├ľzkan KARACA
├ľzkan  KARACA
Eski T├╝rklerde g├╝venlik kolu
  • 02 May─▒s 2018 ├çar┼čamba
  • +
  • -

Tarih boyunca kurulan T├╝rk Devletleri g├╝venlik ihtiyac─▒n─▒n kar┼č─▒lanmas─▒na b├╝y├╝k ├Ânem vermi┼čler ve bu maksatla ├že┼čitli g├╝venlik kurumlar─▒ olu┼čturmu┼člard─▒r. Asker├« yap─▒da olan bu kurumlar bar─▒┼č d├Ânemlerinde emniyet ve asayi┼či sa─člarken, gerekti─činde sava┼č d├Ânemlerinde d─▒┼č tehditlere kar┼č─▒ kullan─▒lm─▒┼člard─▒r.

D├╝nya devletleri ile kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda, T├╝rk milletinin te┼čkilatlanma gelene─čini koruyarak istikrarl─▒ ve uzun ├Âm├╝rl├╝ devletler kurdu─ču tarihi kay─▒tt─▒r. T├╝rkler, tarih sahnesinde yer almaya ba┼člad─▒─č─▒ndan bu yana, halk─▒n g├╝venlik ve huzur i├žinde ya┼čamas─▒ i├žin zaman─▒n ┼čartlar─▒na uygun yasalar ├ž─▒karm─▒┼člard─▒. T├╝rkler, asayi┼č ve kolluk g├Ârevlerini ├ž─▒kard─▒klar─▒ yasalarla desteklemi┼člerdir.

O─čuz Ka─čanÔÇÖ─▒n, a├ž─▒k ve sade yaz─▒lm─▒┼č gelenek ve g├Âreneklerin birle┼čmesinden olu┼čan, yasa ve emirlerin yer ald─▒─č─▒ ÔÇťO─čuz T├ÂresiÔÇŁ, Cengiz HanÔÇÖ─▒n halk─▒n─▒ adaletle y├Ânetmek i├žin k─▒smen gelenek ve g├Âreneklerin k─▒smen de imparatorlu─čun gereksinimlerine y├Ânelik toplumu ├Â─č├╝tleyerek yasalar b─▒rakm─▒┼člard─▒.

Bir nevi vasiyet edilen ├Â─č├╝tler toplumun kalbine i┼čleyerek yerle┼čmi┼čti. Bu yasalarda ku┼čaklar boyu dilden dile aktar─▒larak, vesikalara yaz─▒larak uzun zaman ya┼čat─▒lm─▒┼čt─▒.┬á Emniyetin ve huzurun sa─članmas─▒ i├žin yasalar─▒n uygulanmas─▒ i├žin de gerekli g├╝venlik te┼čkil├ótlar─▒n─▒ kurarak ve asker├« g├╝├žlerini kullanarak yerine getirmi┼člerdi. T├╝rkler g├Â├žebe hayat─▒ sebebi ile s├╝rekli d├╝┼čmanlarla kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ i├žin, asayi┼č tarihleri ile askeri tarihleri daima i├ž i├že olmu┼čtur.

T├╝rklerde devlet gelene─či, tarihin en eski devlet ve ordu kurucular─▒ndan olmalar─▒ nedeniyle, binlerce y─▒l ├Âncesine dayanmaktad─▒r. ├ťlkelerinde dirlik ve d├╝zenli─čin korunmas─▒na b├╝y├╝k ├Ânem veren T├╝rklerin, bu d├╝zeni sa─člayacak kollu─čun en etkili ┼čekilde olu┼čturulmas─▒nda titiz davran─▒rlard─▒. Her ne ┼čartta olursa olsun sefere veya savunmaya gidilse bile kuvvetin onda biri geride emniyet ve asayi┼či sa─člamak ├╝zere b─▒rak─▒l─▒rd─▒.

T├╝rkler, asayi┼č hizmetlerini y├╝r├╝t├╝rken tepeler ├╝zerinde d├╝┼čman─▒ g├Âzetlemek i├žin yerler yapm─▒┼člar ve bu g├Âzetleme yerlerine ÔÇťkarakolÔÇŁ ad─▒n─▒ vermi┼člerdir. D├╝┼čman belirince buralarda ate┼č yakmak suretiyle i┼čaret verirler ve k─▒sa bir s├╝re i├žinde merkezi tehlikeden haberdar ederlerdi. G├Âzetleme kuleleri, Pe├ženek T├╝rklerinde┬á ÔÇťkaraku-katayÔÇŁ[1] olarak adland─▒r─▒lmaktayd─▒.

T├╝rklerin ─░slamiyetÔÇÖi kabul├╝nden sonra kurduklar─▒ devlet yap─▒lar─▒nda, zab─▒ta ve asayi┼č konular─▒nda ─░slam k├╝lt├╝r├╝nden izleri ta┼č─▒yarak s├╝rd├╝rm├╝┼člerdir. T├╝rkler, Anadolu’ya yerle┼čtikten sonra, Anadolu Sel├žuklular─▒n─▒n idaresi alt─▒nda b├╝y├╝k bir k├╝lt├╝r varl─▒─č─▒na sahip siyas├« ve asker├« g├╝├ž meydana getirerek fikir ve sanat bak─▒m─▒ndan da ├╝st├╝n bir medeniyet olu┼čturdular.

Uygulam─▒┼č olduklar─▒ tedbirler sayesinde AnadoluÔÇÖda, emniyet ve asayi┼č bak─▒m─▒ndan o zamana kadar h├╝k├╝m s├╝ren kar─▒┼č─▒kl─▒klara son verilmi┼č oldu.

Hemen hemen b├╝t├╝n T├╝rk-─░slam devletlerinde ceza├«, m├╝lk├« ve yarg─▒ yetkilerini kendisinde toplayan kad─▒lar, devletin asl├« unsurlar─▒ndan biri olmu┼čtu. Kad─▒lar, ┼čehirlerin ba┼č─▒nda m├╝lk├« ve asker├« yetkilerle donat─▒lm─▒┼č olan suba┼č─▒larla s─▒k─▒ bir i┼čbirli─či yaparak emniyet ve asayi┼č meselelerinde karar makam─▒ durumundayd─▒.

Suba┼č─▒lar─▒n,[2] icra etti─či g├Ârevlerin, g├╝n├╝m├╝z├╝n jandarma g├Ârevlerine benzer oldu─ču g├Âr├╝lmektedir. Suba┼č─▒lar, bug├╝nk├╝ jandarmada oldu─ču gibi, sava┼č d├Âneminde d├╝┼čmana kar┼č─▒ sava┼č─▒rken, bar─▒┼č d├Ânemlerinde bulunduklar─▒ b├Âlgelerde devlet ad─▒na kamu d├╝zenini ve g├╝venli─či sa─člam─▒┼člard─▒r. T├╝rklerin asayi┼č ve zab─▒ta tarihinde ├Ânemli bir role sahip suba┼č─▒y─▒, tarihimizde ilk ÔÇťzab─▒ta amiriÔÇŁ olarak nitelendirmek m├╝mk├╝nd├╝r.

─░lk T├╝rk devletlerinde zab─▒ta hizmetleriyle ilgili olarak kar┼č─▒la┼č─▒lan ikinci terim ÔÇťdarugaÔÇŁd─▒r. Gerek T├╝rklerde ve gerekse Orta Asya Mo─čollar─▒nda inzibat amirine ÔÇťdamgaÔÇŁ denmi┼čtir. Timur ve Orta Asya T├╝rkleri aras─▒nda bu s├Âz, ÔÇťemniyet m├╝d├╝r├╝ÔÇŁ kar┼č─▒l─▒─č─▒ olarak kullan─▒lmaktayd─▒. Bu unvanda bug├╝n dahi baz─▒ yerlerde kullan─▒lmaktad─▒r.

Sel├žuklu Devletinde G├╝venlik Kolu

Sel├žuklularda ise ÔÇťsuba┼č─▒ÔÇŁ ordu komutanlar─▒na verilen bir unvan olarak kullan─▒lm─▒┼čt─▒. Bu unvana sahip olan ki┼čiler sorumlu olduklar─▒ b├Âlgenin emniyet ve asayi┼čini emrindeki ÔÇť┼č─▒hneÔÇŁ[3], ÔÇťdizdarlarÔÇŁ[4] ve ÔÇťprabanlarÔÇŁ[5] arac─▒l─▒─č─▒yla yerine getirmi┼čti. Osman Bey, 1301 y─▒l─▒nda Karacahisar’─▒ ele ge├žirdikten sonra bu ┼čehrin idaresini o─člu Orhan Bey’e vermi┼č ve suba┼č─▒ olarak G├╝nd├╝z Alp’i atam─▒┼čt─▒. B├Âylece Osmanl─▒larda ismi bilinen ilk zab─▒ta amiri G├╝nd├╝z Alp olmu┼čtur. Sel├žuklularda asayi┼čin sa─članmas─▒nda g├Ârev yapan suba┼č─▒lar, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde de zab─▒ta amiri olarak g├Ârev yapm─▒┼čt─▒. Eyaletlerde Beylerbeyleri, sancaklarda ise Sancak Beyleri emirlerindeki sipahi askerleriyle b├Âlgelerinde emniyet ve asayi┼či sa─člam─▒┼čt─▒.

D├╝nya tarihinde ├Ânemli devletlerden birini kuran O─čuzlar─▒n Kay─▒ boyundan Osmanl─▒lar, di─čer T├╝rk boylar─▒ gibi orta AsyaÔÇÖdan AnadoluÔÇÖya gelmi┼člerdi. Bu tarihlerde Sel├žuklularla, Mo─čollar AnadoluÔÇÖda bir g├╝├ž m├╝cadelesi i├žindeydiler. Bu y├╝zden Sel├žuklular g├╝├ž takviyesi a├ž─▒s─▒ndan do─čudan gelen T├╝rk topluluklar─▒na ihtiya├ž duyuyordu. Kay─▒ boyu, Sel├žuklular─▒n bu ihtiya├žlar─▒na uygun olarak ├Âncelikle Ankara ve Karacada─č b├Âlgesine ve daha sonra da S├Â─č├╝t ve Domani├ž taraflar─▒na yerle┼čtirildi. Bizansl─▒lara kar┼č─▒ Sel├žuklular─▒n u├ž beyli─čini yapan bu T├╝rk boyu, Osman BeyÔÇÖin idaresinde, 1299 y─▒l─▒nda ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ il├ón etti─činde AnadoluÔÇÖda emniyet ve asayi┼č bak─▒m─▒ndan tam bir d├╝zensizlik h├ókimdi. Adil ve sa─člam bir idarenin olmamas─▒ g├╝vensizlik ve karga┼ča ortam─▒na s├╝r├╝kl├╝yordu. Osman BeyÔÇÖin kurdu─ču k├╝├ž├╝k beylikte ya┼čayan T├╝rkler iyi bir idareye kavu┼čmu┼č olmas─▒ndan ve asayi┼čin sa─članm─▒┼č olmas─▒ndan dolay─▒ rahat ve huzur i├žerisinde ya┼čamaktayd─▒. Adalet arayan M├╝sl├╝manlar d─▒┼č─▒nda Bizans ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun zulm├╝nden ka├žan bir├žok H─▒ristiyan da bu k├╝├ž├╝k beyli─če g├Â├ž etmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. Osmanl─▒ idaresi her t├╝rl├╝ keyf├« vergileri kald─▒rarak herkese kanunlarla birlikte huzur ve g├╝ven ortam─▒ sa─članm─▒┼čt─▒.

T├╝rklerin g├╝venli─čin sa─članmas─▒ i├žin asker├« nitelikli g├╝├žl├╝ bir te┼čkilat olu┼čturmas─▒ ve bu te┼čkilat─▒ gerekti─činde sava┼č d├Ânemlerinde de kullanmas─▒ mant─▒kl─▒ bir tecr├╝beye dayanmaktad─▒r. Bu devlet gelene─či, bug├╝ne kadar ├že┼čitli isimlerle devam etmi┼č ve d├╝nyadaki di─čer g├╝venlik kuvvetleri i├žin bir model olu┼čturmu┼čtur.

