─▒p, an─▒s─▒n─▒ anlat─▒nca ├çall─▒, ┼ču cevab─▒ verir: ÔÇťSeni akademiye almamakla pek isabetli bir karar ald─▒─č─▒m─▒ sonra daha iyi anlad─▒m. Kabul etseydik, say─▒s─▒ pek kalabal─▒k olan ressamlar aras─▒na bir de Cemal Nadir kar─▒┼čacak, fakat memleket sanat─▒nda tek ve b├╝y├╝k bir karikat├╝ristten mahrum kalacakt─▒.ÔÇŁ

Baba Oca─č─▒na D├Ân├╝┼č

Bu d├Ânemde ya┼čad─▒─č─▒ b├╝t├╝n s─▒k─▒nt─▒lara ra─čmen karikat├╝rleri Akbaba, Guguk, Z├╝mr├╝d├╝anka, Resimli D├╝nya ve Papa─čan adl─▒ dergilerde yay─▒mlanacakt─▒r. Bir yandan da tabelac─▒l─▒k yaparak ge├žinmeye ├žal─▒┼č─▒r. Fakat ald─▒─č─▒ para ile ge├žinmesi imk├óns─▒zd─▒r. Kendisi bu durumu ┼č├Âyle a├ž─▒klar: ÔÇťYazd─▒─č─▒m tabel├ólar bana, fazla olarak bir tramvay paras─▒ bile b─▒rakm─▒yordu.ÔÇŁ ┬áYa┼čad─▒─č─▒ yo─čun maddi s─▒k─▒nt─▒lar y├╝z├╝nden ilk ├žocu─čunu kuca─č─▒nda yitirir: ÔÇťD├╝┼č├╝n├╝n ki bak─▒ms─▒zl─▒ktan bir ├žocu─čum ├Âld├╝. Kuca─č─▒mda can veren yavruyu minderin ├╝zerine koyarak ertesi g├╝nk├╝ karikat├╝r├╝ haz─▒rlamaya koyuldum. Buna mecburdum.ÔÇŁ┬á Bu ac─▒ ├╝zerine ve ─░stanbulÔÇÖda ge├žinemeyece─čimi anlay─▒nca i├žinde ya┼čatt─▒─č─▒ b├╝t├╝n umutlar─▒ da g├Âmerek, tas─▒ tara─č─▒ toplar ve BursaÔÇÖya, baba oca─č─▒na d├Âner.

Bu d├Ân├╝┼č ilk├Ânce, Cemal NadirÔÇÖi tan─▒yanlar aras─▒nda ÔÇśba┼čar─▒s─▒zÔÇÖ durumuna d├╝┼č├╝rse de ─░stanbulÔÇÖdaki s─▒k─▒nt─▒l─▒ g├╝nlerin sonunda alt├╝st olan kafas─▒n─▒ dinlendirmek imk├ón─▒n─▒ da yine BursaÔÇÖda bulur. Cemal Nadir BursaÔÇÖya d├Âner fakat Hoca ─░lyas Mektebi ├ž─▒kmaz─▒ndaki baba evine yerle┼čmez. MaksemÔÇÖde bir eve ta┼č─▒n─▒r. Ve yine tabelac─▒l─▒─ča ba┼člar.

┼×imdi ├ťnl├╝ CaddeÔÇÖde bug├╝nk├╝ ─░skender Kebap├ž─▒s─▒n─▒n bulundu─ču yerin yan─▒nda bulunan Milli SinemaÔÇÖn─▒n kar┼č─▒s─▒nda k├╝├ž├╝k bir d├╝kk├ón a├žar. Milli Sineman─▒n, her program de─či┼čtik├že yenilenen kap─▒ rekl├ómlar─▒n─▒ yazar. Ve sineman─▒n ├ž─▒kard─▒─č─▒ haftal─▒k ÔÇśMilli Sinema Mecmuas─▒nda reklam karikat├╝rleri yay─▒nlan─▒r. ÔÇśBursal─▒lar Alb├╝m├╝ÔÇÖ ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan karikat├╝r serisi yine ayn─▒ dergide ├ž─▒kar. ┼×afak ve Milli SinemaÔÇśya gidenler, film aralar─▒nda Cemal NadirÔÇÖin cam ├╝zerine yaz─▒l─▒ ┼ču reklam─▒n─▒, perdeye yans─▒m─▒┼č olarak okurlar: ÔÇśHattatlar─▒n merakl─▒s─▒, merakl─▒lar─▒n hattat─▒ÔÇÖ. Film aralar─▒nda cam ├╝zerine reklam karikat├╝rleri de ├žizer. ├çizdi─či bu karikat├╝rler BursaÔÇÖda bir yenilik olarak alg─▒lan─▒r ve o d├Ânem ├žok tutulurÔÇŽ

Cemal NadirÔÇÖin yenilikleri bununla s─▒n─▒rl─▒ kalmaz. Atas├Âzlerini ters y├╝z ederek komikle┼čtirdi─či ve 1927 y─▒l─▒nda Milli Sinema mecmuas─▒nda yay─▒nlanan s├Âzlerden baz─▒lar─▒ ┼čunlard─▒r:

ÔÇťEceli gelen yi─čit, cadde ortas─▒nda y├╝r├╝r!

Bor├žlu dumanl─▒ havay─▒ sever!

Bor├ž dedi─čin vermekle t├╝kenmeyendir!

├çok okuyan bilmez, ├žok kazanan bilir!

Zenginin hakk─▒ndan batak├ž─▒ gelir!

Ak─▒ls─▒z kad─▒n─▒n zahmetini erkek ├žeker!

Garip mübadilin yuvasını İskân Müdürü yapar!

Para gelecek yerden senet esirgenmez!

Kad─▒n─▒n g├╝zelli─či dibine ┼čevk vermez!

G├Ânl├╝n├╝ kapt─▒ran tent├╝rdiyodu haz─▒rlar!

Vermeyince defterdar, neylesin veznedar!ÔÇŁ

├ľ─čretmenlik ─░zleri

Cemal Nadir BursaÔÇÖya d├Ând├╝kten sonra seyyar ├Â─čretmenli─če de devam eder. Hoca ─░lyas Mektebi, Reyhan Mektebi, K─▒z Muallim MektebiÔÇÖnde resim ├Â─čretmenli─činin yan─▒nda el i┼či ve idman derslerine de girer. Bizim MektepÔÇÖte de arkada┼člar─▒ R─▒za Ru┼čen ve Musa Ata┼čÔÇÖla birlikte ├Â─čretmenlik yapar. Zehra Budun├žÔÇÖun kurdu─ču bu ├Âzel okulda her i┼čte yapt─▒─č─▒ gibi b├╝t├╝n varl─▒─č─▒ ile kendisini bu yeni i┼če verir ve mektebin yaz─▒, ├žizi ve idare i┼člerine de yard─▒m eder. Mandolin ├žald─▒─č─▒ i├žin ayn─▒ zamanda m├╝zik seven ├žocuklarla me┼čgul olur.

Bizim MektepÔÇÖte Muazzez ─░lmiye ├ç─▒─č ve Orhan Burian Cemal NadirÔÇÖin ├Â─črencisi olurlar. Bizim MektepÔÇÖteki ├Â─čretmenli─či s─▒ras─▒nda bir g├╝n okulun m├╝d├╝r├╝ Zehra Budun├ž kendisine sorar:

-Cemal Bey, bug├╝n ay─▒n ka├ž─▒?

Cemal Nadir, hi├ž d├╝┼č├╝nmeden cevap verir:

-Tam k─▒rk biri Hoca Han─▒mÔÇŽ

-Ay─▒n k─▒rk biri olur mu imi┼č can─▒m?

-Vallahi k─▒rk bir g├╝nden beri maa┼č ald─▒─č─▒m─▒z yok daÔÇŽ

Bu esprili cevapta ince bir iman─▒n gizlendi─čini anlar Zehra Budun├ž. O g├╝n Cemal NadirÔÇÖin maa┼č─▒n─▒ verir ve Cemal Nadir de ayba┼č─▒n─▒n geldi─čini b├Âylelikle anlarÔÇŽ

Bizim MektepÔÇÖte okuyan 1917 do─čumlu Zerrin T├╝z├╝nÔÇÖ├╝n anlatt─▒klar─▒ndan ise Cemal NadirÔÇÖin ├Â─čretmenlik ya┼čam─▒ndaki ayr─▒nt─▒lar─▒ ├Â─čreniriz: ÔÇťMe┼čhur karikat├╝rist Cemal Nadir G├╝ler. S─▒n─▒f ├Â─čretmenimiz oldu. Bizim de ├žok g├╝zel karikat├╝rlerimizi yapard─▒, her birimizin karakterine g├ÂreÔÇŽ┬á Mesela o bahsetti─čim, Simento diye Yahudi ├žocu─čuna, ┼či┼čman bir kabak ├žekirde─či ┼čekli veriyordu. Tombul bir kabak ├žekirde─či. Bizim s─▒n─▒fta bir eczac─▒n─▒n k─▒z─▒ vard─▒, ┼×├╝kran diye, hi├ž unutmam. O zaman da gramofonlar var, kollu b├Âyle, ├ževrilir. ┼×├╝kran’─▒n ┼×e’sini ve Ka’s─▒n─▒ ├Âyle getirdi ki bir gramofon ve o da kulpu, ├ževiren sap─▒. ┼×├╝kran yaz─▒yor, fakat gramofon. ├ç├╝nk├╝ hi├ž durmadan konu┼čuyor derslerde. Buna benzer ├žok g├╝zel bulu┼člar─▒ vard─▒, onlar─▒ bize g├Âsterirdi. Yani kabiliyeti var, fakat hi├ž tan─▒nmam─▒┼č.

Bizi d├Ârtte ve be┼čte o okuttu. O mezun etti bizi ilkokuldan. B├╝t├╝n derslere o geliyordu… Eli┼či k├ó─č─▒tlar─▒nla dersler yapard─▒k. ├çok zor ┼čeyler verirdi. Mesela Bursa’n─▒n me┼čhur bir t├╝rbesi vard─▒r. Evvela mukavvadan nas─▒l yap─▒laca─č─▒n─▒ bize tarif ederdi. Ondan sonra, i┼čte, k├Â┼čeleri yapmak i├žin nas─▒l ├žak─▒ylan kesilecek, mukavva k─▒vr─▒lacak, minare ┼č├Âyle yap─▒lacak gibi. Fikri verir, ondan sonra eve gideriz, onu yapar─▒z. ├ço─ču zaman da s─▒k─▒ya geldim mi, k├╝├ž├╝k ablam─▒n ├žok elinden i┼č gelirdi, o bana yard─▒m ederdi do─črusu. Ve ├╝zeri ye┼čil eli┼či k├ó─č─▒tlar─▒nla kaplanm─▒┼č ve Ye┼čil T├╝rbe yapt─▒kt─▒. Ve zor bir i┼čti bir ilkokul ├žocu─ču i├žin.

Ondan sonra, bir defas─▒nda da bir ┼čey verdiydi bize. Eve geldim ‘nas─▒lsa yapar─▒m’ dedim ve cuma g├╝n├╝ne kald─▒ yap─▒lmas─▒. Ertesi g├╝n de okula g├Ât├╝r├╝lecek. Bir de bakt─▒m, evde sadece lacivert ve ye┼čil eli┼či k├ó─č─▒d─▒ kalm─▒┼č, gerisi yok. D├╝kk├ónlar da kapal─▒. Ben onlarlan bir ┼čey yapt─▒m, g├Ât├╝rd├╝m. Bir bana bakt─▒, bir ona bakt─▒, ‘sen bunu be─čendin mi ┼čimdi’ dedi. Bunu da hi├ž unutmam.

Biz d├Ârd├╝nc├╝ s─▒n─▒ftayd─▒k. Bizim ├╝st├╝m├╝zdeki s─▒n─▒f─▒n mezuniyetiydi ve ortaokul son s─▒n─▒f─▒n. O zaman bir toplant─▒ yap─▒lm─▒┼čt─▒. Veliler geldi. Tabii biz de gittik. Bah├žede. Bir kara tahta getirildi. ─░┼čte Cemal Nadir Bey, b├Âyle birtak─▒m karikat├╝rler yapm─▒┼čt─▒. Mesela, iki k─▒z karde┼č dedi─čim Zehra han─▒mlan Nazike han─▒m, ba┼člar─▒na ├žok b├╝y├╝k, kenarl─▒, f├Âtr ┼čapkalar giyerlerdi. ┼×imdi Zehra’n─▒m zay─▒f, biraz da hastal─▒kl─▒ bir han─▒md─▒, s─▒k s─▒k ila├ž yapt─▒r─▒rd─▒. O zamanlar haplar, eczanelerde b├Âyle yuvarlak, mukavva kutular─▒n i├žerisine konurdu. Hap kutusu denirdi onlara. Zehra’n─▒m─▒n Ze’sini o ┼čekilde ├žizdi ki, bir hap kutusu ┼čeklinde yapt─▒. Nazike han─▒m─▒ da zay─▒f ve ba┼č─▒nda ┼čapkas─▒nlan. Onu da ├Âyle ├ževirdi ki bir baston, ters duran, yani kulpu a┼ča─č─▒da bir baston ve ├╝st├╝nde bir kocaman ┼čapka, gibi. Bu tip ┼čeyler de tabii ├žok be─čenildi, ├žok alk─▒┼čland─▒. B├Âyle bir g├╝zel t├Âren oldu.”

Bu d├Ânemde yak─▒n arkada┼č─▒ R─▒za Ru┼čenÔÇÖin BursaÔÇÖda ├ž─▒kard─▒─č─▒ ÔÇśArkada┼čÔÇÖ ve ÔÇśYeni FikirÔÇÖ gazetelerinde de karikat├╝rleri yay─▒mlan─▒r.

Y─▒ld─▒z─▒ Parlayan ÔÇťTabelac─▒ÔÇŁ

1928 Cemal NadirÔÇÖin hayat─▒nda ├Ânemli de─či┼čimlerin oldu─ču bir y─▒ld─▒r. K─▒z─▒ G├Ân├╝l G├╝ler (Tunaman) bu y─▒l do─čar. Ve bu y─▒l ilan edilen Harf ─░nk─▒lab─▒ ile maddi a├ž─▒dan biraz daha rahata kavu┼čaca─č─▒ bir y─▒ld─▒r. Okullar, resm├« daireler, ticarethaneler levha ve tabel├ólar─▒n─▒ yeni harflere ├ževrilecektir. Cemal Nadir de bu s─▒rada k├╝├ž├╝k d├╝kk├ón─▒n─▒ b─▒rak─▒r ve ÔÇśUlucami civar─▒nda, ├žok sevdi─či berber Fahri efendiye yak─▒n, ─░hsan Zek├óiÔÇÖnin b├╝y├╝k ve geni┼č d├╝kk├ón─▒n─▒n yar─▒s─▒n─▒ kiralarÔÇÖ. Orada geceli g├╝nd├╝zl├╝ ├žal─▒┼čma─ča ba┼člar. ├ľnceleri BursaÔÇÖda tabelalar k├╝├ž├╝k boy ve basmakal─▒p ┼čekillerde yaz─▒l─▒r. Cemal Nadir, Bursa tabelac─▒l─▒─č─▒na resmi sokan ilk ki┼čidir. O kadar ├žabuk duyulur ve sevilir ki, k├╝├ž├╝k d├╝kk├ón─▒n─▒n duvar dipleri ve perde ile ayr─▒lm─▒┼č arka k─▒sm─▒ bile tabelalarla dolar. Kentin neredeyse t├╝m tabelalar─▒ burada yaz─▒lacakt─▒r. R─▒za Ru┼čen bu d├Ânemi ┼č├Âyle anlat─▒r: ÔÇťDurmadan dinlenmeden ├žal─▒┼č─▒rd─▒. Konu┼čurken de i┼čini b─▒rakmazd─▒. O vakitler kuma┼č ├╝zerine ya─čl─▒ boya ├ži├žekler, ku┼člar, manzaralar yapt─▒rmak modas─▒ vard─▒. Tabeladan bo┼čald─▒k├ža bu sipari┼člerle u─čra┼č─▒r, daha m├╝sait vakitlerinde de BursaÔÇÖn─▒n bir eski k├Â┼česinin, bir mezarl─▒─č─▒n, bir caminin sulu ve ya─čl─▒ boya resmini yapard─▒.ÔÇŁ Tabelalar─▒n de─či┼čtirilmesi i┼čini arkada┼člar─▒ ve ├Â─črencilerinin de yard─▒m─▒yla s├╝rd├╝r├╝r. ├ľ─čretmenli─čini yapt─▒─č─▒ Muallim Mektebi ├Â─črencisi, sonralar─▒ BursaÔÇÖda sahneye ├ž─▒kan ilk kad─▒nlardan biri olacak olan Feraizcizade Mehmet ┼×akirÔÇÖin torunlar─▒ndan Hatice Muazzez Kutlay da yard─▒m i├žin at├Âlyesine gelenler aras─▒ndad─▒r. Cemal NadirÔÇÖe yard─▒m edenlerden biri de ┼×efik Bursal─▒ÔÇÖd─▒r. ┼×efik Bursal─▒ o y─▒llarda yapt─▒─č─▒ suluboya resimlerini Bursa’da bir k─▒rtasiyeci d├╝kk├ón─▒nda sergiler.

Tabelac─▒l─▒k yapt─▒─č─▒ bu g├╝nlerde at├Âlyesine bir m├╝┼čteri gelir, ya─čl─▒boya portresinin yap─▒lmas─▒n─▒ ister. ├ťcrette anla┼č─▒rlar ve Cemal Nadir iyi bir performansla portreyi tamamlar. Ama m├╝┼čteri kendisine benzemedi─či gerek├žesiyle resmi almak istemez. Can─▒ s─▒k─▒lan, eme─činin bo┼ča gitmesine raz─▒ olmayan Cemal Nadir: ÔÇťPek├ól├ó, ┼ču k├ó─č─▒da, bu resim bana benzemedi─či i├žin almak istemiyorum diye yazar ve imzalar m─▒s─▒n─▒z?ÔÇŁ der. M├╝┼čteri bu ├Âneriyi kabul eder ve denileni yapar.

Cemal Nadir bir g├╝n sonra portrenin uygun b├Âlgelerine iki boynuz ekleyerek vitrine yerle┼čtirir. Vitrindeki resmi g├Âren m├╝┼čterinin b├╝t├╝n tan─▒yanlar─▒, ni├žin buna izin verdi─čini sorarlar. Olan bitenden habersiz m├╝┼čteri h─▒┼č─▒mla at├Âlyeye dalar ve k─▒zg─▒nl─▒kla sorar:

ÔÇťBunu neden yapt─▒n?ÔÇŁ

ÔÇťResimdeki ki┼či siz de─čilsiniz ki. Neden k─▒zd─▒─č─▒n─▒z─▒ anlamad─▒m.”

Bendim, de─čildim diye tart─▒┼čma b├╝y├╝y├╝nce Cemal Nadir, adam─▒n imzalad─▒─č─▒ k├ó─č─▒d─▒ ├ž─▒kar─▒r ├žekmecesinden. Bunun ├╝zerine adam pes eder: ÔÇťTamam, boynuzlar─▒ sil, resmi alaca─č─▒m.ÔÇŁ

─░stanbulÔÇÖun Daveti

1928’de Ak┼čam gazetesi y├Âneticilerinden Necmettin Sadak birka├ž karikat├╝r├╝nden hat─▒rlay─▒p Selami ─░zzet SedesÔÇÖe Cemal NadirÔÇÖe mektup yazmas─▒n─▒ ve gazetede g├╝nl├╝k karikat├╝r ├žizme talebini iletmesini ister. Cemal Nadir o g├╝nleri ┼č├Âyle anlat─▒r: ÔÇťBu arada Ak┼čam gazetesine de birka├ž resim g├Ânderdim. ─░stanbulÔÇÖa ilk seyahatimde Ak┼čamc─▒larla tan─▒┼čm─▒┼čt─▒m. ├çizgilerim orada da hem be─čeniliyor ve hem de himaye ediliyordu. G├╝nlerden bir g├╝n Ak┼čamÔÇÖdan mektup ald─▒m. Her g├╝n bir karikat├╝r ├žizmem ve ─░stanbulÔÇÖa gelmem isteniliyordu. Hayat─▒m─▒n gidi┼čini de tanzim edeceklerini yaz─▒yorlard─▒.ÔÇŁ

Cemal Nadir bu tekliften sonra gidip gitmeme konusunda teredd├╝tler ya┼čar.┬á BursaÔÇÖda tabelac─▒l─▒ktan edindi─či kazan├ž fena de─čildir fakat Bursa, ona k├╝├ž├╝k gelmektedir.┬á ├çok ac─▒ hat─▒ralarla ayr─▒ld─▒─č─▒ bas─▒n d├╝nyas─▒n─▒n par─▒lt─▒s─▒, cazibesi, her ┼čeye ra─čmen onu ├žekmeye devam etmektedir. Sonunda teklifi kabul eder. ─░stanbulÔÇÖa ikinci geli┼či Cemal NadirÔÇÖin hayat─▒nda yeni ve parlak bir d├Ânemin ba┼člang─▒c─▒d─▒r.

Ak┼čamÔÇÖda yay─▒nlanan ilk karikat├╝r├╝ ÔÇťHicretÔÇŁ adl─▒ karikat├╝rd├╝r. 1 Aral─▒k 1928 tarihli gazetede ├ž─▒kan ├žizim Harf Devrimini anlatmaktad─▒r. B├Âylelikle T├╝rk bas─▒n─▒nda g├╝nl├╝k karikat├╝r ilk kez Ak┼čamÔÇÖ─▒n ├Ân sayfas─▒nda Cemal NadirÔÇÖle s├╝reklilik kazanacakt─▒r: ÔÇťNihayet, yeni harflerin kabul├╝nden sonra ÔÇťAk┼čamÔÇŁ gazetesinde ne┼čretti─čim ÔÇťHicretÔÇŁ karikat├╝r├╝ ile matbuat hayat─▒na at─▒ld─▒m… Her g├╝n bir karikat├╝r yapmaya o kadar al─▒┼čt─▒m ki, yapmad─▒─č─▒m g├╝nlerde, sigaras─▒n─▒ i├žemeyen bir tiryakinin ─▒st─▒rab─▒n─▒ aynen duyuyorum…ÔÇŁ

Amcabey 90 Ya┼č─▒nda

Cemal Nadir ├Ânc├╝ bir karikat├╝r ustas─▒d─▒r. Onu ├Ânc├╝ karikat├╝rist yapan en ├Ânemli ├Âzellik ise yaratt─▒─č─▒ ├žizgi tiplerdir. Karikat├╝r├╝m├╝zde ├žizgi bant tipini ba┼člatan Cemal NadirÔÇÖin en ├╝nl├╝ tipi AmcabeyÔÇÖdir.

AmcabeyÔÇÖe giden yolda ilk denemesi ÔÇťEfruz Bey” adl─▒ bir tip denemesidir. 1924ÔÇÖte haftal─▒k mizahi ├žocuk gazetesi olan Resimli D├╝nyaÔÇÖda yaratt─▒─č─▒ ÔÇťEfruz BeyÔÇŁ tiplemesi “Amcabey”in ilk ├Ârneklerini te┼čkil eder. Bant ┼čeklinde ve alt yaz─▒l─▒ ÔÇťEfruz BeyÔÇÖin Devri Alem SeyahatiÔÇŁ ad─▒yla ├žizilen karikat├╝r derginin yay─▒n hayat─▒ boyunca s├╝rm├╝┼čt├╝r.

Cemal Nadir, Amcabey tipini ├žizmeye ba┼člama s├╝recini ┼č├Âyle anlat─▒r: ÔÇťSon Posta gazetesinin ├ž─▒kaca─č─▒ rivayetleri dola┼č─▒yordu. Bize (Ak┼čam gazetesine) rakip olacak bu gazeteden faik olmam─▒z laz─▒md─▒. Her muharrir kendi sahas─▒nda baz─▒ yenilikler yapmak i├žin faaliyete ge├žmi┼čti. Benim de kendi janr─▒mda baz─▒ yenilikler yapmam icap ediyordu. Yeni ┼čeyler zaruretlerden do─čar derler. Amcabey de b├Âyle bir zaruretin neticesi oldu, ilk ├Ânceleri bir hayvan tipi d├╝┼č├╝nd├╝m. Sonra bu sevdadan vazge├žerek fiziki yarad─▒l─▒┼č itibar─▒yla tamamiyle aksim olan AmcabeyÔÇÖi ortaya koydum. ├ľmer SeyfettinÔÇÖin me┼čhur Efruz beyinin benim tipim ├╝zerinde b├╝y├╝k ilham─▒ vard─▒r.ÔÇŁ

─░lk Amcabey karikat├╝r├╝n├╝ 17 A─čustos 1929 tarihli Ak┼čam gazetesinin 3. sayfas─▒nda yay─▒mlar. ├ťlkemizdeki ilk yerli bant-karikat├╝r tiplemesi olan Amcabey, 1929 y─▒l─▒n─▒n A─čustos ve Eyl├╝l aylar─▒nda ├žok az say─▒da ├ž─▒kar. Ekim, kas─▒m ve aral─▒k aylar─▒nda ve 1930 y─▒l─▒n─▒n ilk alt─▒ ay─▒nda ise AmcabeyÔÇÖi g├Âremeyiz. Temmuz ve a─čustos ay─▒nda yine az say─▒da g├Âr├╝l├╝r. Ama 1930 y─▒l─▒n─▒n son aylar─▒ndan Cemal NadirÔÇÖin ├Âl├╝m├╝ne kadar aral─▒ks─▒z yay─▒mlanacakt─▒r.

─░lk y─▒llarda AmcabeyÔÇÖin d├╝zensiz yay─▒nlanmas─▒yla ilgili soru i┼čaretleri R─▒za Ru┼čenÔÇÖin a├ž─▒klamalar─▒ ile a├ž─▒klanabilir: ÔÇťÔÇŽ Amcabey tipi bu devrenin mahsul├╝d├╝r. Tipin tutmas─▒nda bir aral─▒k teredd├╝t ge├žirdi. Vazge├žmek i├žin benim reyimi sordu─ču zaman, hi├ž raz─▒ olmad─▒─č─▒m─▒ s├Âyledim. Sonradan, bu ─▒srar─▒m─▒ bana memnuniyetle tekrar tekrar hat─▒rlatm─▒┼čt─▒r…ÔÇŁ

Tek c├╝mlelik cevaplar─▒yla g├╝ld├╝ren, g├╝ld├╝r├╝rken de d├╝┼č├╝nd├╝ren, fakat baya─č─▒l─▒─ča d├╝┼čmeyen babacan Amcabey, sevimli, zarif ve sevecen bir karakterdir. Hayat─▒n sadece g├╝l├╝n├ž yanlar─▒n─▒ de─čil, en ac─▒kl─▒ yanlar─▒n─▒ da tam yerine oturttu─ču ├Âl├ž├╝l├╝ bir n├╝kte ile yans─▒t─▒r. Genelde sakin bir yap─▒s─▒ vard─▒r, ne┼česini hi├ž bozmaz. Kendisinin veya tan─▒d─▒klar─▒n─▒n kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ hemen t├╝m sorunlara kar┼č─▒ pratik ├žareler ├╝reten yap─▒s─▒ vard─▒r. Konu┼čmay─▒ sever, ama geveze de─čildir. Giydi─či koyu renk ceketi, kareli pantolonu ve kocaman g├Âbe─čiyle babacan bir g├Âr├╝n├╝m sergiler. Teyze Han─▒m diye bilinen bir kar─▒s─▒, kendisine pek benzemeyen yaramaz o─člu ve cana yak─▒n, sevimli k─▒z─▒ndan olu┼čan ailesiyle mutlu bir hayat─▒ vard─▒r.

Cemal Nadir, di─čer karikat├╝rlerinde oldu─ču gibi AmcabeyÔÇÖin de halk─▒n ya┼čad─▒─č─▒ sorunlara de─činmesini sa─člayarak onlar─▒n dertlerine ortak olur. Ara s─▒ra tatl─▒ tatl─▒ alay─▒ da ihmal etmeyerek onlara ak─▒l ├Â─čretir.

AmcabeyÔÇÖi ├žizerken burnundan ba┼člar ve bunun sebebini yine esprili bir ┼čekilde a├ž─▒klar: ÔÇťHer meseleye burnunu sokan sevgili amcam─▒z─▒n resmine burnundan ba┼članmas─▒ pek tabiidir!..ÔÇŁ

Amcabey; melon ┼čapkas─▒, kelebek g├Âzl├╝─č├╝, papyonu, redingotu ve elinden hi├ž eksik etmedi─či ┼čemsiyesiyle Nasreddin Hoca gibi laf─▒ gedi─čine koyan bir halk filozofudur: ÔÇťElbisesini ┼×arloÔÇÖnun halka ├žok ┼čirin g├Âr├╝nen giysisindeki mant─▒ks─▒zl─▒ktan ald─▒m. ┼×i┼čmanl─▒─č─▒na gelince… Ben ┼či┼čmanlara bay─▒l─▒r─▒m. ┼×i┼čmanlar─▒n daimi ve devaml─▒ bir ne┼čeleri vard─▒r. Ekseriya ne┼česizim; ne┼čelilerin hayran─▒y─▒m. ┼×apkas─▒na gelince, AmcabeyÔÇÖin ┼čapkalar─▒n en g├╝l├╝nc├╝n├╝ giymesi gerekiyordu. Onun i├žin melon!..ÔÇŁ

AmcabeyÔÇÖle Gelen ┼×├Âhret

Amcabey o kadar halktan birisidir ve halk taraf─▒ndan ├Âyle tutulmu┼č ve sevilmi┼čtir ki neredeyse ger├žekten ya┼čayan biri gibi g├Âr├╝lmeye ba┼članm─▒┼čt─▒r. Amcabey tipi k─▒sa zamanda ┼č├Âhreti yakalam─▒┼čt─▒r, ├Âyle ki ├žizeri Cemal NadirÔÇÖin ┼č├Âhretini g├Âlgede b─▒rak─▒r ve Cemal Nadir baz─▒ r├Âportajlar─▒nda ┼čaka yollu da olsa bu durumdan ┼čik├óyet eder: ÔÇťÔÇŽbirbirimizi en iyi anlayan iki ki┼čiyiz. Kendisinden ┼čikayet├ži oldu─čum noktay─▒ biraz evvel tekrarlad─▒m. Amcabey’in beni adeta ihmal ettiren ┼č├Âhreti!.. Bak─▒n─▒z ┼ču ├žekmecelere… Onun nam─▒na g├Ânderilmi┼č mektuplarla dolu. Ricalar, tavsiyeler, takdirler, nasihatler, dan─▒┼čmalar hep ona… Sade n├╝kteleriyle, d├╝┼č├╝nceleriyle, tav─▒rlar─▒yla de─čil s─▒hhatiyle de alakadar oluyorlar… ÔÇťCemal Nadir bu karak─▒┼čta s─▒rt─▒na bir palto alamad─▒!ÔÇŁ diye gazetelere ilan versem kim ald─▒r─▒r?.. Buna mukabil ge├žen k─▒┼č, karikat├╝r├╝n birinde AmcabeyÔÇÖin s─▒rt─▒na palto giydirmedik diye b├╝t├╝n hay─▒r ve hasenat sahipleri harekete ge├žtiler: ÔÇťAman AmcabeyÔÇÖci─čim, bu ne ihtiyats─▒zl─▒k… So─čuk alacaks─▒n…ÔÇŁ diyenlerin, palto hediye etmeye kalkanlar─▒n haddi hesab─▒ yoktu.ÔÇŁ

Cemal Nadir, bir radyo konu┼čmas─▒nda kendisine sorulan; ÔÇťAmcabeyÔÇÖi nas─▒l do─čurdunuz?ÔÇŁ sorusunu ┼č├Âyle yan─▒tlam─▒┼čt─▒r: ÔÇťBu kendimin de hen├╝z ├ž├Âzemedi─čim bir meseledir. Ben mi AmcabeyÔÇÖi do─čurdum, yoksa o mu beni do─čurdu, pek fark─▒nda de─čilim. ├ç├╝nk├╝ AmcabeyÔÇÖi seven bir├žok okuyucular beni Amcabey vas─▒tas─▒yla tan─▒rlar!.. Zaten bu zay─▒f c├╝sseyle Amcabey gibi koskoca bir ┼čahsiyeti do─čurmak pek akla uygun de─čildir!.. Fakat bazen k├╝├ž├╝c├╝k, mini mini hadiselerin b├╝y├╝k olaylar do─čurdu─ču olmuyor mu?.. Mesela ┼ču muazzam Cihan harbi bir k├╝├ž├╝k Danzig hadisesinden do─čmu┼čtur.ÔÇŁ

Evet, Cemal NadirÔÇÖin de dedi─či gibi AmcabeyÔÇÖi seven bir├žok okuyucu onu Amcabey vas─▒tas─▒yla tan─▒r. Bunun en iyi ├Ârne─čini Selma Emiro─člu ile birlikte tan─▒k olduklar─▒ bir olaydan da anlar─▒z. ─░lk kad─▒n karikat├╝ristimiz olan Selma Emiro─čluÔÇÖnu, Cemal Nadir yeti┼čtirmi┼čtir. Bir g├╝n gazeteye karikat├╝rlerini g├Ât├╝rmek i├žin birlikte ├ž─▒karlar yola. Geni┼č yaya kald─▒r─▒m─▒nda ├žocuklar futbol oynamaktad─▒r. ├çocuklardan biri topa ├ž─▒plak aya─č─▒n─▒n b├╝t├╝n g├╝c├╝yle vurunca lastik top ├Ânlerine kadar gelir. Bunun ├╝zerine Cemal Nadir g├╝l├╝mseyerek durur ve gerilerek kuvvetli bir ┼čekilde topa vurur. Top ├žocuklar─▒n kurdu─ču kar┼č─▒ u├žtaki kaleye kadar gider. Y─▒rt─▒k pantolonlu, k─▒v─▒rc─▒k sa├žl─▒ bir ├žocuk; “Ya┼ča be Amcabey!.. Amma da ┼čut ├žekermi┼čsin be!ÔÇŁ diye ba─č─▒r─▒r. ─░kisi de ┼ča┼č─▒rm─▒┼čt─▒r. Selma Emiro─člu emin olmak ister; ÔÇťK├╝├ž├╝k, sen bu amcan─▒n hangi amcabey oldu─čunu biliyor musun?” ├çocuk cevap verir; ÔÇťTabiii, gazetelerdeki Amcabey o, ama g├Âbe─čini evde unutmu┼č!ÔÇŁ

Benzer bir olay─▒ da BursaÔÇÖda Cemal NadirÔÇÖin babas─▒yla r├Âportaj yapan Feridun Kudret KandemirÔÇÖin anlat─▒m─▒yla dinleyelim:

ÔÇťBursan─▒n me┼čhur Atat├╝rk Caddesini ge├žtik, Bir hayli yoku┼č indikten ve bir hayli sa─ča sola sapt─▒ktan sonra, arabam─▒z darac─▒k bir soka─č─▒n ba┼č─▒nda durdu.

Arabac─▒, kam├ž─▒s─▒n─▒ havaya kald─▒rarak:

ÔÇö Daha ileri gidemeyizÔÇŽ Zaten ev de uzak de─čildir, derken, k├╝├ž├╝c├╝k bir ├že┼čmenin ba┼č─▒nda muslu─ču t─▒kayarak, etraf─▒na sular sa├žan bir bacaks─▒z, bir anda bizi tepeden t─▒rna─ča kadar s├╝zd├╝ ve ├╝zerimize y├╝r├╝d├╝:

ÔÇö Bay amcan─▒n evini mi ar─▒yorsunuzÔÇŽ Gelin ben size g├Âstereyim.

Yana yatm─▒┼č kasketinin alt─▒nda g├Âzleri f─▒r─▒l f─▒r─▒l d├Ânen afacan k─▒lavuzumuz, ├Ân├╝m├╝ze d├╝┼čm├╝┼č, yol g├Âsterirken soruyordu:

ÔÇö Bay amcan─▒n babas─▒ Cemal Nadir ─░stanbulda. Siz dedesi Bay ┼×evketi mi ar─▒yorsunuz, yoksa haminnesini mi?

Sonra, cevap beklemeden, cebinden ├ž─▒kard─▒─č─▒ tebe┼čir par├žasile bir kap─▒ya ┼čekiller ├žizerek devam etti:

ÔÇö O da, evvel├ó bu duvarlara, kap─▒lara resim yapm─▒┼č…

ÔÇö Sen de ressam m─▒ olacaks─▒n?

ÔÇö Yok… (kalikatorcu) olaca─č─▒m.

ÔÇö Ne demek?

ÔÇö Bilmiyor musun? Yedisinden yetmi┼čine kadar milleti mehtaba almak demek.

Eski bir evin kap─▒s─▒ ├Ân├╝nde; ÔÇśi┼čte buras─▒ÔÇÖ deyen k├╝├ž├╝k, bir anda ortadan kayboldu ve biz Cemal Nadirin, kendi, gibi s─▒cak bak─▒┼čl─▒, g├╝ler y├╝zl├╝ babas─▒ Bay ┼×evketle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya bulunduk.ÔÇŁ

Cemal Nadir 1932 y─▒l─▒nda ilk yerli karikat├╝r alb├╝m├╝m├╝z olan ÔÇťAmcabeye G├ÂreÔÇŁ alb├╝m├╝n├╝ ├ž─▒kar─▒r. Hayat─▒ boyunca 12 alb├╝m ├ž─▒karan Cemal NadirÔÇÖin son alb├╝m├╝ de 1946 y─▒l─▒nda ├ž─▒kan ÔÇťAmcabey Alb├╝m├╝ÔÇŁ d├╝r.

Cemal Nadir, Walt Disney’den etkilenerek “Amcabey Plajda” adl─▒ bir ├žizgi film denemesinde bulunmu┼čtur. Bu filmin ├Âyk├╝s├╝ R─▒za Ru┼čenÔÇÖin anlat─▒m─▒yla ┼č├Âyledir: ÔÇťAmcabey sabahleyin erkenden soka─ča ├ž─▒k─▒yor. Sokak feneri g├Âzlerini kapatm─▒┼č, ba┼č─▒ bir yana e─čilmi┼č, g├╝ne┼čin do─čmas─▒n─▒ beklemektedir. Fenerin alt─▒nda, bir taksi otomobili, d├Ârt tekerle─čini ├Âne arkaya uzatm─▒┼č projekt├Âr g├Âzlerini yummu┼č, tembel bir kedi rehavetiyle uyumaktad─▒r. Amcabey gelip kornay─▒ ├žal─▒yor. Kapal─▒ duran lamba g├Âzler aralan─▒yor, lastik tekerlek ayaklar toplan─▒yor, ├Ândeki tampon t─▒pk─▒ bir a─č─▒z gibi esniyor, Amcabey i┼čte bu minval ile plaja gidecek.ÔÇŁ ─░┼čte birka├ž c├╝mleyle anlat─▒lan bu hareketler i├žin Cemal Nadir be┼č-alt─▒ y├╝z resim ├žizer. Ancak bu i┼čin tek ba┼č─▒na yap─▒lmas─▒n─▒n imkans─▒zl─▒─č─▒n─▒ g├Ârerek, vazge├žer.

Bursa’da ─░lk Sergi

Hayat─▒ boyunca 5 kez karikat├╝r sergisi a├žan Cemal Nadir ilk sergisini do─čdu─ču kentte, BursaÔÇÖda a├žar. Y─▒llar sonra tan─▒nan bir sanat├ž─▒ olarak memleketine gitmenin keyfini doyas─▒ya ya┼čayacakt─▒r. Bursa Halkevi g├╝zel sanatlar kolu taraf─▒ndan d├╝zenlenen sergi 24 May─▒s 1936 Pazar g├╝n├╝ saat 17ÔÇÖde bug├╝nk├╝ Tayyare K├╝lt├╝r Merkezinde yap─▒l─▒r. Bir hafta boyunca a├ž─▒k kalan sergi Bursal─▒lar taraf─▒ndan ilgiyle kar┼č─▒lan─▒r. Sergide Cemal Nadir ÔÇťResimde Mizah ve Mizah─▒n Tarihi De─čeriÔÇŁ ├╝zerine bir konu┼čma yapar. Konu┼čmaya giri┼či ┼č├Âyledir: ÔÇťBu g├╝n Halkevimizin k─▒ymetli yard─▒miyle, ve y├╝ksek huzurunuzla a├ž─▒lan bu sergi, b├╝y├╝k noksanlar─▒ itibariyle Bursa i├žin belki bir kazan├ž de─čildir. Fakat sanat hayat─▒m─▒n en ┼čerefli ve b├╝y├╝k bir h├ódisesini te┼čkil ediyor. Bana bu imk├ón─▒ veren say─▒n Halkevimize, ve aziz hem┼čehrilerime en candan te┼čekk├╝rlerimi ├Ân s├Âz olarak arzederim.ÔÇŁ

├ľ─čretmen-┼×air ─░lhan ┼×evket (Aykut) ve AnkaraÔÇÖdan ├Âzellikle bu sergi i├žin gelen Manisa Milletvekili Kaz─▒m Nami (Duru) birer konu┼čma yaparlar.┬á Sergiye kat─▒lanlar aras─▒nda Cemal NadirÔÇÖle ayn─▒ ya┼čta olan biri daha vard─▒r: Naz─▒m Hikmet.

Naz─▒m Hikmet, sergi sonras─▒nda izlenimlerini Ak┼čam gazetesinde Orhan Selim imzas─▒yla ┼č├Âyle aktar─▒r: ÔÇťBen sergideydim. Ben, Orhan Selim, ne s├Âylemek istiyor? diye belki merak edersiniz. S├Âyliyece─čim ┼ču: Bursada a├ž─▒lan Cemal Nadir karikat├╝r sergisi ┼čimdiye kadar hi├ž bir sanat sergisinde g├Âr├╝lmiyen bir kalabal─▒k toplam─▒┼čt─▒. Gerek kemmiyet, say─▒ bak─▒m─▒ndan, gerekse keyfiyet bak─▒m─▒ndan bu sergiye gelenler dikkate de─čer. Say─▒ bak─▒m─▒ndan: Kalabal─▒k m├╝thi┼čti. Keyfiyet bak─▒m─▒ndan: Bu m├╝thi┼č kalabal─▒─č─▒n m├╝thi┼č bir ekseriyeti, talebeler, esnaflar, ├╝st├╝ ba┼č─▒ i┼čten yeni ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ belli eden ÔÇťhalkÔÇŁ t─▒. Cemal Nadir, sergisine b├Âyle bir kalabal─▒─č─▒ ├žekebildi─či i├žin bahtiyar olsun ve yan yolda durmadan sonuna kadar g├Ât├╝rs├╝n i┼čini!ÔÇŁ

Amcabey’den Sonraki Tipler

1941’de Vedat G├╝nyolÔÇÖla birlikte Arkada┼č adl─▒ ├žocuk dergisini ├ž─▒kar─▒r. Ak┼čamÔÇÖda ├žizmeyi s├╝rd├╝rd├╝─č├╝ y─▒llarda; Karikat├╝r, Y├╝cel, K├Âro─člu, Babacan gibi dergilerde de ├žizer… ÔÇťAmcabeyÔÇŁ tipinden sonra; “Akla Kara”, ÔÇťDede ─░le TorunÔÇŁ, ÔÇťDalkavukÔÇŁ, ÔÇťYeni ZenginÔÇŁ ve ÔÇťSalamon” gibi ├žizgi tipleri de yarat─▒r. Yaratt─▒─č─▒ tipler i├žeresinde en ├╝nl├╝s├╝, en sevileni olan ÔÇťAmcabeyÔÇŁin ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan bir mizah gazetesi ├ž─▒karmaya ba┼člar. 6 Aral─▒k 1942 tarihinde ilk say─▒s─▒ndan 33. say─▒s─▒na kadar gazete formunda ├ž─▒kar. Bu say─▒dan sonra, kapanaca─č─▒ 25 Mart 1944 tarihli 69. say─▒s─▒na kadar dergi format─▒nda ├ž─▒kar. Derginin yay─▒nc─▒s─▒ olarak Cemal Nadir G├╝ler, sahibi; Sermet Muhtar Alus, yay─▒n m├╝d├╝r├╝ ise Cemal NadirÔÇÖin en yak─▒n arkada┼člar─▒ndan biri olan R─▒za Ru┼čen Y├╝cerÔÇÖdir.

15 y─▒l ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ Ak┼čam gazetesini b─▒rakarak 1943 y─▒l─▒nda Cumhuriyet gazetesinde ├žizmeye devam eder. Cumhuriyet gazetesine ge├žme nedenini arkada┼č─▒ Avni ─░nselÔÇÖe ┼č├Âyle a├ž─▒klar: ÔÇťDar yakal─▒ elbiseler giydi─čim halde iki yakam─▒ bir t├╝rl├╝ bir araya getiremiyorum. ┼×u yoku┼č Yunus Nadi gibi birka├ž babacan patrona daha sahip olsa Bab─▒ali gazetecilerin Dar├╝lacezesi olmaktan kurtulur!..ÔÇŁ

II.D├╝nya Sava┼č─▒ y─▒llar─▒nda ge├žti─či CumhuriyetÔÇÖte ├žizgileriyle, ├╝lkemizde de y├╝kselen Nazi hayranl─▒─č─▒na, giderek artan Hitler Fa┼čizmine de ├žizgileriyle kar┼č─▒ durmu┼č, sava┼č─▒n t├╝m k├Ât├╝l├╝klerini ├žizgilerinde s─▒k├ža i┼čler. Sava┼č d├Âneminin yaratt─▒─č─▒ yeni zengin ve vurguncu tiplerini de ├žizdi─či karikat├╝rlerle ele┼čtirmi┼č, sava┼čla beslenen asalaklar─▒ cesur ├žizgileriyle ortaya d├Âkm├╝┼čt├╝r.

├ľl├╝m D├Â┼če─činde Bursa ├ľzlemi

Cemal Nadir, l5 Aral─▒k l946 tarihinde ┼čiddetli bir nezleye tutulur. Bu nezleyi birka├ž g├╝n i├žinde atlat─▒r ve tekrar Cumhuriyet gazetesindeki i┼čine d├Âner. Bu s─▒ralarda Emin├Ân├╝ Halkevi’nde verdi─či konferanstan yorgun ve terli bir ┼čekilde evine d├Âner. D├Ârt be┼č g├╝n yatakta kalan ve iyile┼čemeyen Cemal Nadir, Alman Hastanesine kald─▒r─▒l─▒r. Hastanede kald─▒─č─▒ s├╝re i├žerisinde hastal─▒─č─▒n onu ├žok sevdi─či hayattan ay─▒rabilece─čini hi├ž d├╝┼č├╝nmez. Her zamanki gibi ┼čakac─▒, ┼čen ve ├╝mit doludurÔÇŽ Hep iyi olmay─▒, iyile┼čince de ilk i┼č olarak BursaÔÇÖya, kapl─▒calara gitmeyi d├╝┼č├╝n├╝r. ├çok sevdi─či Bursa hastal─▒─č─▒ boyunca hep g├Âz├╝nde t├╝ter. Hastal─▒─č─▒ boyunca yan─▒ndan ayr─▒lmayan son e┼či Malike G├╝ler, sanat├ž─▒n─▒n ├Âl├╝m├╝nden iki g├╝n ├Âncesine kadar ├ž─▒kaca─č─▒na inand─▒─č─▒n─▒ belirtir: ÔÇťBursaÔÇÖy─▒ ├žok ar─▒yorduÔÇŽ ├çok defa bana ÔÇśMuslu─ču a├ž ta su sesi duyay─▒mÔÇÖ der ve kendisini b├Âyle teselli ederdi.ÔÇŁ

BursaÔÇÖdaki babas─▒na (annesi 13 Nisan 1946ÔÇÖda BursaÔÇÖda 59 ya┼č─▒nda ├Âlm├╝┼čt├╝r.) yazd─▒─č─▒ 29 Ocak 1947 tarihli son mektubunda; ÔÇťBabac─▒─č─▒m, on on be┼č g├╝n karikat├╝rlerimi gazetelerde g├Âremiyeceksiniz, merak etmeyin grip oldum.ÔÇŁ diye yazar.

Son iki g├╝n├╝n├╝ koma halinde ge├žiren Cemal Nadir, hen├╝z 45 ya┼č─▒ndayken, 27 ┼×ubat 1947 Per┼čembe sabah─▒ saat 10ÔÇÖu 10 ge├že hayata g├Âzlerini yumar. ├ľl├╝m├╝nden sonra sadece grip olmad─▒─č─▒ kan zehirlenmesinden ├Âld├╝─č├╝ anla┼č─▒l─▒r.

Cemal NadirÔÇÖi tedavi eden Prof. Dr. Akil Muhtar, ─▒st─▒rap ├žekmedi─čini belirtir ve koma haline gelmeden ├Ânce son s├Âzlerinin ┼čunlar oldu─čunu s├Âyler: ÔÇťAh iyi olsam, terliklerimi giysem, ┼ču odada dola┼čsam, ┼ču k├Â┼čeye ge├žsem, resimlerimi yapsamÔÇŽÔÇŁ

─░nsan Seliyle Son Yolculuk

Cenazesi ├Âl├╝m├╝nden bir g├╝n sonra ├╝niversite gen├žli─činin ellerinde Beyaz─▒t Meydan─▒n─▒ g├Ât├╝r├╝l├╝r. ┬áMeydan ├želenklerden yap─▒lm─▒┼č bir ├ži├žek bah├žesine d├Ânm├╝┼čt├╝r. ─░nan─▒lmaz bir kalabal─▒k vard─▒r. O g├╝ne kadar, bir sanat├ž─▒ cenazesinde g├Âr├╝lmemi┼č bir insan seliyle ve “Nadir’ler ├Âlmez!” nidalar─▒yla, Beyaz─▒tÔÇÖtan Ca─čalo─čluÔÇÖna kadar eller ├╝zerinde g├Ât├╝r├╝l├╝r. Ca─čalo─čluÔÇÖnda b├╝t├╝n d├╝kkanlar kepenklerini kapatm─▒┼člar ve d├╝kkanlar─▒n kepenklerinde bir k├ó─č─▒t yap─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r: ÔÇťCemal NadirÔÇÖin ├Âl├╝m├╝ m├╝nasebetiyle m├╝essesemiz 12ÔÇÖden 15ÔÇÖe kadar kapal─▒d─▒r.ÔÇŁ

Cemal Nadir, onu ├žok sevmi┼č ─░stanbul halk─▒n─▒n g├Âzya┼člar─▒ i├žerisinde 28 ┼×ubat 1947ÔÇÖde Zincirlikuyu mezarl─▒─č─▒nda topra─ča verilir… Topra─č─▒n ├╝zerine ise AmcabeyÔÇÖinin karikat├╝r├╝ konur. Mezar─▒ sonralar─▒ Bursa ta┼č─▒ndan yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Yine sonradan yap─▒lan bronzdan f─▒r├ža ve tarama ucu defalarca ├žal─▒nd─▒─č─▒ndan bir daha konmaz. ┼×imdi ise ├žok sevdi─či ÔÇťAmcabeyÔÇŁi bulunur.

Cenaze t├Ârenine BursaÔÇÖdan da kat─▒l─▒m yo─čun olur. G├╝ven Sigorta Bursa Temsilcisi ve G├╝ven Oteli sahibi Naci Kurtul, Cemal NadirÔÇÖin hayat─▒na dair bir konu┼čma yapar ve s├Âzlerini ┼č├Âyle sonland─▒r─▒r: ÔÇťKendisine memleketi olan BursaÔÇÖn─▒n sel├óm─▒n─▒, son ihtiram─▒n─▒ ula┼čt─▒rmak i├žin ko┼ča ko┼ča geldim. Bursal─▒lar seninle bahtiyard─▒rlar. Bursa seninle iftihar ediyor.ÔÇŁ

Sonraki g├╝nlerde yine BursaÔÇÖda bir ziyaret├žisi olur. K─▒z ├ľ─čretmen Okulu Resim ├ľ─čretmeni ┼×ahin ├ľzg├╝r, 12 Mart 1947 tarihinde mezarl─▒─č─▒ ziyaret eder: ÔÇťCemal NadirÔÇÖin mezar─▒ da vaktile kendisinin yapt─▒─č─▒ bir karikat├╝rde i┼čaret etti─či gibi ÔÇśParadiÔÇÖ k─▒sm─▒nda bulunmaktad─▒r. E┼čsiz sanatk├ór diye g├Âz ya┼č─▒ d├Âkt├╝─č├╝m├╝z bir insan─▒n mezar─▒ ni├žin birinci s─▒n─▒f yerlerden se├žilmi┼čtir? O g├╝n mezar─▒ ba┼č─▒nda elliden fazla ├želenk bulunuyordu. ├çelenkler sanki birbirlerine sar─▒lm─▒┼č a─čla┼č─▒yorlard─▒. Fazla dayanamad─▒m. Mezar─▒ ba┼č─▒ndan bir avu├ž toprak ald─▒m, bir dal ve bir ├ži├žek kopard─▒m. Bu bir avu├ž toprak, bir dal ve bir ├ži├žekle BursaÔÇÖya geldim.ÔÇŁ

├ľl├╝ms├╝z Miras: Amcabey

├ľl├╝m├╝n├╝n ard─▒ndan BursaÔÇÖda ÔÇťCemal NadirÔÇÖi Sevenler Derne─čiÔÇŁ ad─▒nda bir dernek kuruldu─čunu biliyoruz. Dernek eserlerini bir m├╝zede toplamay─▒ kararla┼čt─▒r─▒r fakat bu ger├žekle┼čmez. Yine K─▒z ├ľ─čretmen Okulu Resim ├ľ─čretmeni ┼×ahin ├ľzg├╝r; ÔÇťBursaÔÇÖda Bir Cemal Nadir M├╝zesi kurulamaz m─▒?┬á Bunu hak bilir Belediyemizden beklemek hakk─▒m─▒zd─▒r.ÔÇŁ Dile─činde bulunur. Fakat bu dilek de ┼čimdiye kadar ger├žekle┼čtirilememi┼čtir.

Gazeteci ┼×evket EvliyagilÔÇÖin 1943 y─▒l─▒nda Yar─▒m Ay dergisi i├žin yapt─▒─č─▒ r├Âportajda ┼č├Âyle diyordu Cemal Nadir:

┬áÔÇťÔÇô Benden sonra, ortada ne kalacakt─▒r?

ÔÇô Allah ge├žinden versin ├╝stad─▒m, isminiz ve eserleriniz.

ÔÇô Hay─▒r!.. Yan─▒l─▒yorsunuz, benim arkamdan, benden tek bir ┼čey kalacakt─▒r, AMCABEYÔÇŽÔÇŁ

 

D─░PNOT

[1] ┬á(15 Eyl├╝l 2019) BursaÔÇÖda Ya┼čam Ekim 2019

Toplam Okuma: 469 , Bug├╝n: 5 

Deniz DALKILINÇ

Deniz DALKILINÇ

21 Mart 1973 tarihinde Samanda─čÔÇÖda (Hatay) do─čdu. ─░lk ve orta├Â─črenimini Kayseri ve MersinÔÇÖde tamamlad─▒. Uluda─č ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi S─▒n─▒f ├ľ─čretmenli─či b├Âl├╝m├╝nden mezun oldu. A─čr─▒ ve BursaÔÇÖda ├Â─čretmenlik yapt─▒. H├ólen Bursa Turgay Ciner ─░lk├Â─čretim Okulunda ├Â─čretmenlik yapmaktad─▒r. Mart 2013 tarihinde 11. Bursa Kitap Fuar─▒ÔÇÖnda ÔÇťBursaÔÇÖn─▒n Kad─▒n Y├╝z├╝ÔÇŁ sergisini G├╝ney ├ľzk─▒l─▒n├ž ve Ceyhun ─░rgilÔÇÖle birlikte a├žt─▒. 2013ÔÇÖte ÔÇťBursaÔÇÖn─▒n Kad─▒n Y├╝z├╝ÔÇŁ (G├╝ney ├ľzk─▒l─▒n├ž ve Ceyhun ─░rgil ile), 2017ÔÇÖde ÔÇťBursa Sa─čl─▒k TarihiÔÇŁ (Ceyhun ─░rgil, ├çetin Tor ve Can Ba┼čaran ile) ve 2018ÔÇÖde Merinos Fabrikas─▒ 80 Ya┼č─▒nda (Nezaket ├ľzdemir Bircan ile) adl─▒ kitaplar─▒ yay─▒nland─▒. ÔÇť┼×ehrengizÔÇŁ, ÔÇťBursaÔÇÖda Ya┼čamÔÇŁ ve ÔÇťBursaÔÇÖda ZamanÔÇŁ dergilerinde yaz─▒lar─▒ yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
─░ncirgedi─či’nde bir Amerikal─▒

─░ncirgedi─či’nde bir Amerikal─▒

17 Ocak 2021, ─░ncirgedi─či’nde bir Amerikal─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
├çin’e giden ├Âl├╝ms├╝zl├╝k; Nar

├çin’e giden ├Âl├╝ms├╝zl├╝k; Nar

17 Ocak 2021, ├çin’e giden ├Âl├╝ms├╝zl├╝k; Nar i├žin yorumlar kapal─▒
Nar’─▒n Masal─▒… T├╝m zamanlar─▒n ├Âl├╝ms├╝zl├╝k iksiri

Nar’─▒n Masal─▒… T├╝m zamanlar─▒n ├Âl├╝ms├╝zl├╝k iksiri

17 Ocak 2021, Nar’─▒n Masal─▒… T├╝m zamanlar─▒n ├Âl├╝ms├╝zl├╝k iksiri i├žin yorumlar kapal─▒
Toroslarda peri┼čan bir mezarl─▒k ya da yitik ┼čehitlik

Toroslarda peri┼čan bir mezarl─▒k ya da yitik ┼čehitlik

17 Ocak 2021, Toroslarda peri┼čan bir mezarl─▒k ya da yitik ┼čehitlik i├žin yorumlar kapal─▒
G├Âbeklitepe

G├Âbeklitepe

16 Ocak 2021, G├Âbeklitepe i├žin yorumlar kapal─▒
Medyada Arabeskle┼čen T├╝rk├╝ler ÔÇô Ormanc─▒ A─č─▒d─▒

Medyada Arabeskle┼čen T├╝rk├╝ler ÔÇô Ormanc─▒ A─č─▒d─▒

16 Ocak 2021, Medyada Arabeskle┼čen T├╝rk├╝ler ÔÇô Ormanc─▒ A─č─▒d─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Balaban ve Naz─▒m Hikmet; Bir Kitap, Bir Davetiye

Balaban ve Naz─▒m Hikmet; Bir Kitap, Bir Davetiye

16 Ocak 2021, Balaban ve Naz─▒m Hikmet; Bir Kitap, Bir Davetiye i├žin yorumlar kapal─▒
Cengiz Da─čc─▒’n─▒n Eserleri ve Yaz─▒lmam─▒┼č Tarih

Cengiz Da─čc─▒’n─▒n Eserleri ve Yaz─▒lmam─▒┼č Tarih

10 Ocak 2021, Cengiz Da─čc─▒’n─▒n Eserleri ve Yaz─▒lmam─▒┼č Tarih i├žin yorumlar kapal─▒
Sultan Re┼čat kabul etse, OrhaneliÔÇÖnin ad─▒ Alaaddingazi olacakt─▒

Sultan Re┼čat kabul etse, OrhaneliÔÇÖnin ad─▒ Alaaddingazi olacakt─▒

10 Ocak 2021, Sultan Re┼čat kabul etse, OrhaneliÔÇÖnin ad─▒ Alaaddingazi olacakt─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
┬áOrhan GaziÔÇÖnin Demircileri, Demircik├Ây

┬áOrhan GaziÔÇÖnin Demircileri, Demircik├Ây

10 Ocak 2021, ┬áOrhan GaziÔÇÖnin Demircileri, Demircik├Ây i├žin yorumlar kapal─▒
D├╝nyan─▒n ─░lk Standartlar Manzumesi: Kanunname-i ─░htisab─▒-─▒ Bursa (1502)

D├╝nyan─▒n ─░lk Standartlar Manzumesi: Kanunname-i ─░htisab─▒-─▒ Bursa (1502)

10 Ocak 2021, D├╝nyan─▒n ─░lk Standartlar Manzumesi: Kanunname-i ─░htisab─▒-─▒ Bursa (1502) i├žin yorumlar kapal─▒
Almanca Konu┼čan Bilimcilerin Katk─▒lar─▒yla T├╝rk T─▒p Tarihinde Bir Yolculuk (I)

Almanca Konu┼čan Bilimcilerin Katk─▒lar─▒yla T├╝rk T─▒p Tarihinde Bir Yolculuk (I)

10 Ocak 2021, Almanca Konu┼čan Bilimcilerin Katk─▒lar─▒yla T├╝rk T─▒p Tarihinde Bir Yolculuk (I) i├žin yorumlar kapal─▒
Turanc─▒l─▒k Ak─▒m─▒n─▒n Hakl─▒l─▒─č─▒

Turanc─▒l─▒k Ak─▒m─▒n─▒n Hakl─▒l─▒─č─▒

31 Aral─▒k 2020, Turanc─▒l─▒k Ak─▒m─▒n─▒n Hakl─▒l─▒─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Toplumcu ┼×iirimizde Garip ─░zleri

Toplumcu ┼×iirimizde Garip ─░zleri

26 Aral─▒k 2020, Toplumcu ┼×iirimizde Garip ─░zleri i├žin yorumlar kapal─▒
Tarsus’un ├çamalan K├Ây├╝nden Tahtac─▒ Ozan ├é┼č─▒k Talibi

Tarsus’un ├çamalan K├Ây├╝nden Tahtac─▒ Ozan ├é┼č─▒k Talibi

26 Aral─▒k 2020, Tarsus’un ├çamalan K├Ây├╝nden Tahtac─▒ Ozan ├é┼č─▒k Talibi i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Bulunan Damgalardan ├ľrnekler ve Son G├Â├žerler

BursaÔÇÖda Bulunan Damgalardan ├ľrnekler ve Son G├Â├žerler

26 Aral─▒k 2020, BursaÔÇÖda Bulunan Damgalardan ├ľrnekler ve Son G├Â├žerler i├žin yorumlar kapal─▒
─░ki defa ku┼čat─▒p ele ge├žiremedi─čimiz ViyanaÔÇÖdan…

─░ki defa ku┼čat─▒p ele ge├žiremedi─čimiz ViyanaÔÇÖdan…

26 Aral─▒k 2020, ─░ki defa ku┼čat─▒p ele ge├žiremedi─čimiz ViyanaÔÇÖdan… i├žin yorumlar kapal─▒
G├Ânl├╝m├╝n Ba┼čkenti ─░ncirgedi─či

G├Ânl├╝m├╝n Ba┼čkenti ─░ncirgedi─či

26 Aral─▒k 2020, G├Ânl├╝m├╝n Ba┼čkenti ─░ncirgedi─či i├žin yorumlar kapal─▒
Da─č─▒n Ozan─▒ Mente┼čeli Cengiz

Da─č─▒n Ozan─▒ Mente┼čeli Cengiz

25 Aral─▒k 2020, Da─č─▒n Ozan─▒ Mente┼čeli Cengiz i├žin yorumlar kapal─▒
K├╝lt├╝rel Temsile ─░li┼čkin G├Ârsel ve ─░┼čitsel ─░fade

K├╝lt├╝rel Temsile ─░li┼čkin G├Ârsel ve ─░┼čitsel ─░fade

25 Aral─▒k 2020, K├╝lt├╝rel Temsile ─░li┼čkin G├Ârsel ve ─░┼čitsel ─░fade i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar