Bat─▒ ve G├╝ney AnadoluÔÇÖnun arkaik halklar─▒

Bat─▒ ve G├╝ney AnadoluÔÇÖnun arkaik halklar─▒

Ya─čan ├ťM─░T

Sivas, ┼×ark─▒┼člaÔÇÖda do─čdu. Gazi E─čitim Fak├╝ltesi E─čitim Bilimleri B├Âl├╝m├╝ mezunudur. ├çe┼čitli illerde ├Â─čretmen ve ilk├Â─čretim M├╝fetti┼či olarak g├Ârev yapt─▒ktan sonra emekli olmu┼čtur.
Ders kitab─▒ ve yard─▒mc─▒ ders kitab─▒ yazar─▒d─▒r.
├çocuk edebiyat├ž─▒s─▒d─▒r. ├çe┼čitli yay─▒nevlerince yay─▒nlanm─▒┼č ├žocuk kitaplar─▒ bulunmaktad─▒r.
Jineps gazetesinde ilk├ža─č tarihi ├╝zerine ara┼čt─▒rma yaz─▒lar─▒ yay─▒nlanmaktad─▒r.
E-Posta: yaganumit@hotmail.com
Ya─čan ├ťM─░T

Latest posts by Ya─čan ├ťM─░T (see all)

Bu yaz─▒m─▒zda Hitit ─░mparatorlu─ču d├Âneminde Bat─▒ ve g├╝ney AnadoluÔÇÖda g├Âr├╝len Luwi (ya da Pelasg) ve A┼čuva halklar─▒ ├╝zerinde duracak, bu halklarla ─░lyada metinlerindeki Troya halk─▒, daha sonra b├Âlgede g├Âr├╝len di─čer halklar ve halen KafkasyaÔÇÖda Abazalar─▒n aras─▒nda ya┼čayan ├ža─čda┼č A┼čuvalar aras─▒ndaki ili┼čkileri incelemeye ├žal─▒┼čaca─č─▒z.

Bilim adamlar─▒na g├Âre Hititler d├Âneminde yukar─▒da belirtilen b├Âlgede temel olarak iki dil grubu bulunmaktad─▒r: Hint-Avrupa dilleri ve yerli diller. Hint-Avrupa dilini konu┼čan halklara ÔÇťLuwi/LuviÔÇŁ, dillerine de ÔÇťLuviceÔÇŁ denilmektedir. Yerli dillerden yaln─▒zca KizzuwatnaÔÇÖda (daha sonraki Kilikya) konu┼čulan Hurri dilinin ad─▒ bilinmektedir. Di─čer yerli dilleri konu┼čan halklar ve dillerinin niteli─či hakk─▒nda ├žok az ┼čey bilinmektedir. Biz bu yaz─▒m─▒zda Hitit metinlerinde g├Âr├╝len ÔÇťA┼č┼čuvaÔÇŁ ad─▒n─▒n yerli halklar─▒n kabilesini g├Âsterdi─čini, g├Âr├╝len di─čer yerle┼čim adlar─▒n─▒n bu kabilenin k─▒lanlar─▒ oldu─čunu, A┼čuva kabilesinin Hatti diline yak─▒n akraba bir dil konu┼čtu─čunu savunaca─č─▒z.┬á Savundu─čumuz teze g├Âre Hurri dili de Hatti ve A┼čuva dillerine akrabad─▒r.

Hititler D├Âneminde Bat─▒ AnadoluÔÇÖdaki Arkaik Diller ve Halklar

├ľnce dil ya da k├╝lt├╝r├╝n her zaman etnik kimli─či g├Âstermedi─čini belirtmemiz gerekmektedir, ancak hemen ekleyelim ki farkl─▒ k├╝lt├╝r, ├Âzellikle de farkl─▒ dil ve ├žo─ču zaman farkl─▒ etnik kimli─či g├Âsterir. ├ľzellikle yaz─▒l─▒ kay─▒tlar─▒n ya hi├ž olmad─▒─č─▒ ya da ├žok az bulundu─ču arkaik ├ža─člar i├žin farkl─▒ dil en ├Ânemli etnik g├Âstergedir. Bu ba─člamda en eski Bat─▒ Anadolu halklar─▒n─▒ incelerken b├Âlgede ya┼čayan halklar─▒n ve devletlerin Hitit metinlerindeki adlar─▒ ve konu┼čtuklar─▒ diller ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r.

Hitit ba┼čkenti Hattu┼ča┼čÔÇÖta ele ge├žirilen yaz─▒l─▒ belgelerden anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre, Hitit ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun kuruldu─ču d├Ânemde ve ├Âncesinde Bat─▒ ve g├╝neybat─▒ AnadoluÔÇÖda ├žok say─▒da k├╝├ž├╝k krall─▒k bulunmaktad─▒r. Bu krall─▒klar Arzava ve A┼čuva/A┼č┼čuva ad─▒yla koalisyonlar olu┼čturarak Hititlerle sava┼čt─▒lar.

Yerli dillerin ya da Luvi dilinin konu┼čuldu─ču b├Âlgeler tam olarak belirlenememektedir. Luvi dilinin Arzawa ├╝lkelerinde ve KizzuwatnaÔÇÖda konu┼čuldu─ču bir varsay─▒m olarak kabul edilmektedir. Arzava ├╝lkelerinin yerinin tam olarak belirlenemedi─čini de belirtelim. B├╝y├╝k tarih├ži Fritz Schachermeyr Bat─▒ AnadoluÔÇÖda Luvice konu┼čuldu─čunu g├Âsteren hi├žbir Hitit metninin bulunmad─▒─č─▒n─▒ belirtir. Ona g├Âre Luvice, Arzava ├╝lkelerinde ve KizzuwatnaÔÇÖda konu┼čulmu┼čtur. (Umar, s.293) ├ço─čunlukla kabul edilen teze g├Âre daha sonra Lykia olarak an─▒lacak b├Âlgede konu┼čulan ve eski Sartamhari metinlerinde ÔÇťLuggaÔÇŁ olarak an─▒lan halk─▒n konu┼čtu─ču Lugga dili de Hint-Avrupa dil grubundand─▒r.

Hint-Avrupa dili konu┼čan Luviler, AnadoluÔÇÖya g├Â├žmen olarak gelmi┼člerdir. Pala ve Hititlerle akraba bir dil konu┼čan Luviler, bat─▒ ve g├╝neybat─▒ AnadoluÔÇÖya M├ľ 2500 y─▒llar─▒ civar─▒nda gelerek yar─▒-g├Â├žebe bir ┼čekilde ya┼čamaya ba┼člam─▒┼člar, bir s├╝re sonra da yerli halkla ├žarp─▒┼čarak b├Âlgedeki baz─▒ topraklar─▒ ve kentleri ele ge├žirmi┼člerdi. T─▒pk─▒ Hititler gibi Luvilerin de kent kurmak yerine yerli halk─▒n kentlerini ele ge├žirdikleri anla┼č─▒lmaktad─▒r. (├ťnal, Kitap 3, s.16-22-38-92; Melchert, s.38)

Hitit belgelerindeki A┼čuvalarla ├Âzde┼čle┼čtirdi─čimiz yerli halk, Orta AnadoluÔÇÖdaki Hattilerin ve Kizzuwatna b├Âlgesindeki Hurrilerin akrabas─▒yd─▒,┬á onlarla ayn─▒ k├╝lt├╝r├╝ payla┼č─▒yor ve akraba bir dil konu┼čuyordu. ┬áB├Âlgedeki krall─▒klar─▒n ya da kabilelerin, k├Âylerin ve kentlerin yerli ya da Hint-Avrupal─▒ n├╝fuslar─▒ konusunda ├žok az ┼čey bilindi─čini belirtmemiz gerekir. Ama yerle┼čimlerin b├╝y├╝k ├žo─čunlu─čunun b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla klan adlar─▒yla ├Âzde┼č olan isimleri,┬á tanr─▒ ve ┼čah─▒s adlar─▒, Luvilerin egemen oldu─ču b├Âlgede bile n├╝fusun ├žo─čunlu─čunu┬á yerli halk─▒n olu┼čturdu─čunu g├Âstermektedir. Luvilerin egemen oldu─ču b├Âlgelerde de, yerli halkla Luviler birlikte ya┼č─▒yorlard─▒. Ancak krallar Luvi as─▒ll─▒yd─▒. T─▒pk─▒ yak─▒n akrabalar─▒ Hititler gibi Luviler de AnadoluÔÇÖya ├žok az say─▒da ve y├Ânetici bir z├╝mre olarak gelmi┼člerdi. (├ťnal,┬á Kitap 1, s. 26 )

G├Â├žmen Halk Luviler ve Dilleri

Luvilerin AnadoluÔÇÖya g├Â├žmen olarak geldikleri ve Hint-Avrupal─▒ bir dil konu┼čtuklar─▒ bask─▒n g├Âr├╝┼č olarak kabul ediliyorsa da dillerindeki ÔÇô s(s), -nt(h), ya da ÔÇônd son ekli yer adlar─▒n─▒n k├Âkeni tart─▒┼čma konusudur.

E.Forrer, Luvileri AnadoluÔÇÖnun yerlisi olarak g├Âr├╝r, konu┼čtuklar─▒ dilin de Hint-Avrupal─▒ oldu─čunu belirtir. Onun d├╝┼č├╝ncesine g├Âre yukar─▒da s├Âz├╝n├╝ etti─čimiz ekler de Hint-Avrupa dilindendir. Albrecht Goetze de ayn─▒ g├Âr├╝┼č├╝ destekler ve Luvileri bat─▒ AnadoluÔÇÖnun erken tun├ž ├ža─č─▒ k├╝lt├╝r├╝yle ili┼čkilendirir.

Bu g├Âr├╝┼člerin tersini savunan ilk uzman Fritz SchachremeyrÔÇÖdir. AnadoluÔÇÖda, Ege Denizi y├Âresinde, Balkanlarda ve biti┼čik b├Âlgelerde Hint-Avrupal─▒lardan ├Ânce ya┼čam─▒┼č eski uluslar ve diller toplulu─čunun varl─▒─č─▒n─▒ kabul eden Schachremeyr ┼č├Âyle demektedir:

ÔÇťBu insanlar tar─▒m yap─▒yor, k├Âylerde ve kentlerde oturuyor (yer adlar─▒ buradan do─čuyor) ve daha y├╝ksek (anaerkil d├╝zene daha e─čimli) bir k├╝lt├╝re sahip bulunuyorlard─▒ (k├╝lt├╝r s├Âzc├╝kleri de bundan do─čuyor). S├Âylemi┼č oldu─čum gibi ben bu ├Âgeyi ÔÇťEgeÔÇÖliÔÇŁ diye niteliyorum. Bir zamanlar Landsberger ve Bilgi├ž ayn─▒ yerli katmana, daha az ba┼čar─▒l─▒ bir deyimle, ÔÇťProto LuviÔÇŁ demi┼člerdi.

Sonradan Hint-Avrupal─▒ g├Â├žmenler, ad─▒ an─▒lan b├Âlgelere girip yay─▒ld─▒klar─▒nda, oralardan, ├Âzellikle Egeli dil ve k├╝lt├╝r, yeni olu┼čumun alt katman─▒ i┼člevini g├Ârd├╝ ve Illyria dili, Helen dili, Lykia dili, Luwi dili, Hitit dili ve Pala dili gibi k─▒rma diller olu┼čtu; EgeÔÇÖli dil ve k├╝lt├╝r bunlardan kiminde bask─▒n etkili, kiminde az etkili ├Âge olabilmi┼čti. Bu k─▒rma diller, birbirinden, her birinin olu┼čumunda hangi di─čer olu┼čum ├Âgesinin ne ├Âl├ž├╝de etkin oldu─ču a├ž─▒s─▒ndan da farkl─▒l─▒k g├Âsteriyorlard─▒: ├ľrne─čin, etkili olabilmi┼č di─čer ├Âge, do─ču AnadoluÔÇÖda Proto-Hatti dili ve ondan sonra da Hurri diliydi. Keza, g├Â├žmenlerin AnadoluÔÇÖya g├Â├ž├╝p geldikleri s─▒rada konu┼čtuklar─▒ Hint-Avrupa dili de, bir boydan di─čerine pek de─či┼čikti.ÔÇŁ

ÔÇŽLuwi dilinde, EgeÔÇÖli s(s)ÔÇÖli, nt(h)ÔÇÖli ya da ndÔÇÖli tak─▒lar─▒n ola─čan├╝st├╝ bol say─▒da kalmas─▒, Kolayca ┼ču yoldan a├ž─▒klanabilir: ├ç├╝nk├╝ Luwi dilinin olu┼čumunda, EgeÔÇÖli dil ├Âgesi, Hitit dilinin ya da Helen dilinin olu┼čumunda g├Âsterebildi─či etkiye g├Âre ├žok daha etkili olabilmi┼čtir.

┼×imdi okuyucu bize, bu Egeli dil ve uygarl─▒k katman─▒n─▒n arkeoloji kan─▒tlar─▒yla da kan─▒tlanmakta olup olmad─▒─č─▒n─▒ soracakt─▒r. Yak─▒n ve ├žok yak─▒n d├Ânemin ara┼čt─▒rmalar─▒ sayesinde, yan─▒t kolayca verilebilir. ┼×imdi bilmekteyiz ki, ─░├ľ 5.bin y─▒ldan beri Kilikia, K├╝├ž├╝k Ermenistan ve do─ču K├╝├ž├╝k Asya y├Ârelerinden, oralar─▒n neolitik ├ža─č ve khalkolitik ├ža─č k├╝lt├╝rleri bat─▒ Anadolu ├╝zerinden EgeÔÇÖye yay─▒lm─▒┼č; oradan da yeni k├╝lt├╝r ak─▒mlar─▒ Balkan yar─▒madas─▒na ve Tuna y├Âresine, kimiyse ─░talya ve SicilyaÔÇÖya ula┼čm─▒┼čt─▒r. Bu yay─▒l─▒┼člara ben ÔÇťVorderasiatische Kulturtrift/├ľn Asyal─▒ k├╝lt├╝r├╝n s├Âk├╝p at─▒c─▒ yay─▒lmas─▒ÔÇŁ ad─▒n─▒ vermi┼čtim. Bu 3.biny─▒l─▒n sonuna kadar s├╝rd├╝. Arkeolojik kan─▒tlar─▒ y├Ân├╝nden bu yay─▒lma hareketinin en iyi g├Âr├╝lebilece─či y├Âre, Kilikia (Mersin ve Tarsus), g├╝neydo─ču Anadolu, Konya havzas─▒nda ├çukurkent, Pisidia G├Âller B├Âlgesi, Hac─▒lar ├ževresi (buluntular LykiaÔÇÖya kadar yay─▒l─▒yor), hatta daha ileride Yunanistan (Sesklo K├╝lt├╝r├╝), Girit, Tuna y├Âresi (Starceva k├╝lt├╝r├╝ ve k├Âr├Â┼č k├╝lt├╝r├╝), Bulgaristan (Kremikovci, Baniata, 1.Karanowo), Romanya ÔÇťKri┼čÔÇŁ k├╝lt├╝r├╝, Apulia ve SicilyaÔÇÖd─▒r.

AnadoluÔÇÖda, GiritÔÇÖte, YunanistanÔÇÖda ve MakedonyaÔÇÖda, neolithik ├ža─č ya da khalkolithik ├ža─č uygarl─▒klar─▒ndan daha sonra, erken tun├ž ├ža─č─▒ uygarl─▒─č─▒ geli┼čti. Arkeologlar, ├Ârne─čin Mellaart, burada g├Âr├╝len s├╝reklili─či geni┼č ├Âl├ž├╝de inkar edebilirler; ├ž├╝nk├╝ onlar, her k├╝lt├╝r de─či┼čiminde yeni bir halk─▒ g├Â├ž ederek getirtmeye ve yang─▒n felaketini yabanc─▒ istilac─▒ s├╝r├╝lerin s├Âk├╝n edi┼či anlam─▒nda yorumlamaya ├žo─ču kez pek fazla e─čilimlidirler. Ama ben tarih├ži olarak, bir d─▒┼č etkenin kar─▒┼čmas─▒ olmaks─▒z─▒n kendili─činden ger├žekle┼čen ├Âz geli┼čme etkenine ve keza ticaret yoluyla etkilenmelere daha b├╝y├╝k ├Ânem vermekten yanay─▒m. Bence ├Âzellikle madenlerin i┼členmesinin ├Â─črenilmesi ve madeni kaplar─▒n ├╝retimine ba┼članmas─▒ sayesinde neolithik ├ža─č k├╝lt├╝r├╝nden khalkolithik ├ža─č k├╝lt├╝r├╝ne ge├žilmesine yol a├žan, giderek ├Ânem kazanan metal e┼čya yap─▒mc─▒l─▒─č─▒, bu ├Âz geli┼čme etkenlerinin ba┼č─▒nda gelir. S├Âz├╝n├╝ etti─čim geli┼čme, ├ž├Âmlek├žilik i┼čleri ├╝retiminde ÔÇťmetal yap─▒m─▒ ├žarpmas─▒ÔÇŁ denen olguya ve sonu├ž olarak da, khalkolithik ├ža─č─▒ izleyen erken tun├ž ├ža─č─▒n─▒n olu┼čmas─▒na yol a├žt─▒.

─░┼čte bu de─či┼čimler, birinci derecede, metal e┼čya yap─▒m─▒ndaki geli┼čmelerden do─čmu┼č olmal─▒d─▒r; yoksa yabanc─▒ g├Â├žmenlerin gelmesinden de─čil. Bu y├╝zden, Anadolu k├╝lt├╝r├╝n├╝n EgeÔÇÖli ├Âgesi erken tun├ž ├ža─č─▒na kadar, hatta bu ├ža─č i├žinde hayli uzun zaman varl─▒─č─▒n─▒ koruyabilmi┼č olabilir. Hat─▒rlayal─▒m ki MellaartÔÇÖ─▒n kendisi de, o kadar ├Ânemli olan Yortan ve Kusura k├╝lt├╝rlerinde erken tun├ž ├ža─č─▒ sonuna kadar yerlili─čin aral─▒ks─▒z s├╝regitti─čini kabul eder. Hatta pek sapa yerlerde Egeli k├╝lt├╝r ├Âgesi tun├ž ├ža─č─▒ ge├ž d├Ânemine ya da demir ├ža─č─▒ erken d├Ânemine kadar varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rebilmi┼č olabilir. Egeli k├╝lt├╝r GiritÔÇÖte ─░├ľ 15. y├╝zy─▒lda bile ya┼čamaktayd─▒; oysa Yunanistan ana karas─▒nda ancak, a┼ča─č─▒ yukar─▒ ─░├ľ 1900 dolaylar─▒na kadar egemen olabilmi┼čti.

Acaba Hind-Avrupal─▒ ilk g├Â├žmenler ne zaman g├╝neye ula┼čt─▒lar? YunanistanÔÇÖda ilk istila ak─▒nlar─▒ daha neolithik ├ža─č s├╝rerken, yakla┼č─▒k olarak ─░├ľ 3000 ile 2500 aras─▒ndaki d├Âneme tarihlendirilir; ama bu ak─▒nlar, her ┼čeyden ├Ânce (Hind-Avrupal─▒ olmayan bir k├╝lt├╝re ├Âzg├╝) ├╝zeri ┼čerit gibi uzun ├žizgilerle s├╝slemeli ├žanak ├ž├Âmleklere bak─▒larak anla┼č─▒l─▒yor. Bu ak─▒nlara tek t├╝k Hind-Avrupal─▒ ├Âgeler de kar─▒┼čm─▒┼č olabilir. ─░├ľ 2500-1900 aras─▒ndaki erken tun├ž ├ža─č─▒nda, Yunanistan ├╝zerine Hind-Avrupal─▒ bas─▒nc─▒ besbelli ki daha g├╝├žl├╝yd├╝ ve ─░├ľ 1900 dolaylar─▒nda, sonraki Helenlerin b├╝y├╝k atalar─▒, kalabal─▒k dalgalarla gelen ilk Hint-Avrupal─▒ g├Â├žmenler olarak, Yunanistan ana karas─▒na gelip yay─▒lm─▒┼člard─▒.

AnadoluÔÇÖda ilk y─▒kma kal─▒nt─▒lar─▒ tabakas─▒na, a┼ča─č─▒ yukar─▒ ─░├ľ 3000 dolaylar─▒nda, khalkolithik ├ža─č─▒n erken d├Âneminde saptayabiliyoruz. Ayr─▒ca, TroiaÔÇÖdan ├Âzellikle erken tun├ž ├ža─č─▒nda AnadoluÔÇÖya ak─▒nlar oldu; ├Ârne─čin 1. Troia d├Âneminin sonunda, 11.Troia d├Ânemi s─▒ras─▒nda ve bu d├Ânemin bitiminde. Son olarak erken tun├ž ├ža─č─▒ bitiminde ve tun├ž ├ža─č─▒ orta d├Ânemi ba┼člang─▒c─▒nda, yani ─░├ľ 3. biny─▒l bitiminde ve 2. biny─▒l─▒n ilk y├╝zy─▒l─▒nda, Troya y├Âresindeki t├╝m Anadolu par├žas─▒nda (i┼čte V. TroiaÔÇÖdan V1. TroiaÔÇÖya ge├ži┼č bu d├Ânemdedir) ve oradan Ermenistan s─▒n─▒rlar─▒na kadar, ├žok geni┼č bir alana yay─▒lan ak─▒nlar saptayabiliyoruz.

Sonraki Hititlerle Palalar─▒n b├╝y├╝k atalar─▒n─▒n, ancak ─░├ľ 2000 dolaylar─▒nda m─▒, daha ├Ânce mi AnadoluÔÇÖya geldi─či, bence, hen├╝z bilgimiz d─▒┼č─▒ndad─▒r. Ama onlar─▒n daha erken tun├ž ├ža─č─▒ ba┼člang─▒c─▒nda ya da bu ├ža─č s├╝regiderken AnadoluÔÇÖya girip yay─▒lm─▒┼č olmalar─▒n─▒ hi├ž de kesinlikle olanaks─▒z saymamak isterim. Bunlar AnadoluÔÇÖda nerelere kadar yay─▒ld─▒lar, ┼čimdilik saptanam─▒yor. Keza, AnadoluÔÇÖda erken tun├ž ├ža─č─▒ k├╝lt├╝r├╝n├╝ Luwilerin ba┼člatm─▒┼č bulundu─čunu ├Âne s├╝rmek de yanl─▒┼č olur. Erken tun├ž ├ža─č─▒ Luwiler geldi diye ba┼člamad─▒; tersine, o s─▒rada Anadolu bu geli┼čme a┼čamas─▒na hen├╝z ula┼čm─▒┼č oldu─ču i├žin Luwiler de erken tun├ž ├ža─č─▒ uygarl─▒─č─▒n─▒ benimsediler. Keza, bu Hind-Avrupal─▒ y─▒─č─▒nlar─▒n gelip yay─▒lmas─▒ndan sonra AnadoluÔÇÖnun her b├Âlgesinde yaln─▒z Pala dili ve Hitit├že konu┼čuluyor de─čildi; tersine, eski Egeli k├╝lt├╝r kimi yerlerde etkilenmeye u─čramaks─▒z─▒n varl─▒─č─▒n─▒ koruyor, kimi ba┼čka yerlerde (├Âzellikle kuzeydo─čuda) Proto-Hatti dili, ge├žici olarak ├╝st├╝nl├╝k g├Âsteriyordu. Keza, k─▒smen yerli, k─▒smen g├Â├žmenlerin dilinden t├╝remi┼č ba┼čka diller de bu arada az ├žok etkinlik g├Âstermi┼č olabilirler. Ku┼čkusuz, keza, sonradan ba┼čka Hind-Avrupal─▒ g├Â├žmenlerin de, ├Ârne─čin, daha ─░├ľ 2000 dolaylar─▒nda, ama ├Âzellikle ─░├ľ 1200 dolaylar─▒nda geldiklerini, bunlar─▒n en ├žok bat─▒ AnadoluÔÇÖda yeni egemen halk olarak yay─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Âz ├Ân├╝ne almak zorunday─▒z.

Kesin bir g├╝venle s├Âyleyebiliriz ki, erken tun├ž ├ža─č─▒nda Anadolulu g├Â├žmenler GiritÔÇÖe ve Yunanistan anakaras─▒na ula┼čt─▒lar, oralardaki yerel erken tun├ž ├ža─č─▒ k├╝lt├╝r├╝n├╝ g├╝├žlendirdiler. Bu g├Â├žmenler aras─▒nda bask─▒n etkili ├Âge, daha ├Ânce neolithik ├ža─č s─▒ras─▒nda oldu─ču gibi, Egeli dil konu┼čan halk olacakt─▒r. Bunlara keza Hind-Avrupa dili, hatta belki Luwi dili konu┼čan ├Âgelerin de kat─▒lm─▒┼č olmas─▒, bu ├že┼čit g├Â├žmen y─▒─č─▒nlar─▒n─▒n (yani Hind-Avrupal─▒lar─▒n ve ├Âzellikle Luwilerin) o s─▒rada AnadoluÔÇÖya gelmi┼č olmas─▒na ve i├žlerinden baz─▒s─▒n─▒n bat─▒ y├Ân├╝ndeki g├Â├že kar─▒┼čm─▒┼č bulunmas─▒na ba─čl─▒d─▒r. Demek ki, ne de olsa, o s─▒ralarda ger├žekten Luwi k├Âkenli bir├žok s├Âzc├╝─č├╝n GiritÔÇÖe ve YunanistanÔÇÖa ula┼čm─▒┼č bulunmas─▒ olas─▒l─▒─č─▒ vard─▒r. Bununla birlikte, tak─▒l─▒ s├Âzc├╝kler konusunu ele ald─▒─č─▒m─▒zda, g├Âr├╝yoruz ki, b├Âyleleri daha neolithik ├ža─čdan beri bat─▒ y├Ârelerinde k├Âkle┼čmi┼čti; ├ž├╝nk├╝, ├Ârne─čin Korinthos, Knossos, Mykenai vb. adlar, orada, tarih├žesi en eski ├ža─člara uzanan yerlerin ad─▒ olarak kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒k─▒yor. Demek ki, b├Âyle tak─▒l─▒ adlar─▒n oraya gelmesini a├ž─▒klamak i├žin, Luwilerin g├Â├ž├╝ varsay─▒m─▒na dayanmam─▒z gerekmez.ÔÇŁ (Umar, s.304)

Yazar─▒n uygarl─▒─č─▒n geli┼čip yayg─▒nla┼čmas─▒ hakk─▒nda yukar─▒da savundu─ču g├Âr├╝┼čler son zamanlarda ├žok daha sistemli bir ┼čekilde Avusturyal─▒ profes├Âr Robert Heine-Geldern taraf─▒ndan savunulmaktad─▒r. ├çe┼čitli bilim dallar─▒ndan ├žok say─▒da bilim adam─▒ ve g├Âr├╝┼člerinden bu ├žal─▒┼čmada da ├žok yararland─▒─č─▒m─▒z iki de─čerli mitolog Robert Gravers ve Joseph Cambell ┬áda bu g├Âr├╝┼č├╝ savunmaktad─▒rlar. Robert Heine-GeldernÔÇÖe g├Âre hem tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒k, hem de uygarl─▒klar─▒n temel sanatlar─▒ yak─▒ndo─čudan ┬át├╝m d├╝nyaya yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu g├Âr├╝┼če g├Âre M├ľ 7500 y─▒llar─▒nda Yak─▒ndo─čuÔÇÖda g├Âr├╝len neolitik uygarl─▒k insanlar─▒n g├Â├ž├╝yle ad─▒m ad─▒m do─čuya ve bat─▒ya yay─▒larak 5000 y─▒l sonra M├ľ 2500 dolaylar─▒nda iki okyanusa ula┼čm─▒┼čt─▒r. Bu arada yine Yak─▒ndo─čuÔÇÖda, MezopotamyaÔÇÖda ikinci bir ├ž─▒─č─▒r a├ž─▒lm─▒┼č, kent ve maden devrimi ortaya ├ž─▒km─▒┼č, yaz─▒, matematik, mimarl─▒k, g├Âklerin bilimsel g├Âzlemi, tap─▒nak inanc─▒ ve krall─▒k, M─▒s─▒rÔÇÖa 1. Hanedan d├Âneminde ─░.├ľ. 2850ÔÇÖde, GiritÔÇÖe ve ─░ndus Vadisine 2500ÔÇÖde, ├çinÔÇÖe 1500ÔÇÖde ve Meksika ve PeruÔÇÖya ─░.├ľ. 1000-500ÔÇÖlerde ge├žmi┼čtir. (Campbell- s. 11)

Yazar─▒n, Greklerin ÔÇťPelasgÔÇŁ dedi─či Luvileri ili┼čkilendirdi─či arkeolojik kaynaklar ger├žek├ži ve yerindedir.┬á Birlikte ya┼čayan farkl─▒ etnik gruplar─▒n ayn─▒ anda birden ├žok dil konu┼čmu┼č olduklar─▒ndan ┼č├╝phe etmemizi gerektiren herhangi bir bulgu yoktur. Bu nedenle yazar─▒n g├Âr├╝┼č├╝ne kat─▒l─▒yor, Luvice konu┼čan┬á toplumun birden ├žok etnik gruptan olu┼čtu─čunu ve birden ├žok dil konu┼čtu─čunu kabul ediyoruz. Luvice konu┼čulan b├Âlgelerdeki kent, k─▒lan, ┬áda─č, ─▒rmak, kral ve tanr─▒lar─▒n adlar─▒ndan ├žo─čunun Luvi diliyle a├ž─▒klanamay─▒┼č─▒ da, yazar─▒n yukar─▒da belirtti─či ÔÇťyerli (yazar ÔÇťEgeliÔÇŁ diyor) dil ├Âgesinin ├žok bask─▒n oldu─čunuÔÇŁ g├Âstermektedir. ┬á├ľyle g├Âr├╝l├╝yor ki, Hind-Avrupa dilini konu┼čan n├╝fus say─▒ca da ├žok azd─▒.

Luvilerin Di─čer Ad─▒ PelasgÔÇÖd─▒r

Yunanl─▒lar, kendilerinden ├Ânce Anadolu, Ege adalar─▒ ve Mora Yar─▒madas─▒ÔÇÖnda ya┼čayan Luvi halk─▒n─▒ ÔÇťPelasgÔÇŁ ad─▒yla anarlar. ─░ngiliz bilgini George Thomson ÔÇťTarih├Âncsi EgeÔÇŁ adl─▒ iki ciltlik muhte┼čem kitab─▒nda b├Âlgedeki di─čer tarih├Âncesi halklarla birlikte Pelasglar─▒, (├ža─č─▒m─▒z bilim adamlar─▒n─▒n kulland─▒klar─▒ adla Luvileri) incelemi┼čtir. George ThomsonÔÇÖa g├Âre Pelasglar (yani Luviler) Hint-Avrupa dili konu┼čmazlar. Bu yazara g├Âre Yunanl─▒lar─▒n atalar─▒ kabul edilen ve Kafkas k├Âkenli olduklar─▒ konusunda hi├ž ┼č├╝phe bulunmayan Akhalar gibi Pelasglar da Kafkasyal─▒d─▒r.

G.ThomsonÔÇÖun, Pelasg halk─▒ hakk─▒ndaki saptamalar─▒n─▒n a┼ča─č─▒da aktar─▒yorum.

Pelasglar, Tarih├Âncesi Kuzey Ege Halk─▒

ÔÇťPelasglar, Kuzey EgeÔÇÖnin ├že┼čitli y├Ârelerinde, kendi dillerini koruyarak ya┼čam─▒┼člard─▒r: ├ľrnekse Makedonia k─▒y─▒lar─▒ndaki AkteÔÇÖde, ayn─▒ y├Ârede bir yerlerde bulunan KrestonÔÇÖda, Lemnos ve ─░mbros adalar─▒nda, Propontis k─▒y─▒lar─▒nda Kyzikos b├Âlgesinde Plakia ve SkylakeÔÇÖde. Ayr─▒ca SamothrakeÔÇÖde, TroasÔÇÖda, LydiaÔÇÖda, LesbosÔÇÖda ve KhiosÔÇÖda ya┼čad─▒klar─▒ndan da s├Âz edilmi┼čtir.

Pelasglar, YunanistanÔÇÖda, Zeus PelasgiosÔÇÖun DodanaÔÇÖdaki eski tap─▒na─č─▒nda┬á ve Pelasgikon Argos ya da Pelasgiotis diye bilinen Thessalia ovas─▒nda adlar─▒n─▒ b─▒rakm─▒┼člard─▒r. Pelasglardan, BoiotiaÔÇÖn─▒n ve PeloponnesosÔÇÖdaki Akhaia b├Âlgesinin ilk sakinleri ve ├Âzellikle┬á de Attika, Argolis ve ArkadiaÔÇÖn─▒n yerli halk─▒ olarak s├Âz edenler de olmu┼čtur. Olympia yak─▒nlar─▒nda, bir zamanlar b├╝t├╝n bir Elis b├Âlgesinde g├Âr├╝len Kaukonlar adl─▒ bir kabilenin kal─▒nt─▒lar─▒ vard─▒. Bunlar da b├╝y├╝k bir olas─▒l─▒kla Pelasglardand─▒lar. ─░lyadaÔÇÖda, Pelasglar─▒n yan─▒ s─▒ra Kaukonlar ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan bir kabileden Troyal─▒lar─▒n ba─čla┼č─▒klar─▒ olarak s├Âz edilmektedir; ayn─▒ ada daha kuzeyde Karadeniz k─▒y─▒s─▒ndaki PaphlagoniaÔÇÖda ya┼čayan Kaukonlarda bir kez daha rastlanmaktad─▒r. G├╝ney PelopennesosÔÇÖda ya da Kykladlarda Pelasglar─▒n hi├žbir izine rastlanmamakla birlikte, OdysseiaÔÇÖda onlardan GiritÔÇÖde ya┼čayan halklardan biri olarak s├Âz edilmektedir.ÔÇŁ (Thomson, cilt 1, s.191)

Pelasglar KaradenizÔÇÖin ├ľtesinden Geldiler

ÔÇťPeki, Pelasglar nereden gelmi┼člerdi?

ÔÇŽEldeki b├╝t├╝n ipu├žlar─▒ bizi kuzeye g├Ât├╝r├╝yor: Makedonia k─▒y─▒lar─▒na ve HellespontosÔÇÖun giri┼čindeki Samothrake, Lemnos ve ─░mbros adalar─▒na. Pelasglar─▒n izini HellespontosÔÇÖtan ve PropontisÔÇÖten ge├žerek AnadoluÔÇÖnun kuzey┬á k─▒y─▒lar─▒na dek s├╝rebildi─čimize g├Âre, onlar─▒n anayurdunun KaradenizÔÇÖin ├Âte yan─▒nda bir yerlerde bulundu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝rtecek g├╝├žl├╝ bir kan─▒t─▒m─▒z oldu─čunu s├Âyleyebiliriz.ÔÇŁ (Thomson, cilt 1, s.192)

Etr├╝skler, Pelasglar─▒n Koludur

ÔÇťAtalar─▒ EgeÔÇÖnin kuzey k─▒y─▒lar─▒ndan olan┬á Thukydides, Akteli, Lemnoslu ve Attikal─▒ Pelasglar─▒ Tyrrhenler (Tyrsenler) olarak tan─▒mlamaktad─▒r. Nitekim, Sophokles de, ArgolisÔÇÖteki Pelasglar i├žin ayn─▒ ad─▒ kullanmaktad─▒r. Yunanl─▒lar Etr├╝skleri Tyrsenler olarak bilirlerdi. Yunan geleneklerine g├Âre, Etr├╝skler ─░talyaÔÇÖya EgeÔÇÖnin bir y├Âresinden g├Â├ž etmi┼člerdi; Herodotos bunlar─▒n LydiaÔÇÖdan g├Â├ž ettiklerini s├Âylemekte, kimi yazarlarsa Etr├╝skleri ThessaliaÔÇÖdan, LemnosÔÇÖdan ya da ─░mbrosÔÇÖdan g├Â├ž eden Pelasglar olarak tan─▒mlamaktad─▒rlar. Nitekim, Caereli Etr├╝skler de soylar─▒n─▒n Thessalial─▒ Pelasglardan geldi─čini ileri s├╝rm├╝┼člerdir. Tyrrhenos, bir Lydia kenti olan TyrrhaÔÇÖn─▒n budunsal t├╝revidir. TarginiusÔÇÖun Yunancadaki bi├žimi olan TarkhonÔÇÖun erkek karde┼činin ad─▒d─▒r Tyrrhenos. Tarkhon ile TyrrhenosÔÇÖun babas─▒ olan Telephos ise, ─░talyaÔÇÖda Targuiniilerin atas─▒, LydiaÔÇÖda da Teuthraia kral─▒ olarak ortaya ├ž─▒kar. Son olarak, LemnosÔÇÖta bulunan kimi yaz─▒tlar, Etr├╝sk dilini ├žok and─▒ran bir dilde yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Ger├ži Lydial─▒lar─▒n dili konusunda pek az bilgi vard─▒r, ama eldeki bilgiler bu dilin de ayn─▒ aileden oldu─čunu g├Âstermeye yeterlidir.ÔÇŁ (Thomson, cilt 1, s.193).

AttikaÔÇÖdaki Etr├╝skler (Tyrrhen-Pelasglar)

ÔÇťAttikaÔÇÖdaki Tyrrhen-Pelasglar, Lemnoslular─▒n bir koluydu. Bir zamanlar Atinal─▒lar, AkroplisÔÇÖi ├ževiren duvarlar─▒ ├Ârd├╝rmek i├žin Pelasglar─▒ tutmu┼člard─▒. O g├╝nlerde k├Âlelik diye bir ┼čey yoktu, su getirmek i├žin Enneakrunos ├çe┼čmesiÔÇÖne giden Atinal─▒ k─▒z ve erkek ├žocuklar durmadan Pelasglar─▒n sald─▒r─▒s─▒na u─čruyorlard─▒. Bu y├╝zden, Pelasglar AttikaÔÇÖdan kovuldular ve gidip LemnosÔÇÖa yerle┼čtiler.

Demokrat Atinal─▒lar, Pelasg k├Âkenli olu┼člar─▒yla ├Âv├╝n├╝yorlard─▒. ÔÇťTopra─č─▒n o─čullar─▒ÔÇŁ diyorlard─▒ kendilerine. Herodotos, bunlar─▒, Helenle┼čmi┼č Pelasglar olarak tan─▒mlar. ─░lk krallar─▒ndan biri evlili─čin kurucusu KekropsÔÇÖdu. KekropsÔÇÖdan ├Ânce kad─▒nlar geli┼čig├╝zel ili┼čkide bulunuyor ve ├žocuklar─▒na kendi adlar─▒n─▒ veriyorlard─▒. Etr├╝sklerle ilgili olarak da bize tastamam bunlar anlat─▒lmaktad─▒r.ÔÇŁ (Thomson, cilt 1, s.195).

Etr├╝sklerin AnadoluÔÇÖyla ─░leri Ba─člant─▒lar─▒ Vard─▒r

ÔÇťYer adlar─▒ndaki ├že┼čitli benzerliklere bak─▒l─▒rsa, Etr├╝sklerin AnadoluÔÇÖyla (yaln─▒zca LydiaÔÇÖyla de─čil, Karia ve LykiaÔÇÖyla da) daha ileri ba─člant─▒lar─▒ s├Âz konusudur. Dahas─▒, b├╝t├╝n bir Ege havzas─▒nda ve g├╝neyde KilikiaÔÇÖya, kuzeyde KafkasyaÔÇÖya kadar AnadoluÔÇÖnun i├ž b├Âlgesinde Hellenik olmayan birtak─▒m ├Â─čelere ( -nth, -nd, -ss, -tt) dayanan Korinthos, Kelenderis, Myndos, Parnassos, Knossos, Hymessos, Adramyttion gibi yer adlar─▒na rastl─▒yoruz. Thalassa (Attika leh├žesinde thalatta) s├Âzc├╝─č├╝ de ayn─▒ t├╝rdendir. Bu t├╝r s├Âzc├╝kler, Helen ├Âncesi dillerin varl─▒klar─▒n─▒ en uzun s├╝re koruduklar─▒ KariaÔÇÖda ve LykiaÔÇÖda ├žok boldur, ama bunlar─▒n geni┼č bir alana yay─▒lm─▒┼č olmalar─▒, bir zamanlar Ege havzas─▒nda AnadoluÔÇÖdan ├ž─▒kan benze┼čik bir dil alan─▒n─▒n do─čmu┼č olmas─▒ gerekti─čini g├Âstermektedir.ÔÇŁ (Thomson, cilt 1, s.195)

Etr├╝sk Dili KafkasyaÔÇÖdaki Dillerle Ba─člant─▒l─▒d─▒r

ÔÇťSon olarak Etr├╝sklerin dili, KafkasyaÔÇÖda h├ól├ó konu┼čulan dillerle ba─člant─▒l─▒yd─▒. Bunu ilk kez elli y─▒l ├Ânce Thomsen ortaya ├ž─▒karm─▒┼č, Mar da onaylam─▒┼čt─▒r.

Benim varabilece─čim yer buras─▒. Er├╝sklerin konu┼čtu─ču dilin ve kimi Asya dillerinin KafkasyaÔÇÖyla ba─člant─▒lar─▒n─▒n do─čurdu─ču sorunlar, KaradenizÔÇÖden SuriyeÔÇÖye, EgeÔÇÖden S├╝merÔÇÖe┬á kadar b├╝t├╝n b├Âlgeyi kaplayan ortak bir dil alt-katman─▒n─▒n bulunmas─▒yla karma┼č─▒kla┼čm─▒┼č ve b├╝y├╝m├╝┼čt├╝r. Dahas─▒, bu diller, Hint-Avrupa yay─▒lmas─▒n─▒n meydana geldi─čine inan─▒lan G├╝ney RusyaÔÇÖdan gelmi┼člerse, Yunan dilinde Hint-Avrupal─▒ olmayan son derece yerle┼čik kimi ├Â─čeler YunancaÔÇÖn─▒n kendisi kadar eski olabilir. Kesin bir s─▒n─▒flama olarak Hint-Avrupa kavram─▒n─▒n kendisinin bile yeniden g├Âzden ge├žirilmesi gerekebilir. B├Âylesine kapsaml─▒ sorunlar─▒n, birka├ž sayfada ├ž├Âz├╝lmesi ┼č├Âyle dursun, yeterince ortaya konulmas─▒ bile beklenemez. AnadoluÔÇÖnun tarih├Âncesine ili┼čkin daha ileri ara┼čt─▒rmalar─▒n ger├žekle┼čtirilmesini sab─▒rla beklemekten ba┼čka umar─▒m─▒z yok. Ben burada, yaln─▒zca, EgeÔÇÖnin ilk halklar─▒yla ilgili eski Yunan geleneklerinin, bilgisizce kaleme al─▒nm─▒┼č duygusal yaz─▒lar ya da eski ├ža─člara de─čgin palavralar diye nitelendirilerek bir yana at─▒lmamas─▒ gerekti─či noktas─▒nda diretmek istiyorum. Bu ayr─▒nt─▒lar bir araya getirildi─činde, kaz─▒bilim ve dilbilim ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kard─▒─č─▒ g├Âr├╝n├╝mle uygunluk g├Âsteren tutarl─▒ bir resim olu┼čmaktad─▒r.ÔÇŁ (Thomson, cilt 1, s.196)

Yunan Dilindeki Adelphos ve Adelphe S├Âzc├╝kleri

Yukar─▒daki paragrafta alt─▒ taraf─▒mdan ├žizilen b├Âl├╝mdeki ├žok ├Ânemli bir saptamaya tekrar dikkatlerinizi ├žekmek istiyorum. Burada ÔÇťYunan dilinde Hint-Avrupal─▒ olmayan son derece yerle┼čik kimi ├Â─čelerin YunancaÔÇÖn─▒n kendisi kadar eski olabilece─čiÔÇŁ belirtilerek, b├Âyle bir yap─▒lanman─▒n tarih├Âncesi d├Ânemde Kafkasya ve KafkasyaÔÇÖn─▒n do─čal bir ┼čekilde ili┼čkide bulundu─ču co─črafyada (G├╝ney RusyaÔÇÖda) ger├žekle┼čebilece─či ├Âng├Âr├╝s├╝nde bulunulmakta ve bunun sonu├žlar─▒ndan s├Âz edilmektedir. Bu ├Âng├Âr├╝n├╝n do─čru olabilece─čini d├╝┼č├╝n├╝yorum. ├ç├╝nk├╝, Thomson, YunancaÔÇÖn─▒n kendisi kadar eski fakat Yunanca olmayan s├Âzc├╝klere ├Ârnek olarak ÔÇťerkek karde┼čÔÇŁ anlam─▒ndaki adelphos ile ÔÇťk─▒z karde┼čÔÇŁ anlam─▒ndaki adelphe s├Âzc├╝klerini g├Âstermektedir.

Ancak yazar─▒n, Adige dilinde yaln─▒zca kad─▒nlar─▒n ÔÇťerkek karde┼čÔÇŁ anlam─▒nda kulland─▒klar─▒ ÔÇťdelkhÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝nden haberi yoktur. ÔÇťDelkhÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝, YunancaÔÇÖdaki Adelphos ve Adelphe s├Âzc├╝klerinin Adige k├Âkenini g├Âsterdi─či gibi ThomsonÔÇÖun yukar─▒daki ├Âng├Âr├╝s├╝n├╝ de do─črular

Tabloyu tamamlamak i├žin, G.ThomsonÔÇÖun Greklerle birlikte g├Âr├╝len Akalar (Akhalar), Henioklar ve Zygileri KafkasyaÔÇÖyla ili┼čkilendirdi─čini belirtmemiz gerekmektedir. ve ├çerkeslerin atalar─▒ olarak de─čerlendirdi─čini belirtmemiz gerekmektedir.

Belirtilmesi gereken bir ba┼čka konu da George ThomsonÔÇÖun Etr├╝skler hakk─▒ndaki savundu─ču g├Âr├╝┼č├╝n asl─▒nda kendisinin bu kitab─▒ yazd─▒─č─▒ d├Ânemden elli y─▒l ├Ânce ortaya at─▒lm─▒┼č olmas─▒d─▒r.┬á Asl─▒nda Thomson, V. ThomsenÔÇÖin 1899 y─▒l─▒nda ortaya att─▒─č─▒ g├Âr├╝┼č├╝ savunmaktad─▒r ve Mar ba┼čta olmak ├╝zere bu g├Âr├╝┼č├╝ destekleyen ├žok say─▒da yazar vard─▒r.

ThomsonÔÇÖun dikkat ├žekti─či di─čer bir husus, ÔÇťEgeÔÇÖnin ilk halklar─▒yla ilgili eski Yunan geleneklerininÔÇŁ bir yana at─▒lmay─▒p dikkatle incelenmesi ve bu konudaki bulgular─▒n dilbilim ve kaz─▒bilimle birlikte de─čerlendirilmesi ┼č├╝phesiz ki b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r.

AnadoluÔÇÖdaki Luvilerin Siyasi Faaliyetleri ya da Arzaval─▒lar

Hitit belgelerinden anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre Hitit ─░mparatorlu─čunun kuruldu─ču d├Ânemde Ephesos, U┼čak, Afyon, K├╝tahya b├Âlgelerinde Luvilerin egemen oldu─ču k├╝├ž├╝k devletler bulunuyordu. Bu devletler ├╝lkelerini i┼čgal etmek isteyen Hititlere kar┼č─▒ bir araya gelerek ÔÇťArzavaÔÇŁ ad─▒yla bir koalisyon olu┼čturdular. ┬áAhmet ├ťnal, SchachermeyrÔÇÖin yukar─▒da aktar─▒lan g├Âr├╝┼člerine kat─▒lmakta, t├╝m ara┼čt─▒rmalara ra─čmen bat─▒ AnadoluÔÇÖda Arzava k├╝lt├╝r├╝ varl─▒─č─▒n─▒n saptanamad─▒─č─▒n─▒, Luvi varl─▒─č─▒n─▒n da ├žok zay─▒f oldu─čunu belirtmektedir.

Hitit kaynaklar─▒nda Arzava b├Âlgesinin┬á ÔÇťLuviaÔÇŁ olarak adland─▒r─▒ld─▒─č─▒n─▒, bu nedenle de Arzava ile Luvilerin e┼čitlenmesi gerekti─čini, Arzava koalisyonu devletlerinin Luvilerin y├Ânetiminde oldu─čunu ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n ├žo─čunlu─ču kabul etmektedir. Ancak bunun bu yorumun hatal─▒ oldu─čunu belirten ara┼čt─▒rmac─▒lar da vard─▒r. (├ťnal 2003, s.2-7) Kesin olan ┼čey Hint-Avrupal─▒ ve yerli halklar─▒n ayn─▒ krall─▒k topraklar─▒nda birlikte ya┼čad─▒klar─▒d─▒r. Bu durumda Arzava ├╝lkelerinin krallar─▒n─▒n da yerlilerden olmas─▒ yaln─▒zca m├╝mk├╝n de─čil, daha b├╝y├╝k bir olas─▒l─▒kt─▒r. Ama ara┼čt─▒rmac─▒lar bu konuyu hi├ž ara┼čt─▒rmam─▒┼člar, pe┼čin bir ├Ân yarg─▒yla Arzava krallar─▒n─▒n Luvi as─▒ll─▒ oldu─čunu kabul etmi┼člerdir. Bu durumun ├Ânemli bir eksiklik oldu─čunu belirtmek durumunday─▒z.

ÔÇťArzavaÔÇŁ olarak kay─▒tlara ge├žen devletler ┼čunlard─▒r:

  • Arzava (ba┼čkenti Ephesos/Apasa)
  • Mira-Kuwaliya (─░zmir civar─▒)
  • Seha Nehri ├ťlkesi-Appawiya (Gediz vadisi)
  • Hapalla
  • Wilusa (Troya)

Bu devletler hi├žbir ┼čekilde politik b├╝t├╝nl├╝k olu┼čturmuyorlard─▒. Her birinin ayr─▒ kral─▒ vard─▒.┬á Koalisyon liderli─či zaman zaman de─či┼čse de, ┼čimdiki Ephesos/Apasa ├Âreninin bulundu─ču yerde bulunan ve bilim adamlar─▒n─▒n ÔÇťK├╝├ž├╝k ArzavaÔÇŁ ad─▒n─▒ takt─▒klar─▒ k├╝├ž├╝k krall─▒k Arzava ├╝lkelerinin lideri durumundayd─▒. ┬áApasaÔÇÖn─▒n s─▒n─▒r kom┼čusu olan MiraÔÇÖn─▒n ├Ânceleri ba─č─▒ms─▒z olu─ču daha sonra eklentisi Kuvaliya ile birlikte Ephesos/ApasaÔÇÖya ba─čland─▒─č─▒ san─▒lmaktad─▒r. Wilusa krall─▒─č─▒n─▒n ArvazaÔÇÖyla ili┼čkileri tart─▒┼čma konusudur. 11. ┬áMuvattali d├Âneminde Wilusa krall─▒─č─▒n─▒n ArzavaÔÇÖya d├óhil oldu─ču kesin olmakla birlikte daha ├Ânceki d├Ânemde Arzava koalisyonu i├žinde g├Âr├╝lmemektedir. Seha Nehri ├╝lkesinin ArzavaÔÇÖya d├óhil olup olmad─▒─č─▒ konusunda da ku┼čkular vard─▒r.

Arzava ├╝lkeleri 1. Hattu┼čili (M.├ľ. 1660-1630)┬á ┬ád├Âneminden itibaren Hitit ba─č─▒ml─▒s─▒ durumuna gelseler de tarihleri boyunca Hititlere hep sorun ├ž─▒karm─▒┼člar ve d├╝┼čmanl─▒k yapm─▒┼člard─▒r.

11.Tuthaliya (M├ľ 1460-1440) Arzava ve ├╝zerine sefer d├╝zenledi ve b├Âlgeyi fethetti. Yaln─▒zca kral 60.000 tutsak al─▒p ├╝lkesine g├Ât├╝rd├╝. Komutanlar─▒n─▒n ald─▒─č─▒ tutsaklar─▒n say─▒s─▒ ├žok daha fazlayd─▒. ┬á┬áBu d├Ânemde Hitit belgelerinde g├Âr├╝len Ahiyava kral─▒ Attari┼č┼čiya┼č ve Harriyati- Zippa┼čla ├╝lkeleri kral─▒ Ahiyal─▒ (Ahiyava) soylu Madduvatta┼čÔÇÖ─▒n adlar─▒ da Hint-Avrupa dilinden de─čildir.

11.Mur┼čili zaman─▒nda (M.├ľ.1345-1315) Seha Nehri ├ťlkesi kral─▒n─▒n Manapa-Dattas, Mira-Kuvaliya ├╝lkesi kral─▒n─▒n Mashuiluwa, Hapalla ├╝lkesi kral─▒n─▒n Targasnalli ad─▒n─▒ ta┼č─▒d─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r.

K├╝├ž├╝k Arzava (Apasa) kral─▒ Tarkhundaradu (Tarkhun-Daradu) ├ža─čda┼č─▒ M─▒s─▒r firavunu 111. AmenophisÔÇÖle mektupla┼čm─▒┼čt─▒r. Arzava mektuplar─▒ ad─▒yla an─▒lan bu mektuplardan Apasa krall─▒─č─▒n─▒n ├ža─č─▒n─▒n b├╝y├╝k devletleriyle diplomatik ili┼čkiler kuracak kadar g├╝├žl├╝ ve geli┼čmi┼č oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. (Umar-1999, s.124)

11.Muwattali zaman─▒nda (M.├ľ. 1315-1282) yap─▒lan bir anla┼čmaya dayanarak Wilusa kral─▒n─▒n Alaksandu, Seha Nehri ├ťlkesi kral─▒n─▒n Manapa-Tarhunta, Mira-Kuvaliya ├╝lkesi kral─▒n─▒n Kupanta-Kurunta, Piyamaradu ┬áve Hapalla kral─▒n─▒n Ura-Hattu┼ča ad─▒n─▒ ta┼č─▒d─▒klar─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. (Melchert, s.48; Akurgal, s.80; G├╝r, s.106)

Yukar─▒daki adlardan Manapa-Datta┼č, Manapa-Tarhunta, Piya-maradu Tarkhun-daradu┬á Alaksandu ve Madduwatta adlar─▒ halen konu┼čulan A┼čuva diliyle a├ž─▒klanabilen lakaplard─▒r.

Yerli Halk ya da A┼č┼čuvalar

2.Tuthaliya zaman─▒nda (M├ľ 1460-1440) Arzava koalisyonu d─▒┼č─▒nda kalan 22 Bat─▒ Anadolu devleti birle┼čerek Hititlere kar┼č─▒ Assuva (A┼č┼čuva) ad─▒yla bir koalisyon olu┼čturmu┼člard─▒. 2. Tuthaliya, A┼č┼čuvaÔÇÖya kar┼č─▒ sefer d├╝zenledi ve onlar─▒ yenmeyi ba┼čard─▒. 10000 askeri, binlerce sava┼č esirini ve A┼čuva halk─▒n─▒n ileri gelenlerini, binlerce at, s─▒─č─▒r ve koyunlar─▒ Hitit ├╝lkesine g├Ât├╝r├╝p zorunlu bir ┼čekilde isk├ón ettirdi. ├çok ├Ânemli ganimetler aras─▒nda 600 sava┼č arabas─▒ ve sava┼č arabac─▒s─▒ s├╝r├╝c├╝s├╝ de vard─▒. Daha sonra A┼č┼čuva kral─▒ Piyamainara/PiyamakuruntaÔÇÖn─▒n o─člu KukkuliÔÇÖye ba─čl─▒l─▒k yemini ettirip A┼č┼čuvaÔÇÖya kral olarak g├Ânderdi. Ama Kukkuli A┼č┼čuvaÔÇÖya gider gitmez zorla yapt─▒r─▒lan yemini bozdu. 10000 asker ve 600 sava┼č arabas─▒ toplayarak Hititlere sald─▒rd─▒, ancak yenilerek esir d├╝┼čt├╝. (├ťnal-2003, s.14) Bu olaydan sonra A┼čuvaÔÇÖn─▒n ad─▒ tarihsel kay─▒tlarda bir daha ge├žmez.

2.TuthaliyaÔÇÖn─▒n b├Âlgeye yapt─▒─č─▒ sald─▒r─▒dan ├Ânce A┼č┼čuva krall─▒─č─▒n─▒n M─▒s─▒r krall─▒─č─▒yla da ili┼čki kurdu─ču ve Firavun 3. ThothmesÔÇÖe M├ľ 1472, 1470 ve 1467ÔÇÖde arma─čanlar g├Ânderildi─či anla┼č─▒lmaktad─▒r. (Umar-1999, s.120; ├ťnal-2003, s.14)

A┼č┼čuva koalisyonunu olu┼čturan ├╝lkelerin adlar─▒ a┼ča─č─▒dad─▒r:

  • (KUR URU Lu) ÔÇôug ga
  • KUR URU Ki┼č-pu-u-va
  • KUR URU U-na-li-ia
  • (ÔÇŽÔÇŽ..)
  • KUR URU Du-u-ra
  • KUR URU Hal- lu-va
  • KUR URU Hu-u-va-al-lu-┼či-ya
  • (KUR URU K)-a-ra-ki-┼ča
  • KUR URU A-da-du-ra
  • (KUR URU D) u-un-ta
  • KUR URU Pa-ri- i┼č-ta
  • (ÔÇŽÔÇŽ.)
  • KUR URUÔÇŽ) i-va-a
  • KUR URU Va-ar-┼či-ia
  • KUR URU Ku-ru-up-pi-ia
  • (KUR URU ÔÇŽ) lu-i┼č-┼ča
  • (KUR URU) A-la-at-ra
  • KUR HUR SAG Pa-hu-ri-na
  • KUR URU Pa-┼ču-hal-ta
  • ÔÇŽ..
  • KUR URU U-i-lu-┼či-ia (Vilusa)
  • KUR URU Ta-ru-i-┼ča (Troya)

Yukar─▒daki listede g├Âr├╝len ├╝lkelerden LuggaÔÇÖn─▒n Antalya y├Âresinde oldu─ču konusunda g├Âr├╝┼č birli─či vard─▒r. ÔÇťKaraki┼čaÔÇŁ ├╝lkesi daha sonraki Karyal─▒larla ili┼čkilendirilmekteyse de o zamanki yeri bilinmemekte, ─░zmir-Manisa dolaylar─▒nda oldu─ču san─▒lmaktad─▒r. ┼×imdiki ├çanakkale-Bursa dolaylar─▒nda ise Troya ile ili┼čkilendirilen Ta-ru-i- ┼ča ve Vilu┼ča ├╝lkeleri bulunuyordu. Di─čer A┼č┼čuva krall─▒klar─▒n─▒n adlar─▒ ne o zaman ne de daha sonralar─▒ herhangi bir belgede herhangi bir ┼čekilde ge├žmemekte, bu ├╝lkelerin nerede oldu─ču da bilinmemektedir. Asl─▒nda, Bat─▒ AnadoluÔÇÖda oldu─ču bilinen┬á ÔÇťAssuva/A┼č┼čuva ├ťlkesiÔÇÖninÔÇŁ yeri de kesin bir ┼čekilde belirlenememekte, baz─▒lar─▒ LidyaÔÇÖya, baz─▒lar─▒ BergamaÔÇÖn─▒n kuzeyine, baz─▒lar─▒ da Troya b├Âlgesine yerle┼čtirmektedir.

E.Forrer, Asya k─▒tas─▒n─▒n ad─▒n─▒n A┼č┼čuvaÔÇÖdan kaynakland─▒─č─▒n─▒ iddia etmi┼čtir. Bu g├Âr├╝┼č b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de kabul g├Ârmektedir. Hititler d├Âneminde Elaz─▒─č-Keban b├Âlgesinde g├Âr├╝len ─░┼×UVA ├╝lkesini A┼č┼čuvaÔÇÖyla ili┼čkilendirmek isteyenler oldu. A┼č┼čuva ad─▒n─▒n Linear B yaz─▒s─▒nda A-*64-ja bi├žiminde yer ald─▒─č─▒ da iddia edildi. M├ľ 5.y├╝zy─▒lda kuruldu─ču bilinen ÔÇťAssosÔÇŁ yerle┼čiminin ad─▒ ve Romal─▒lar taraf─▒ndan ÔÇťAsyaÔÇŁ denilen Maanya (Lidya), ÔÇťA┼č┼čuvaÔÇŁ ad─▒yla ili┼čkilendirilmekte ise de, A┼č┼čuvaÔÇÖy─▒ bat─▒ AnadoluÔÇÖdaki herhangi bir yerle┼čim yeri ya da kentle ili┼čkilendirme ├žal─▒┼čmalar─▒ olumsuz sonu├ž vermi┼č, bu ad─▒ ta┼č─▒yan bir kent bulunamam─▒┼čt─▒r. (Melchert, s.23)

A┼č┼čuva Bir Kabilenin Ad─▒d─▒r

A┼č┼čuva adl─▒ bir kent ya da devlet yoksa Hititler sava┼čt─▒klar─▒ bu devlet├žikleri neden bu adla an─▒yorlard─▒?

Hitit imparatorlu─ču kurulmadan ├Ânce orta AnadoluÔÇÖda ya┼čayan yerli halk─▒n kabile ad─▒n─▒n Hatti oldu─čunu biliyoruz. Hatti kabilesinin kurdu─ču yirmi kadar devlet bulunuyordu. Ayn─▒ ┼čekilde Hititler d├Ânemindeki Arzava koalisyonu ├╝lkeleri ÔÇťLuviaÔÇŁ olarak an─▒l─▒yordu. Oysa Luvi ad─▒nda bir devlet bulunmuyordu. Luvi o d├Ânemde bat─▒ AnadoluÔÇÖda ya┼čayan ve Hint-Avrupa dili konu┼čan halk─▒n kabile ad─▒yd─▒.

Luviler d├Âneminde ayn─▒ b├Âlgede Luvilerden daha ├žok n├╝fusa sahip olan yerli halk da ya┼č─▒yordu. Bu yerli halk─▒n kabile ad─▒ bilinmemektedir. Ara┼čt─▒rmac─▒lar yerli halk─▒n kabile ad─▒n─▒ hi├ž ara┼čt─▒rmad─▒lar. Pe┼čin bir ├Ânyarg─▒yla A┼č┼čuvaÔÇÖy─▒ bir devlet olarak alg─▒lay─▒p, bu ad─▒ ta┼č─▒yan kenti ya da devleti bulmaya ├žal─▒┼čt─▒lar. Oysa ÔÇťA┼č┼čuvaÔÇŁ hi├žbir belgede kent ya da devlet ad─▒ olarak yer alm─▒yor, yaln─▒zca 22 devlet├ži─čin Hititlere kar┼č─▒ olu┼čturduklar─▒ bir koalisyonun ad─▒ olarak yer al─▒yor. Asl─▒nda koalisyon ├╝lkeleri olarak adlar─▒ ge├žen ve b├╝t├╝n aramalara ra─čmen bulunamayan ÔÇťdevlet├žiklerinÔÇŁ devlet olup olmad─▒klar─▒ da, tart─▒┼č─▒lmas─▒ gereken bir konudur.

A┼čuva ad─▒ Hitit, M─▒s─▒r ve belgelerinde g├Âr├╝l├╝yor, ancak b├Âyle bir kent ya da devlet hi├žbir belgede yer alm─▒yor. Ayn─▒ d├Ânemde AnadoluÔÇÖnun di─čer b├Âlgelerinde ─░┼čuva, Ha┼č┼ču, Ha┼č┼čuva adlar─▒ da g├Âr├╝l├╝yor. Bu olgular─▒ birlikte de─čerlendirdi─čimizde, A┼č┼čuva ad─▒n─▒n bu d├Ânemde Bat─▒ AnadoluÔÇÖda ya┼čayan yerli kabilenin ad─▒ oldu─ču sonucuna ula┼č─▒yoruz. Bize g├Âre, koalisyonu olu┼čturan devletlerin adlar─▒ da kabileyi olu┼čturan klanlar─▒n ya da bu klanlar─▒n ya┼čad─▒klar─▒ b├Âlgelerin, kentlerin ve k├Âylerin adlar─▒d─▒r.

├ľyle anla┼č─▒l─▒yor ki, b├Âlgedeki yerli halk soy ve kabile temelinde ├Ârg├╝tlenmi┼čti ve kabile ÔÇťA┼čuvaÔÇŁ olarak adland─▒r─▒l─▒yordu. Hititler ve M─▒s─▒rl─▒lar da onlar─▒ bu adla tan─▒yorlard─▒.┬á Hattilerin yak─▒n akrabas─▒ ve AnadoluÔÇÖnun yerlisi olan bu kabileyi olu┼čturan Taru, Li, Lo, Lam/L─▒m, A┼č,Apha, Ya┼č, Sid, Mad/M─▒d/Med, Ma─čan/Maan, Masa, Ma┼ča, M─▒┼ča, Maz/Maza, ┼×an, San, Sand─▒, Yasan, Kar, Atru┼č/ Etru┼č, L├╝h, Lukh, Tarmil, K─▒l/Kil gibi adlar ta┼č─▒yan klanlar b├╝t├╝n b├Âlgeye yay─▒lm─▒┼č ┼čekilde k├Âylerde ve kentlerde ya┼č─▒yorlard─▒.

G├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi A┼č┼čuva ad─▒, bir kabile ad─▒ olarak d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde, ┼čimdi anla┼č─▒lmaz olan paz─▒l─▒n par├žalar─▒ yerli yerine oturmakta ve her ┼čey daha anla┼č─▒l─▒r duruma gelmektedir.

Abazalar─▒n A┼čuva Boyu

ÔÇťA┼čuvaÔÇŁ ad─▒n─▒ kullanan bir Abaza boyu (fratri)┬á halen ya┼čad─▒─č─▒ndan, bu ad Kafkasyal─▒lara tan─▒d─▒k gelir. Ayn─▒ ┼čekilde, ilk├ža─člarda A┼č┼čuva b├Âlgesinde ya┼čayan klanlar─▒n adlar─▒n─▒ ya┼čatan ÔÇťAphas/Apasa, Akha/Akba, Apha, Masa, Mas, M─▒┼ča, Maza, Maz, Ma─čan/Maan, Mad/Med, M─▒d/Mit, Sid/┼×─▒d, Goga/Guga, Kar, Khara/Gara, Karal, Karako, Karaczug, Karaba, Kardan, Kara┼ča, Kore┼č, Kore┼čin, Kheref/Geref, Li (Liy), Lo (Lo─č, Lov), luk, l├╝h, yelukh, Lek, Lekh, Hapat/Habat, Taru/Daru,┬á Lam/L─▒m, A┼č, Ya┼č, San, Zan, Dan, ┼×an, Sand─▒/Sanda, Yasan/Yesen, Jankot, A┼čkot, Tarmil/Darmil, Kuma/Guma, Kil/K─▒lÔÇŁ gibi Adige/Abaza soylar─▒ da halen ya┼čam─▒n─▒ s├╝rd├╝rmektedir.

Maykop Kurgan─▒ ve A┼čuvalar

Rus bilim adam─▒ G.F. Tur├žan─▒nov,┬á Kuzey KafkasyaÔÇÖda bulunan ve ─░.├ľ. 3. bin y─▒la tarihlenen kadim Maykop kurgan─▒nda bulunan iki g├╝m├╝┼č kap ├╝zerindeki ses├žil hecesel resim yaz─▒lar─▒ okumu┼čtur. Tur├žan─▒nov, kurganda yatan kral─▒n A┼čuva kabilesinin kral─▒ oldu─čunu, yaz─▒lar─▒n Abaza, Abhaz ve Ub─▒hlar─▒n atalar─▒ olan A┼čuvalar taraf─▒ndan yaz─▒ld─▒─č─▒n─▒ belirtmektedir.┬á Bu kaplardan birinin y├╝zeyine bir co─črafi harita kaz─▒nm─▒┼č ve ├╝zerine ÔÇťYaz─▒lar─▒ olan A┼čuva insanlar─▒n─▒n ├╝lkesiÔÇŁ yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Yaz─▒tlardan saptand─▒─č─▒na g├Âre A┼čuva ├╝lkesi g├╝neyde KaradenizÔÇÖden, kuzeyde MaykopÔÇÖa ┬ákadar uzan─▒yordu ve kuzeybat─▒da Kuban ─▒rma─č─▒ ve g├╝neydo─čuda Fazis (Rion) ─▒rma─č─▒ s─▒n─▒rlar─▒n─▒ a┼č─▒yordu (Tur├žaninov, s.34

Baz─▒ yazarlara g├Âreyse Maykop Kurgan─▒ halk─▒ M├ľ 2300-2200 y─▒llar─▒ civar─▒nda g├Â├žerek AnadoluÔÇÖya yerle┼čmi┼čtir. Bunun kan─▒t─▒ Alaca H├Ây├╝k buluntular─▒d─▒r. Lovpa├že ve di─čer baz─▒ yazarlara g├Âre ise, ├çatalh├Ây├╝k k├╝lt├╝r├╝n├╝n temsilcisi olan bir grup insan M├ľ 5. bin y─▒l─▒n ba┼člar─▒nda AnadoluÔÇÖdan KafkasyaÔÇÖya g├Â├žm├╝┼čt├╝r. Ayn─▒ ┼čekilde KafkasyaÔÇÖyla Mezopotamya aras─▒nda da ├žok eski d├Ânemlerden beri ili┼čki bulunmaktad─▒r. (Lovpa├že, s. 44-81)

Alacah├Ây├╝k ─░le Maykop Aras─▒ndaki ─░li┼čki

Alacah├Ây├╝k, Horoztepe ve MahmatlarÔÇÖda ortaya ├ž─▒kar─▒lan eserlerle, Maykop uygarl─▒─č─▒nda ortaya ├ž─▒kar─▒lan eserler aras─▒nda b├╝y├╝k bir benzerlik saptanmaktad─▒r.┬á Bu nedenle bu eserler ayn─▒ k├╝lt├╝r├╝n ├╝r├╝n├╝ say─▒lm─▒┼čt─▒r. Eserlerin as─▒l merkezinin Maykop oldu─ču da bu eserlerin AnadoluÔÇÖda yaln─▒zca bir b├Âlgede ve aniden ortaya ├ž─▒kmas─▒yla kan─▒tlanmaktad─▒r (Akurgal, s.37). Belli ki bu eserler, M.├ľ. 2500-2000 y─▒lar─▒nda ├Ânce Pelasglar─▒n, daha sonra Akhalar─▒n KafkasyaÔÇÖdan AnadoluÔÇÖya ve Mora yar─▒madas─▒na g├Â├ž├╝yle ili┼čkilidir.

lk├ža─č Helenleri, KapodokyaÔÇÖda ve AnadoluÔÇÖnun do─ču Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda ya┼čayan halka verdikleri ÔÇťAsurÔÇŁ ad─▒ da ger├žekte ÔÇťA┼ču-vaÔÇŁ ad─▒yla ili┼čkilidir. (Umar-1999, s.193) A┼čura/A┼čur Abaza dilinde ÔÇťA┼čularÔÇŁ anlam─▒na gelir Bu ad─▒n kullan─▒lmas─▒ bu ├ža─čda bile A┼čuvalar─▒n b├Âlgede ya┼čad─▒─č─▒n─▒ g├Âsterir.

A┼čuva Dilinde Okunan Biblos Yaz─▒tlar─▒

Kenan (Fenike) kenti BiblosÔÇÖta M.├ľ. 19-16. Y├╝zy─▒llara tarihlenen ├žok say─▒da A┼čuva yaz─▒t─▒ ele ge├žirilmi┼čtir. Bunlar─▒ A┼čuva dilinde okuyarak bilime kazand─▒ran da yine Tur├žaninovÔÇÖdur. ┬áAncak bu yaz─▒lar─▒n Kafkas k├Âkenli oldu─čunu ilk ke┼čfeden ┬áprofes├Âr Anton JirkuÔÇÖdur.┬á Anton Jirku, 1966ÔÇÖ da Tur├žaninovÔÇÖa g├Ânderdi─či mektupta, Maykop insanlar─▒n─▒n M.├ľ. 2000-1800 y─▒llar─▒nda KafkasyaÔÇÖdan SuriyeÔÇÖye gelerek BiblosÔÇÖu kurduklar─▒n─▒, KafkasyaÔÇÖdan getirdikleri kendi yaz─▒lar─▒n─▒ kulland─▒klar─▒n─▒, benzer bir g├Â├ž├╝n yine KafkasyaÔÇÖdan FilistinÔÇÖe M.├ľ. 2400 y─▒llar─▒nda ger├žekle┼čtirildi─čini yazmaktad─▒r. Tur├žan─▒nov, A. JirkuÔÇÖnun bu g├Âr├╝┼člerinden ├žok etkilendi─čini belirtmektedir (Tur├žan─▒nov, s.45).

Eduard DhormeÔÇÖnin Biblos metinlerine getirdi─či yorumlardan da ├žok yararlanan┬á Tur├žaninov, ÔÇťBu yorumlar olmasayd─▒ Maykop yaz─▒t─▒n─▒ ilk okumam ve ard─▒ndan da bu kitapta anlat─▒lanlar─▒n hi├žbiri olmazd─▒ÔÇŁ demektedir.┬á Psevdo-hiyeroglif Biblos yaz─▒s─▒n─▒ ilk ke┼čfeden Frans─▒z bilgini Moris Dunand da Tur├žaninovÔÇÖu desteklemi┼č ve okumas─▒ i├žin iki yeni Biblos yaz─▒s─▒n─▒ g├Ândermi┼čti. Tur├žaninov bu yaz─▒lar─▒ da A┼čuva dilinde okudu (Tur├žaninov, s. 240). ┬áG.F. Tur├žaninov, FenikeÔÇÖdeki Biblos kentinde bir A┼čuva k├Âle kolonisinin bulundu─čunu, bu koloni halk─▒ vas─▒tas─▒yla A┼čuva dili ve yaz─▒s─▒n─▒n BiblosÔÇÖa ta┼č─▒nd─▒─č─▒n─▒, Fenikelilerin A┼čuvalar─▒n yaz─▒s─▒n─▒ benimsediklerini belirtmektedir (Tur├žan─▒nov, s. 44).

Tur├žan─▒nov, Maykop A┼čuva yaz─▒s─▒ndaki resimlerin ve basit hece d├╝zeninin eski Kenan yaz─▒s─▒nda, daha sonraki Fenike ve Avrupa yaz─▒lar─▒nda g├Âr├╝ld├╝─č├╝n├╝ kaydetmektedir.

A┼č┼čuva Kabilesinin Kenti Troya

A┼čuva konfederasyonuna ba─čl─▒ ├╝lkelerden ikisinin ad─▒ Wilusa ve Taruisa oldu─ču gibi, Wilusa kral─▒n─▒n ad─▒ da AlaksanduÔÇÖydu. 1920ÔÇÖlerde Emil Forrer, Hitit metinlerindeki bu┬á isimlerle ─░liasÔÇÖtaki isimler aras─▒ndaki benzerli─če dikkat ├žekerek bir ili┼čki olabilece─čini ileri s├╝rd├╝.┬á Ama akademisyenler ForrerÔÇÖe ┼čiddetle kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒lar. Konu ├žok tart─▒┼č─▒ld─▒, fakat, art─▒k ForrerÔÇÖin tezi kabul g├Ârmeye ba┼člad─▒. ┼×imdi art─▒k, pek ├žok sayg─▒n akademisyen, Hitit metinlerindeki WilusaÔÇÖn─▒n Homeros metinlerindeki ─░lios olabilece─čini kabul edilmektedir. Hititlerdeki Alaksandu ile Yunan Alaksander aras─▒ndaki ba─č da kabul ediliyor.┬á (Memi┼č, s.72; Akurgal, s.68-92; Gurney, s.55; Melchert, s.73)

TroyaÔÇÖya sald─▒ran Akhalar AnadoluÔÇÖda ya┼čayan halklar─▒n tamam─▒n─▒ ve Troyal─▒lar─▒ ÔÇťAsyaÔÇŁ ad─▒yla an─▒yorlard─▒ ki, bu s├Âzc├╝─č├╝n Anadolu dilindeki ÔÇťAssuva/A┼č┼čuvaÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝n├╝n Yunan diline uyarlanm─▒┼č bi├žimi oldu─ču art─▒k kesinle┼čmi┼čtir.

─░lyada, TroyaÔÇÖda Ge├žen Olaylar─▒n Mitolojik Dille Anlat─▒m─▒d─▒r

Anadolulu bir ozan olan Homeros taraf─▒ndan yaz─▒lan M.├ľ 9. y├╝zy─▒l civar─▒nda olu┼čturuldu─ču san─▒lan ┬á┬áÔÇť─░liasÔÇŁ┬á adl─▒ destanda ┬á(T├╝rk├žeÔÇÖye ─░lyada ad─▒yla ├ževrildi)┬á ├çanakkale bo─čaz─▒n─▒n Anadolu yakas─▒ndaki antik Troya (ya da ─░lion) kentinde ge├žen olaylar anlat─▒lmaktad─▒r. Troya kentine YunanistanÔÇÖdan ya┼čayan Akhalar sald─▒r─▒rlar. Troyal─▒lar da m├╝ttefikleriyle birlikte ├╝lkelerini savunur, ama yenilirler.

Her destanda oldu─ču gibi bu destanda da ger├žeklerle uydurmalar i├ž i├žedir. Troya ├Ânlerinde Olimpos tanr─▒lar─▒ insanlarla yan yana sava┼č─▒rlar. Baz─▒lar─▒ Troyal─▒lar─▒ baz─▒lar─▒ Akhalar─▒ tutar. Tanr─▒lar, tuttuklar─▒ kahramanlar─▒ ├Âlmemesi i├žin sava┼č meydanlar─▒ndan ka├ž─▒r─▒rlar ve tuttuklar─▒ taraf─▒n yenmesi i├žin de ├že┼čitli hilelere ba┼čvururlar. Bir taraftan da Olympos Da─č─▒ÔÇÖn─▒n tepesinde birbirlerine ziyafet ├žeker ve keyif ├žatarlar.

Troya denilen bir kentin ger├žekten bulunup bulunmad─▒─č─▒, Homeros denilen bir ozan─▒n ya┼čay─▒p ya┼čamad─▒─č─▒, x─▒x. y├╝zy─▒la kadar ├žok tart─▒┼č─▒ld─▒. Kimi bilginler HomerosÔÇÖun ya┼čamad─▒─č─▒n─▒, destanlar─▒ndaki ┼čark─▒lar─▒n bir b├╝t├╝nl├╝k olu┼čturmad─▒─č─▒n─▒, birbirine eklenmi┼č halk ┼čark─▒lar─▒ndan meydana geldi─čini iddia ettiler. Di─čer bilginler bu g├Âr├╝┼člere kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒lar. ┬áBu konuda binlerce kitap yaz─▒ld─▒, HomerosÔÇÖun yazd─▒klar─▒ didik didik edildi, ancak bir sonuca ula┼č─▒lamad─▒. Sonu├žta bu tart─▒┼čmalar─▒ bilim adamlar─▒ ya da arkeologlar de─čil, yoksul bir papaz─▒n maceraperest o─člu ├ž├Âzd├╝.

Tart─▒┼čmalar─▒ K├╝rekle ├ç├Âzen Adam

Heinrich Schliemann, k├╝├ž├╝k bir ├žocukken babas─▒ndan Troya destan─▒n─▒ defalarca dinlemi┼č ve bir g├╝n TroyaÔÇÖy─▒ bulmay─▒ akl─▒na koymu┼čtu. On d├Ârt ya┼č─▒ndayken okulu b─▒rakt─▒, bir bakkalda ├ž─▒rakl─▒k yapt─▒. On dokuz ya┼č─▒ndayken bir gemide mi├žoluk yap─▒yordu. Yirmi ya┼č─▒ndayken hi├ž kimseden yard─▒m almadan iki y─▒ll─▒k s─▒k─▒ bir ├žal─▒┼čmayla ─░ngilizce, Frans─▒zca, Felemenk├že, ─░spanyolca, Portekizce ve ─░talyancaÔÇÖy─▒ ├Â─črendi. Daha sonra ticarete ba┼člad─▒ ve ├žok b├╝y├╝k bir t├╝ccar oldu. On iki y─▒ll─▒k bir yolculuk yaparak d├╝nyan─▒n pek ├žok yerini gezdi.

HomerosÔÇÖun anlatt─▒klar─▒n─▒n ger├žek oldu─čuna inanan Schliemann, k─▒rk alt─▒ ya┼č─▒ndayken TroyaÔÇÖy─▒ aramaya ba┼člad─▒. ─░lyadaÔÇÖy─▒ a├ž─▒p okuyarak Troya ovas─▒nda ara┼čt─▒rmalar yapt─▒ ve TroyaÔÇÖn─▒n yerini do─čru olarak saptay─▒p kendisiyle alay eden bilim adamlar─▒na ald─▒rmadan 1870 y─▒l─▒nda TroyaÔÇÖy─▒ kazd─▒ ve Troya hazinelerini buldu. Buna ra─čmen bilim d├╝nyas─▒ndaki k├Âr baronlar kaz─▒lan yerin Troya oldu─čuna inanmad─▒lar. Schliemann, onlar─▒ inand─▒rmak i├žin yirmi y─▒l u─čra┼čt─▒, bilginleri TroyaÔÇÖda a─č─▒rlad─▒ ve doksan kitap yazd─▒.

Bu g├╝n SchliemannÔÇÖ─▒n, o inan├žl─▒ y─▒lmaz sava┼č├ž─▒n─▒n, TroyaÔÇÖy─▒ buldu─čuna itiraz eden kalmad─▒. ├çanakkale yak─▒nlar─▒ndaki Hisarl─▒k denilen yerdeki antik harabelerin Troya ┼čehrine ait oldu─čunu da art─▒k herkes kabul ediyor.┬á Yap─▒lan kaz─▒larla,┬á TroyaÔÇÖda birbirinin kal─▒nt─▒lar─▒ ├╝zerine kurulan dokuz ayr─▒ kent bulunmu┼čtur.┬á┬á

TroyaÔÇÖn─▒n Kurulu┼čuyla ─░lgili Efsaneler

─░lyada TroyaÔÇÖs─▒n─▒n kurulu┼ču ve halk─▒n─▒n etnik k├Âkeniyle ilgili olarak Girit, Atina ve Latin k├Âkenli ├╝├ž soy miti bulunmaktad─▒r.

Girit efsanesine g├Âre GiritÔÇÖte k─▒tl─▒k olur. Halk─▒n bir k─▒sm─▒ prens SkamandrosÔÇÖun komutanl─▒─č─▒nda yeni bir koloni kurmak i├žin yola ├ž─▒kar, Kuzeybat─▒ Anadolu k─▒y─▒lar─▒nda ─░da Da─č─▒ÔÇÖn─▒n eteklerinde bir Apollon tap─▒na─č─▒ in┼ča eder ve Sminthion adl─▒ bir kent kurarlar. Skamandros, ─░daia adl─▒ bir Nympha ile evlenir ve ondan do─čan o─člu Teuker Troya kral soyunun atas─▒ olur.

Atina as─▒ll─▒ efsanede, Atina as─▒ll─▒ Dardanos ├Ânce Samothrake (Semendirek) adas─▒na daha sonra AnadoluÔÇÖya g├Â├ž eder. Orada kral TeukerÔÇÖin k─▒z─▒ Batieia ile evlenip kral olarak Dardanos kentini kurar. Fakat Atinal─▒lara g├Âre Teuker Giritli de─čildir. Atinal─▒lar taraf─▒ndan DardanosÔÇÖun Zeus de─čil Kybele k├╝lt├╝n├╝ yayan bir rahip-kral olarak g├Âr├╝lmesi de ├Ânemli bir farkl─▒l─▒kt─▒r (Erhat, s.90-307).

Latin efsanesine g├Âre, Etr├╝sk (Tyrrhenia) prensi KorythosÔÇÖun ─░ason ile Dardanos adl─▒ ikiz ├žocuklar─▒ndan ─░ason SamothrakeÔÇÖye, Dardanos TroyaÔÇÖya g├Â├ž etti. DardanosÔÇÖun ├╝├ž o─člu oldu, bunlardan ─░los (ya da Zakynthos), ─░lion kentini kurduktan sonra ├Âld├╝. Yerine ge├žen ye─čeni Tros, b├Âlgeyi egemenli─čine ald─▒ ve Troya kral soyunun atas─▒ oldu (Graves, s.825).

TroyaÔÇÖy─▒ Kuranlar Kar ya da Pelasg Halklar─▒d─▒r

Yukar─▒da aktar─▒lan ├╝├ž efsanede de Kar ve Pelasg k├Âkenli halklar TroyaÔÇÖn─▒n kurucusu olarak g├Âsterilmektedir. ├ç├╝nk├╝ Akha ├Âncesindeki Atina bir Pelasg kentidir. Ayn─▒ ┼čekilde Etr├╝skler Pelasglar─▒n bir koludur. Giritliler ise Kar k├Âkenli bir halkt─▒r. Karyal─▒lar─▒n en yak─▒n akrabas─▒d─▒r.

Homeros TroyaÔÇÖs─▒na ─░lia unsurlar─▒n─▒ katan ve Troyal─▒ rahibelerin atanmalar─▒ ayr─▒cal─▒─č─▒n─▒ elinde bulunduran Lokris kenti de Helen ├Âncesi d├Ânemin kurumlar─▒na sahip bir Kar (Leleg) yerle┼čimidir.

          Troya Konfederasyonu                                          

Troya krall─▒─č─▒ A┼čuva kabilesinin en ├Ânemli krall─▒─č─▒yd─▒. Soy-kabile birli─či temelinde ├Ârg├╝tlenen Troya ├ževresinde A┼čuva kabilesinin dokuz kenti yer al─▒yordu. O zamanki ad─▒ Maanya (HomerosÔÇÖta Meonya) olan Lidya, daha g├╝neydeki Karya ve Likya da TroyaÔÇÖy─▒ aktif bir ┼čekilde desteliyorlard─▒..┬á Troya b├Âlgesinde PriamosÔÇÖa ba─čl─▒ dokuz k├╝├ž├╝k krall─▒─č─▒n adlar─▒ a┼ča─č─▒dad─▒r.

  • LurnesosÔÇÖta oturanlar, (LesbosÔÇÖun kar┼č─▒s─▒nda)
  • ThebaiÔÇÖda oturanlar, (MisyaÔÇÖda Kilikya yerle┼čimi)
  • PedasosÔÇÖta oturanlar, (Leleg yerle┼čimi)
  • Dardanoslular, (TrosÔÇÖun torunu Ayneyas, Remus ve RomulusÔÇÖun babas─▒d─▒r)
  • ZelaiaÔÇÖda oturanlar, (Likya yerle┼čimi, Pandoros y├Ânetiyordu)
  • Adrasteia, Pitya ve Apaisos ve Tereia Da─č─▒ÔÇÖn─▒n eteklerinde oturanlar,
  • Perkote, Praktios, Abydos, Sestos ve ArisbeÔÇÖde oturanlar,
  • LarissaÔÇÖda oturanlar,
  • Misyal─▒lar. (Bal─▒kesir ilinin tamam─▒n─▒ kaps─▒yordu. Kral Telephos o─člu Eurypides)

Troyal─▒lar─▒n Efsanevi Akrabalar─▒

Efsaneye g├Âre Troya kral─▒ PriamosÔÇÖun karde┼či Tithonos,┬á ElamÔÇÖda susa kenti yak─▒nlar─▒nda ya┼čayan Kissi/Kassi halk─▒n─▒n kral─▒yd─▒. KafkasyaÔÇÖdaki Kissalar, KafkasyaÔÇÖdaki anayurtlar─▒ndan do─čuya ve bat─▒ya do─čru g├Â├ž etmi┼člerdir. Do─čaya do─čru gidenler┬á ElamÔÇÖdaki Sus kenti civar─▒na yarle┼čmi┼čler, bat─▒ya do─čru gidenler de TroyaÔÇÖy─▒ kurmu┼člard─▒r. Yani Troyal─▒lar, ÔÇťKissaÔÇŁ halk─▒n─▒n bat─▒daki koludur ve ElamÔÇÖdaki Kissalarla akrabad─▒r. ÔÇťKisseusÔÇŁ, Kissa halk─▒n─▒n┬á ata ad─▒d─▒r. Ba┼čka deyi┼čle Elam kral─▒ Kisseusla, Thrak-Kissi kral─▒ Kisseus akrabad─▒r. Daha sonraki geleneklerde Hekabe de KisseusÔÇÖun k─▒z─▒ olarak an─▒l─▒r. PriamosÔÇÖun karde┼či TithonosÔÇÖun e┼či olan ┬á┬á┼čafak tanr─▒├žas─▒ Eos da ┬áKissia ad─▒n─▒ da ta┼č─▒r. Daha da ├Ânemlisi Gravers,┬á Ana Tanr─▒├žaÔÇÖn─▒n tarihi ├ža─člarda Yunanistan, Trakya, Anadolu ve┬á SuriyeÔÇÖde ÔÇťKissiaÔÇŁ ad─▒yla an─▒ld─▒─č─▒n─▒ belirtir.

Asur olmas─▒ muhtemel bir Asya (daha arkaik ve do─čru deyimle A┼čuva) ├╝lkesinin efsanevi kral─▒ Teutamos da Troyal─▒lara yard─▒m g├Ândermi┼čtir. (Thomson, 1.cilt, s.319; Graves, s.885-889).

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Lidyal─▒lar ve A┼čuva Halk─▒

Tarihteki bir halk─▒n b├╝t├╝n├╝yle ortadan kalkmas─▒, hi├žbir iz b─▒rakmadan yok olmas─▒ m├╝mk├╝n de─čildir.┬á B├╝t├╝n├╝yle asimile olan bir halk bile baz─▒ k├╝lt├╝rel ├Âzelliklerini ve inan├žlar─▒n─▒, nehir, da─č, klan, ┼čehir adlar─▒n─▒ yeni halka miras olarak b─▒rak─▒r. Bu nedenle A┼čuva kabilesinin b├Âlgede daha sonra g├Âr├╝len halklar, bu halklar─▒n kulland─▒klar─▒ kabile, tanr─▒, yer ve kral adlar─▒, ya┼čat─▒lan gelenekler ve mitolojiler incelenerek yeniden┬á de─čerlendirilmesi gerekmektedir.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Eski A┼čuva halk─▒n─▒n ya┼čad─▒─č─▒ san─▒lan b├Âlgede Helenistik d├Ânemde ya┼čad─▒─č─▒ g├Âr├╝len Lidya, Karya, Misya ve Etr├╝sk halklar─▒n─▒ ayn─▒ ortak atadan do─čmu┼č olarak g├Âsteren bir Lidya soy mitini HerodotosÔÇÖun aktarmaktad─▒r. Bu soy mitine g├Âre HomerosÔÇÖun Meon ad─▒yla and─▒─č─▒ Lidyalar─▒n ilk atas─▒ MANES ad─▒n─▒ ta┼č─▒maktad─▒r. (Baz─▒lar─▒ bu ismi Masdes olarak verirler.)

HerodotosÔÇÖtan ├Â─črendi─čimize g├Âre ManesÔÇÖin OkeanosÔÇÖun k─▒z─▒ KallirroeÔÇÖden iki o─člu olmu┼čtur: Atys ve Kotys.

AtysÔÇÖin d├Ârt o─člu bulunmaktad─▒r:

  • Mysos (Misyal─▒lar─▒n atas─▒ say─▒lmaktad─▒r)
  • Kar (Karyal─▒lar─▒n atas─▒)
  • Lydos (Lidyal─▒lar─▒n atas─▒)
  • Tyrsenos (Etr├╝sklerin atas─▒)

KotysÔÇÖin topraktan do─čma TyllosÔÇÖun k─▒z─▒ HalieÔÇÖden iki o─člu olmu┼čtur: Asies ve Atys

Buradaki ÔÇťAsiesÔÇŁ ad─▒, ├žok a├ž─▒k ┼čekilde ÔÇťAsyaÔÇŁ ya da Anadolulu en eski bi├žimiyle A┼×UVA anlam─▒na gelir. G├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi LidyaÔÇÖda ya┼čayan bir soy kendisini A┼čuva olarak adland─▒r─▒yordu. Yine ayn─▒ ┼čekilde kendilerini A┼čuva olarak adland─▒ran soylar Troya ve Ephesos b├Âlgelerinde de ya┼č─▒yorlard─▒. ArtemisÔÇÖe ba─čl─▒ peri k─▒zlar─▒ndan yirmi tanesinin ÔÇťA┼čuvalarÔÇŁ ad─▒yla an─▒lmas─▒, Anadolu ana tanr─▒├žas─▒ K─▒palaÔÇÖn─▒n daha eski ad─▒n─▒n ÔÇťA┼čuvaÔÇŁ olabilece─činin ileri s├╝r├╝lmesi,┬á Nuh o─člu YafetÔÇÖin ÔÇťA┼čuva (Asya) ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan e┼či ve Eski AhitÔÇÖte adlar─▒ say─▒lan Yafet o─čullar─▒n─▒n Bat─▒ AnadoluÔÇÖda ya┼čayan halklar ve Kafkas klanlar─▒yla ├Âzde┼čle┼čtirilmesi, ba─člar─▒ ve ili┼čkileri g├Âsterdi─či i├žin konumuz a├ž─▒s─▒ndan ├žok ├Ânemlidir. (Bal─▒k├ž─▒, s.13-16)

Sonu├ž

Yukar─▒da yap─▒lan tespitleri, ilk├ža─člarda AnadoluÔÇÖda ya┼čayan halklarla halen KafkasyaÔÇÖda ya┼čayan halklar aras─▒nda ili┼čki kuran yazarlar─▒n ne kadar do─čru kestirimde bulunduklar─▒n─▒n somut kan─▒tlar─▒ olarak de─čerlendiriyoruz. Bu tespitlerden ve g├Âr├╝┼člerden hareketle, Asya k─▒tas─▒na ad─▒n─▒ veren ÔÇťA┼čuvaÔÇŁ adl─▒ kabilenin ├žok eski d├Ânemlerden beri Anadolu, Ege ve KafkasyaÔÇÖda ya┼čad─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyebiliriz. Lidya (Ma─čanya) soy mitinden anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre bu kabile soyunu, ├Ânceleri Ana Tanr─▒├žaya ve daha sonralar─▒ysa tanr─▒├žan─▒n e┼či ay-bo─čayla ├Âzde┼čle┼čtirilen Maan/Meen (Manes) adl─▒ tanr─▒ya dayand─▒r─▒yor, ├žok eski zamanlardan beri kendisini A┼čuva olarak adland─▒r─▒yor, ad─▒n─▒ belirtti─čimiz b├Âlgede en eski yerli halk olarak ya┼č─▒yordu. ┼×imdiki Adige, Abaza ve Ub─▒h halklar─▒n─▒n ata kabilelerinden biri olan bu eski kabile, y├╝zy─▒llar i├žerisinde ├že┼čitli halklar aras─▒nda asimile olarak k├╝├ž├╝lm├╝┼č ve KafkasyaÔÇÖda ya┼čayan k├╝├ž├╝k bir boya d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r.

Halen A┼čuva ad─▒n─▒ ya┼čatan bu k├╝├ž├╝k boy, MellartÔÇÖ─▒n saptamas─▒yla k├Âkleri AnadoluÔÇÖnun paleolitik d├Ânemlerine dayanan ve ┼čimdiki Kafkas halklar─▒n─▒n atalar─▒ olan Akdeniz halk─▒n─▒n b├╝y├╝k tarihlerinin temsilcisi oldu─ču kadar,┬á insanl─▒─č─▒n uygarl─▒k tarihinin de en arkaik temsilcilerinden biridir.

KAYNAKÇA

  • Ahmet ├ťnal, Hititler Devrinde Anadolu-1, Arkeoloji ve Sanat Yay., 2002, ─░st.
  • Ahmet ├ťnal, Hititler Devrinde Anadolu-2, Arkeoloji ve Sanat Yay., 2003, ─░st.
  • Ahmet ├ťnal, Hititler Devrinde Anadolu-3, Arkeoloji ve Sanat Yay., 2005, ─░st
  • M├╝fid Mansel, Ege ve Yunan Tarihi, TTK, 1998, Ank.
  • Bilge Umar, ─░lk├ža─čda T├╝rkiye Halk─▒, ─░nk─▒lap Yay., 1999, ─░st.
  • Bilge Umar, T├╝rkiye Halk─▒n─▒n ─░lk├ža─č Tarihi, ─░nk─▒lap Yay., 1982, ─░st.
  • Bilge Umar, T├╝rkiyeÔÇÖdeki Tarihsel Adlar, ─░nk─▒lap Yay., 1993
  • Ekrem Akurgal, Anadolu Uygarl─▒klar─▒, Net yay─▒nlar─▒, 1989, ─░st.
  • Ekrem Akurgal, Anadolu K├╝lt├╝r Tarihi, T├╝bitak, 1998, Ank.
  • Ekrem Memi┼č, Eski ├ça─č T├╝rkiye Tarihi, ├çizgi Kit., 2001, Konya
  • George Thomson, Eski Yunan Toplumu ├ťzerine ─░ncelemeler Tarih├Âncesi Ege 1. cilt, ├çeviren: Cel├ól ├ťster, Payel Yay─▒nevi, ─░st.
  • George Thomson, Eski Yunan Toplumu ├ťzerine ─░ncelemeler Tarih├Âncesi Ege 11. cilt, ├çeviren: Cel├ól ├ťster, Payel Yay─▒nevi, ─░st.
  • Herodotos, Herodot Tarihi, ├çev; M├╝ntekim ├ľkmen, Remzi Kit., 1983, ─░st.
  • Graig Melchert, Luviler, ├çev: B.Baysal- ├ç.├çidaml─▒, Kalkedon Yay─▒nlar─▒, 2010, ─░st.
  • Muzaffer Demir, Lidyal─▒lar Mythostan Logosa, TTK, 2014, Ank.
  • ┼×emseddin G├╝naltay, Yak─▒n ┼×ark 11 Anadolu, TTK., 1987, Ank.
  • Robert Gravers, Yunan Mitleri, ├çev; U─čur Akpur, Say Yay., 2010, ─░st.
  • R.Gurney, Hititler, ├çev: P─▒nar Arpa├žay, Dost Yay., 2001, Ank.
  • Veli Sevin, Anadolu Arkeolojisi, Der yay., 2003, ─░st.

1,340 total views, 1 views today

Ya─čan ├ťM─░T

Ya─čan ├ťM─░T

Sivas, ┼×ark─▒┼člaÔÇÖda do─čdu. Gazi E─čitim Fak├╝ltesi E─čitim Bilimleri B├Âl├╝m├╝ mezunudur. ├çe┼čitli illerde ├Â─čretmen ve ilk├Â─čretim M├╝fetti┼či olarak g├Ârev yapt─▒ktan sonra emekli olmu┼čtur. Ders kitab─▒ ve yard─▒mc─▒ ders kitab─▒ yazar─▒d─▒r. ├çocuk edebiyat├ž─▒s─▒d─▒r. ├çe┼čitli yay─▒nevlerince yay─▒nlanm─▒┼č ├žocuk kitaplar─▒ bulunmaktad─▒r. Jineps gazetesinde ilk├ža─č tarihi ├╝zerine ara┼čt─▒rma yaz─▒lar─▒ yay─▒nlanmaktad─▒r. E-Posta: yaganumit@hotmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