 

Osmanl─▒ Devletinde G├╝venlik Kolu

Devletin ilk kurulu┼č a┼čamas─▒ndaki basit bir te┼čkil├ótla idare edilen h├╝k├╝met mekanizmas─▒ daha sonralar─▒ geni┼čleyen s─▒n─▒rlarla karma┼č─▒k bir durum almaya ba┼člam─▒┼čt─▒. Devlet bu duruma ├ž├Âz├╝m bulmak i├žin hem idare sistemini hem de a┼čiret ordusu g├Âr├╝n├╝m├╝nde olan asker├« kuvvetlerini d├╝zenleme yoluna gitmi┼čti.

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin eyaletlerinde, zab─▒ta i┼člerini t─▒marl─▒ sipahiler y├╝r├╝tmekteydi. II. Mahmut bu te┼čkilat─▒n askerleriyle yeni bir inzibat kuvveti kurmaya ├žal─▒┼čm─▒┼č, ├že┼čitli yerlerde alaylar kurmu┼č ve bunlar─▒n komutas─▒n─▒ muvazzaf subaylara vermi┼čti. Bu yeni olu┼čum zaptiye kadrosunun da temelini olu┼čturmu┼čtu.

Osmanl─▒ÔÇÖda zaman i├žerisinde g├╝venlik hizmetini farkl─▒ kurumlar─▒n yerine getirmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. G├╝venlik hizmetlerini; kazalarda suba┼č─▒lar, sancaklarda sancak beyleri g├Ârev yapm─▒┼člard─▒r. ─░stanbul da ise emniyet ve asayi┼č hizmeti farkl─▒ bir anlay─▒┼čla, ancak yar─▒ asker├« bir kolluk kuvveti olan, ÔÇťKarakulluk├žuÔÇŁ denen yeni├žeriler vas─▒tas─▒yla s├╝rd├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Kolluk g├Ârevlileri ayn─▒ zamanda asker├« inzibat g├Ârevini de yerine getirirlerdi. Yeni├žeri A─čas─▒ emniyet ve asayi┼čten sorumluydu. Yeni├žeri A─čalar─▒ zaman zaman ─░stanbulÔÇÖda kol gezerek ┼čehrin asayi┼čini ve d├╝zenini sa─člamakla g├Ârevliydiler.

1453 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖun fethinden sonra ─░stanbul ve AnadoluÔÇÖda ayr─▒ kolluk te┼čkil├ótlar─▒ ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒. ─░stanbulÔÇÖda yeni├žeriler saray─▒n d─▒┼č─▒nda, cebeciler saray ├ževresinde, kaptan pa┼čalar Kas─▒mpa┼ča ├ževresinde emniyet ve asayi┼čin sa─članmas─▒ndan sorumlu olmu┼čtu.

Anadolu’da ise suba┼č─▒l─▒k te┼čkil├ót─▒ devam etmi┼č bunun yan─▒nda emniyet ve asayi┼čin sa─članmas─▒ i├žin ┼čehir kasaba ve k├Âylerde kulluk├žular, yol ve ge├žitlerin g├╝venli─či i├žin derbent te┼čkilat─▒ g├Ârev yapm─▒┼čt─▒. T─▒marl─▒ suba┼č─▒ ise sancak beyinden sonra sipahilerin en ├Ânemli subay─▒d─▒r. G├Ârevi bulundu─ču eyalet ve sancak merkezlerinin idare amirli─čidir. Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda, ┼čehir d─▒┼č─▒nda asayi┼či sa─člayan k─▒r serdarlar─▒ ve cezaevlerinden sorumlu tomruk a─čalar─▒ yapt─▒klar─▒ g├Ârevlerle kolluk tarihinde asayi┼č sisteminin ilk ├Ârneklerini olu┼čturmu┼čtu.

D─░PNOTLAR

[1] Karakua-katay ifadesi, g├Âzc├╝ veya emniyet kaleleri anlam─▒nda kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

[2] Devlet ad─▒na kamu d├╝zenini sa─člamakla g├Ârevli ordu komutan─▒ manas─▒ndand─▒r. K├Âkeni Orta Asya’ya dayanan┬áÔÇśSuÔÇÖ kelimesi ordu, asker anlamlar─▒na gelmektedir. Sel├žuklularda suba┼č─▒ bir vilayetin askeri valisi demekti. Osmanl─▒ devrinde suba┼č─▒ haline gelmi┼čtir.

[3] ┼×─▒hne, ┼čehirlerde ve geni┼č b├Âlgelerde emniyet m├╝d├╝r├╝, asker├« vali ve h├╝k├╝mdar─▒n temsilcisi olarak g├Ârev yapan y├╝ksek memura verilen isimdi.

[4] Dizdarlar, g├Ârevleri gere─či beylerbeyi, sancakbeyi ve kad─▒ya kar┼č─▒ sorumlu ve onlar─▒n denetimi alt─▒ndayd─▒. Herhangi bir ba┼čar─▒s─▒zl─▒─č─▒, g├Ârevini k├Ât├╝ye kullanmas─▒ halinde bu y├Âneticilerin arz─▒ ile azledilebilirlerdi.┬áDizdar─▒n g├Ârevleri aras─▒nda kalelerin onar─▒m ve bak─▒m─▒ ile kalede ya┼čayanlar─▒n hukuksal sorunlar─▒n─▒ ├ž├Âzme i┼či de yer al─▒rd─▒. Bu nedenle kendisine do─črudan h├╝k├╝m g├Ânderilirdi. Gece ve g├╝nd├╝z kaleden ayr─▒lmamakla y├╝k├╝ml├╝yd├╝. Kale duvarlar─▒ndan 100 ad─▒m uzakla┼čmas─▒ idam─▒n─▒ gerektiren bir hareket say─▒l─▒rd─▒. Her dizdar, g├Ârevli oldu─ču kalede mustahf─▒z denen savunma askerlerinin komutan─▒, kale i├žinde ya┼čayan sivil halk─▒n da m├╝lki ve askeri amiriydi. Dizdarlar─▒n sorumluluklar─▒, kalenin i├ž kesimde ya da s─▒n─▒r boyunda olmas─▒na g├Âre de─či┼čirdi. Bkz. Eftal ┼×├╝kr├╝ Batmaz, ÔÇťOsmanl─▒ Devletinde Kale Te┼čkilat─▒na Genel Bir Bak─▒┼čÔÇŁ Ankara ├ťniversitesi, Osmanl─▒ Tarihi Ara┼čt─▒rma ve Uygulama Merkezi (OTAM) Dergisi, Ankara, 1996.┬á s.27

┬á[5] Praban ad─▒ verilen gece bek├žileri ise asayi┼č ve emniyet i┼člerine bakan┬á ┬á┬ág├Ârevlilerden olu┼čuyordu.

4,051 Toplam, 1 okuma bug├╝n

├ľzkan KARACA

├ľzkan KARACA

1977 Malatya - T├╝rkiye Yazarlar Birli─či, ─░lim ve Edebiyat Eseri Sahipleri Meslek Birli─či (─░LESAM), Edebiyat Sanat ve K├╝lt├╝r Ara┼čt─▒rmalar─▒ Derne─či (ESKADER), T├╝rkiye Gezginler Derne─či ve ─░zollu Vakf─▒ ├╝yesidir. ESERLER─░: Aynalar, ─░ki Kanat Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul (2007) D├Âv├╝┼čt├╝ler, G├Ât├╝r├╝ld├╝ler, D├Ânemediler: Esarette Kalanlar, MSN Yay─▒nc─▒l─▒k, ─░stanbul (2016) Kanl─▒ ┼×arap, K├╝fl├╝ Ekmek: S├Âm├╝rgecilik, MSN Yay─▒nc─▒l─▒k, ─░stanbul (2016) Dinlerde, Mitolojilerde, Sava┼člarda: Kurban, MSN Yay─▒nc─▒l─▒k, ─░stanbul (2017) E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

21 Ekim 2019, 1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken! i├žin yorumlar kapal─▒
NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

20 Ekim 2019, NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

20 Ekim 2019, K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

20 Ekim 2019, ─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en i├žin yorumlar kapal─▒
Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

20 Ekim 2019, Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar