İlhan KARAÇAY
İlhan  KARAÇAY
S├Âzde Ermeni Soyk─▒r─▒m─▒ ─░ddialar─▒na Hollanda’dan Tarihi Belge
  • 30 Temmuz 2020 Per┼čembe
  • +
  • -
  • ─░lhan KARA├çAY /

“Ermeni Soyk─▒r─▒m─▒ Yoktur” demeyi su├ža d├Ân├╝┼čt├╝recek kadar i├žlerine s─▒zm─▒┼č lobilerin esiri haline gelenlere ve ┬ákendi tarihlerinden kesit sunmak isteyenlere; 1920 y─▒l─▒nda Hollanda gazetesinde ├ž─▒kan haberin k├╝p├╝r├╝n├╝ ve bu k├╝p├╝r├╝n Hollanda ve T├╝rk├že metnini sunuyoruz. Rus-Ermeni s─▒n─▒r─▒nda g├Ârev yapan bir gazetecinin 1920 y─▒l─▒nda Hollanda’n─▒n Algeemen Handelsblad gazetesinde yay─▒nlanan haberi; s├Âzde Ermeni soyk─▒r─▒m─▒ iddialar─▒n─▒n, zaman─▒n sava┼č ┼čartlar─▒ i├žinde T├╝rkleri nas─▒l tek tarafl─▒ resmetmeye ├žal─▒┼čanlar─▒n eseri oldu─čunu bir “Bat─▒l─▒n─▒n” dilinden ortaya koyuyor.

├ľnce ismi a├ž─▒klanmayan Hollandal─▒ gazetecinin kim oldu─čunu da y─▒llar sonra buldum. Bu gazeteci 1885-1977 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čam─▒┼č olan George Nypels idi. NypelsÔÇÖin, s├Âzde Ermeni soyk─▒r─▒m─▒ hakk─▒ndaki yaz─▒s─▒n─▒ T├╝rk├že ve Hollandaca olarak a┼ča─č─▒da bulacaks─▒n─▒z.
Daha sonra da Nijpels hakk─▒nda bulduklar─▒m─▒ g├Âreceksiniz.
─░┼čte o belge niteli─čindeki yaz─▒lar:
 ***

Algemeen Handelsblad
Amsterdam
25.05.1920-Sal─▒

T├╝rk-Ermeni Sorunu

Balkanlarda g├Ârev yapan bir gazeteci arkada┼č─▒m─▒zdan a┼ča─č─▒daki ilgin├ž mektubu ald─▒k.┬á Bu mektubun i├žeri─či, Ermeni sorununa Bat─▒ Avrupa’daki al─▒┼č─▒lageldik g├Âr├╝┼čten farkl─▒ bir bak─▒┼č getiriyor. Bu gazeteci arkada┼č─▒m─▒z─▒n tarafs─▒zl─▒─č─▒na b├╝y├╝k g├╝venimiz var. Onun olaylar─▒ de─čerlendirmesi daima kan─▒tlara dayand─▒─č─▒ i├žin, yaz─▒lar─▒n─▒ yorumsuz olarak ve hi├ž bir de─či┼čiklik yapmadan oldu─ču gibi yay─▒nl─▒yoruz.

Aynen Sultan Abd├╝lhamit devrinde oldu─ču gibi, bug├╝nlerde Kilikya’dan yeniden┬á ├žok say─▒da Ermeninin┬á katledildi─čine dair ├žirkin haberler geliyor. (Frans─▒z i┼čgali alt─▒ndaki Adana, Gaziantep,┬á Mara┼č ve Urfa’daki Ermeni zulmune ve katliamlar─▒na kar┼č─▒ Kuvvay─▒ Milliye Hareketleri) Konuyu ├žoktan unutmu┼č olan d├╝nya kamuoyu, bu haberlerle yeniden ┼čok oldu. Asl─▒nda din u─čruna yap─▒lan bu┬á i─čren├ž katliamlar─▒ savunmaya ve koruma alt─▒na almaya hi├ž niyetim yok. Fakat her ger├že─čin iki y├Ân├╝ vard─▒r. Olaylar s─▒ras─▒nda T├╝rkiye’yi par├žalay─▒p y─▒kmak isteyen itilaf devletleri ve bas─▒n─▒, propaganda yaparak Kilikya’daki Ermeni k─▒y─▒m─▒n─▒ T├╝rklere kar┼č─▒ bilin├žli olarak kulland─▒lar ve b├╝t├╝n y─▒k─▒m─▒n T├╝rkiye taraf─▒ndan yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ iddia ettiler. ├ľnemli olan ger├že─čin ne oldu─čunu bulmakt─▒r. Bu bilin├žle, s├Âz├╝ edilen bu kitlesel katliamdan ger├žekte yaln─▒zca T├╝rklerin sorumlu olamayaca─č─▒n─▒ g├Âzler ├Ân├╝ne sermek istiyorum.

Bu konuda fikrimi s├Âyleme hakk─▒n─▒ kendimde buluyorum. ├ç├╝nk├╝ Birinci d├╝nya sava┼č─▒ s├╝resince T├╝rkler ve Ermenilerin birbirleriyle nas─▒l bir nefret ile bo─ču┼čtuklar─▒n─▒ ├žok a├ž─▒k bir ┼čekilde g├Âzlerimle g├Ârd├╝m.

Giysilerinden T├╝rk olduklar─▒ anla┼č─▒lan bir grup insan, Ermeniler taraf─▒ndan katledilen yak─▒nlar─▒n─▒n iskeletleri ile g├Âr├╝l├╝yor.

1918 bahar─▒nda Ruslar─▒n yenilgisinin sonucunda T├╝rkiye yeniden sald─▒r─▒ya ge├žtiginde ve peygamberin mukaddes bayra─č─▒ Osmanl─▒ ├╝lkesinin d─▒┼č─▒nda da dalgaland─▒─č─▒nda,┬á ki┬á K├╝├ž├╝k Kaynarca anla┼čmas─▒ndan beri hi├ž b├Âyle olmam─▒┼čt─▒; ben kendimi Ermeni-Rus s─▒n─▒r b├Âlgesinde buldum ve T├╝rklerin Kafkasya’da ki ilerlemelerine ┼čahit oldum.

Sava┼č─▒ ya┼čayan bir ki┼či, bir ├╝lke ve ulusunu tan─▒mak i├žin sava┼č halinden daha iyi ba┼čka bir f─▒rsat olmad─▒─č─▒n─▒ kabul edecektir. Bu durumda b├╝t├╝n insani canavarl─▒klar b├╝y├╝k bir ┼čiddetiyle ortaya ├ž─▒kar. Sava┼č─▒m─▒n gerektirdi─či kaba g├╝├ž kullanma ile, k├╝lt├╝r ve uygar davran─▒┼člar kaybolur. O s─▒ralar┬á Avrupal─▒ olarak┬á bir tek ben, bu kritik ortamda bulunuyordum. Bu durumda s├Âylenebir ki T├╝rklerin Rus- Ermenistan’─▒na ilerleyi┼či s─▒ras─▒ndaki olaylar─▒n tek Avrupal─▒ ┼čahiti bendim.

Seyahatime ba┼člamadan ├Ânce Ermeni yanl─▒s─▒yd─▒m. 1916-1917’de ─░stanbul’daki kal─▒┼č─▒m s─▒ras─▒nda, Ermenilere yap─▒lan┬á toplu katliam hakk─▒nda, az ├žok bilgisi olan Avrupal─▒lardan ve T├╝rkiye Ermenilerinden┬á yeteri kadar tiksindirici, ├žirkin ayr─▒nt─▒lar duymu┼čtum. Bu ki┼čiler T├╝rkleri su├žlu ve Ermenileri de, barbar T├╝rklerin masum kurbanlar─▒ olarak g├Âr├╝yorlard─▒.

T├╝rklerle aram yeterince iyi oldu─ču i├žin, bu hassas konuda, hi├ž bir Avrupal─▒n─▒n konu┼čmaya cesaret edemeyecegi ┼čeyleri sorabiliyordum. T├╝rklerin bana kar┼č─▒ olan davran─▒┼člar─▒, benim Ermenilerin su├žsuz, T├╝rklerin de su├žlu oldu─čuna dair┬á inanc─▒m─▒ kuvvetlendiriyordu. ├ç├╝nk├╝ ben Ermeni olaylar─▒ ile ilgili bilgi almak i├žin, soru sordu─čumda T├╝klerden ┼č├Âyle yan─▒t al─▒yordum:┬á “Bizim hakk─▒m─▒zda anlat─▒lanlar─▒n hepsi do─čru. Biz 1 milyon Ermeniyi kestik. Bu korkun├ž bir katliamd─▒. Fakat biz bu konuda hakl─▒yd─▒k ve bu su├žtan ├Ât├╝r├╝ ancak kendimize kar┼č─▒ sorumluyuz.”┬á B├╝t├╝n ├žabalar─▒ma ra─čmen bu konuda ayr─▒nt─▒l─▒┬á ve olaylar─▒n ger├žek nedenleri hakk─▒nda bilgi elde edemiyordum. Ben de bu durumda ┼č├Âyle bir yarg─▒ya varabiliyordum: Orada Hristiyanlara kar┼č─▒ fanatik bir din sava┼č─▒ g├╝d├╝l├╝yordu. Bu olaylar Ermenistan’─▒n d├╝nyayla t├╝m ili┼čkisinin kesildi─či Yukar─▒ Ermenistan’da meydana geliyordu. Orada Ermeniler T├╝rklerin insaf─▒na terk edilmi┼čti.

1918 ilkbahar─▒nda Trabzon’a geldim.┬á Bilindi─či gibi┬á k─▒y─▒dan Ermenistan’in da─čl─▒k b├Âlgelerine giden tek yol buradand─▒r. Trabzon 1915’de Ermeni katliam─▒n─▒ ya┼čam─▒┼čt─▒. 3 y─▒l sonra bu kentte ya┼čayan Rumlar ve Avrupal─▒ Levantenler bana┬á Trabzon surlar─▒ i├žinde olan inan─▒lmaz vah┼četi;┬á Trabzon sokaklar─▒nda nas─▒l Ermeni kan─▒ akt─▒─č─▒n─▒, Ermeni mahallelerinin nas─▒l alev alev yand─▒─č─▒n─▒, bu olaylardan g├╝nler haftalar sonra bile ├žocuk cesetlerinin Platana liman─▒ndaki Bizans duvar─▒na vurdu─čunu anlat─▒yorlard─▒. Ben yanm─▒┼č y─▒k─▒lm─▒┼č mahalleleri g├Ârd├╝m. Bana bunlar─▒n bir zamanlar Ermeni mahalleleri olduklar─▒n─▒ anlatt─▒lar. Bana Hristiyan kiliselerini g├Âsterdiler. Bunlar Ermeni kiliseleriymi┼č. ─░nsanlar g├╝bre y─▒─č─▒nlar─▒n─▒ e┼čelerken hala kemikler ve ceset art─▒klar─▒ buluyorlarm─▒┼č. Bana bunlar─▒n Ermenilere ait olduklar─▒n─▒ anlatt─▒lar.

B├╝t├╝n bunlar, insan─▒n hi├ž unutamayaca─č─▒ korkun├ž izlenimlerdi ve herkes bir tek ┼čey diliyordu:
“Tanr─▒ bizi┬á ve herkesi bu barbarl─▒ktan ve M├╝sl├╝manlar─▒n┬á d├╝┼čmanl─▒─č─▒ndan korusun.”

B├╝t├╝n bu olanlardan dolay─▒ ben lanetlerimi ya─čd─▒r─▒rken ┼č├╝phesiz ki Hristiyanlar─▒n taraf─▒n─▒ tutmas─▒ laz─▒m gelen s─▒radan ya┼čl─▒ bir Fransiskaner papaz─▒ ba┼č─▒n─▒ sallad─▒ ve “Yan─▒l─▒yorsunuz”, dedi.┬á “Sadece T├╝rkler su├žlu de─čildir. . Avrupa’dan gelen ve Avrupa k├╝lt├╝r anlay─▒┼č─▒yla Asyay─▒ de─čerlendiren biri olarak, do─čal olarak bu halk─▒n yok edilmesi su├žuna kar┼č─▒ lanetlerini ya─čd─▒racaks─▒n. Fakat senin g├Ârd├╝klerin ve sana anlat─▒lanlar, ger├že─čin tamam─▒ de─čildir.┬á B├╝t├╝n bunlar─▒ anlayabilmen i├žin olaylar─▒ bir Asyal─▒ gibi g├Ârmen ve yorumlaman gerek. ┼×unu unutma ki burada y├╝zy─▒llard─▒r birbirlerinden nefret eden ve birbirine kin g├╝den iki halk var. Burada iki farkl─▒ zihniyet var: Ermeni ve T├╝rk zihniyeti. Bu iki d├╝┼čman g├Âr├╝┼čteki insanlar birbirlerinin┬á yok edilmesi gerekti─čine inan─▒rlar. Evet 1915’de Ermeniler yok edilmi┼člerdi, her ┼čey onlara kar┼č─▒yd─▒ ve yenilgiyi kabullenmek zorundayd─▒lar. Fakat insan ┼čuna inan─▒yor ki, e─čer┬á ayn─▒ konuma Ermeniler sahip olsalard─▒ onlar da T├╝rklere ayn─▒s─▒n─▒ yapacaklard─▒. Benim raporlar─▒mdan ve benim Beyaz─▒t, Van, Erzurum ve Erzincan’daki g├Ârevlilerden ald─▒─č─▒m raporlardan biliyorum ki 1915’de Ruslarla sava┼č ba┼člad─▒─č─▒nda Ermeniler, T├╝rk ordusunun arkas─▒ndan isyana k─▒┼čk─▒rt─▒ld─▒lar ve T├╝rk k├Ây ve kasabalar─▒n─▒ y─▒k─▒p, yerle bir ettiler. Daha sonra T├╝rkiye’de olan olaylar i┼čte Ermenilerin bu ilk d├╝┼čmanca tutumu nedeniyle ba┼člam─▒┼čt─▒r. Kabul ederim ki ├žok korkun├ž ┼čeyler oldu; ┼×imdiye kadar g├Âr├╝lmemi┼č bir bi├žimde ├žok kan akt─▒. Fakat Ermeniler bu kan g├Âl├╝n├╝n olu┼čmas─▒nda su├žsuz de─čillerdi. T├╝rkler gere─činden fazla ileri gittiler, fakat┬á su├ž yine sadece T├╝rklerde de─čildi. Su├ž Avrupal─▒larda g├Âr├╝lmeyen ├žok derin nefretlerin olu┼čtu─ču, Asyal─▒ d├╝┼č├╝nce tarz─▒ndayd─▒ ve bu d├╝┼č├╝nceyle yap─▒lan sava┼čta vah┼čice davran─▒┼člar ortaya ├ž─▒k─▒yordu. ”

“├ľrne─čin Trabzon’a bak.┬á Yanm─▒┼č, y─▒k─▒lm─▒┼č Ermeni semtlerini g├Ârd├╝n, fakat yerle bir edilmi┼č┬á T├╝rk mahallelerini de g├Ârd├╝n m├╝? Hen├╝z daha taze T├╝rk mezarlar─▒na da dikkat ettin mi? Hay─▒r m─▒! Haydi git ve g├Âr. Ermeniler de ayn─▒ pozisyonda olduklar─▒ zaman Rus ordusunun korumas─▒nda zafer kazand─▒klar─▒nda, 1915′ de ya┼čananlar tekrarland─▒. Fakat bu sefer T├╝rkler, Ermenilerce katledildi. Ermeniler, nerede bir T├╝rk bulsalar onu ac─▒mas─▒zca kesip do─črad─▒lar, nerede bir cami g├Ârseler onu ya─čmalay─▒p yakt─▒lar. T├╝rk mahalleleri yak─▒ld─▒, duman ve alev i├žinde kald─▒. T─▒pk─▒ bir zamanlar Ermeni semtlerinde oldu─ču gibi. ┼×imdi Anadolunun i├žlerine gidip sava┼č─▒n b├╝t├╝n bu┬á izlerini takip edebilirsin: Bayburt’da, Erzincan’da,, Erzurum ve Kars’da. Oralarda daha duman─▒ t├╝ten y─▒─č─▒nlar g├Âreceksin; daha ├žok kan ve ceset koklayacaks─▒n.┬á Ancak bunlar T├╝rklerin ├Âl├╝leri olacakt─▒r.”

Fransiskaner rahip bana ger├žekleri s├Âylemi┼čti. Aylarca Ermenistan ve K├╝rdistan(Do─ču Anadolu ve Kafkasya) i├žlerinde yolculuk yapt─▒m ve ger├žekten de rahibin bana anlatt─▒klar─▒n─▒n do─čru oldugunu g├Ârd├╝m. Rus ordusunun geri ├žekilmesinden ve bunu takip eden bar─▒┼č anla┼čmas─▒ndan sonra, s├Âz├╝n ona Ermeni ordusu( Ermeni ├žeteleri) ├že┼čitli operasyonlar yapt─▒. Bu ├žeteler Ruslar─▒n ├žekildikleri bu┬á T├╝rk b├Âlgelerini i┼čgal ettiler. Ruslar i┼čgal s─▒ras─▒nda T├╝rklerin canlar─▒n─▒ ve mallar─▒n─▒ koruyorlard─▒. Ruslar─▒n geri ├žekilmesinden hemen sonra olanlar ise, y├╝rek par├žalay─▒c─▒d─▒r. K├╝├ž├╝k T├╝rk yerle┼čim birimlerindeki insanlar, General Antranik ve Murat’─▒n ├žeteleri┬á taraf─▒ndan┬á tek bir canl─▒ kalmay─▒ncaya kadar┬á katledildi. Camiler son ta┼č─▒na kadar tahrip edildi.

Bu bulunmaz f─▒rsat─▒ yakalayan Ermeniler, beklentilerini, hayallerini baya─č─▒ geni┼člettiler ve neredeyse b├╝t├╝n Anadolu┬á sanki onlar─▒n olacakm─▒┼č gibi davranmaya ba┼člad─▒lar. Anadolu’da ya┼čayan T├╝rklerle, ya┼čayan son erke─če, son kad─▒na ve son ├žocu─ča var─▒ncaya┬á kadar hesapla┼čabileceklerini ve onlar─▒ yok edeceklerini umuyorlard─▒. Ben Erzincan’da y─▒k─▒nt─▒lar aras─▒nda yatan y├╝zlerce bo─čazlanm─▒┼č T├╝rk├╝n cesedini g├Ârd├╝m. Kuyular─▒n i├žine ─▒┼č─▒k tuttu─čumda cesetlerle dolu oldu─čunu g├Ârd├╝m. A├ž─▒lan toplu mezarlarda y├╝zlerce kad─▒n ve erkek cesetlerinin ├╝st├╝ste y─▒─č─▒lm─▒┼č oldu─čunu kendi g├Âzlerimle g├Ârd├╝m. Bunlar─▒ kim yapm─▒┼čt─▒? Zafer┬á kazanan Ermeniler tabiki. B├Âyle manzaralar s├╝rekli olarak Yukar─▒ Ermenistan yollar─▒nda, K├╝rdistan ve Rusya-Ermenistan’nda bana e┼člik etti.┬á T├╝rkler’inde ┼čimdi tekrar bir zafer kazand─▒klar─▒nda ├Â├ž almalar─▒ ve ├Âfkeyle misilleme yapmalar─▒ ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ m─▒yd─▒ dersiniz? ┼×unu da┬á itiraf etmeliyim ki, Rusya Ermenistan’─▒na y├╝r├╝y├╝┼čleri s─▒ras─▒nda T├╝rkler taraf─▒ndan┬á yap─▒lan ├Âld├╝rmeler de s├╝rd├╝. Sar─▒kam─▒┼č s─▒n─▒r─▒n─▒n kar┼č─▒ taraf─▒nda birbirine yak─▒n Ermeni yerle┼čim yerleri ate┼č ve demirle yerle bir edildi. Asya’n─▒n bu vah┼či ├╝lkesinde ┼čimdi zafer kazananlar, ├Ânceki zafer kazananlara kar┼č─▒ korkun├ž vah┼či bir ├Âfke duyuyorlard─▒. Halklar─▒n halklara kar┼č─▒ bu ac─▒mas─▒z davran─▒┼člara nas─▒l k─▒┼čk─▒rt─▒ld─▒klar─▒n─▒, bu ac─▒mas─▒z nefreti, bizim Avrupal─▒ beyinlerimiz anlamaz. Fakat biz Yukar─▒ Ermenistan denilen bu b├Âlgenin uygarl─▒─č─▒ ile, Avrupa halklar─▒n─▒n eski k├╝lt├╝r├╝n├╝n kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒labilece─čini d├╝┼č├╝nmemeliyiz. ├ç├╝nk├╝ buralarda ya┼čayan halklar─▒n milliyetleri yoktur, fakat ├žeteleri vard─▒r. Bunu ┼č├Âyle a├ž─▒klamak m├╝mk├╝n. Buralarda iki ├žete kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒nda, bu taraflardan birinin imha edilmesi demek oluyordu. Bu nedenle bug├╝ne kadar B├╝y├╝k A─čr─▒ Da─člar─▒’nda birlikte ya┼čamak i├žin uzla┼čmak, ortayolu bulmak diye bir┼čey d├╝┼č├╝n├╝lemez. Bunun yerine yanl─▒zca imha etmek ge├žerlidir. Yukar─▒ Ermenistan’─▒n ├ž─▒plak da─člar─▒nda bir anla┼čma yoktur, sadace ├Âl├╝m kal─▒m m├╝cadelesi vard─▒r. Kazanan ya┼čar, kaybeden┬á ├Âl├╝r….

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Osmanl─▒ Devletinde T├╝rk Ordusu

Benim Aleksandropol’de(G├╝mr├╝) kal─▒┼č─▒m s─▒ras─▒nda orada ya┼čayan insanlar─▒n d├╝┼č├╝nce yap─▒s─▒na ─▒┼č─▒k tutan ┼č├Âyle bir olay oldu.┬á Bir g├╝n Alag├Âz┬á da─člar─▒ y├Ân├╝nden bir top at─▒┼č─▒ duyuldu. T├╝rk s─▒n─▒r─▒ arkas─▒nda┬á korku i├žinde ya┼čayan Ermeni halk─▒ bunu ┼č├Âyle a├ž─▒klam─▒┼člar; ─░ngilizler T├╝rklere kar┼č─▒ ilerliyorlar ve T├╝rkler birka├ž saat i├žinde yenilmi┼č olacaklar. Birden T├╝rk s─▒n─▒r─▒n─▒n gerisinde bir ayaklanma olu┼čtu ve Ermeni k├Âylerindeki zay─▒f T├╝rk n├Âbet├žileri ┼čeytanca i┼čkencelerle ├Âld├╝r├╝ld├╝. Fakat ortada Ermenilerin geldiklerini sand─▒klar─▒ ─░ngilizler yoktu. Olay─▒n asl─▒ ┼ču idi: Kafkas Ermenilerinden bir birlik ├Ânce T├╝rk cephesini yarmay─▒ denemi┼čler. Top at─▒┼č─▒ sesleri bu y├╝zdendi. Bu ├žat─▒┼čma birka├ž saat sonra bitti. Fakat s─▒ra intikam almaya gelmi┼čti. T├╝rk askerlerinin sinsice katledildi─či Ermeni k├Âyleri yak─▒lmaya ba┼čland─▒. Bu durumda Ermenilerin hi├ž su├žu olmad─▒─č─▒ s├Âylenebilir mi?

Tamamen T├╝rklerin eline ge├žen Aleksandropol(G├╝mr├╝) kenti bir Ermeni kentiydi ve ben burada T├╝rk i┼čgaline ra─čmen g├╝nl├╝k i┼člerini g├╝├žlerini yapan, ┼čehrin ileri gelen Ermenileri ile tan─▒┼čt─▒m. Bu ki┼čiler Ermeni ├žetelerinin d├╝┼č├╝ncesiz davran─▒┼člar─▒ nedeniyle T├╝rklerin bir g├╝n ├Â├ž alacaklar─▒ d├╝┼č├╝ncesiyle s├╝rekli korku i├žinde ya┼č─▒yorlar ve bir g├╝n s─▒rf bu y├╝zden yok olacaklar─▒na inan─▒yorlard─▒. Ermeni halk─▒n─▒n bir k─▒sm─▒, ki buna ileri gelenleri diyebilirim, T├╝rklerle bar─▒┼čc─▒ bir anla┼čma yap─▒lmas─▒n─▒n taraftar─▒yd─▒lar. ├ç├╝nk├╝ ┼čimdi beraber ya┼čamak zorundayd─▒lar ve kar┼č─▒l─▒kl─▒ bir antla┼čma, bu cinayetlere bir son verebilirdi. Fakat halk─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ ve ├žeteler yani s├Âzde Ermeni askerleri, bar─▒┼č─▒n ad─▒n─▒ bile etmiyorlard─▒. Onlar─▒n slogan─▒: ” Ya biz, ya da onlar; birimizden biri yok olmal─▒” idi.

D├╝┼č├╝n├╝n├╝z, Antla┼čma ve bar─▒┼č isteyenler, Ermeni halk─▒n─▒n b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču taraf─▒ndan lanetleniyordu. ─░├žinde bulundu─čum Ermeni ├ževrelerinden baz─▒ insanlar bana a├ž─▒k├ža ┼č├Âyle diyorlard─▒: ” ┼×imdi T├╝rkler ba┼ča ge├žti, ancak biz pek yak─▒nda tekrar ba┼ča ge├žti─čimizde elimize ge├žirdi─čimiz┬á hi├ž bir T├╝rk’├╝ sa─č b─▒rakmayaca─č─▒z. Onlarla bizim aram─▒zda bir anla┼čma olmas─▒ m├╝mk├╝n de─čil. As─▒rlard─▒r g├Âr├╝lecek bir hesab─▒m─▒z var onlarla. S├╝rt├╝┼čmemiz, halk─▒m─▒z─▒n tarihi kadar eskidir. Bu sava┼č─▒m, T├╝rklerin ├╝lkemize gelmesiyle ba┼člad─▒. Bu sava┼č ya biz, ya da onlar yok olana kadar s├╝recektir. Biz bar─▒┼č istemiyoruz. Lanet olsun T├╝rklerle dostluk kuranlara!”

─░┼čte o zamanlar Ermenilerin d├╝┼č├╝nceleri b├Âyleydi. Ermenilerin ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒ kazanma ├╝mitleri pek yoktu. Zaferi kazanan Ay-Y─▒ld─▒z’─▒n(T├╝rklerin) ise b├╝t├╝n Rus- Ermenistan’─▒n─▒ ele ge├žirecegi g├Âr├╝l├╝yordu.

─░┼čte bunlar─▒ duyduktan sonra,┬á ┼čimdi T├╝rklerin geri ├žekilip de, T├╝rk yerle┼čim yerleri tekrar Ermenilerin eline ge├žtikten sonra olanlar─▒ tahmin etmek, herhalde zor olmasa gerektir.

Uzla┼čmalar ancak uygar halklar aras─▒nda olabilir. Vah┼či Asya’n─▒n halklar─▒ aras─▒nda sadece nefret ve yok etme duygular─▒ vard─▒r. Evet, T├╝rkler su├žludur, katlettiler, ancak ellerine f─▒rsat ge├žince ayn─▒ katliamlar─▒ yapan Ermeniler acaba daha az m─▒ su├žlular?┬á┬á ─░nsan Asya’y─▒ sadece Asyal─▒ bak─▒┼č a├ž─▒s─▒yla de─čerlendirebilir.

25 May─▒s 1920ÔÇÖde yay─▒nlanan Algemeen Handelsblad gazetesinin kup├╝r├╝

***

Yaz─▒n─▒n Orijinal Hollandacas─▒

Algemeen Handelsblad
Amsterdam
25.05.1920 van Dinsdag

ARMENIE

De Armenisch-Turksche kwestie

Van een onzer medewerkers in den Balkan ontvingen wij den volgenden interessanten brief, waarvan de inhoud een anderen kijk geeft op de Armenische quaestie dan de in West Europa gebruijkelijke. Wij stellen in de objectiviteit van┬á dezen medewerker het grootste vertrouwen.┬á – Zijn betoogtrant bevat het bewijs dat hij dit verdient┬á – en┬á drukken daarom zijn correspondentie ongewijzigd en zonder commentaar af.

Evenals onder de regering van  Sultan Abdulhamit komen uit Cilicie weer  weerzinwekkende  berichten over massaslachtingen van Armeniers, waardoor de zenuwen van de tamelijk afgestempte wereld weer opniew worden geschokt. Het valt mij in de verste verte niet in om slachtingen, door wie de ook worden gehouden, te rechtvaardigen en den weerzinwekkendsten van alle moorden, de gooddienstmoord, in bescherming te nemen. Maar elke waarheid heeft twee kanten, en wanneer de Armeensche perspropaganda het Armeensche bloodbad in Cilicie teger de Turken weet uit te buiten, in dezen zin, dat zij daardoor de volledige vernietiging van Turkije door de Entente bewerkt, dan meen ik dat het in het belang der waarheid is, om te onderzoeken of werkelijk alleen de beestachtigheid van de Turken aan deze massamorden schuldig is.

Ik geloof, dat ik eenig recht heb om dit uit te maken, want ik had gelegenheid om Turkije gedurende den oorlog bij wijze van spreken, in neglige te zien en wel juist daar, waar de Armeensche en Turksche stammen in den meest verbitterden haat elkaar te lijf gaaan.

In de lente van het gedenkwaardige jaar 1918, toen ten gevolge van de Russische nederlaag, Turkije het offensief┬á weer begon, en de vlag van den profeet┬á zegevierend in vreemde landen woei, wat sinds den vrede van K├╝├ž├╝k Kaynarca niet meer gebeurd was, bevond ik mij in het Armeeinsch-Russische grensgebied, en maakte een deel van den Turkschen opmarsch in het voornamelijk door Armenieers bewoonde gebied mee.

Een ieder die weet wat oorlogvoeren betekent, zal moeten toegeven, dat er geen betere gelegenheid is, om een land en volk te leren kennen, als juist in den oorlog, waar alle menselijke hartstochten met geweld tot uiting komen, en waar het laagje cultuur en veinzerij voor de ruwe, hoogere noodzakelijkheid  van de oorlogsvoering verdwijnen. Als eenige Eoropeaan bevond ik mij toen  ter tijd in de kritieke omgeving en ben misschien de eenige Europeesche getuige ervan geweest op welke wijze de gebeurtenissen gedurende den Turkschen opmarsch in Russisch-Armenie zich hebben toegedragen, en hoe deze beide volkeren tot elkander stonden.

Voordat ik mijn reis begon, was ik reeds Armenisch gezind. Ik had gedurende mijn oponthoud te Konstantinopel, in de jaren 1916/17, genoeg weerzienwekkende details over de Armeensche massamorden in Turksch-Armenie gehord en de Europeanen, die meer of minder goed over de gebeurtenissen in Armenie ingelicht waren, gaven dan Turken alleen de schuld en beschouwden de Armeniers als de onschuldige offers van den Turkschen goddiensthaat en van de dierlijke hartstochten van een barbaarsch volk.

Mijn verhouding tot de Turken was goed genoeg om hen ook over dit netelige punt, wat een Europeaan bijna niet te berde durft te brengen, te spreken. De houding der Turken moest mij in mijn overtuiging sterken, dat┬á de Armeniers onschuldig waren en de Turken alle shuld hadden. Want met een eigenaardige bruuske afwijzing werd mij steeds door iedereen Turk, wien ik ver het pro en contra van de Armeensche quaestie om inlichtingen vroeg, geantwoord: “Ja alles is waar wat men over ons verteld. Wij hebben een millionen Armeniers afgemaakt; het was afschuwelijk bloodbad, maar wij waren in ons recht en wij zijn daarvoor alleen tegenover ons zelf verantwoording schuldig.” Het gelukte mij niet nog verdere details, of de gronden van deze verschrikkelijke daden te, weten te komen. En ik kon alleen tot den slotsom komen ….. In de loogelaten hartstochten van den oorlog het goddienstfanatiesme tegenover de Cristenen zich liet gaan, waar het maar gelegenheid daartoe zag. En dat gebeurde in het hoogland van Armenie, waar de van de gehele wereld afgesneden. Armenieers aan den Turken overgeleverd waren.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Her Y─▒l T├╝rk Festivali D├╝zenlenen ┼×irin ─░talyan K├Ây├╝: Moena

In het voorjaar van 1918 kwam ik in Trabzon van waaruit -gelijk bekend is -de einige beganbare weg naar binnenland van Hoog-Armenie loopt.

Trabzon zelf was in 1915 getuige van een Armeensch bloedbad en drie jaar later wisten Grieken  en Levantijnsche Europeanen mij nog in kleuren en geuren te vertellen van de onbeschrijfelijke gruwelscenes, die zich binnen de oer-oude muren van de Trabzon in 1915 afgespeeld hebben. Hoe op de straten van Trabzon het bloed der Armeniers vloeide! Hoe de Armeensche wijken in rook en vlammen opgingen en nog dagen en weken na het bloedbad de lijken van kinderen tegen den  oer-ouden Konstantijnschen dijk en in de haven van Platana aanspoelden. Ik zag geruineerde streken en men vertelde mij, dat dit eens Armeensche wijken waren geweest. Men toonde mij Cristelijke kerken. Dit waren de kerken der Armeniers. Men rakelde de mesthoopen op en beenderen en vergane lijken kwamen te voorschijn. Dat zijn lijken van Armeniers, zeide
men mij.

Dit zijn zulke ontzettende gewaarwordingen, die men nooit vergeet en die bij iedereen maar een wensch doen opkomen: God behoede onsen een ieder voor deze barbaarscheid en voor den godsdiensthaat der Mohammeden!

Maar een prior der Franciskaner monniken, een envoudige oude prister, die ongetwijfeld aan de zijde van de Cristenen stond, schudde zijn hoofd, toen ik in verwenschingen tegen de Turken uitbrak.┬á “Gij vergist u” zeide hij, “de Turken hebben niet alleen schuld. Ja voor iemand die┬á uit Europa komt en die met Europesche begrijpen over Azie will oordeelen, die zal de misdaad van het uitroeien van dit volk verwenschen. Maar het is niet de geheele waarheid, die gij gezien en gehoord hebt. Gij moet deze dingen door een Aziatische bril bekijken en begrijpen, dat hier twee volken elkaar met eeuwenouden haat en verbittering te lijf gaan. Men heeft hier twee mentaliteiten, de Turksche en de Armeeensche en beide mentaliteiten zeggen, dat een van hen te gronde gaan. Ja, in 1915 waren het Armeniers, die te gronde zijn gegaan.Alles werd tegen hen in werking gesteld, en zij moesten de nederlaag lijden. Maar zijt gij er wel van overtuigd, dat de Armeniers in dezelfde omstandigheden niet hetzelfde zouden hebben gedaan┬á of deden? Ik heb mijn rapporten van missies, uitgezonden door mijn orde in Beyaz─▒t, Van, Erzurum, Erzincan; uit de rapporten weet ik, dat in 1915 toen de oorlog met Rusland begon, het de Armeniers waren, die achter het Turkse leger de revolutie aanwakkarden en de Turksche dorpen en nederzettingen ontvolkten en met den grond gelijk maakten. De verdere gebeurtenissen, die daarna in Turkije voorvielen, waren alleen de gevolgen van deze eerste vijandelijke houding der Armeniers. Ik geef toe, dat er verschrikkelijke dingen gebeurd zijn; er is zooveel bloed gevloid als nog nooit te voeren. Maar onschuldig waren de Armeniers aan het ontstaan van het bloedbad niet. En wanneer de Turken dan verder gegaan zijn dan nodig was, dan ligt daarvan de schuld niet alleen bij de Turken, maar bij de mentaliteit van Azie, waar de volkenhaat dieper gaat dan bij de Europesche volken en waar de oorlog beesachtige vormen aanneemt.”

“Zie b.v. naar Trabzon. Gij hebt de platgebrande Armeensche wijken gezien, maar hebt hij ook de platgebrande Turksche wijken aanschouwd? Hebt gij op de nog frissche graven van de Turksche bevolking gelet? Neen! Ziet toen de Armeniers zich in de zelfde positie bevonden als de Turken, toen zij zegevierend voortrukten onder de bescherming van het Russische leger, toen herhaalde zich het schouwspel van het jaar 1915, maar toen moesten de Turken het ongelden. Waar de Armeniers een Turk┬á vonden, daar werd hij onbarmhartig neergehouwen, waar zij een Turksche moskee zagen werd deze geplunderd en in brand gestoken. Turksche wijken gingen even goed in rook en vlammen op als Armeensche wijken. Gij gaat thans het land in en gij zult de sporen van den oorlog kunnen volgen: Bayburt, Erzincan, Erzurum en Kars. Gij zult nog rookende puinhoopen zien; gij zult nog bloed en lijken ruiken, maar dat waren echter Turkse lijken.”

De Franciscaner pater heeft slechts de waarheid gezegd. Maandenlang ging ik dwaars door Armenie  en Kurdistan en ik vond bevestigd, wat hij mij verteld had. Na den terugtocht van het Russische leger, die op de Russische vreede volgde, namen de troepen van het z.g. Armeensche leger, de militaire operaties in de bezette Turkse gebieden over. Gedurende de Russische bezetting beschermden de Russen het leven en eigendommvan de Turken. Wat na dan terugtocht van de Russen gebeurd is, is hartverscheurend. De kleine Turksche nederzettingen werden door de benden van generaals Adronits en Murat  tot den laatsten man afgemaakt, kerken tot den laatsten steen vernield.

Toen waren de Armeensche verwactingen nog hoog gespannen. Hun plannen reikten ver, omspanden het geheele Turksche rijk. En zij hoopten dat zij met den erfvijand zouden kunnen afrekenen tot den laatsten man, de laatste vrouw, het laatste kind. Ik heb in Erzincan ruines gezien, waar honderden lijken van gewurgde Turken lagen tusschen de puinhoopen. Ik heb licht laten schijnen in putten, die vol lijken waren. Ik heb met eigen ogen gezien, dat graven open gemakt werden, waarin mannen-en vrouwenlijken overelkaar lagen, bij honderden. Wie hadden dit gedaan? Die overwinnende Armeniers.

Deze tooneelen vergezelden mij op den verren, langen weg door Opper-Armenie, Kurdistan tot in Russisch-Armenie. En is het een wonder, dat de Turken,┬á toen zij weer overwinnaars waren, wraak namen, kwaad met kwaad vergolden? Ik moet erkennen dat tijdens den Turkschen opmarsch naar Russisch- Armenie het moorden voortgezet werd door de Turken. Aan den anderen kant van de grens van de Sar─▒kam─▒┼č werden de Armeensche vestigingen, die daar tamelijk gezaaid zijn, ontvolkt met vuur en ijzer.┬á De meest verbitterde volkshaat┬á woedde tegen de vroegere overwinnaars, thans overwonnenen , in den beestachtigen vorm, een wild land van Azie eigen. Onze Europeesche hersens begrijpen deze onverbiddelijke haat niet, die volkeren tegen volkeren opzweept tot de ergste gruweldaden. Maar wij mogen niet vergeten, dat Opper-Armenie een land is, waarvan de beschaving vergeleken kan worden met de oer-cultuur der Europeesche volkeren. De volkeren daar zijn geen naties, doch horden. En zoals in den oertoestand der volkeren een ontmoeting van twee hordende vernitiging beteekende┬á van een dezer twee, zoo is men in de bergen om den Grooten Ararat heden ten dage nog niet bedacht op samenleven, doch op vernietiging. In de kale bergen van Opper-Armenie bestaat er geen compromis, alleen strijd op leven en dood. De overwinnaar leeft, de overwonnene kan alleen sterven.

Tijdens mijn verblijf in Alexandropol(G├╝mr├╝) gebeurde het volgende, dat een goed licht werpt op de mentaliteit van de menschen aldaar. Uit de richting van de bergengroep Alag├Âz hoorde men op een dag kanongedonder. De Armenische bevolking, die achter het Turksche front in angst en beven leefde, legden dit kanongedonder zoo uit, dat de Engelschen oprukten tegen de Turken. En zij leefden in de overtuiging, dat de Turken binnen enkele uren verslagen zouden zijn. Onmiddelijk ontstond achter het Turksche front een opstand, en de zwakke Turksche posten in de Armenische dorpen werden op de geraffineerde manier dood gemarteld. Maar de Engelsen kwamen niet. Een detachement van Kafkas- Armeniers had getracht door het dunne Turksche front te breken. Vandaar het kanongedonder. En toen het gevecht een paar uur later voorbij was, kwaam de wraak. De dorpen, waarin Turksche soldaten vermoord waren werden vernietigd. Kan men zeggen, dat de Armeniers geen schuld hadden?

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Te┼čkilat-─▒ MahsusaÔÇÖdan, Bursal─▒ G├╝rc├╝ ─░brahim Hakl─▒er

In Alexandropol zelf, in een zuiver Armeensche stad, waar, niettegenstaande de Turksche bezetting, de Armeniers rustig hun werk deden , kwam ik veel in aanraking met toonaangevende Armeniers. Zij leefden voortdurend┬á onder een verschrikkelijke angst, dat op een dag door een onbedachtzame handeling van Armeensche benden de Turken wraak zouden nemen en dat zij dan het eerst er aan zouden moeten gelooven. Een gedellte van Armeensche volk, het beste deel- was voor een vreedzame overenstemmming met de Turken. Men was nu eenmaal gedwongen samen te leven. En dan zou toch alleen verdraagzaamheid een eind kunnen maken aan het moorden. Mat het grootste gedeelte en de benden, de zoogenaamde militairen wilden van vreede niets weten. Hun leuze was : “Zij┬á of wij, een moet te gronde gaan.”

De mannen, die verdraagzaamheid en verzoeninig predikten, werden verwenscht door het gros van het Armeensche volk. Men zei mij openlijk in Armeensche kringen:┬á “Nu zijn de Turken baas. Maar spoedig zullen wij weer heer en meester zijn en dan zullen we geen enkelen Turk, die in onze handen komt in leven laten. Tusschen ons is geen overeenstemming mogelijk. Wij hebben een rekening eeuwen oud te vereffenen. Onze strijd is zoo oud als ons volk. Deze strijd begon op den dag, waarop de Turken in ons land kwamen en zal tot den dag duren, waarop wij op zij te gronde gaan. Een verzoening willen wij niet. Vervloekt zijn zij , die vriendschap sluiten met de Turken. ”

Zoo was de stemming in een tijd, waarin de Armenen geen hoop hadden ooit van de Turken bevrijd te worden. Het zag er naar uit, alsof de overwinnende halve maan geheel Russisch- Armenie tot zich zou trekken.
Hiernaar kan men beoordelen, wat er gebeurd is, toen de Turken moesten terugtrekken  en de Turksche vestiginggen weer in handen van de Armeniers vielen.

Een vergelijk is alleen mogelijk tusschen beschaafde volkeren. Bij de volkeren van het wildste Azie bestaat alleen haat en vernietiging.┬á┬á “De Turken zijn schuldig. Zij hebben gemoord.”┬á Zijn echter de Armeniers minder schuldig, die ook hebben gemoord, zoodra daartoe de macht bezeten?

Azie kan men  alleen beoordeelen met Aziatische ogen.

***

S├Âzde Ermeni sok─▒r─▒m─▒ ger├že─čini 1920ÔÇÖde Hollanda gazetesine yazan gezgin muhabirin kimli─čini bulduk: George Nypels

ErmenilerÔÇÖin soyk─▒r─▒m iddialar─▒n─▒ 1920ÔÇÖde Algemeen Handelsblad gazetesinde ├ž├╝r├╝ten Hollandal─▒ muhabirin kimli─čini buldum.
D├╝nyan─▒n d├Ârt bir taraf─▒n─▒ gezen ve ├╝nl├╝ liderlerle g├Âr├╝┼čmeler yapan Hollandal─▒ gezgin muhabir George Nypels hakk─▒ndaki ara┼čt─▒rmay─▒ sizler i├žin yukar─▒da sundum.
Altta da Nypels i├žin yaz─▒lanlardan bir demet sunuyorum.

Verslaggever George Nypels (1885-1977) schreef history in the making.

Hij maakte barre reizen en sprak met de soms griezelige kopstukken van Europa. En toch is George Nypels bijna vergeten. Ten onrechte.

Ik geloof dat de tijd dat men ons, westerlingen, in Turkije voor superieure, nobele wezens hield, voorbij is en dat dit militaire schrikbewind der Engelsen de reputatie van ons allen in dit Oosten een lelijke knauw gegeven heeft…Over de Aziatische vernietigingsoorlog met de Armeni├źrs en Grieken mogen wij niet eenzijdig oordelen en veroordelen. Daar gebeuren aan beide zijden gruwelen, die wij niet rechtvaardigen, alleen maar verklaren kunnen.

Journalistieke observatie uit Constantinopel,
twee jaar na het einde van de Eerste Wereldoorlog.

De stad wordt (straf voor het pact dat de Turkse sultan in 1914 had gesloten met Duitsland en Oostenrijk) nog altijd bezet door geallieerde troepen. In Anatoli├ź vecht intussen het rebellenleger van Mustafa Kemal voor de totstandkoming van een moderne, seculiere Turkse republiek. En de reiscorrespondent van het Amsterdamse Algemeen Handelsblad wil door de frontlinies heen van Constantinopel naar Angora zien te komen, en raakt onderweg steeds meer gesteld op al die aardige, vredelievende en tolerante Turken die hij tegenkomt, en die hij door de westerse bezetters – de haatdragende Grieken voorop – permanent vernederd en gemaltraiteerd ziet worden. In een lange serie reportages over het veelbelovende nieuwe Turkije van Kemal (Atat├╝rk in de geschiedschrijving) vraagt hij aandacht voor een land in wording aan de rand van Europa. Het is 86 jaar na dato nog altijd gedenkwaardige lectuur.

Wie was die reiscorrespondent? En hoe is het mogelijk dat een Nederlandse verslaggever met een groot journalistiek talent, die tussen 1918 en 1938 bijna alle Europese revoluties afreisde – dat die totaal kan zijn vergeten?

Nypels was er bij.

In vaste dienst van de krant, of voornamelijk op eigen risico? Omdat er weinig bekend is over zijn leven, en omdat kranten toen (en nu nog, vrees ik) nogal slordig omsprongen met hun archief, kunnen we niet meer nagaan hoe zijn relatie met het Algemeen Handelsblad precies was geregeld.

Zijn productie was indrukwekkend. Ook relatief korte reizen leverden altijd op zn minst een serie op – vier, vijf, soms negen afleveringen. Al zn stukken barstten van de wetenswaardigheden. Hoeveel mensen in het veilige, neutraal gebleven Nederland wisten wat ze zich bij revolutie, burgeroorlog en straatgevechten moesten voorstellen? Nypels schreef het gedetailleerd op. Wie had trouwens wel eens in Silezi├ź, voorbij Minsk, in Thraci├ź en door weer en wind in de onherbergzame binnenlanden van Turkije gereisd? Nypels wel.

Zeker vanuit Nederland gezien was alles onzeker en angstig nieuw in die dagen en jaren. Nypels beschreef de romantische of angstaanjagende figuren die bezig leken een oude vertrouwde wereld op haar kop te zetten: Trotski, Lenin, Rosa Luxemburg, Karl Liebknecht, Mustafa Kemal, Gabriele dAnnunzio, Benito Mussolini, Adolf Hitler. Met de meesten van hen had hij gesprekken gevoerd, waarin ze hun soms duizelingwekkende plannen ontvouwden. Nypels schreef als het ware history in the making. En het stond allemaal in het keurige Algemeen Handelsblad.

Waarom?

Het moet te maken hebben met een taai ongerief in de Nederlandse journalistiek, waar reflectie, beschouwing, analyse en opinievorming altijd voor deftiger en gewichtiger is aangezien dan het eenvoudige overdrachtsverhikel van de verslaggeverij. Voor great reporting moet je in Engeland en Amerika zijn. Daar zou een man als George Nypels, die in 1920 meteen in de gaten had dat aan gene zijde van de Bosporus iets bijzonders aan de hand was, in elk journalistiek handboek als een voorbeeld gememoreerd blijven.

Toplam Okuma: 728 , Bug├╝n: 3 

Bunlar da ilginizi ├žekebilir

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri

1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri

18 Ekim 2020, 1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri i├žin yorumlar kapal─▒
Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ

Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ

18 Ekim 2020, Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler

K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler

18 Ekim 2020, K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rkiye’de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri ve Sivil Toplum ├ľrg├╝t├╝ Olarak T├╝rk Dernekler

T├╝rkiye’de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri ve Sivil Toplum ├ľrg├╝t├╝ Olarak T├╝rk Dernekler

18 Ekim 2020, T├╝rkiye’de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri ve Sivil Toplum ├ľrg├╝t├╝ Olarak T├╝rk Dernekler i├žin yorumlar kapal─▒
Nogay T├╝rklerinin Gelece─či: ÔÇťT├╝rkiye ve Rusya ─░li┼čkileriÔÇť

Nogay T├╝rklerinin Gelece─či: ÔÇťT├╝rkiye ve Rusya ─░li┼čkileriÔÇť

18 Ekim 2020, Nogay T├╝rklerinin Gelece─či: ÔÇťT├╝rkiye ve Rusya ─░li┼čkileriÔÇť i├žin yorumlar kapal─▒
─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že

─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že

10 Ekim 2020, ─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že i├žin yorumlar kapal─▒
─░lk Gazeteden 1990’lara Yeni┼čehir’de Gazetecilik Faaliyetleri

─░lk Gazeteden 1990’lara Yeni┼čehir’de Gazetecilik Faaliyetleri

10 Ekim 2020, ─░lk Gazeteden 1990’lara Yeni┼čehir’de Gazetecilik Faaliyetleri i├žin yorumlar kapal─▒
─░ttihat ve Terakki’nin Kurucusu ─░brahim Temo

─░ttihat ve Terakki’nin Kurucusu ─░brahim Temo

10 Ekim 2020, ─░ttihat ve Terakki’nin Kurucusu ─░brahim Temo i├žin yorumlar kapal─▒
1957’de Bursa Ulu CamiiÔÇÖde ─░rtica ve Mehdi Olay─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝

1957’de Bursa Ulu CamiiÔÇÖde ─░rtica ve Mehdi Olay─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝

10 Ekim 2020, 1957’de Bursa Ulu CamiiÔÇÖde ─░rtica ve Mehdi Olay─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
532 Nika Ayaklanmas─▒

532 Nika Ayaklanmas─▒

6 Ekim 2020, 532 Nika Ayaklanmas─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Umurbey Sinemalar─▒

Umurbey Sinemalar─▒

2 Ekim 2020, Umurbey Sinemalar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
MudanyaÔÇÖya gidememek

MudanyaÔÇÖya gidememek

2 Ekim 2020, MudanyaÔÇÖya gidememek i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa’n─▒n sordu─ču soru

Bursa’n─▒n sordu─ču soru

2 Ekim 2020, Bursa’n─▒n sordu─ču soru i├žin yorumlar kapal─▒
Hebron ÔÇśAna Tanr─▒├žaÔÇÖ kavram─▒n─▒ ihra├ž ediyor

Hebron ÔÇśAna Tanr─▒├žaÔÇÖ kavram─▒n─▒ ihra├ž ediyor

2 Ekim 2020, Hebron ÔÇśAna Tanr─▒├žaÔÇÖ kavram─▒n─▒ ihra├ž ediyor i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ

27 Eyl├╝l 2020, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒

Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒

27 Eyl├╝l 2020, Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒

Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒

24 Eyl├╝l 2020, Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti

Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti

20 Eyl├╝l 2020, Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
A─čustos Ay─▒nda Vatan

A─čustos Ay─▒nda Vatan

30 A─čustos 2020, A─čustos Ay─▒nda Vatan i├žin yorumlar kapal─▒
Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒

Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒

28 A─čustos 2020, Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar