Milli M├╝cadele S─▒ras─▒nda ve ├ľncesinde T├╝rk-Arap ─░li┼čkileri

Milli M├╝cadele S─▒ras─▒nda ve ├ľncesinde T├╝rk-Arap ─░li┼čkileri

Alper CAN

1971 y─▒l─▒nda ErzurumÔÇÖda do─čdu. 42 y─▒ld─▒r BursaÔÇÖda ya┼č─▒yor.
1996ÔÇÖda Hacettepe ├ťniversitesi Di┼č Hekimli─či Fak├╝ltesiÔÇÖnden mezun oldu, serbest di┼č hekimi olarak ├žal─▒┼č─▒yor.
2009ÔÇÖda ├çanakkale Onsekiz Mart ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Arkeoloji B├Âl├╝m├╝ y├╝ksek lisans program─▒ndan mezun oldu. Ayn─▒ y─▒l Uluda─č ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Tarih b├Âl├╝m├╝nde ba┼člad─▒─č─▒ doktora e─čitimini yar─▒da b─▒rakt─▒. 2003ÔÇÖte Nil├╝fer Kent Konseyi g├Ân├╝ll├╝s├╝ oldu. Bu kurumda tarih, felsefe, edebiyat alan─▒ndaki ├žal─▒┼čmalar─▒ grupla birlikte s├╝rd├╝r├╝yor.
BursaÔÇÖn─▒n k├╝lt├╝r sanat alanlar─▒n─▒ kapsayan internet sitesinin(www.bursadakultur.org) 12 senedir yay─▒nc─▒s─▒.
ÔÇťAntik ├ça─č S├Âzl├╝─č├╝ÔÇŁ ve ÔÇťKadim BursaÔÇŁ ad─▒nda iki kitap yay─▒nlad─▒.
e-posta: alperca@hotmail.com
Alper CAN

T├╝rklerle Araplar─▒n ili┼čkilerinin ba┼člang─▒c─▒ M.S. 7. y├╝zy─▒la dek geri g├Ât├╝r├╝lebilirse de Yavuz Sultan SelimÔÇÖin Suriye, Do─ču Akdeniz sahili ve M─▒s─▒r gibi Arap n├╝fusun ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgeleri fethetti─či 1517ÔÇÖdeki seferi bu ili┼čkilerin ba┼člang─▒c─▒ kabul edilir. ─░zleyen d├Ârt y├╝z y─▒l boyunca Araplar, genellikle iyi ili┼čkiler i├žinde T├╝rk y├Ânetimi alt─▒nda ya┼čam─▒┼čt─▒r. Bu uyumlu beraberli─či sarsan ilk unsur Frans─▒z Devrimi olmu┼č, milliyet├žilik fikirlerinin etkisinde kalan Araplar Osmanl─▒ Devletinin zay─▒flamas─▒na ko┼čut olarak ayr─▒l─▒k├ž─▒ fikirlere b├╝nyelerinde yer a├žm─▒┼člard─▒r.

Devrimin k─▒v─▒lc─▒m─▒n─▒ ├žakt─▒─č─▒ ayr─▒l─▒k├ž─▒ d├╝┼č├╝nceler Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda ba┼člat─▒lan Arap ─░syan─▒ ile d├╝┼č├╝nceden eyleme d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Mekke emiri ┼×erif H├╝seyin ├Ânderli─činde Osmanl─▒ Devletine kar┼č─▒ ba┼člat─▒lan bu isyan T├╝rk kamuoyunda Araplar hakk─▒nda olumsuz de─čerlendirmeler yap─▒la gelmesine sebep olmu┼čtur. Tarihi s├╝re├žler milli duygulardan ar─▒nd─▒r─▒lm─▒┼č bir bak─▒┼čla, belgelere dayanan yorumlarla ele al─▒nmal─▒d─▒r. Bu isyan─▒n Osmanl─▒ Devletini g├╝ney cephesinde zor durumda b─▒rakt─▒─č─▒, asker kayb─▒na sebep oldu─ču, Osmanl─▒ birliklerinin Hatay-Urfa hatt─▒na dek geri ├žekilip bu b├Âlgeleri ─░ngilizlerce desteklenen Araplar birliklerine b─▒rakt─▒─č─▒ do─črudur. Di─čer taraftan bu isyan t├╝m Arap kabilelerinin kat─▒ld─▒─č─▒ bir isyana d├Ân├╝┼čmemi┼čtir. Kendilerine vaat edilenler yerine getirilmeyince isyanc─▒ Ha┼čimiler ┼×erif H├╝seyinÔÇÖin o─člu Faysal arac─▒l─▒─č─▒yla Kuvayi Milliye g├╝├žleri ile yak─▒nla┼čma e─čilimi i├žine girmi┼čtir. Ayn─▒ s├╝re├žte di─čer Arap kavimlerinin de AnadoluÔÇÖda y├╝r├╝t├╝len milli kurtulu┼č m├╝cadelesini destekleyici eylemleri g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Ayr─▒ca, Arap milletinin eylemleri hakk─▒nda nihai bir yarg─▒ya var─▒lmadan ├Ânce imparatorlu─čun son y─▒llar─▒nda y├Ânetim ├╝zerinde etkili olan ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti (─░TC) kadrolar─▒n─▒n Arap b├Âlgelerinde y├╝r├╝tt├╝kleri uygulamalar da dikkatle incelenmelidir.

├çal─▒┼čmam─▒za konu edindi─čimiz d├Ânemde T├╝rk-Arap ili┼čkileri birlikte ya┼čama, uzakla┼čma ve yak─▒nla┼čma d├Ânemlerinden ge├žmi┼čtir. Bu s├╝re├žte taraflar s─▒k├ža ├╝├ž├╝nc├╝ bir ├╝lkenin m├╝dahalesine maruz kalm─▒┼člard─▒r. Devletlerin stratejik planlar─▒, bireylerin ki┼čisel h─▒rslar─▒ ve di─čer pek ├žok de─či┼čkenin aras─▒nda iki taraf─▒n da en ├Ânemli de─či┼čmeyen paydas─▒ ─░slam─▒n y├╝celtilmesi ve halifeye ba─čl─▒l─▒k olmu┼čtur.

Bu ├žal─▒┼čmada T├╝rk-Arap ili┼čkileri T├╝rk Milli M├╝cadele D├Ânemi ekseninde ele al─▒nacakt─▒r. Bu d├Ânemdeki ili┼čkileri iyi anlayabilmek i├žin ├Ânce taraflar─▒n birbirlerine bak─▒┼člar─▒n─▒n ve aralar─▒ndaki ili┼čkinin daha eski d├Ânemlerinin incelenmesinde fayda g├Âr├╝yoruz.

1-T├╝rk ve Araplar─▒n Birbirlerini Alg─▒lay─▒┼člar─▒┬á

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču b├╝nyesindeki milletler aras─▒nda Araplar─▒n ayr─▒cal─▒kl─▒ bir yeri vard─▒. Zira ─░slamiyet Arap Yar─▒madas─▒ÔÇÖnda vahyedilmi┼č, M├╝sl├╝manlar─▒n kutsal kitab─▒ Arap├ža yaz─▒lm─▒┼č, hac merkezlerini Araplar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgeler olu┼čturmu┼čtur. Bu y├╝zden Araplar kendilerini di─čer M├╝sl├╝man topluluklardan ├╝st├╝n saym─▒┼člard─▒r. Bu ├╝st├╝nl├╝k duygusunun ├Ârnekleri ├žoktur. Yanya mebusu Abd├╝l Bey 1878ÔÇÖte mecliste bilim ve medeniyeti Araplar─▒n Yunanl─▒lardan ald─▒klar─▒n─▒, Avrupal─▒lar─▒n da bunlar─▒ Araplardan ald─▒klar─▒n─▒ s├Âyler.[1] Ba┼čka bir ├Ârnek ┼×erif H├╝seyinÔÇÖin o─člu olan ve sonradan ├ťrd├╝n kral─▒ olan AbdullahÔÇÖ─▒n yazd─▒klar─▒na yer al─▒r. Abdullah Kuran-─▒ KerimÔÇÖde ge├žen ve Araplar─▒ ÔÇťen hay─▒rl─▒ ├╝mmetÔÇŁ sayan sat─▒rlara an─▒lar─▒nda yer vererek[2] fikirlerine ilahi bir destek aram─▒┼č, sonra da kendi fikirlerini ┼č├Âyle ifade etmi┼čtir: ÔÇťNamaz bizim namaz─▒m─▒zd─▒, Kitap bizim Kitab─▒m─▒zd─▒. ┼×ahadet kelimesi dinimizin esas─▒, zekat vergimiz, oru├ž perhizimizdi ve hac bizim memlekete yap─▒l─▒yordu ama ba┼č─▒m─▒zdakiler daha okuduklar─▒n─▒n anlam─▒n─▒ bile bilmiyorlard─▒ÔÇŽ.─░┼čte b├Âyle varl─▒k i├žinde yokluk, yokluk i├žinde varl─▒k s├Âz konusuydu. Bizler ├╝st├╝n oldu─čumuz halde hakir g├Âr├╝l├╝rken, hakir g├Âr├╝lmesi gerekenler tepemize ├ž─▒k─▒yorduÔÇŁ. Buna kar┼č─▒n Abdullah T├╝rklerin b├╝y├╝k bir devlete sahip olduklar─▒n─▒, Abd├╝lhamitÔÇÖin son b├╝y├╝k ─░slam sultan─▒ oldu─čunu da yazar.[3]

Araplarda g├Âr├╝len bu ├╝st├╝nl├╝k duygusuna onlar─▒n aras─▒nda uzunca biz zaman ge├žiren ─░ngiliz T. E. Lawrence da de─činir. LawrenceÔÇÖa g├Âre Araplar ─░slamÔÇÖ─▒n kendilerine g├Ânderilmi┼č bir din oldu─čunu ve onu en iyi anlay─▒p uygulayacak insanlar─▒n kendileri oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorlard─▒.[4]

Osmanl─▒ padi┼čah─▒n─▒n ayn─▒ zamanda ─░slam halifesi olmas─▒ taraflar aras─▒ndaki ba─č─▒n ba┼čka bir y├Ân├╝yd├╝. 1774 K├╝├ž├╝k Kaynarca Antla┼čmas─▒ÔÇÖndan sonra siyasi d├╝zlemde belirginle┼čen halifelik kurumu[5] Osmanl─▒ padi┼čah─▒n─▒n di─čer M├╝sl├╝man topluluklar─▒n koruyucusu olmas─▒ ┼čeklinde tezah├╝r etmi┼čtir. Hz. MuhammedÔÇÖin ─░stanbulÔÇÖu ele ge├žirecek h├╝k├╝mdar─▒ ├Âven hadisi de bu kentin ─░slamÔÇÖ─▒n do─čal ba┼čkenti oldu─ču hissini yaratm─▒┼č, halifelik makam─▒n─▒n sayg─▒nl─▒─č─▒n─▒ artt─▒rm─▒┼čt─▒r. Bu sayg─▒nl─▒k Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna dek s├╝rm├╝┼č, Arap toplumlar─▒ halifeye ba─čl─▒l─▒klar─▒n─▒ b├╝y├╝k oranda korumu┼člard─▒r.

Osmanl─▒ Devletinin kurucusu ve hakim unsuru olan T├╝rkler din karde┼čleri Araplar ile bir arada ya┼čamaktan rahats─▒zl─▒k duymam─▒┼člard─▒r. M├╝sl├╝man milletler ile dayan─▒┼čma i├žinde olman─▒n ├Ânemine vurgu yapan Nam─▒k Kemal Araplar ile T├╝rklerin son derece kayna┼čm─▒┼č iki millet olduklar─▒n─▒ yazar ve ÔÇť..bunun kopmas─▒na olsa olsa Allah muktedir olur, olsa olsa ┼čeytan r─▒za g├ÂsterirÔÇŁ der.[6]

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna yakla┼č─▒lan g├╝nlerde Osmanl─▒ h├╝k├╝metinin uygulad─▒─č─▒ politikalar Araplar─▒n T├╝rklerden ┼čikayetlerinin artmas─▒na ve T├╝rkler hakk─▒ndaki d├╝┼č├╝ncelerinin olumsuz bir y├Âne kaymas─▒na sebep olmu┼čtur. Buna ili┼čkin ├Ârnekler yeri geldik├že verilecektir.

2-Osmanl─▒ÔÇÖdan Kopu┼ča Giden Yolun Ba┼člang─▒c─▒: Arap Milliyet├žili─činin Uyan─▒┼č─▒

Frans─▒z ─░htilaliÔÇÖnin en bilinen sonu├žlar─▒ndan biri ├žok uluslu imparatorluklar b├╝nyesinde ya┼čayan az─▒nl─▒klar aras─▒nda milliyet├ži fikirlerin yay─▒lmas─▒d─▒r. Birey ve ulus haklar─▒n─▒n evrensel de─čerler olarak benimsenmeleri ile her ulus ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgede ba─č─▒ms─▒z devletini kurmak, her birey de ya┼čad─▒─č─▒ devlet i├žinde daha ├žok ├Âzg├╝rl├╝k istemek e─čilimine girmi┼čtir. Balkan uluslar─▒ bu etkiye en ├žabuk tepkiyi vermi┼č ve Osmanl─▒ Devletinden ayr─▒lma ├žabalar─▒na giri┼čmi┼čken Araplar ve T├╝rkler aras─▒nda milliyet├žilik ak─▒mlar─▒ daha ge├ž bir d├Ânemde ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

S├Âm├╝rgecilik faaliyetlerinde 19. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒ndan sonra art─▒┼č g├Âzlenmektedir. ─░ngiltere ve Fransa gibi b├╝y├╝k s├Âm├╝rgeci devletlerin aras─▒na ulusal birliklerini daha ge├ž kuran ─░talya ve Almanya da kat─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu devletlerden ├Âzellikle ─░ngiltere ve Fransa dikkatlerini Arap n├╝fusun a─č─▒rl─▒kta oldu─ču M─▒s─▒r, L├╝bnan ve Suriye gibi b├Âlgelere ├ževirmi┼čler, m├╝dahale etmeye uygun f─▒rsat─▒ beklemeye ba┼člam─▒┼č, alet olarak kullanacaklar─▒ bir az─▒nl─▒─č─▒ kendi yanlar─▒na ├žekmeye ├žabalam─▒┼člard─▒r. (M─▒s─▒r ve Suriye halk─▒n─▒n yabanc─▒ devletlerin etkisine girmesine yol a├žan olaylardan 4. b├Âl├╝mde bahsedilecektir.)

1856ÔÇÖda kabul edilen Islahat Ferman─▒ ellerine ge├žen ilk f─▒rsat olmu┼čtur. Zira bu ferman ile az─▒nl─▒klara kendi okullar─▒n─▒ a├žma hakk─▒ tan─▒nm─▒┼čt─▒r. Araplar─▒n ya┼čad─▒klar─▒ b├Âlgeler bu sayede k├╝lt├╝rel bir d├Ân├╝┼č├╝me a├ž─▒lm─▒┼č oldu. Suriye ve L├╝bnanÔÇÖda 1860ÔÇÖtan sonra a├ž─▒lm─▒┼č 33 adet yabanc─▒ okul vard─▒r, bunlar aras─▒nda yer alan Suriyeliler Protestan Koleji sonradan Beyrut Amerikan ├ťniversitesiÔÇÖne d├Ân├╝┼čm├╝┼č, Arap milliyet├žili─či fikrinden heyecana kap─▒lan gen├žlerin yeti┼čmesini sa─člayacak olan ├Ânemli bir kurum olmu┼čtur.[7] Birka├ž on y─▒l i├žinde Bat─▒ k├╝lt├╝r├╝ ile b├╝y├╝m├╝┼č, Frans─▒z Devrimi ilkelerinden haberdar bir ku┼čak yeti┼čti. Arap milliyet├žili─činin ba┼člat─▒c─▒s─▒ olan bu ku┼čak daha ├žok H─▒ristiyan Araplardan olu┼čuyordu. (H─▒ristiyan Araplar bir s├╝re sonra tek ba┼člar─▒na yeterince etki g├Âsteremeyeceklerini anlay─▒p M├╝sl├╝man Araplar aras─▒nda da ├Ârg├╝tlenmeye ├Ânem verdiler.)

M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n 1882ÔÇÖden sonra ─░ngiliz kontrol├╝ne girmesi KahireÔÇÖnin Arap milliyet├žili─činin geli┼čebilece─či uygun yerlerden biri olmas─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒r. Zira Osmanl─▒ y├Ânetimi ile ters d├╝┼čen ayd─▒nlar ─░stanbulÔÇÖdan ka├žarak buraya s─▒─č─▒n─▒yor ve burada serbest├že ├Ârg├╝tlenebiliyorlard─▒.

Arap milliyet├žili─čine ivme kazand─▒ran di─čer bir unsur da Osmanl─▒ idaresi alt─▒nda ya┼čayan ve ba─č─▒ms─▒zl─▒k i├žin m├╝cadele eden di─čer uluslar─▒n faaliyetleri olmu┼čtur. ├ľzellikle Ermeniler Araplar─▒n dikkatle izledi─či bir topluluktu. Propaganda ama├žl─▒ bir bildiride ÔÇťÔÇŽBa─čdatÔÇÖ─▒ ele ge├žiren Cengiz ve H├╝lag├╝ s├╝lalesine ve HalepÔÇÖte seksen bin Arap kafas─▒ndan kule bina ettiren Timurlenk ├žocuklar─▒na ebediyen k├Âle olacaks─▒n─▒z. Ermenilerin yapmakta oldu─ču gibi haklar─▒m─▒z i├žin kan d├Âkm├╝yorsunuzÔÇŁ denmesi bu etkiyi g├╝zel bir ┼čekilde g├Âsterir.[8]

Uygun ┼čartlar─▒ bulmalar─▒ ile ├Ârg├╝tlenmeye giri┼čen Arap milliyet├žileri yasal ve yasal olmayan pek ├žok cemiyet kurmu┼člard─▒r. 1850ÔÇÖlerden sonra kurulmaya ba┼članan bu cemiyetlerde g├Ârev alan ve Arap milliyet├žili─činde ├Âne ├ž─▒kan birka├ž ki┼čiden k─▒saca bahsetmek yerinde olacakt─▒r:

-Halil Ganem: ─░lk Osmanl─▒ meclisinde Suriye mebusu idi. Meclis da─č─▒t─▒l─▒nca FransaÔÇÖya ka├žm─▒┼č, T├╝rk-Suriye Komitesi lideri olmu┼čtur.[9]

-Butrus el-Bustani (1819-1893): L├╝bnanl─▒ yazar. AvrupaÔÇÖn─▒n medeniyet nam─▒na ├Â─črendi─či her ┼čeyi Araplardan ald─▒─č─▒n─▒ savunur.[10]

-Aziz Ali el-M─▒sri: M─▒s─▒rl─▒ devlet adam─▒. ─░TC i├žinde ├Ânemli g├Ârevlere geldi. Daha sonra ─░TC y├Âneticileri ile ters d├╝┼čt├╝, ┼×erif H├╝seyinÔÇÖin ba┼člatt─▒─č─▒ isyanda Arap ordusunu y├Ânetti (Lawrence an─▒lar─▒nda ona ├žok ┼čey bor├žlu olduklar─▒n─▒ yazar,[11] Araplar─▒ Avusturya-Macaristan ├Ârne─čindeki gibi T├╝rklere ba─čl─▒yacak bir devlet sistemini hedefleyen El-Ahd Cemiyetinin kurucular─▒ndand─▒r.[12]

Pek ├žok cemiyetin varl─▒─č─▒na ve milliyet├ži ayd─▒n─▒n ├žabas─▒na kar┼č─▒n bu faaliyetler Osmanl─▒ ordusundaki Araplar subaylar aras─▒nda herhangi bir etki uyand─▒ramam─▒┼č, onlar─▒ isyana te┼čvik edememi┼čtir.[13] Osmanl─▒ y├Âneticileri ise faaliyetlerini artt─▒ran Arap cemiyetlerine kar┼č─▒ 10 Eyl├╝l 1909ÔÇÖda bir kanun ├ž─▒karm─▒┼č, milliyet├žilik ve ─▒rk esas─▒ ├╝zerine siyasi grup kurmay─▒ yasaklam─▒┼čt─▒r.[14]

3-Birinci ve ─░kinci Me┼črutiyet D├Ânemlerindeki Uygulamalar─▒n T├╝rk-Arap ─░li┼čkilerine Etkileri

19.y├╝zy─▒l─▒n ortas─▒ndan itibaren Arap topluluklar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ topraklar ├že┼čitli devletlerin ├ž─▒kar ├žat─▒┼čmalar─▒na sahne olmu┼čtur. Yabanc─▒ devletlerin Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n i├ž i┼člerine m├╝dahaleleri, ├že┼čitli gruplar─▒ kendi ├ž─▒karlar─▒ i├žin k─▒┼čk─▒rtmalar─▒ Araplar aras─▒nda giderek artan bir huzursuzlu─ča sebep olmu┼čtur. 1860 y─▒l─▒nda ya┼čanan ├žat─▒┼čmalar b├Âlgenin daha da kar─▒┼čmas─▒na, d─▒┼č m├╝dahaleye daha a├ž─▒k bir hale gelmesine sebep olmu┼čtur. (Bu ├žat─▒┼čmalardan 4. b├Âl├╝mde bahsedilecektir)

┼×am ve Kahire ile birlikte Arap milliyet├žili─činin canl─▒ oldu─ču kentlerden biri de BeyrutÔÇÖtur. Kentteki yabanc─▒ okullar ve Butros el-BustaniÔÇÖnin gazetecilik faaliyetleri bunda etkili olmu┼čtur. Bu b├Âlgede 19. y├╝zy─▒l─▒n son ├žeyre─činde Araplar─▒n T├╝rklere kar┼č─▒ g├Âsterdikleri ho┼čnutsuzluk belirtileri art─▒┼ča ge├žmi┼čtir. ├ľrne─čin 1887ÔÇÖde BeyrutÔÇÖa resmi g├Ârevle g├Ânderilen H├╝seyin R─▒za Pa┼ča Frans─▒zlar─▒n deste─či ile s├╝rd├╝r├╝len milliyet├ži faaliyetleri rapor etmi┼čtir. 1884ÔÇÖte ─░stanbulÔÇÖa yaz─▒lan ba┼čka bir rapor da L├╝bnanl─▒ H─▒ristiyanlar─▒n 1870-71 Frans─▒z-Alman harbinde FransaÔÇÖya 15 bin g├Ân├╝ll├╝ sava┼č├ž─▒ yollad─▒klar─▒n─▒ ancak ayn─▒ L├╝bnanl─▒lar─▒n 1877-78 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒nda Osmanl─▒ ordusuna tek bir asker bile g├Ândermediklerini belirtir.[15]

1.Me┼črutiyet d├Ânemi b├╝y├╝k umutlar ile ba┼člam─▒┼č ancak ├žok k─▒sa ├Âm├╝rl├╝ olmu┼čtur. 1877-78 Osmanl─▒-Rus HarbiÔÇÖndeki kay─▒plar, 1881ÔÇÖde TunusÔÇÖun Frans─▒zlara, 1882ÔÇÖde M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n ─░ngilizlere kar┼č─▒ kayb─▒ Abd├╝lhamitÔÇÖi yabanc─▒ devletlerin yay─▒l─▒mc─▒l─▒─ča kar┼č─▒ yeni ├žareler aramak zorunda b─▒rakt─▒. Abd├╝lhamitÔÇÖin 1880ÔÇÖden sonra uygulamaya koydu─ču, M├╝sl├╝man ├╝lkeler ile dayan─▒┼čmay─▒ artt─▒rma temeline dayanan ve hilafet makam─▒ ├ževresinde bir ─░slam Birli─či kurulmas─▒n─▒ hedefleyen politikas─▒ Panislamizm olarak adland─▒r─▒l─▒r. Buna g├Âre M├╝sl├╝manlar geri kalmalar─▒n─▒n sebebi par├žalanmalar─▒n─▒n sonucudur. G├╝├žlenen Avrupa kar┼č─▒s─▒nda dinlerini kaybetme tehlikesinden uzakla┼čmak i├žin M├╝sl├╝manlar halifenin ├ževresinde siyasi bir birlik olu┼čturmal─▒d─▒rlar. Abd├╝lhamit bu siyaseti ile ayr─▒l─▒k├ž─▒ ak─▒mlara kap─▒lma olas─▒l─▒klar─▒ artan Arap ┼čeyhleri ve beylerini de itaat alt─▒na almay─▒ hedeflemi┼čtir.[16]

Y├Ânetim anlay─▒┼č─▒ndaki bu de─či┼čiklik ile Araplar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ topraklar daha ├Ânem kazand─▒ ve ├Ân plana ├ž─▒kt─▒. M├╝sl├╝man toplumlar─▒n Osmanl─▒ ile olan ba─člar─▒n─▒ kuvvetlendirmek amac─▒yla ├že┼čitli icraatlerde bulunuldu. ├ľrne─čin yabanc─▒ okullar─▒n b├Âlgedeki etkinli─čini k─▒rmak i├žin b├Âlgede pek ├žok yeni okul a├ž─▒ld─▒.[17] Arap vilayetlerinde g├Ârevli valilerin maa┼člar─▒ di─čer valilerden daha y├╝ksek bir d├╝zeye ├ž─▒kar─▒ld─▒. ┼×am ile MedineÔÇÖyi ba─člayan Hicaz Demiryolu 1 Eyl├╝l 1908ÔÇÖde tamamland─▒, ayn─▒ yol ├╝zerinde telgraf hatt─▒ d├Â┼čendi.[18]

Hicaz demiryolu Abd├╝lhamitÔÇÖin uygulad─▒─č─▒ merkeziyet├žilik politikas─▒ i├žin ├žok uygun bir ara├žt─▒. Ancak bu ara├ž Araplar i├žin iki a├ž─▒dan huzur bozucuydu. ─░lki ─░stanbulÔÇÖun b├Âlge ├╝zerindeki hakimiyetinin artmas─▒, ikincisi ise kervanlarla yap─▒lan hac turizminin azalmas─▒ sebebiyle gelir kayb─▒ u─čramalar─▒. Gelirleri azalan Bedeviler Medine yak─▒nlar─▒nda isyan dahi ├ž─▒karm─▒┼člard─▒.[19] Demiryolunun yaratt─▒─č─▒ rahats─▒zl─▒─č─▒ Kral Abdullah Talat Pa┼čaÔÇÖya ┼č├Âyle dile getirmi┼čtir: ÔÇťS├Âz konusu demiryolunun kurulmas─▒, bug├╝n HicazÔÇÖda deve ta┼č─▒mac─▒l─▒─č─▒ ya─čanlara yahut tavaf ve Hz. PeygamberÔÇÖin kabrini ziyaret s─▒ras─▒nda hac─▒lara rehberlik ederek ge├žimlerini sa─člayanlara yeni y├╝kler getirecektir. Oysa s├Âz konusu i┼č kollar─▒ b├Âlgede hala yayg─▒nd─▒r. ─░┼čte ┼×erifÔÇÖin size anlatamad─▒─č─▒, sizin de bir t├╝rl├╝ anlamad─▒─č─▒n─▒z mesele budurÔÇŁ.[20]

Di─čer taraftan ─░stanbul h├╝k├╝meti b├Âlgede artan isyanlara kar┼č─▒ demiryolunu h─▒zl─▒ asker sevkiyat─▒ ve kontrol├╝ sa─člamada yard─▒mc─▒ bir ara├ž olarak g├Âr├╝p savunuyordu. Nitekim ─░stanbulÔÇÖun b├Âlgedeki denetimi demiryolunun tamamlanmas─▒ndan sonra artm─▒┼čt─▒r. Mekke ve CiddeÔÇÖye uzat─▒lmas─▒ planlanan hat ├že┼čitli nedenlerle yap─▒lamam─▒┼čt─▒r. Hatt─▒ YemenÔÇÖe uzatacak in┼čaat ise 1911ÔÇÖde Frans─▒zlar taraf─▒ndan ba┼člat─▒ld─▒ ancak sava┼č─▒n ├ž─▒kmas─▒ ile yar─▒m kald─▒.[21]

1908ÔÇÖde ba┼člayan ve Araplar taraf─▒ndan da sevin├žle kar┼č─▒lanan II. Me┼črutiyet d├Ânemini b├Âlgede ─▒slahat yap─▒laca─č─▒ y├Ân├╝ndeki beklentileri artmas─▒na sebep oldu. Islahattan Araplar─▒n ne anlad─▒─č─▒n─▒ Beyrut ┼čehremini Selim Ali Selam ┼č├Âyle a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r: ÔÇťIslahat ├že┼čitli ┼čekillerde yap─▒labilir. Ka─č─▒t ├╝zerinde kalmaktan ├Âteye gidemeyen merkezi ─▒slahatlar─▒ yeterince tecr├╝be ettik. Art─▒k ger├žek bir ─▒slahata giri┼čmenin zaman─▒ gelmi┼čtir ki buna adem-i merkeziyet├žilik denirÔÇŁ. [22] Yani Araplar ya┼čad─▒klar─▒ b├Âlgede y├Ânetiminde daha ├žok s├Âz sahibi olabilmeyi, kendilerini ilgilendiren konularda kendi kararlar─▒n─▒ verebilecekleri bir d├╝zeni, k─▒smi ├Âzerk bir idare ┼čeklini arzuluyorlard─▒. Araplar─▒n beklentilerinin artmas─▒nda Arap mebus say─▒s─▒ndaki art─▒┼č─▒n da etkisi olmu┼č olmal─▒. 1.Me┼črutiyet d├Âneminde Arap mebus say─▒s─▒ 32 (toplam 232) iken 1908ÔÇÖde se├žilen Arap mebus say─▒s─▒ 60 (toplam 260-288 aras─▒)ÔÇÖt─▒r.[23]

Islahat yap─▒lmas─▒ istenen konular aras─▒nda dil meselesi ├Ânemli yer tutar. Milliyet├ži gruplar Arap dilini Araplar─▒ bir arada tutan en ├Ânemli ba─č olarak g├Ârm├╝┼čler, milliyet├žilik ak─▒mlar─▒n geli┼čmesine ko┼čut olarak Arap dili ve edebiyat─▒ alan─▒ndaki ├žal─▒┼čmalar─▒ da artt─▒rm─▒┼člard─▒r.[24] Bu y├╝zden Ermeniler ve Rumlar gibi Araplar da kendi dillerinin resmi dil say─▒lmas─▒ konusunda ─▒srarc─▒yd─▒lar. Buna kar┼č─▒n ─░TCÔÇÖnin 1908ÔÇÖde a├ž─▒klad─▒─č─▒ program─▒nda T├╝rk├ženin resmi dil olarak kalaca─č─▒na dair bir madde mevcuttur. Ancak Nisan 1913ÔÇÖte ├ž─▒kar─▒lan bir kararname ile Arap├žan─▒n mahkemelerde ve okullarda kullan─▒lmas─▒n─▒n ├Ân├╝ a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r.[25] Bu de─či┼čiklikte ─░TCÔÇÖnin ├╝├ž ├Ânemli pa┼čas─▒ndan biri olan Cemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n ne denli etkisi oldu─ču bilinmez ancak kendisi an─▒lar─▒nda Araplara dil konusunda baz─▒ haklar verilmesini savundu─čunu belirtmi┼čtir.[26]

1908 y─▒l─▒ T├╝rk-Arap ili┼čkilerinde ├Ânemli bir y─▒ld─▒r. ─░ktidar─▒ ele ge├žiren ─░TC merkezi idareyi g├╝├žlendirecek uygulamalar─▒ s├╝rd├╝r├╝rken ideolojik ├Ânceli─či PanislamizmÔÇÖden Pant├╝rkizmÔÇÖe kayd─▒rd─▒. Dini az─▒nl─▒klar─▒n idari talepleri g├Ârmezden gelindi, ├Ârg├╝tlenme giri┼čimleri engellendi. ─░ngiliz b├╝y├╝kel├žisi Sir Gerard Lowther ─░TCÔÇÖnin bu politikas─▒n─▒ ÔÇťT├╝rk olmayan unsurlar─▒n T├╝rk havan─▒nda d├Âv├╝lmesiÔÇŁ olarak yorumlam─▒┼čt─▒r.[27] Kral Abdullah ise ─░TCÔÇÖnin bu uygulamalar─▒n─▒ hilafet ve saltanat idaresini kendilerince me┼čruti bir milli h├╝k├╝mete ├ževirmek olarak niteler ve ele┼čtirir.[28]

Yerine getirilmeyen ─▒slahata isteklerine ra─čmen Arap ayd─▒nlar─▒ aras─▒nda bu d├Ânemde Osmanl─▒ÔÇÖdan ayr─▒lma y├Ân├╝nde bir e─čilim yoktur zira me┼črutiyet idealleri canl─▒l─▒─č─▒n─▒ korumaktad─▒r. Re┼čid Mutran taraf─▒ndan yaz─▒lan, ParisÔÇÖta yay─▒mlanan ve SuriyeÔÇÖnin ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ talep eden bir bildiri Arap ayd─▒nlar aras─▒nda taraftar bulmaz.[29] L├╝bnanÔÇÖda dikkati ├žeken siyasi ┼čahsiyetlerden biri olan ve ─░TC i├žinde ├Ânemli g├Ârevlere y├╝kselmi┼č olan Emir ┼×ekib Aslan ─░ngilizlerin ├že┼čitli vaatlerle Arap gen├žlerini kand─▒r─▒p kendi yanlar─▒na ├žektiklerini, Osmanl─▒ÔÇÖya kar┼č─▒ k─▒┼čk─▒rtt─▒klar─▒n─▒ aktard─▒ktan sonra ┼č├Âyle der: ÔÇť(Bu kand─▒r─▒lanlar─▒n) Araplar─▒n ├žo─čunlu─čunu te┼čkil etti─čini s├Âylemeye imkan yoktur. Hatta akl─▒ ba┼č─▒nda Araplar, Araplarla T├╝rkler aras─▒nda meydana gelebilecek bir ayr─▒l─▒─č─▒n kendi ├╝lkelerinin bat─▒ hakimiyetine ge├žmesiyle sonu├žlanaca─č─▒n─▒ anlam─▒┼člard─▒. Yabanc─▒ y├Ânetiminden korktuklar─▒ ve iki k├Ât├╝l├╝k i├žinde daha katlan─▒labilir olan─▒ tercih ettikleri i├žin bu ki┼čiler Osmanl─▒ Devleti y├Ânetimi i├žinde kalmay─▒ tercih ediyorlard─▒ÔÇŁ.[30] Ayn─▒ yazar T├╝rkler ve Araplar aras─▒nda tan─▒k oldu─ču nefretin sebebi olarak T├╝rklerin Arap b├Âlgelerinde say─▒ca az olmalar─▒na ra─čmen ├Ânemli ayr─▒cal─▒klara sahip olmalar─▒n─▒ g├Âsterir,[31] T├╝rklerin 1. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda yenilmeleri ├╝zerine pek ├žok Arab─▒n onlarla dalga ge├žti─čini ekler.[32] Beyrut ┼čehremini Selim Ali Selam da ayn─▒ do─črultudaki g├Âr├╝┼člerini an─▒lar─▒nda ┼č├Âyle ifade etmi┼čtir: ÔÇťFakat biz bu duruma, devletin zay─▒fl─▒─č─▒na ve ─░ttihat├ž─▒lar─▒n bize ve halk─▒m─▒za uygulad─▒─č─▒ bask─▒ya ra─čmen Osmanl─▒ Devletine ba─čl─▒ kalmay─▒ t├╝m samimiyetimizle istiyordukÔÇŁ. [33]

Trablusgarp Sava┼č─▒ T├╝rk-Arap ili┼čkileri i├žin bir ba┼čka ├Ânemli d├Âneme├ž olmu┼čtur. Bu d├Âneme de─čin Osmanl─▒ÔÇÖdan ayr─▒lmay─▒ akl─▒na getirmeyen Arap ayd─▒nlar─▒ TrablusgarpÔÇÖ─▒n bu ┼čekilde elden ├ž─▒kmas─▒ndan sonra Osmanl─▒ Devletinin g├╝├žs├╝zl├╝─č├╝n├╝ daha iyi fark ettiler.[34] HayfaÔÇÖdaki Amerikan konsolosu kentteki Araplar─▒n ┼č├Âyle konu┼čtu─čunu yazm─▒┼čt─▒r: ÔÇťE─čer T├╝rkiye TrablusgarpÔÇÖtan vazge├žmi┼čse AvrupaÔÇÖdaki topraklar─▒ndan da vazge├žecektir; ┼čimdi kendi kendilerine padi┼čah─▒, pa┼čalar─▒, valileri ve b├╝t├╝n h├╝k├╝mete verilen deste─čin bedelini kimin ├Âdeyece─čini soruyorlar ve bu bedelin b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝n├╝ Araplar─▒n ├Âdemesi gerekti─či sonucuna varm─▒┼č durumdalarÔÇŁ.[35]

Milliyet├ži Arap bas─▒n─▒ ise bu kayb─▒ Osmanl─▒ kar┼č─▒t─▒ propaganda yapmak i├žin f─▒rsat olarak kulland─▒, T├╝rklerin Araplar─▒ d├╝┼čmanlara satt─▒─č─▒n─▒ yazd─▒.[36] Trablusgarp Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n hemen ard─▒ndan 1.Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖnda al─▒nan yenilgi Araplar─▒n Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n gelece─čine dair ku┼čkular─▒n─▒ artt─▒ran bir yenilgi olmu┼č, zihinlere ba─č─▒ms─▒zl─▒k fikrinin belki ilk tohumlar─▒n─▒ serpmi┼čtir.

Peki Arap uyruklar─▒n─▒n bu denli ─▒slahat istemesine ve ├že┼čitli cemiyetler ile faaliyet y├╝r├╝tmelerine Osmanl─▒ tamamen duyars─▒z m─▒ kald─▒? Kalmad─▒, baz─▒ d├╝zenlemeler yapt─▒. ├ľrne─čin Bab─▒ali Bask─▒n─▒ ile iktidar─▒ tekrar ele ge├žiren ─░TC Mart 1913ÔÇÖte ├ž─▒kard─▒─č─▒ Vilayetler Kanunu ile Araplar─▒n istedikleri ─▒slahatlar─▒ bir ├Âl├ž├╝de ger├žekle┼čtirmi┼člerdir. Bu kanuna g├Âre eyaletlerde merkezden atanan vali yerel olarak se├žilmi┼č meclisin kararlar─▒na hareket edemeyecekti.[37] Ancak Araplar bununla yetinmediler. Daha fazla ─▒slahat ├Ânerisi geli┼čtirmek i├žin BeyrutÔÇÖta toplamay─▒ planlad─▒klar─▒ kongre Osmanl─▒ y├Ânetiminden izin alamay─▒nca 1913ÔÇÖte ParisÔÇÖte topland─▒ ve beklendi─či gibi, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n daha fazla ─▒slahat yapmas─▒n─▒ isteyen sonu├ž bildirgesiyle kapand─▒. Osmanl─▒ y├Ânetimi kongreye kat─▒lan Araplardan bir heyetle ─░stanbulÔÇÖda g├Âr├╝┼čerek ─▒slahat isteklerinin onayland─▒─č─▒n─▒ duyurdu. Cemal Pa┼ča bu g├Âr├╝┼čme sonras─▒nda ÔÇť..bunlar─▒n g├Âz├╝nde Arap ─▒slahat─▒n─▒n birka├ž h─▒rsl─▒ y├╝kselme d├╝┼čk├╝n├╝n├╝ ┼čahsi emellerinin tatmin edilmesi demek oldu─čuna ├╝z├╝lerek karar verdimÔÇŁ diyerek g├Âzlemlerini aktar─▒r.[38] ─░TC h├╝k├╝meti mutedil davranarak Araplar─▒ yat─▒┼čt─▒rm─▒┼č g├Âr├╝nmektedir. Olaylar─▒n bu ┼čekilde seyri Arap ileri gelenlerini k─▒smen de olsa tatmin etmi┼č ve Osmanl─▒ÔÇÖya itaatsizlik fikrinden uzak tutmu┼č gibi g├Âz├╝k├╝yor zira Arap siyasi liderlerinin ├žo─ču hala Osmanl─▒ ordusunda subayd─▒ ve hala askeri ve idari makamlara tayin edilme beklentisi i├žindeydiler.[39]

Arap milliyet├ži hareketin ├Ânderlerinden biri olarak and─▒─č─▒m─▒z Aziz Ali el-M─▒sri ─░TCÔÇÖde ├Ânemli g├Ârevlere gelmi┼č biri olmas─▒na kar┼č─▒n Enver Pa┼ča ile anla┼čmazl─▒─ča d├╝┼čt├╝─č├╝ i├žin su├žlan─▒p idama mahkum edilir. ├ľzellikle M─▒s─▒rl─▒ Araplar─▒n affedilmesi yolundaki yo─čun ├žabalar─▒ndan sonra Cemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n Enver Pa┼čaÔÇÖy─▒ ikna etmesiyle su├žu affedilir. Burada onu tekrar anmam─▒z─▒n sebebi a┼ča─č─▒ya al─▒nt─▒layaca─č─▒m─▒z bir konu┼čmas─▒d─▒r. Bu konu┼čma 1913 y─▒l─▒na gelindi─činde Araplar─▒n T├╝rklere kar┼č─▒ hislerini g├Âstermesi bak─▒m─▒ndan de─čerlidir: ÔÇťAraplar─▒n yerden g├Â─če dek haklar─▒ var. Siz T├╝rkler biz Araplar hakk─▒nda ┼čimdiye dek imhadan, a┼ča─č─▒lamaktan, k├╝├ž├╝msemekten ba┼čka ne yapt─▒n─▒z ki, ┼čimdi bizden dost├ža muamele bekliyorsunuz.Unutuyor musunuz ki ─░stanbulÔÇÖda k├Âpekleri ├ža─č─▒rmak i├žin ÔÇťArap, Arap, ArapÔÇŁ dersiniz. En karma┼č─▒k meseleleri izah i├žin ÔÇťarapsa├ž─▒ gibiÔÇŁ dersiniz. ÔÇťNe Arab─▒n y├╝z├╝! Ne ┼×amÔÇÖ─▒n ┼čekeri!ÔÇŁ tabiri daima kulland─▒─č─▒n─▒z s├ÂzlerdendirÔÇŽ Me┼črutiyetÔÇÖten sonra bilhassa Araplar─▒ a┼ča─č─▒lamak i├žin Ba─čdat ve umumiyetle Irak b├Âlgesinin y─▒k─▒c─▒s─▒ H├╝lag├╝ÔÇÖn├╝n neslinden bir ahlaks─▒z Tatar─▒, ┼×am ordusuna m├╝┼čir (mara┼čel) tayin ettiniz. Araplar─▒n Tatarlar aleyhindeki ├Âfke ve kinini bilmez de─čilsiniz. Hal b├Âyle iken Osman Pa┼čaÔÇÖy─▒ 5. Ordu M├╝┼čirli─čine g├Ândermek Araplar─▒ tahkir etmekten ba┼čka bir maksada yorulamazÔÇŁ.[40]

1913 y─▒l─▒nda T├╝rk-Arap ili┼čkileri iyice gergin bir hal alm─▒┼čt─▒r. el-Mukattam gazetesi Ocak ay─▒nda halk─▒n ─▒slahat istedi─čini yazar.[41] Milliyet├žiler ba─č─▒ms─▒zl─▒k pe┼činde ko┼čmaktad─▒r. Cemal Pa┼čaÔÇÖya g├Âre i┼či o derece az─▒tm─▒┼člard─▒r ki BeyrutÔÇÖta sokak k├Âpeklerinin boyunlar─▒na ├╝zerinde Osmanl─▒ valisinin isminin yazd─▒─č─▒ levhalar asarlar.[42] ┼×amÔÇÖdaki ─░ngiliz b├╝y├╝kel├žisi bu gergin ortam─▒n tan─▒─č─▒d─▒r ve olaylar─▒ ┼č├Âyle rapor eder: ÔÇť├ť├ž d├Ârt ayd─▒r Araplar ile T├╝rkler aras─▒ndaki d├╝┼čmanca duygular alttan alta k─▒┼čk─▒rt─▒l─▒yor; bu bazen devlet memurlar─▒n─▒n aceleci ve bask─▒c─▒ tav─▒rlar─▒yla, yerel e┼čraf─▒ zaman zaman hakir g├Âren davran─▒┼člar─▒yla, bazen de ÔÇťJ├Ân T├╝rkÔÇŁ Partisi ile ba─člant─▒l─▒ ki┼čilerin, kesinlik├že bir yabanc─▒ d├╝┼čmanl─▒─č─▒ belirtileri ta┼č─▒yan (kan─▒mca sadece SuriyeÔÇÖde de─čil) a┼č─▒r─▒ g├Âr├╝┼čleri y├╝z├╝nden olabiliyorÔÇŁ.[43]

Araplar─▒n Osmanl─▒ y├Ânetiminden s├╝rekli ┼čikayet├ži olmas─▒n─▒ sa─člayan konulardan biri olan yeteneksiz y├Âneticiler asl─▒nda biraz da co─črafyan─▒n dayatt─▒─č─▒ bir sorundu. Merkezden uzak olmas─▒ sebebiyle yetenekli idareciler Arap b├Âlgelerinde g├Ârev almak istemiyor, bu b├Âlgelerde g├Ârevlendirecek personel bulmakta zorluk ya┼čan─▒yordu. Bu zorluk dahiliye naz─▒r─▒n─▒n a─čz─▒ndan 1909ÔÇÖda meclis oturumunda da dile getirilmi┼čtir.[44]

4.Yabanc─▒ ├ťlkelerin T├╝rk-Arap ─░li┼čkilerine Etkileri

NapolyonÔÇÖun 1798-1802 aras─▒nda M─▒s─▒rÔÇÖ─▒ elinde tutmas─▒ yabanc─▒ g├╝├žlerin Arap toplumlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgelere ilk ciddi m├╝dahalesidir. M─▒s─▒r valisi Mehmet Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n ba┼člatt─▒─č─▒ isyan ile M─▒s─▒r ve SuriyeÔÇÖyi kontrol├╝ne almas─▒, o─člu ─░brahim Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1832-1840 aras─▒nda SuriyeÔÇÖyi y├Ânetmesi Araplar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgelerde sular─▒ bir kez daha buland─▒rm─▒┼čt─▒r. ├ľzellikle ─░brahim Pa┼čaÔÇÖn─▒n SuriyeÔÇÖde uygulad─▒─č─▒ vergi politikas─▒ Araplar─▒ rahats─▒z etmi┼č, bu f─▒rsat─▒ ka├ž─▒rmayan Frans─▒zlar Marunileri T├╝rkler aleyhinde k─▒┼čk─▒rtm─▒┼člard─▒r.

─░pin ucunu bir kez ellerine ge├žiren bat─▒l─▒ devletler T├╝rk y├Ânetimini zay─▒flatmak i├žin az─▒nl─▒klar─▒ kullanmay─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼člerdir. 1860ÔÇÖta D├╝rziler ile Maruniler aras─▒nda ba┼člayan ├žat─▒┼čmalar─▒n ucu Frans─▒z ve ─░ngiliz konsoloslar─▒n─▒n ├Âld├╝r├╝lmesine dek var─▒nca Fransa b├Âlgeye asker ├ž─▒karm─▒┼č, ├žat─▒┼čmalar ertesi y─▒l ─░ngiliz, Rus, Frans─▒z ve Avusturya temsilcilerinin kat─▒ld─▒─č─▒ bir toplant─▒ sonucu ├ž├Âz├╝mlenmi┼čtir.[45] B├Âylece b├Âlge uluslar aras─▒ m├╝dahaleye iyice a├ž─▒k hale gelmi┼čtir. 20. y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒nda b├Âlgede petrol bulunmas─▒ da s├Âm├╝rgeci g├╝├žlerin i┼čtah─▒n─▒ kabartan bir etken olmu┼čtur. B├Âlge ├╝zerinde emelleri olan yabanc─▒ devletlere yak─▒ndan bakal─▒m:

4.a-Fransa:

Fransa s├Âm├╝rgecilik yar─▒┼č─▒nda ─░ngiltereÔÇÖnin gerisine d├╝┼č├╝nce Suriye ve ├ževresinde kontrol sa─člamay─▒ ├žal─▒┼čt─▒. B├Âlgede n├╝fuz kazanabilmek i├žin H─▒ristiyan Araplar─▒n koruyucusu rol├╝n├╝ ele ge├žirmeye ├žal─▒┼č─▒yordu. Daha 1860ÔÇÖlarda Frans─▒zlar─▒n ├Âzellikle SuriyeÔÇÖde ticari ili┼čkilerini yo─čunla┼čt─▒rmak i├žin harcad─▒klar─▒ ├žabaya Lyon Ticaret Odas─▒ ba┼čkan─▒n─▒n ┼ču s├Âzleri ├Ârnek verilebilir: ÔÇťBizim LyonÔÇÖda SuriyeÔÇÖyi bir Lyon kolonisi sayd─▒─č─▒m─▒z s├ÂylenebilirÔÇŁ.[46] Frans─▒zlar ayr─▒ca altyap─▒ faaliyetleri ile de ilgiliydiler. Osmanl─▒ Devleti demiryolu ┼čebekesinin % 55ÔÇÖi SuriyeÔÇÖdeydi ve i┼čletme hakk─▒ Frans─▒zlar─▒nd─▒. Beyrut liman─▒ ve tramvay i┼čletmesi de yine Frans─▒zlar taraf─▒ndan i┼čletiliyordu. Frans─▒zlar─▒n b├Âlgede imar faaliyetlerine ├Ânem vermeleri Sadrazam Kamil Pa┼ča MabeynÔÇÖe yollad─▒─č─▒ yaz─▒da da yer alm─▒┼čt─▒r, Kamil Pa┼ča ayn─▒ belgede Frans─▒zlar─▒n Napolyon zaman─▒ndan beri L├╝bnan ile ilgilendiklerini de yazar.[47]

Uzun y─▒llara dayanan k├╝lt├╝rel ve ticari ili┼čkiler sonucunda ├Âzellikle Suriye b├Âlgesindeki Araplar aras─▒nda FransaÔÇÖya kar┼č─▒ bir y├Ânelim vard─▒. Bu y├Ânelim 1.D├╝nya Sava┼č─▒na yak─▒n g├╝nlerde art─▒k FransaÔÇÖn─▒n SuriyeÔÇÖyi iltihak etmesi iste─čine d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Osmanl─▒ muhalifi Araplar─▒n bulu┼čma noktas─▒ haline gelen ParisÔÇÖte 1913ÔÇÖte toplanan Arap KongresiÔÇÖnin baz─▒ ├╝yeleri Frans─▒z yetkililerden b├Âlgelerinin i┼čgalini talep etmi┼člerdir. Beyrut ┼čehremini Selim Ali Selam Cemiyet-i Islahiyye ├╝yelerinin 1913ÔÇÖte BeyrutÔÇÖta FransaÔÇÖn─▒n SuriyeÔÇÖyi zaptetmesini isteyen bir bildiri yay─▒nlad─▒klar─▒n─▒ anlat─▒r.[48]

Bir yandan bu ┼čekilde Fransa yanl─▒s─▒ bir ortam do─čmu┼čken ├Âte yandan Frans─▒zlar─▒n ele ge├žirdikleri Kuzey Afrika b├Âlgelerinde M├╝sl├╝man halka k├Ât├╝ davran─▒┼člar sergilemeleri y├╝z├╝nden Frans─▒z kar┼č─▒t─▒ bir hava olu┼čmu┼čtu. LawrenceÔÇÖa g├Âre Cemal Pa┼ča Frans─▒zlar─▒n bu k├Ât├╝ muamelelerini Araplar─▒ T├╝rklerin yan─▒na ├žekmekte bir koz olarak kullanm─▒┼čt─▒.[49]

Frans─▒zlar ─░ngilizlerle birlikte 1918ÔÇÖde BeyrutÔÇÖu i┼čgal ettiler. Nisan 1920ÔÇÖde San RemoÔÇÖda toplanan M├╝ttefik Y├╝ksek KonseyiÔÇÖnin b├Âlgede Irak, Filistin, Suriye ve L├╝bnan olarak d├Ârt ayr─▒ devlet kurmas─▒ndan sonra ise Temmuz 1920ÔÇÖde SuriyeÔÇÖyi i┼čgal ettiler, d├Ârt ay ├Ânce Suriye kral─▒ ilan edilen Faysal AvrupaÔÇÖya ka├žmak zorunda kald─▒.

4.b-─░ngiltere:

B├Âlgenin ─░ngiltere a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemi ise HindistanÔÇÖa giden yolun g├╝venli─činin sa─članmas─▒ ba─člam─▒ndayd─▒. Ayr─▒ca Almanlar─▒n Ba─čdat demiryolu yap─▒m─▒nda ayr─▒cal─▒k kazanmas─▒ da ─░ngilizleri tedirgin etmi┼čti. B├Âlgedeki ├ž─▒karlar─▒n─▒ koruyabilmek i├žin Marunilere kar┼č─▒ D├╝rzileri desteklemek, LawrenceÔÇÖ─▒ kullanarak Araplar─▒n g├╝venini elde etmek ve onlara ba─č─▒ms─▒z bir devlet vaat etmek politikalar─▒n─▒ y├╝r├╝tt├╝ler. Bu arada ├Ân├╝ne ├ž─▒kan f─▒rsatlar─▒ da kulland─▒lar. ├ľrne─čin Aziz Ali el-M─▒sriÔÇÖnin Cemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n Enver Pa┼čaÔÇÖy─▒ ikna etmesiyle affedilmesi olay─▒nda ─░ngilizler bu sonucu kendilerinin sa─člad─▒klar─▒ y├Ân├╝nde s├Âylenti yay─▒p Araplar aras─▒nda itibar kazanmaya ├žal─▒┼čt─▒lar.[50] Di─čer taraftan ─░ngilizler M─▒s─▒rÔÇÖda halk─▒ Osmanl─▒ y├Ânetimine kar┼č─▒ k─▒┼čk─▒rtmaktan geri durmad─▒lar.Bu y├Ânde bir ├Ârnek Nisan 1913ÔÇÖte M─▒s─▒rÔÇÖda yay─▒mlanan The Egyptian GazetteÔÇÖde yer alm─▒┼čt─▒r:

ÔÇťM├╝cadele Sami M├╝sl├╝manlarla T├╝rk M├╝sl├╝manlar aras─▒ndad─▒rÔÇŽIrk temel bir ger├žektir. T├╝rk ile Arap aras─▒ndaki fiziki fark, bir y├╝k beygiriyle Derby ┼čampiyonu aras─▒ndaki fark gibidir. A─č─▒r, uysal, dura─čan, despot, maddeci, d├╝┼č├╝nmeyen ve estetik yoksunu T├╝rkÔÇÖle, zeki, yerinde duramayan, demokrat, romantik, sanat├ž─▒ ruhlu ve esnek Arap aras─▒ndaki fark hem entelekt├╝el hem de manevi olarak ├žok b├╝y├╝kt├╝rÔÇŁ.[51]

─░ngilizler 1. D├╝nya Sava┼č─▒ ├Âncesinde kendilerinden destek isteyen Ha┼čimilere olumlu bir yan─▒t vermediler. Ancak Osmanl─▒-Alman ittifak─▒ ihtimaline kar┼č─▒ Araplardan faydalanma ihtimalini de g├Âz ard─▒ etmediler. 1915ÔÇÖte ba┼člayan ─░ngiliz-Arap temas─▒ 1916ÔÇÖda iki taraf─▒n b├Âlgeyi ├ž─▒karlar─▒ do─črultusunda payla┼čt─▒ran antla┼čmas─▒ ile neticelendi. Ancak ─░ngilizler di─čer yandan m├╝ttefikleri Fransa ile de b├Âlge ├╝zerine azarl─▒k yapt─▒lar, bu temaslar Ekim 1916ÔÇÖda imzalanan Skyes-Picot Antla┼čmas─▒ ile neticelendi. B├Âylece ─░ngilizler Suriye ve L├╝bnanÔÇÖ─▒ hem Frans─▒zlara hem de Araplara verme vaadinde bulunarak ikili oynam─▒┼č oldular.

Hilafet konusu da ─░ngilizlerin kendi ├ž─▒kar─▒na kulland─▒klar─▒ bir konu olmu┼čtur. Bir taraftan ┼×erif H├╝seyinÔÇÖe halifelik yolunda destek verir g├Âr├╝n├╝rken di─čer yandan halifeli─čin g├╝├žs├╝z ─░stanbul h├╝k├╝metinde kalmas─▒nda HindistanÔÇÖdaki M├╝sl├╝man uyruklar─▒n─▒ itaat alt─▒nda tutma a├ž─▒s─▒ndan yarar g├Ârm├╝┼čt├╝r.

4.c-Almanya:

Almanlar m├╝ttefik olarak Osmanl─▒lar ile birlikte sava┼ča girdikten sonra Osmanl─▒ y├Ânetimi alt─▒ndaki M├╝sl├╝manlar─▒ sava┼ča sokmay─▒, bu sayede ─░ngiliz ve Frans─▒z g├╝├žlerini g├╝├žs├╝z d├╝┼č├╝rmeyi planlam─▒┼čt─▒. ├ľzellikle ─░ngiltereÔÇÖnin b├╝y├╝k ├Ânem verdi─či HindistanÔÇÖdaki M├╝sl├╝manlar─▒n y├Ânetime kar┼č─▒ isyan etmeleri Almanlar─▒n ├žok i┼čine gelecekti. Bu y├╝zden t├╝m M├╝sl├╝manlar─▒ sava┼ča girmeye ├ža─č─▒ran Cihad-─▒ Ekber beyannamesinin yay─▒m─▒ i├žin Osmanl─▒ y├Ânetimi ├╝zerinde bask─▒ kurdular ve sonu├ž ald─▒lar.

4.d-Yahudiler:

B├Âlge siyasetine kar─▒┼čan di─čer bir topluluk da Yahudiler olmu┼čtur. 1897ÔÇÖde ─░svi├žreÔÇÖnin Basel kentinde toplanan I. Siyonizm KongresiÔÇÖnin Yahudilere FilistinÔÇÖde bir yurt verilmesi ├Âng├Âren karar─▒n─▒[52] Osmanl─▒ y├Ânetimi kabul etmedi ancak Yahudilere kar┼č─▒ m├╝samahal─▒ bir tutum i├žine girdi.

Bundan g├╝├ž alan Yahudiler b├Âlgeye g├Â├ž etmeye ba┼člad─▒lar. B├Âylelikle FilistinÔÇÖdeki Yahudi n├╝fusu 1897ÔÇÖde 50 bin iken bu say─▒ 1914ÔÇÖte 85 bine ├ž─▒kt─▒.[53] Bu geli┼čmeler ve Yahudilerin geni┼č araziler sat─▒l ald─▒─č─▒ yolundaki haberler Arap n├╝fusu tedirgin etti, ─░stanbulÔÇÖdaki meclise Yahudi g├Â├ž├╝n├╝n durdurulmas─▒n─▒ isteyen ├žok say─▒da Arap telgraf ├žekti.[54]

─░ngiltereÔÇÖnin ABD ve RusyaÔÇÖdaki Yahudileri kendi ├ž─▒kar─▒na kullanmak i├žin yapt─▒─č─▒ tav─▒r de─či┼čikli─činden sonra 2 Kas─▒m 1917ÔÇÖde yay─▒mlanan ve Yahudilere FilistinÔÇÖde bir yurt vaat eden Balfour Bildirisi Araplar i├žin moral bozucu bir geli┼čme olmu┼čtur. Zira bu antla┼čmada FilistinÔÇÖde bir Yahudi yurdu kurulaca─č─▒ndan bahsediliyordu.

5- Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ S─▒ras─▒nda T├╝rk-Arap ─░li┼čkileri

1.D├╝nya Sava┼č─▒ Araplarla ili┼čkiler a├ž─▒s─▒ndan ba┼čka bir ├Ânemli d├Âneme├žtir. D├╝┼č├╝nce a┼čamas─▒ndan eylem a┼čamas─▒na do─čru yol alan Arap milliyet├žileri sava┼č Osmanl─▒lar─▒n aleyhine geli┼čtik├že ayr─▒ bir devlet kurmak i├žin umutlar─▒n─▒ artt─▒rd─▒lar.

Abd├╝lhamitÔÇÖin Panislamist g├Âr├╝┼člerine uygun d├╝┼čt├╝─č├╝ i├žin Almanlar─▒n ├Ânerdi─či ┼čekilde Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n M├╝sl├╝man uyruklar─▒ Kas─▒m 1914ÔÇÖte sava┼ča girmeye davet edildi. Cihad-─▒ Ekber beyannamesi ile yap─▒lan bu davetin kabul edilmesi i├žin gazete ve bildiriler yoluyla propaganda yap─▒ld─▒─č─▒ gibi bu ama├žla sinema dahi kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca h├╝k├╝met kar┼č─▒t─▒ faaliyetleri olan Ebu Sultan a┼čiretinin cihada kat─▒lma kar┼č─▒l─▒─č─▒nda affedilmesi gibi Araplara ho┼č g├Âr├╝necek baz─▒ tavizler de verilmi┼čtir.[55]

Araplar─▒n Osmanl─▒ÔÇÖya kar┼č─▒ giri┼čtikleri isyan─▒ hakl─▒ g├Âstermek i├žin g├Âsterdikleri sebeplerin ba┼č─▒nda Cemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n ┼×amÔÇÖda 4. Ordu komutan─▒ iken yapt─▒klar─▒ gelir. Geni┼č yetkilerle Aral─▒k 1914ÔÇÖte g├Âreve ba┼člayan Cemal Pa┼ča BeyrutÔÇÖtaki Frans─▒z Konsoloslu─ču binas─▒n─▒ ele ge├žirmesinden sonra burada ele ge├žen belgelere dayanarak Osmanl─▒ muhaliflerini sindirme uygulamalar─▒na giri┼čir. On bir Beyrutlu lider A─čustos 1915ÔÇÖte as─▒larak idam edilir.[56] Bunu tan─▒nm─▒┼č Araplar─▒n aileleriyle birlikte yurt d─▒┼č─▒na s├╝rg├╝n edilmesi izler. Emir ┼×ekib Arslan say─▒lar─▒n─▒n iki bine ula┼čt─▒─č─▒n─▒ s├Âyledi─či ki┼čilerin s├╝r├╝lmesinin sebebini T├╝rk n├╝fus ile kayna┼čmayan Arap asillerinin asaletini k─▒rmak oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝r. Ayn─▒ yazar ├çanakkale zaferi kazan─▒lmam─▒┼č olsayd─▒ Cemal Pa┼čan─▒n bunlar─▒ yapacak ortam─▒ bulamayaca─č─▒n─▒ belirtir ve ┼č├Âyle ├žarp─▒c─▒ bir s├Âz s├Âyler: ÔÇťCemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n SuriyeÔÇÖde takip etti─či siyaset Osmanl─▒ Devleti ve ─░slam aleminin ba┼č─▒na gelmi┼č en b├╝y├╝k felaketlerden biridir. Olaylar─▒n birinci dereceden sorumlusu Cemal Pa┼čaÔÇÖd─▒r, ancak Talat ve Enver de ona istedi─čini yapma f─▒rsat─▒ verdikleri i├žin sorumludurlar.ÔÇŁ [57]

Ayn─▒ yazar Enver ve Talat pa┼čalar─▒n Cemal Pa┼čaÔÇÖya hareket rahatl─▒─č─▒ tan─▒malar─▒n─▒n sebebini hem Turanc─▒ gruptan ├žekinmelerine hem de Cemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n daha ├Ânceden kazand─▒─č─▒ askeri ba┼čar─▒lar sayesinde SuriyeÔÇÖyi koruyor duygusu yaratmas─▒na ba─člar.

Beyrut ┼čehremini Selim Ali SelamÔÇÖa g├Âre ise Cemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n ├Ânde gelen Araplar─▒ s├╝rg├╝ne g├Ânderirken tek derdi ÔÇť..d├╝┼č├╝nen kafalar─▒ koparmakt─▒. ├ç├╝nk├╝ ona g├Âre b├Âylece Araplar─▒n ayakta duracak hali kalmayacak ve haklar─▒n─▒ savunan kimse bulamayacaklard─▒ÔÇŁ.[58]

Cemal Pa┼ča an─▒lar─▒nda Arap diline baz─▒ serbestilerin tan─▒nmas─▒ taraftar─▒ oldu─čunu s├Âylemesine kar┼č─▒n Arap├ža kullan─▒m─▒n─▒ k─▒s─▒tlay─▒c─▒ uygulamalarda bulunmu┼čtur. Emrindeki Arap birliklerini uzak cephelerde g├Ândermesi ho┼čnutsuzluk uyand─▒ran ba┼čka bir icraatidir. Tepki ├žeken uygulamalar─▒ o denli artm─▒┼čt─▒r ki Cemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n ─░stanbul h├╝k├╝metine kar┼č─▒ darbe yapaca─č─▒ s├Âylentileri yay─▒lm─▒┼čt─▒r.[59]

Olaylar─▒ bir de Cemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n g├Âz├╝yle g├Ârmeye ├žal─▒┼čal─▒m. Cemal Pa┼ča an─▒lar─▒nda gittik├že hassas bir hal alan Arap T├╝rk ili┼čkilerinin s├╝rmesi i├žin ├žok ├žabalad─▒─č─▒n─▒ anlat─▒r. Arap ayd─▒nlar─▒ ile yak─▒n ili┼čkiler geli┼čtirir, onlara vatanseverlik a┼č─▒lar. ─░li┼čkilerin kopmamas─▒ i├žin Arap ileri gelenlerinden olan Aziz Ali el-M─▒sriÔÇÖnin affedilmesi i├žin Enver Pa┼čaÔÇÖyla g├Âr├╝┼č├╝r. ─░syan haz─▒rl─▒klar─▒ g├Âzle g├Âr├╝l├╝r bir hal ald─▒─č─▒nda dahi ayr─▒l─▒k├ž─▒lar hakk─▒nda i┼člen yapmay─▒ geciktirir zira di─čer M├╝sl├╝man ├╝lkelerin Osmanl─▒ÔÇÖya tepki vermelerinden ├žekinir.[60] Takibat yapmaya zorunlu kald─▒─č─▒nda ele ge├žirdi─či belgeler durumun vehametini ortaya koyunca Araplar─▒n faaliyetleri hakk─▒nda ÔÇť(Bu) bir kavmiyet meselesi de─čildir. Bir h─▒yanet meselesidirÔÇŁ demi┼čtir.[61] Yapt─▒klar─▒ bir g├Âr├╝┼čmede FaysalÔÇÖ─▒n idam edilen Araplar hakk─▒nda ÔÇťE─čer bu hainlerin c├╝r├╝mlerinin bu kadar a├ž─▒k├ža oldu─čunu bilseydim haklar─▒nda yard─▒m i├žin ba┼čvurmak bir yana, her bir uzuvlar─▒n─▒n ayr─▒ ayr─▒ kesilip at─▒larak ak─▒betlerinin ┼čiddetlendirilmesi ricas─▒nda bulunurdumÔÇŁ dedi─čini aktar─▒r.[62] Soru┼čturmalar─▒ ve idamlar─▒ kendi insiyatifi ile, ─░stanbulÔÇÖdan habersiz yapt─▒─č─▒ s├Âylenmi┼čtir[63] ancak kendisi ─░stanbul ile yaz─▒┼čt─▒─č─▒n─▒ ve ilgili iki naz─▒rdan izin ald─▒─č─▒n belirtir. Ayr─▒ca iyi bir idareci olmaya ├žabalad─▒─č─▒n─▒ anlat─▒r. ┼×amÔÇÖa gelir gelmez ordunun ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamak i├žin Arap halktan tekalif-i harbiye (sava┼č y├╝k├╝ml├╝l├╝─č├╝) yoluyla al─▒┼čveri┼či keser, her al─▒nan ├╝r├╝n i├žin pe┼čin ├Âdeme devrini ba┼člat─▒r. B├Âlgede yiyecek s─▒k─▒nt─▒s─▒ ├žekilmemesi i├žin yap─▒klar─▒ ve meydana getirdi─či bay─▒nd─▒rl─▒k projeleri de kendini savundu─ču sayfalar i├žinde yer bulur.[64]

5a- Araplar─▒n Osmanl─▒ Devletine Kar┼č─▒ ─░syan─▒

├ľncelikle isyan terimi ├╝zerinde mutabakat olmad─▒─č─▒n─▒ belirtmeliyiz. Osmanl─▒lar a├ž─▒s─▒ndan imparatorluktan kopma y├Ân├╝ndeki her ├žaba, do─čal olarak, ÔÇśisyanÔÇÖ olarak alg─▒lan─▒yordu. Do─ču┼č ve geli┼čimini k─▒saca izah etti─čimiz Arap milliyet├žili─či a├ž─▒s─▒ndan ise ┼×erif H├╝seyinÔÇÖin ba┼člatt─▒─č─▒ olaylar ÔÇśuyan─▒┼čÔÇÖ olarak nitelendiriliyordu. Olaylar─▒n birinci dereceden tan─▒─č─▒ Abdullah durumu ┼č├Âyle ├Âzetler: ÔÇť├ç├╝nk├╝ o d├Ânemde T├╝rklerin g├Âz├╝nde birer asi, T├╝rklerin d├╝┼čmanlar─▒n─▒n g├Âz├╝ndeyse birer devrimciden ba┼čka bir ┼čey de─čildik.ÔÇŁ[65] ─░ngiliz yazar Robert Lacey ise ─░ngiliz alt─▒nlar─▒ ile finanse edilen H├╝seyinÔÇÖin eylemlerini ÔÇťonun (H├╝seyin) ak─▒m─▒ bir Arap ayaklanmas─▒ndan ├žok bir ─░ngiliz-Ha┼čimi komplosu idiÔÇŁ ┼čeklinde niteler.[66]

Mekke ┼×erifi H├╝seyin bin Ali peygamber soyuna mensup oldu─ču i├žin Araplar aras─▒nda sayg─▒n bir konumu vard─▒. Otuz y─▒l Osmanl─▒ padi┼čah─▒n─▒n g├Âzetiminde ─░stanbulÔÇÖda ya┼čad─▒ktan sonra 1908ÔÇÖde ─░TC taraf─▒ndan Mekke ┼čerifi olarak g├Ârevlendirildi. Hicaz ekonomik a├ž─▒dan ├Ânemsiz ancak dini a├ž─▒dan ├Ânemli bir b├Âlgeydi. Panislamizm politikas─▒ gere─či Osmanl─▒ y├Ânetimi b├Âlge ├╝zerindeki denetiminin g├╝├žl├╝ olmas─▒na ├žal─▒┼čm─▒┼č, b├Âlgenin yerel g├╝├žlerini ┼×erif H├╝seyinÔÇÖin etraf─▒nda dengede tutmaya ├žabalam─▒┼čt─▒r.

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ arifesinde ┼×erif H├╝seyinÔÇÖin bir par├žas─▒ oldu─ču siyasi hesaplar yap─▒lmaktayd─▒. Bir taraftan ─░ngilizler Osmanl─▒ÔÇÖya kar┼č─▒ onu yedek bir m├╝ttefik olarak g├Ârmekteydiler. E─čer ─░stanbulÔÇÖdaki halife ─░tilaf devletleri topraklar─▒nda ya┼čayan M├╝sl├╝manlar─▒ sava┼ča k─▒┼čk─▒rt─▒rsa bir Arap halife olarak sunulabilirdi. Bu y├╝zden ─░ngilizler ┼×erif H├╝seyinÔÇÖin halife olma umutlar─▒n─▒ taze tutmu┼člard─▒r. ┼×erif H├╝seyinÔÇÖi halifelik yolunda umutland─▒ran etkenlerden biri de ┼čair Wilfrid Scawen BluntÔÇÖ─▒n etkinlikleridir. Araplarla iyi ili┼čkiler geli┼čtirmi┼č zengin bir ─░ngiliz olan Blunt T├╝rklere besledi─či d├╝┼čmanl─▒─č─▒n etkisiyle hilafetin Araplarda bulunmas─▒ gerekti─či yolunda g├Âr├╝┼čler yaym─▒┼č, faaliyetlerde bulunmu┼čtur.[67]

Di─čer taraftan Osmanl─▒lar ┼×erif H├╝seyin ile iyi ge├žinmeye ├Ânem vermi┼čler, onun arac─▒l─▒─č─▒yla di─čer Arap kavimlerinin sava┼ča katk─▒s─▒n─▒ sa─člamaya ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r. ┼×erif H├╝seyin ise Osmanl─▒ÔÇÖdan kopard─▒─č─▒ ayr─▒cal─▒klar sayesinde di─čer Arap beylerine kar┼č─▒ ├╝st├╝nl├╝k sa─člamak, ├Âylece bir Arap Krall─▒─č─▒ kurarak ba┼č─▒na ge├žmek arzusundayd─▒. Cemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n aktard─▒─č─▒na g├Âre MekkeÔÇÖde yay─▒nlanan El K─▒ble gazetesinin 1917 n├╝shalar─▒ndan birinde ┼×erif H├╝seyin ┼č├Âyle der: ÔÇťBiz Arap birli─či gibi kutsal amac─▒ Mekke emirli─čine tayin edildi─čimiz zamandan beri takip ediyoruzÔÇŁ.[68]

┼×erif H├╝seyin siyasi h─▒rslar─▒n─▒ g├Âreve geldi─či ilk zamanlardan beri belli etmi┼čtir. 1908ÔÇÖde kendisini ziyarete gelen ─░TC heyeti ÔÇťbundan sonra Kanun-─▒ EsasiÔÇÖyi esas alan bir y├Ânetim uygulaman─▒z─▒ bekliyoruzÔÇŁ deyince H├╝seyin ┼č├Âyle cevaplar: ÔÇťMemleketinde Kanun-─▒ EsasiÔÇÖnin uygulanmas─▒n─▒ emreden Sultan ve aziz ecdad─▒ Haremeyn-i ┼×erifeynÔÇÖe hizmet etmekten gurur duymu┼člard─▒r. Hizmet eden (hadim) kral olamaz. Burada ge├žen dustur AllahÔÇÖ─▒n ┼čeriat─▒ ve peygamberin s├╝nnetidir.ÔÇŁ H├╝seyinÔÇÖin bu cevab─▒n─▒ aktaran o─člu Abdullah ─░TC heyetinin ─░stanbulÔÇÖa ÔÇťAbd├╝lhamidÔÇÖin buraya g├Ânderdi─či adam babalar─▒n─▒n taht─▒na oturdu. Kimseyi umursamad─▒─č─▒ gibi Kanun-─▒ EsasiÔÇÖyi ve tecedd├╝t (yenilik) fikrini de tan─▒m─▒yorÔÇŁ ┼čeklinde bir mektup yazd─▒─č─▒n─▒ da s├Âyler ve ┼čunlar─▒ ekler: ÔÇťBabamla ─░TC aras─▒ndaki ├žeki┼čme i┼čte b├Âyle ba┼člad─▒ÔÇŁ.[69]

┼×erif H├╝seyinÔÇÖin ─░stanbul h├╝k├╝meti ile ├žeki┼čmesi bununla kalmaz. Cemal Pa┼ča ┼×erif H├╝seyinÔÇÖin Enver Pa┼čaÔÇÖya ┼č├Âyle bir telgraf g├Ânderdi─čini aktar─▒r: ÔÇťE─čer benim burada rahat durmakl─▒─č─▒m─▒ istiyorsan─▒z TebbukÔÇÖtan MekkeÔÇÖye kadar devam eden Hicaz b├Âlgesinde benim ├Âzerk y├Ânetimimi kabul ediniz ve emirli─či, b├╝y├╝k evlad─▒ma ge├žmek ┼čart─▒yla, hayat boyunca bana veriniz. Bundan ba┼čka ┼čimdi muhakeme alt─▒na alm─▒┼č oldu─čunuz baz─▒ muhti (su├žlu) Arap b├╝y├╝klerinin kabahatlerini affederek, Suriye ve IrakÔÇÖ─▒ kapsayan genel bir af ilan edinizÔÇŁ.[70] Taraflar aras─▒nda gerilim yaratan ba┼čka bir konu da 1910ÔÇÖda MedineÔÇÖnin idari stat├╝s├╝n├╝n de─či┼čtirilmesidir. Osmanl─▒ h├╝k├╝meti b├Âlgedeki kontrol├╝n├╝ artt─▒rabilmek i├žin MedineÔÇÖyi Hicaz vilayetinden ay─▒rarak m├╝stakil sancak haline d├Ân├╝┼čt├╝r├╝r. Bu durum ┼×erif H├╝seyinÔÇÖin ho┼čuna gitmese de uygulamay─▒ geri ald─▒rmak elinden gelmez.

┼×erif H├╝seyin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ba┼člar─▒nda zor bir se├žimle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya idi. Bir yandan Osmanl─▒ÔÇÖdan ba─č─▒ms─▒z bir Arap devletinin ba┼č─▒na ge├žmek istiyordu. Ancak Osmanl─▒ÔÇÖya kar┼č─▒ gelirse Hicaz demiryolunun kapat─▒lmas─▒ ve b├Âlgesinin yiyecek k─▒tl─▒─č─▒ ile kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalmas─▒ s├Âz konusu olurdu. Di─čer yandan Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n yan─▒nda yer al─▒rsa K─▒z─▒ldeniz giri┼čindeki Aden b├Âlgesinde baz─▒ ├╝sler ele ge├žirmi┼č olan ─░ngilizler kolayl─▒kla b├Âlgeyi ablukaya alarak yiyecek s─▒k─▒nt─▒s─▒ do─čuracak ┼čartlar─▒ yaratabilirlerdi.

┼×erif H├╝seyin yan─▒nda yer alaca─č─▒ taraf─▒ se├žtikten sonra eyleme ge├žer. Ekim 1914ÔÇÖte ┼×erif H├╝seyin ile g├Âr├╝┼čen bir ─░ngilizin onun a─čz─▒ndan aktard─▒─č─▒ s├Âzler se├žti─či taraf─▒ ortaya koymaktad─▒r: ÔÇťBizim Osmanl─▒lara kar┼č─▒ taah├╝tlerimiz varsa onlar─▒nda bize kar┼č─▒ taah├╝tleri vard─▒r. Onlar bizim hukukumuza tecav├╝z ettiler. Bunun mesuliyeti kendilerine d├╝┼čer.ÔÇŁ [71]

Bunu Temmuz 1915 ÔÇô Ocak 1916 aras─▒nda ─░ngiltereÔÇÖnin M─▒s─▒rÔÇÖdaki y├╝ksek komiseri McMahon ile mektupla┼čma izler. Bu temas ile taraflar b├Âlgenin sava┼č sonras─▒ s─▒n─▒rlar─▒n─▒ konu┼čurlar, ─░ngilizler H├╝seyinÔÇÖe kuzey s─▒n─▒r─▒ Mersin-Adana hatt─▒ olan ba─č─▒ms─▒z bir Arap devleti s├Âz├╝ verirler.

1915 y─▒l─▒ Ocak ay─▒nda isyan─▒ ba┼člatmak i├žin haz─▒r hale gelen Araplar bu s─▒ralarda h─▒zlanan ├çanakkale Muharebelerini bir f─▒rsat olarak g├Âr├╝rler. T├╝rklerin burada alacaklar─▒ yenilginin kendileri a├ž─▒s─▒ndan f─▒rsat olu┼čturaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nen Faysal ├žarp─▒┼čmalar─▒n seyrini takip etmek i├žin GeliboluÔÇÖya gider. T├╝rklerin a─č─▒r kay─▒plar verdi─čini g├Âr├╝nce umutla geri d├Âner. Ancak SuriyeÔÇÖdeki destek├žilerinin da─č─▒t─▒lm─▒┼č oldu─čunu g├Âr├╝nce planlar─▒n─▒ ertelemek zorunda kal─▒r.[72]

┼×erif H├╝seyin Osmanl─▒ gelenlerinin g├╝venini peki┼čtirmek i├žin o─člu FaysalÔÇÖ─▒ Eyl├╝l 1915ÔÇÖte ─░stanbulÔÇÖa g├Ânderir. Ancak bu ziyaretin alt─▒ndaki gizli ama├ž FaysalÔÇÖ─▒n d├Ân├╝┼čte SuriyeÔÇÖye u─črayarak El-Fettat Cemiyeti ile isyan konusunda ba─člant─▒ kurmas─▒d─▒r. 1916 y─▒l─▒ ba┼č─▒nda Harbiye Naz─▒r─▒ ve Ba┼čkomutan vekili Enver Pa┼ča Suriye, Filistin ve MedineÔÇÖyi i├žeren bir geziye ├ž─▒kar. Gezinin ama├žlar─▒ndan bir tanesi Cemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n tepki ├žeken uygulamalar─▒n─▒n k├Ât├╝ etkisini yok etmektir. Bu gezi s─▒ras─▒nda ┼×erif H├╝seyin taraf─▒ndan iyi kar┼č─▒lan─▒r, kendisine dostluk simgesi olarak k─▒l─▒├ž hediye edilir. Bu davran─▒┼č─▒ ile muhataplar─▒nda Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n dostu oldu─ču hissini uyand─▒r─▒r. Yap─▒lan t├Ârenlerde T├╝rk-Arap dostlu─čunu vurgulayan ate┼čli nutuklar s├Âylenir.[73] Ziyaretin g├Âr├╝n├╝┼čte ho┼č ge├žmesine kar┼č─▒n Osmanl─▒ liderlerine ├Âfke duyan Araplar─▒n Enver Pa┼čaÔÇÖya bu ziyaret s─▒ras─▒nda d├╝zenlemeyi d├╝┼č├╝nd├╝kleri suikast Faysal taraf─▒ndan g├╝├žl├╝kle ├Ânlenir.[74]

Cemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n an─▒lar─▒nda ┼×erif H├╝seyin ├Ânemli bir yer tutar. Pa┼ča ona g├╝venmedi─čini ancak onun gibi bir aya─č─▒ ├žukurda bir ya┼čl─▒n─▒n ─░slam aleyhine yabanc─▒larla birle┼čece─čini hi├ž d├╝┼č├╝nmedi─čini, zira son ana kadar Osmanl─▒ya yard─▒m edece─čini s├Âyledi─čini yazar. FaysalÔÇÖ─▒n da babas─▒n─▒n planlar─▒ uyar─▒nca ─░stanbulÔÇÖa gelerek padi┼čah─▒ ve naz─▒rlar─▒ ÔÇťceddi olan Hazreti Peygamberin tertemiz ruhuna yemin ederekÔÇŁ kand─▒rd─▒─č─▒n─▒ s├Âyler. ┼×erif H├╝seyinÔÇÖin ─░slamÔÇÖa, kendi aralar─▒nda ├žat─▒┼čma yaratarak topraklar─▒n─▒n elden ├ž─▒kmas─▒na sebep olan End├╝l├╝s ┼čeyhlerinden daha b├╝y├╝k k├Ât├╝l├╝k yapt─▒─č─▒n─▒ ve ona olan ├Âfkesinin hi├žbir ┼čekilde yat─▒┼čmayaca─č─▒n─▒ da ekler.[75]

Cemal Pa┼ča Arap isyan─▒n─▒n inkar edilemez belirtilerini g├Ârd├╝─č├╝nde Araplar─▒ Osmanl─▒ taraf─▒na ├žekme umuduyla hareket eder. Bu ama├žla bir Arap ayd─▒nlar─▒ndan olu┼čan bir heyetinin ├çanakkale cephesini ziyaret etmesini sa─člar. Bu ziyaret ile ─░ngilizlerin Arap b├Âlgelerinde Osmanl─▒ÔÇÖya isyan y├Ân├╝ndeki faaliyetlerine engel olmay─▒, T├╝rklerin kazand─▒─č─▒ ba┼čar─▒lar─▒n Araplar taraf─▒ndan yerinde g├Âr├╝lmesini ve bu sayede Osmanl─▒ÔÇÖya olan ba─čl─▒l─▒klar─▒n─▒n artmas─▒n─▒ hedeflemi┼čtir.[76] Emrindeki birliklerin ├žo─čunu takviye amac─▒yla ├çanakkaleÔÇÖye g├Ânderdi─či i├žin isyan─▒n ba┼člamas─▒ durumunda b├Âlgenin k─▒sa zamanda kaybedilebilece─či ├Âng├Âr├╝s├╝nde bulunur. Ancak ayd─▒nlar─▒n sadakatinden o denli emindir ki isyan ihtimalini zay─▒f g├Âr├╝r.[77]

1917 y─▒l─▒ RusyaÔÇÖda ger├žekle┼čen devrimden sonra i┼čba┼č─▒na gelen yeni y├Ânetim kendinden ├Ânce yap─▒lm─▒┼č gizli antla┼čmalar─▒ d├╝nya kamuoyuna a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r. ─░ngiltere ve FransaÔÇÖn─▒n Suriye ve L├╝bnanÔÇÖ─▒ aralar─▒nda payla┼čt─▒klar─▒ Skyes-Picot Antla┼čmas─▒ bu ┼čekilde ortaya ├ž─▒k─▒nca Cemal Pa┼ča son bir umutla antla┼čman─▒n bir ├Ârne─čini FaysalÔÇÖa g├Ânderip isyandan vazge├žmesini ├Ânerirse de sonu├ž alamaz.[78]

Haz─▒rl─▒klar─▒ yap─▒lan isyan 5 Haziran 1916ÔÇÖda MekkeÔÇÖde ba┼člat─▒ld─▒. ┼×erif H├╝seyin geni┼č kitlelerden destek almak i├žin isyan─▒n sebeplerini sayd─▒─č─▒ bir beyanname yay─▒mlat─▒r. Burada sayd─▒─č─▒ sebepler ─░TCÔÇÖnin k├Ât├╝ y├Ânetimi ve din d─▒┼č─▒ uygulamalar─▒ ba┼čl─▒klar─▒ alt─▒nda ├Âzetlenebilir.[79] Abdulah isyan─▒n sebeplerini ┼č├Âyle belirtir: ÔÇť─░ttihat├ž─▒lar─▒n dar g├Âr├╝┼čl├╝l├╝kleri y├╝z├╝nden hilafet ve saltanat idaresini kendilerince me┼čruti bir milli h├╝k├╝mete ├ževirmeleri ve M├╝sl├╝man arap h├╝k├╝mranl─▒─č─▒n─▒ bat─▒ ruhuyla i┼členmi┼č zorba bir y├Ânetimle de─či┼čtirmeleri y├╝z├╝nden Araplarla T├╝rkler aras─▒ndaki ba─člar koptuÔÇŁ.[80]

Arap isyan─▒na Ha┼čimiler d─▒┼č─▒ndaki Araplar pek ilgi g├Âstermemi┼čtir. Cemal Pa┼čaÔÇÖya g├Âre bunun sebeplerinden biri 1915ÔÇÖte kendi y├╝r├╝tt├╝─č├╝ tahkikatlard─▒r.[81] Bir di─čer sebep de ─░ngiliz y├╝zba┼č─▒s─▒ T.E. LawrenceÔÇÖ─▒n Arap g├╝├žleri aras─▒nda yer almas─▒n─▒n yaratt─▒─č─▒ tepkidir. Abdullah ├Ânde gelen baz─▒ Araplar─▒ kendisine ÔÇť┼ču k─▒z─▒l surat da kim oluyor ve ne maksatla buraya geldi?ÔÇŁ ┼čeklinde soru y├Ânelttiklerini aktar─▒r.[82]

Osmanl─▒lar─▒n b├Âlgedeki kentleri Araplara yava┼č yava┼č kapt─▒rmalar─▒ sebebiyle 1917 y─▒l─▒ndan sonra daha ─▒l─▒ml─▒ bir tutum tak─▒nd─▒klar─▒ g├Âr├╝l├╝r. Bunda Almanlardan gelen telkinlerin de etkisi olmu┼čtur. Bu ama├žla Araplara kar┼č─▒ sert uygulamalar─▒ ile tan─▒nan Cemal Pa┼ča Suriye valili─či g├Ârevini b─▒rak─▒p ─░stanbulÔÇÖa d├Âner. D├Ânemin sadrazam─▒ Ahmet ─░zzet Pa┼ča ise Mustafa KemalÔÇÖden kendisine ula┼čan ve b├Âlgenin savunmas─▒ iyice zay─▒flad─▒─č─▒ i├žin Faysal ile m├╝zakereye ba┼člamak gerekti─čini bildiren mektubundan Rauf BeyÔÇÖe bahseder.[83]

┼×erif H├╝seyin ba┼člatt─▒─č─▒ isyana ─░slam d├╝nyas─▒ndan yeterli deste─či bulamasa da, Osmanl─▒ÔÇÖya isyan etti─či i├žin ajan say─▒lsa da[84], halifeye ihanetten dolay─▒ hakk─▒nda ├Âl├╝m fetvas─▒ ├ž─▒kar─▒lsa da ─░ngilizlerin 45 milyon sterlini bulan maddi yard─▒m─▒[85] ve askeri destekleri sayesinde Arap Yar─▒madas─▒ÔÇÖn─▒ Osmanl─▒lar─▒n elinden almay─▒ ba┼čarm─▒┼čt─▒r. ─░syan ba┼čar─▒l─▒ olmu┼č ancak birle┼čik tek bir Arap devleti yerine 25 Nisan 1920ÔÇÖde San RemoÔÇÖda al─▒nan kararlar gere─čince Irak, Filistin, Suriye ve L├╝bnan krall─▒klar─▒ kurulmu┼č, bunlardan Suriye ve L├╝bnan FransaÔÇÖn─▒n, di─čerleri ise ─░ngiltereÔÇÖnin kontrol├╝ne verilmi┼čti.

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ y─▒llar─▒nda Arap Yar─▒madas─▒ÔÇÖnda sadece Yemen Araplar─▒ Osmanl─▒ devletine sad─▒k kalm─▒┼člard─▒r. SuriyeÔÇÖde ya┼čayan Araplar ba─č─▒ms─▒zl─▒k yolundaki ├žabalar─▒do─črultusunda Nad-el Arap adl─▒ bir cemiyet kurmu┼člard─▒. Bu cemiyet Arap isyan─▒n─▒n ba┼čar─▒ kazanmas─▒ndan cesaret al─▒p ortam─▒n uygun olmas─▒ndan yararlanarak 26 Ekim 1918ÔÇÖde HatayÔÇÖda ba─č─▒ms─▒z bir devlet kurduklar─▒n─▒ a├ž─▒klad─▒lar. Ancak Osmanl─▒ birlikleri k─▒sa s├╝re i├žinde kenti ele ge├žirip bu devlete son verdiler.[86] 30 Eyl├╝l 1918ÔÇÖde Arap ve ─░ngiliz birlikleri ┼×amÔÇÖ─▒ ele ge├žirdiler. 5 Ekim 1918ÔÇÖde Faysal SuriyeÔÇÖde bir Arap krall─▒─č─▒ kuruldu─čunu ilan etti ancak bu devlet ─░ngiliz ve Frans─▒zlar taraf─▒ndan tan─▒nmad─▒. HicazÔÇÖ─▒n do─čusunda bulunan Necd b├Âlgesindeki ba─č─▒ms─▒z Arap krall─▒─č─▒ da Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda Osmanl─▒ aleyhinde faaliyetlerde bulunmu┼čtur. B├Âlgenin kral─▒ Abd├╝laziz as-Suud ─░ngilizlerden ald─▒─č─▒ para kar┼č─▒l─▒─č─▒nda IrakÔÇÖtaki ─░ngiliz birliklerini Osmanl─▒lara kar┼č─▒ desteklemi┼čtir.[87]

Ba─č─▒ms─▒zl─▒k yolundaki t├╝m u─čra┼člar─▒na kar┼č─▒n 1. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra Arap topraklar─▒ ─░ngiliz ve Frans─▒zlar─▒n manda y├Ânetimine girdi. Bu durum Araplar i├žin b├╝y├╝k bir hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒ demekti. Ba─č─▒ms─▒zl─▒k r├╝yalar─▒ yar─▒m kalan Araplar art─▒k kendilerini ger├žek├ži olmak zorunda hissetiler.

6- Milli M├╝cadele D├Âneminde T├╝rk-Arap ─░li┼čkileri

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n bitiminden sonra 1919ÔÇÖda ParisÔÇÖte, 1920ÔÇÖde San RemoÔÇÖda toplanan iki konferans Araplar─▒n gelece─či a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli geli┼čmelere sahne olmu┼čtur. Ba─č─▒ms─▒z bir devlete sahip olmay─▒ uman Araplar bunun yerine ya┼čad─▒klar─▒ topraklar─▒n d├Ârt ayr─▒ devlet aras─▒nda b├Âl├╝┼č├╝lmesine katlanmak durumunda kalm─▒┼člard─▒r. Arap ─░syan─▒ s─▒ras─▒nda Araplar─▒n yan─▒nda ├žarp─▒┼čan T.E. Lawrence bu konferanslarda Araplar─▒n kendi kaderlerini tayin haklar─▒ i├žin m├╝cadele etmi┼č, istedi─čini elde edemeyince hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒na u─čram─▒┼čt─▒r. ├ľyle ki Lawrence kendisine verilen ┼×├Âvalyelik, ┼×eref Ni┼čan─▒ ve Sir ├╝nvan─▒ gibi ├╝nvanlar─▒ dahi reddetmi┼č, yeni y├Ânetimin Araplar a├ž─▒s─▒ndan t├╝rk y├Ânetiminden daha k├Ât├╝ oldu─čunu s├Âylemi┼č, tutulmayacak s├Âzler u─čruna Araplar─▒ k─▒┼čk─▒rtt─▒─č─▒ i├žin ├╝z├╝nt├╝ i├žinde oldu─čunu belirtmi┼čtir.[88] Faysal ise hem halk─▒n─▒n hem de ─░tilaf devletlerinin kabul edece─či bir ├ž├Âz├╝m i├žin u─čra┼čm─▒┼č ancak ba┼čaramay─▒nca halk aras─▒nda SuriyeÔÇÖyi Frans─▒zlara satmakla su├žlanm─▒┼čt─▒r. Yahudilerin yeni yurdu olaca─č─▒ ilan edilen FilistinÔÇÖde de benzer tepkiler ve hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒ vard─▒. Filistin Meclisleri Y├╝ksek Komitesi Kud├╝sÔÇÖteki Amerikan temsilcili─čine ┼č├Âyle yazm─▒┼čt─▒r: ÔÇťE─čer T├╝rkiyeÔÇÖye ba┼č kald─▒rd─▒ysak, bu sadece haklar─▒m─▒z─▒ ├Âne s├╝rmek i├žindi, ve ittifak─▒m─▒z─▒n ├╝lkemizi b├Âlece─čini ve ard─▒ndan da s├Âm├╝rgele┼čtirilece─čini ├Ânceden g├Ârebilseydik, T├╝rklere kar┼č─▒ husumetimizi ilan etmezdik.ÔÇŁ[89]

Araplar─▒n yeni durumdan ho┼čnut olmamalar─▒n─▒ sa─člayan sebepler ┼č├Âyle ├Âzetlenebilir: 1-Ba─č─▒ms─▒z devlet kuramay─▒┼člar─▒, 2-Kendi aralar─▒nda fikir ayr─▒l─▒klar─▒ ya┼čamalar─▒ ve b├Âl├╝nmeleri, 3-─░ngiliz destekli Ermeni devleti kurulaca─č─▒ s├Âylentisi, [90] 4-H─▒ristiyan Arap ve M├╝sl├╝man Arap aras─▒ndaki ayr─▒mlar─▒n artmas─▒, 5-Yeni y├Âneticileri ile duygusal yak─▒nl─▒k kuramamalar─▒. Olu┼čan yeni durum ├╝zerine Emir ┼×ekib Arslan ┼č├Âyle demi┼čtir: ÔÇťCemal Pa┼ča sava┼č d├Âneminde Arap b├Âlgelerinde ─░tilaf devletlerine hizmet ederken, ─░tilaf devletleri de sava┼čtan sonra T├╝rklere hizmet etmi┼čtir.ÔÇŁ[91] Ayn─▒ durumu yerel y├Ânetici Muhammed Ali el-Acloni ┼č├Âyle ifade eder: ÔÇť┼×imdi s├Âm├╝rme s─▒ras─▒ Avrupal─▒lara ge├žti.ÔÇŁ[92]

Araplar aras─▒nda huzursuzlu─čun iyice artt─▒─č─▒ bu d├Ânemde AnadoluÔÇÖnun g├╝neyinde Frans─▒zlara kar┼č─▒ g├Âsterilen direni┼č Arap halk─▒ i├žin da bir umut kayna─č─▒ olmu┼čtur. B├Âlgenin durumunu aktaran raporlarda ÔÇťG├╝nden g├╝ne T├╝rk husumeti yerine T├╝rk muhabbeti kaim oldu (yerine ge├žme)ÔÇŁ ┼čeklinde ifadelere rastlan─▒r.[93] M─▒s─▒rÔÇÖdaki ─░ngiliz karargah─▒n─▒n 20 Ekim 1919 tarihli raporu da ┼×am, Halep ve MusulÔÇÖda T├╝rklere kar┼č─▒ giderek artan bir sempatinin do─čdu─ču yazar.[94] Do─čald─▒r ki T├╝rk milliyet├žileri Araplar aras─▒nda uyanan T├╝rk yanl─▒s─▒ bu ortamdan faydalanm─▒┼člard─▒r. Mustafa Kemal bizzat yazd─▒─č─▒ pek ├žok beyannameyi T├╝rklerin yo─čun olarak ya┼čad─▒─č─▒ ┼×am ve HalepÔÇÖteki halka ula┼čt─▒rm─▒┼č, uyanm─▒┼č olan yabanc─▒ kar┼č─▒tl─▒─č─▒n─▒ k├Âr├╝klemi┼čtir. Bunlardan birinde Suriye halk─▒na ─░slam etraf─▒nda kenetlenmeyi ├Ânerir, ayr─▒ca Bursa ve KonyaÔÇÖn─▒n d├╝┼čman birliklerinden temizlendi─čini haber verir.[95] (Mustafa Kemal ve milli m├╝cadelenin di─čer ├Ânderlerinin Arap vilayetlerinde g├Ârev yapt─▒klar─▒, b├Âlgeyi ve halk─▒n─▒ iyi tan─▒d─▒klar─▒ ak─▒lda tutulmal─▒d─▒r.) Mustafa Kemal her ne kadar ─░slamc─▒l─▒k politikas─▒ uygulamad─▒klar─▒n─▒ ancak ─░tilaf devletlerini tedirgin etmek i├žin bunu bir dayanak noktas─▒ olarak kulland─▒klar─▒n─▒ s├Âylese de[96] T├╝rklerin Araplara y├Ânelik propaganda faaliyetlerinde din karde┼čli─či unsuru her zaman vurgulanm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca i┼čgalcilere kar┼č─▒ kazan─▒lan ba┼čar─▒lar─▒n b├╝y├╝t├╝lmesi ve RusyaÔÇÖda Bol┼čeviklerden yard─▒m al─▒nd─▒─č─▒n─▒n vurgulanmas─▒ da ba┼čvurulan y├Ântemlerden baz─▒lar─▒d─▒r. Bu propaganda faaliyetlerinin etkisi ile iki taraf aras─▒nda gittik├že artan yak─▒nla┼čma kendini ├že┼čitli ┼čekillerle a├ž─▒─ča vurur. Suriye ve TunusÔÇÖda yay─▒mlanan gazeteler tek ba─č─▒ms─▒z M├╝sl├╝man ├╝lke olan T├╝rkiye etraf─▒nda toplanma ├ža─čr─▒s─▒ yapar.[97] Pek ├žok direni┼č ├Ârg├╝t├╝ kurulur, bunlardan SuriyeÔÇÖdekiler Suriye-Filistin Kuvay-─▒ Osmaniye Heyeti ba┼čkan─▒ olan ├ľzdemir BeyÔÇÖin y├Ânetimi alt─▒nda birle┼čmi┼člerdir. ├ľzdemir Bey b├Âlge Araplar─▒n─▒n T├╝rk Kuvay-─▒ MilliyeÔÇÖsi geldi─či takdirde iltihak edeceklerini bildirdiklerini b├Âlgedeki g├Âzlemleri ─▒┼č─▒─č─▒nda yazar.[98] (Mustafa KemalÔÇÖin onay─▒ ile ├ľzdemir Bey bir s├╝re i├žin Antep m├╝dafaas─▒ komutanl─▒─č─▒n─▒ da ├╝stlenmi┼čtir,[99] Kas─▒m 1920ÔÇÖden sonra T├╝rkler i┼čgalcilere kar┼č─▒ ├žarp─▒┼čan Araplara askeri destek sa─člar. ├ľzellikle SuriyeÔÇÖde T├╝rk propagandas─▒ o denli etkili olur ki SuriyeÔÇÖdeki Frans─▒z temsilcisi Georges Picot SivasÔÇÖa giderek KilikyaÔÇÖy─▒ bo┼čaltma konusunda T├╝rk milliyet├žileri ile g├Âr├╝┼čme yapar.[100] Frans─▒zlarla 20 Ekim 1921ÔÇÖde imzalanan Ankara Antla┼čmas─▒ÔÇÖndan sonra Araplar aras─▒nda i┼čgalcilere kar┼č─▒ k─▒p─▒rdanmalar zirve noktas─▒na ula┼čm─▒┼čt─▒r.

Araplar─▒n T├╝rklere kar┼č─▒ bak─▒┼člar─▒n─▒n olumlu bir y├Âne d├Ând├╝─č├╝ bu d├Ânemde Meclis-i MebusanÔÇÖda kabul edilen Misak-─▒ MilliÔÇÖnin birinci maddesi Araplarla n├╝fus olarak ├žo─čunlukta olduklar─▒ b├Âlgelerde kendi kaderlerini belirleme hakk─▒ tan─▒r. Ayn─▒ hakk─▒ Mustafa KemalÔÇÖde Araplara tan─▒r: ÔÇť..bizim kendi hududumuz dahilinde oldu─čumuz gibi Suriyeliler de kendi hududu dahilinde ve hakimiyet-i milliye esas─▒na m├╝stenid (dayanan) olmak ├╝zere serbest ve m├╝stakil olabilirler.ÔÇŁ[101]

Anadolu h├╝k├╝meti kaybedilen Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒ kurtarma hayaline kap─▒lmaz, dikkatini Anadolu topraklar─▒n─▒ kurtarmaya odaklar. Misak-─▒ MilliÔÇÖnin ilgili maddesinde Araplar ile yeni bir ├žat─▒┼čma yaratmamak i├žin AnadoluÔÇÖnun g├╝neyinde T├╝rk yurdunun s─▒n─▒r─▒ konusunda a├ž─▒k bir belirleme yap─▒lmamas─▒ da dikkat ├žekicidir.[102] Bu konuda ─░smet ─░n├Ân├╝ ┼č├Âyle der: ÔÇťBiz milli m├╝cadeleye ba┼člad─▒─č─▒m─▒z zaman Araplara g├Âsterilebilecek saf y├╝rek ve iyi niyet delilini hi├žbir teredd├╝de mahal vermeyecek surette g├Âstermi┼čtik. Bizim buldu─čumuz hal ┼čekli ┼čudur: Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čundan ├ž─▒kan T├╝rk milleti Araplar ├╝zerinde herhangi bir ama├ž iddias─▒ndan kesin surette vazge├žiyor ve Arap milletini kendi evinde, kendi kaderinin sahibi olarak ya┼čamak salahiyetinde g├Âr├╝yor ve g├Âsteriyordu.ÔÇŁ[103]

Bu d├Ânemde Haziran 1919ÔÇÖda Faysal ile Mustafa Kemal aras─▒nda bir antla┼čma imzaland─▒─č─▒ s├Âylentisi yay─▒l─▒r. Haziran 1919ÔÇÖda imzaland─▒─č─▒ s├Âylenen bu antla┼čmaya g├Âre taraflar i┼čgalcilere kar┼č─▒ birlikte sava┼čacakt─▒, ayr─▒ca hilafete ve T├╝rk devletine sad─▒k kalmalar─▒ ┼čart─▒yla yeni bir Arap devleti kurulmas─▒ da ├Âng├Âr├╝lm├╝┼čt├╝.[104] ─░ngiliz resmi belgeleri[105] sayesinde maddeleri hakk─▒nda bilgi edinebildi─čimiz bu antla┼čman─▒n ger├žekte var olup olmad─▒─č─▒ hakk─▒nda ┼č├╝pheler vard─▒r zira taraflardan hi├žbiri resmi bir a├ž─▒klama yapmam─▒┼čt─▒r. Genel kan─▒, bu antla┼čman─▒n ─░tilaf devletlerini endi┼čeye sevk etmek i├žin uydurulmu┼č oldu─čudur.[106]

Varl─▒─č─▒ do─črulanamayan ba┼čka bir g├Âr├╝┼čme de Mustafa Kemal ile T. E. Lawrence aras─▒ndad─▒r. LawrenceÔÇÖ─▒n 1926ÔÇÖda g├Âr├╝┼čt├╝─č├╝ bir ara┼čt─▒rmac─▒ya s├Âyledi─čine g├Âre[107] Mustafa Kemal Pant├╝rkler olarak bahsetti─či ─░TC ve y├Ânetici kadrosunun T├╝rk ├ž─▒karlar─▒n─▒ do─čuda g├Ârd├╝─č├╝n├╝, bu y├╝zden M─▒s─▒r ve MezopotamyaÔÇÖy─▒ ├Ânemsemedi─čini, hatta kayb─▒ndan mutluluk duyacaklar─▒n─▒ s├Âyl├╝yordu. Ancak Mustafa KemalÔÇÖin Pant├╝rkist g├Âr├╝┼čleri makul bulmad─▒─č─▒ , Araplar─▒ yeni kurulacak T├╝rk devletinin uyru─ču yapmay─▒ d├╝┼č├╝nmedi─či g├Âz ├Ân├╝ne al─▒n─▒rsa bu g├Âr├╝┼čmede s├Âylendi─či iddia edilen s├Âzlerin k─▒ymeti hakk─▒nda ┼č├╝pheler uyanmaktad─▒r.

AnadoluÔÇÖda ba─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝cadelesini y├╝r├╝ten ekip IrakÔÇÖtaki Araplarla da temas sa─člam─▒┼čt─▒r. Mustafa KemalÔÇÖin IrakÔÇÖtaki ─░ngiliz y├Ânetiminin devrilmesine ili┼čkin ├žabalar─▒ hem ─░ngiliz resmi belgeleri hem de AnkaraÔÇÖdaki Sovyet diplomat─▒ AralovÔÇÖun yazd─▒klar─▒ sayesinde bilinmektedir.[108] Nitekim IrakÔÇÖ─▒n g├╝ney ve orta kesimlerinde 1920ÔÇÖde ─░ngilizlere kar┼č─▒ ba┼člat─▒lan isyanda Mustafa Kemal h├╝k├╝metinin katk─▒s─▒ oldu─ču ─░ngilizlerin ortak g├Âr├╝┼č├╝d├╝r.[109]

Milli M├╝cadele y─▒llar─▒nda Araplar ile y├╝r├╝t├╝len temaslar s─▒ras─▒nda ─░slam Birle┼čik Milletleri denebilecek bir te┼čkilat kurma giri┼čimlerine rastlan─▒r. Bu giri┼čimlerde Burdur mebusu Mehmet Akif, 1921ÔÇÖde B├╝y├╝k Millet Meclisi ba┼čkanvekili olan Hamdullah Suphi Bey de ├žaba harcam─▒┼č, haz─▒rl─▒k toplant─▒lar─▒nda g├Âr├╝┼č├╝lecek g├╝ndemi Mustafa Kemal bizzat kendisi haz─▒rlam─▒┼čt─▒r.[110] Birka├ž kez denenmi┼č olan bu giri┼čim ba┼čar─▒l─▒ olamam─▒┼č olsa da taraflar aras─▒ndaki dayan─▒┼čmay─▒ artt─▒rd─▒─č─▒ s├Âylenebilir.

1921 y─▒l─▒ ortalar─▒nda Yunanl─▒lar bat─▒ cephesinde sald─▒r─▒lar─▒n─▒ artt─▒rm─▒┼člard─▒r. Ayn─▒ d├Ânemde Frans─▒z h├╝k├╝meti de Ankara Antla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒n yap─▒lmas─▒ i├žin B├╝y├╝k Millet Meclisi ile temaslar y├╝r├╝t├╝yordu. Bu ┼čartlar alt─▒nda Suriye ve ├ževresindeki T├╝rk faaliyetleri 21 Temmuz 1921ÔÇÖde durdurulmu┼čtur.

7- Sonu├ž

Y├╝zy─▒llarca dengeli y├╝r├╝yen T├╝rk-Arap ili┼čkilerinin 1830-1923 aras─▒nda ini┼čli ├ž─▒k─▒┼čl─▒ bir seyir izledi─či g├Âr├╝lmektedir. De─či┼čen d├╝nya ┼čartlar─▒n─▒n etkisinde kalan taraflar bir yandan ili┼čkileri s├╝rd├╝rmek istemi┼čler, di─čer yandan birbirleri aleyhine faaliyetlerde bulunmu┼člard─▒r. Nam─▒k KemalÔÇÖin birinci b├Âl├╝mde al─▒nt─▒lad─▒─č─▒m─▒z s├Âz├╝ndeki gibi T├╝rklerle Araplar birbirlerine ne kadar yak─▒n olursa olsunlar Ortado─čuÔÇÖda g├╝├ž ve liderlik toplumlar─▒n kaderini belirlemede her zaman en ├Ânemli etken olmu┼čtur.[111]

D├Ânemin tan─▒klar─▒ ya┼čananlar─▒ ┼ču ┼čekilde de─čerlendirmi┼člerdir:

─░smet Pa┼ča ÔÇťArap milliyet├žileri yabanc─▒lar arac─▒l─▒─č─▒yla T├╝rklerden haks─▒z yere isteklerden bulunup bir ┼čeyler koparmaya ├žal─▒┼čt─▒larÔÇŁ der.[112]

Emir ┼×ekib Arslan ÔÇťAraplar i├žinde din ve ┼čark birli─čini dikkate almayan ve ─░ngiltereÔÇÖnin zaferini Araplar─▒n zaferiyle bir tutanlar bulunmaktayd─▒. Ancak bizzat kendileri bu birli─či a├ž─▒k├ža g├Ârmezden gelip su kat─▒lmad─▒k T├╝rk milliyet├žili─či yapan Turanc─▒lar─▒n, ayn─▒ birli─či g├Ârmezden gelip Arap milliyet├žili─či yapanlar─▒ cezaland─▒rmaya haklar─▒ olamazd─▒.ÔÇŁ derken iki taraf─▒n da kusurlu oldu─čunu anlatmak ister.

T.E. Lawrence ÔÇťPek ├žok ┼čeyi g├Âze alarak giri┼čilen bir maceradan sonra ula┼č─▒lan son adaletli bir sondu; ancak zaferin kazan─▒lmas─▒ndan sonra yava┼č yava┼č kendini g├Âsteren bir hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒ ya┼čanm─▒┼č; ard─▒ndan da bu u─čurda sava┼čan insanlar─▒n ├╝mitlerinin ve beklentilerinin bo┼ča gitti─či, kasvetli bir karanl─▒k egemen olmu┼čtu.ÔÇŁ[113] der.

Cemal Pa┼ča olacaklar hakk─▒nda uyar─▒lmas─▒na ve ilgili belgelerin ├Ân├╝ne konmas─▒na kar┼č─▒n FaysalÔÇÖ─▒n bu sonucu g├Ârememesini ÔÇťyaln─▒zca bir saltanat h─▒rs─▒ndan ileri gelmiyorsa siyasi bir k├Ârl├╝kten ba┼čka bir ┼čeye ba─članamazÔÇŁ ┼čeklinde de─čerlendirir.[114]

Var─▒lan sonu├žla ilgili AbdullahÔÇÖ─▒n yorumu ise ┼č├Âyle olur: ÔÇťNe yaz─▒k ki (Osmanl─▒dan) bu ayr─▒l─▒┼č korktu─čumuzun ba┼č─▒m─▒za gelmesine engel olmad─▒, hatta daha k├Ât├╝s├╝ meydana geldi. T├╝rkler her istediklerini yapt─▒lar, fakat her durumda T├╝rkl├╝klerini korudular. Bizlerse farkl─▒ gruplara ve f─▒rkalara ayr─▒ld─▒k. Her birimiz ba┼č─▒m─▒za ayr─▒ birer y├Ânetici se├žtik, her kafadan farkl─▒ bir ses ├ž─▒kar oldu.ÔÇŁ [115]

Bir yabanc─▒ kaynak, Impact International dergisi ise ┼ču yorumda bulunur: ÔÇťOsmanl─▒ Halifeli─čine kar┼č─▒ ayakland─▒klar─▒ g├╝nden bu yana, Araplar─▒n kendi kendilerini y─▒kmak sendromu sona ermemi┼čtirÔÇŽ..Yalvarmalarla bar─▒┼č sat─▒n al─▒namazÔÇŁ[116]

Ya┼čanan olaylar─▒n ├Ân├╝m├╝ze koydu─ču sonu├ž ┼čudur: ├ç├Âk├╝┼č devrindeki Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ard─▒ ard─▒na b├╝nyesinden ayr─▒lan etnik unsurlar─▒ kontrol├╝ alt─▒nda tutmaya ├žal─▒┼č─▒rken ciddi hatalar yapm─▒┼č, kendine yeni d├╝┼čmanlar edinmi┼čtir. Buna kar┼č─▒n Araplar ise ba─č─▒ms─▒zl─▒k yolunda ilerlerken Osmanl─▒ÔÇÖya kar┼č─▒ yabanc─▒ devletlerin yard─▒m─▒na o denli g├╝venmi┼člerdir ki, geli┼čen siyasi olaylar bu se├žimdeki b├╝y├╝k yanl─▒┼č─▒ onlara ├žok a├ž─▒k├ža g├Âstermi┼čtir.

8-Kaynak├ža

1-Bilal N. ┼×im┼čir, ─░ngiliz Belgelerinde Atat├╝rk, Cilt I, T├╝rk Tarih Kurumu Yay─▒nevi, 2. bask─▒, 1992

2-Selim Ali Selam, Beyrut ┼×ehremininin An─▒lar─▒ 1908-1918, Klasik Yay─▒nlar─▒, 2. bask─▒, 2009

3-Cemal Pa┼ča, Hat─▒ralar, ─░┼č Bankas─▒ Yay─▒nlar─▒, 1. bask─▒, 2008

4-Emir ┼×ekib Aslan, ─░ttihat├ž─▒ Bir Arap Ayd─▒n─▒n─▒n An─▒lar─▒, Klasik Yay─▒nlar─▒, 2. bask─▒

5-T. E. Lawrence, Bilgeli─čin Yedi Dire─či, Cilt 1, Rey Yay─▒nc─▒l─▒k, 1. bask─▒, 1991

6-Hasan Kayal─▒, J├Ân T├╝rkler ve Araplar, Tarih Vakf─▒ Yurt Yay─▒nlar─▒, 2. bask─▒, 2003

7-Kral Abdullah, Biz Osmanl─▒ÔÇÖya Neden ─░syan Ettik, Klasik Yay─▒nlar─▒, 6. bask─▒, 2007

8-Mustafa Oral, ÔÇťUlusal Ba─č─▒ms─▒zl─▒k Sava┼č─▒ Y─▒llar─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖde Hilafet ve Saltanat SorunuÔÇŁ, Atat├╝rk Yolu, Nu.V/18 (Kas─▒m 1996)

9-Mehmet Dervi┼č K─▒l─▒n├žkaya, Arap Milliyet├žili─či ve Milli M├╝cadeleÔÇÖde T├╝rkiye-Suriye ─░li┼čkileri, bas─▒lmam─▒┼č doktora tezi, Ankara, 1992

10-Sel├žuk G├╝nay, ÔÇťII. Abd├╝lhamit D├Âneminde Suriye ve L├╝bnanÔÇÖda Arap Ayr─▒l─▒k├ž─▒ Hareketlerinin Ba┼člamas─▒ ve Devletin TedbirleriÔÇŁ, Ankara ├ťniversitesi DTCF Tarih Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi Say─▒ 28(1995):85-108

11-├ľmer Osman Umar, ÔÇťArap Milliyet├žilik Hareketinin Do─ču┼ču ve Geli┼čmesiÔÇŁ, Askeri Tarih B├╝lteni Say─▒ 51(2001):75-85

12-├ľmer Osman Umar, ÔÇťAziz Ali El-M─▒sri ve Osmanl─▒ Devletine Kar┼č─▒ FaaliyetleriÔÇŁ, F─▒rat ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Cilt 13 Say─▒ 1(2003):419-436

13-H├╝seyin Opruklu, T├╝rkiye-Suriye ─░li┼čkileri (Atat├╝rk D├Ânemi), bas─▒lmam─▒┼č y├╝ksek lisans tezi, ─░zmir, 2006

14-Zi┼čan ┼×irin Ayranc─▒, T├╝rkiye-Suriye ─░li┼čkileri, bas─▒lmam─▒┼č y├╝ksek lisans tezi, Eski┼čehir, 2006

15-Haluk ├ťlman, 1. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna Giden Yol ve Sava┼č, ─░mge Yay─▒nevi, 3. bask─▒, 2002

16-H. Bayram Soy, ÔÇťArap Milliyet├žili─či: Ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒ndan 1918’e kadarÔÇŁ, bilig say─▒ 30(2004), 173-202

17-Hasan Karak├Âse, ÔÇťYahudilerin FilistinÔÇÖe yerle┼čme giri┼čimleri ve S├╝leyman Fethi BeyÔÇÖin Layihas─▒ (1911)ÔÇŁ, G.├ť. K─▒r┼čehir E─čitim Fak├╝ltesi Dergisi, Cilt 5 Say─▒ 1(2004), s. 43-57

18-Servet Av┼čar, ÔÇťBirinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda Osmanl─▒ Devletinin Cihat ─░lan─▒ ve PropagandaÔÇŁ, Askeri Tarih B├╝lteni, say─▒ 51(2001):35-74

19- Salahi Sonyel, ÔÇťAlbay T. E. Lawrence Ha┼čimi Araplar─▒n─▒ Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuna Kar┼č─▒ Ayaklanmalar─▒ i├žin Nas─▒l Aldatt─▒ÔÇŁ, Belleten Cilt LI, Say─▒ 199(1987): 231-287

20-Salahi Sonyel, T├╝rk Kurtulu┼č Sava┼č─▒ ve D─▒┼č Politika, T├╝rk Tarih Kurumu Yay─▒nlar─▒, 3. bask─▒, 1995

21-Salahi Sonyel, ÔÇť─░ngiliz Belgelerine G├Âre Mustafa Kemal-Lawrence G├Âr├╝┼čmesiÔÇŁ, Belleten CLII, :1695-1699

22- Serpil S├╝rmeli, ÔÇť├çanakkale ├çephesiÔÇÖnde Arap ─░lmi Heyeti ve Uryanizade Ali Vahid Efendinin An─▒lar─▒ÔÇŁ, Atat├╝rk Ara┼čt─▒rma Merkezi Dergisi, Say─▒ 53 Cilt XVIII(2002): 373-405

23- Kadir Kasalak, ÔÇťIrakÔÇÖta Manda Y├Ânetiminin Kurulmas─▒ ve Atat├╝rk D├Ânemi T├╝rkiye-Irak ─░li┼čkileriÔÇŁ, Askeri Tarih Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, Say─▒ 9 (2007):187-201

24- Niyazi Berkes, T├╝rkiyeÔÇÖde ├ça─čda┼čla┼čma, Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒, 14. bask─▒, ─░stanbul, 2009

 

9- Ekler

Skyes-Picot Gizli Antla┼čmas─▒na g├Âre Araplar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgelerin ─░ngiliz ve Frans─▒zlar aras─▒nda payla┼č─▒lmas─▒ (Kaynak: Opruklu, s.222)

D─░PNOTLAR

[1] Hasan Kayal─▒, J├Ân T├╝rkler ve Araplar, Tarih Vakf─▒ Yurt Yay─▒nlar─▒, 2. bask─▒, 2003, s.40

[2] Kral Abdullah, Biz Osmanl─▒ÔÇÖya Neden ─░syan Ettik, Klasik Yay─▒nlar─▒, 6. bask─▒, 2007, s.16

[3] Kral Abdullah, a.g.e., s.17-19

[4] T. E. Lawrence, Bilgeli─čin Yedi Dire─či, Rey Yay─▒nc─▒l─▒k, Cilt 1, s.37

[5] Mustafa Oral, ÔÇťUlusal Ba─č─▒ms─▒zl─▒k Sava┼č─▒ Y─▒llar─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖde Hilafet ve Saltanat SorunuÔÇŁ, Atat├╝rk Yolu, Nu.V/18 (Kas─▒m 1996), s.157

[6] Mehmet Dervi┼č K─▒l─▒n├žkaya, Arap milliyet├žili─či ve Milli M├╝cadeleÔÇÖde T├╝rkiye-Suriye ─░li┼čkileri, bas─▒lmam─▒┼č doktora tezi, Ankara, 1992, s.31

[7] Sel├žuk G├╝nay, ÔÇťII. Abd├╝lhamit D├Âneminde Suriye ve L├╝bnanÔÇÖda Arap Ayr─▒l─▒k├ž─▒ Hareketlerinin Ba┼člamas─▒ ve Devletin TedbirleriÔÇŁ, Ankara ├ťniversitesi DTCF Tarih Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi Say─▒ 28(1995), s. 87

[8] ├ľmer Osman Umar, ÔÇťArap milliyet├žilik Hareketinin Do─ču┼ču ve Geli┼čmesiÔÇŁ, Askeri Tarih B├╝lteni Say─▒ 51(2001), s.76-78

[9] K─▒l─▒n├žkaya, a.g.e., s.57

[10] G├╝nay, a.g.e., s. 88

[11] Lawrence, a.g.e.,s.61

[12] K─▒l─▒n├žkaya, a.g.e., s.84

[13] ├ľmer Osman Umar, ÔÇťAziz Ali El-M─▒sri ve Osmanl─▒ Devletine Kar┼č─▒ FaaliyetleriÔÇŁ, F─▒rat ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Cilt 13 Say─▒ 1(2003), s.426

[14] H├╝seyin Opruklu, T├╝rkiye-Suriye ─░li┼čkileri (Atat├╝rk D├Ânemi), bas─▒lmam─▒┼č y├╝ksek lisans tezi, ─░zmir, 2006, s. 44

[15] G├╝nay, a.g.e., s.99

[16] Niyazi Berkes, T├╝rkiyeÔÇÖde ├ça─čda┼čla┼čma, Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒, 14. bask─▒, ─░stanbul, 2009, s. 364

[17] Zi┼čan ┼×irin Ayranc─▒, T├╝rkiye-Suriye ─░li┼čkileri, bas─▒lmam─▒┼č y├╝ksek lisans tezi, Eski┼čehir, 2006, s. 16

[18] Kayal─▒, a.g.e., s. 36

[19] Kayal─▒, a.g.e., s.166

[20] Kral Abdullah, a.g.e., s. 74

[21] Kayal─▒, a.g.e., s.177

[22] Selim Ali Selam, Beyrut ┼×ehremininin An─▒lar─▒ 1908-1918, Klasik Yay─▒nlar─▒, 2. bask─▒, 2009, s. 97

[23] Kayal─▒, a.g.e., s. 28 ve 94

[24] Umar, Arap Milliyet├žilik Hareketinin Do─ču┼ču ve Geli┼čmesiÔÇŁ, Askeri Tarih B├╝lteni Say─▒ 51(2001), s. 75

[25] Kayal─▒, a.g.e., s. 150

[26] Cemal Pa┼ča, Hat─▒ralar, ─░┼č Bankas─▒ Yay─▒nlar─▒, 1. bask─▒, 2008, s.236

[27] Kayal─▒, a.g.e., s. 92-3

[28] Abdullah, a.g.e., s.37

[29] Kayal─▒, a.g.e., s.78

[30] Emir ┼×ekib Aslan, ─░ttihat├ž─▒ Bir Arap Ayd─▒n─▒n─▒n An─▒lar─▒, Klasik Yay─▒nlar─▒, 2. bask─▒, s.35

[31] Arslan, a.g.e., s.35

[32] Arslan, a.g.e., s.193

[33] Selam, a.g.e., s.95

[34] Haluk ├ťlman, 1. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna Giden Yol ve Sava┼č, ─░mge Yay─▒nevi, 3. bask─▒, 2002, s. 326

[35] Kayal─▒, a.g.e., s.140-141

[36] Umar, Arap Milliyet├žilik Hareketinin Do─ču┼ču ve Geli┼čmesiÔÇŁ, Askeri Tarih B├╝lteni Say─▒ 51(2001), s.79

[37] Opruklu, a.g.e.,s.45

[38] Cemal Pa┼ča, a.g.e.,s. 72-73

[39] K─▒l─▒n├žkaya, a.g.e.,s.77

[40] Cemal Pa┼ča,a.g.e., s.75

[41] Selam, a.g.e., s.9

[42] Cemal Pa┼ča, a.g.e., s. 70

[43] Kayal─▒, a.g.e., s. 104-5

[44] Kayal─▒, a.g.e., s. 66

[45] Opruklu, a.g.e., s.31

[46] Opruklu, a.g.e., s.33

[47] G├╝nay, a.g.e., s.100

[48] Selim, a.g.e., s. 132

[49] Lawrence, a.g.e., s. 42

[50] Osman Umar, ÔÇťAziz Ali El-M─▒sri ve Osmanl─▒ Devletine Kar┼č─▒ FaaliyetleriÔÇŁ, F─▒rat ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Cilt 13 Say─▒ 1(2003), s. 430

[51] Kayal─▒, a.g.e., s. 149

[52] Hasan Karak├Âse, Yahudilerin FilistinÔÇÖe yerle┼čme giri┼čimleri ve S├╝leyman Fethi BeyÔÇÖin Layihas─▒ (1911), G.├ť. K─▒r┼čehir E─čitim Fak├╝ltesi Dergisi, Cilt 5 Say─▒ 1(2004), s. 50

[53] ├ťlman,a.g.e., s. 333

[54] Kayal─▒, a.g.e., s. 116

[55] Servet Av┼čar, ÔÇťBirinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda Osmanl─▒ Devletinin Cihat ─░lan─▒ ve PropagandaÔÇŁ, Askeri Tarih B├╝lteni, say─▒ 51(2001), s. 43

[56] Kayal─▒, a.g.e., s. 217

[57] Arslan, a.g.e., s. 101

[58] Selam, a.g.e., s. 166

[59] Kayal─▒, a.g.e.,s. 220

[60] Cemal Pa┼ča, a.g.e., s. 235

[61] Kayal─▒, a.g.e., s. 218

[62] Cemal Pa┼ča, a.g.e., s. 290

[63] Arslan, a.g.e., s. 101

[64] Cemal Pa┼ča, a.g.e., s.247, 272, 331,334.

[65] Abdullah,a.g.e., s. 122

[66] Salahi Sonyel, ÔÇťAlbay T. E. Lawrence Ha┼čimi Araplar─▒n─▒ Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuna Kar┼č─▒ Ayaklanmalar─▒ i├žin Nas─▒l Aldatt─▒ÔÇŁ, Belleten Cilt LI, Say─▒ 199(1987), s.53

[67] Niyazi Berkes, T├╝rkiyeÔÇÖde ├ça─čda┼čla┼čma, Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒, 14. bask─▒, ─░stanbul, 2009, s. 361

[68] Cemal Pa┼ča, a.g.e.,s. 300

[69] Kral Abdullah, a.g.e., s. 28

[70] Cemal Pa┼ča, a.g.e., s. 284

[71] K─▒l─▒n├žkaya, a.g.e., s. 92

[72] Lawrence, a.g.e., s. 48

[73] Arslan, a.g.e., s. 136

[74] K─▒l─▒n├žkaya, a.g.e., s. 93

[75] Cemal Pa┼ča, a.g.e., s.181, 268, 329

[76] Serpil S├╝rmeli, ÔÇť├çanakkale ├çephesiÔÇÖnde Arap ─░lmi Heyeti ve Uryanizade Ali Vahid Efendinin An─▒lar─▒ÔÇŁ, Atat├╝rk Ara┼čt─▒rma Merkezi Dergisi, Say─▒ 53 Cilt XVIII(2002): 374

[77] Cemal Pa┼ča, a.g.e., s. 261

[78] K─▒l─▒n├žkaya, a.g.e., s. 107

[79] Cemal Pa┼ča, a.g.e., s. 298

[80] Abdullah, a.g.e., s. 37

[81] Cemal Pa┼ča, a.g.e., s. 289

[82] Abdullah, a.g.e., s.132

[83] K─▒l─▒n├žkaya, a.g.e., s.109

[84] ├ľmer Osman Umar, ÔÇťArap milliyet├žilik Hareketinin Do─ču┼ču ve Geli┼čmesiÔÇŁ, Askeri Tarih B├╝lteni Say─▒ 51(2001), s.84

[85] H├╝lag├╝, a.g.e., s. 141

[86] Opruklu, a.g.e., s.37

[87] ├ťlman, a.g.e., s. 328

[88] Salahi Sonyel, Albay T. E. Lawrence Ha┼čimi Araplar─▒n─▒ Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuna Kar┼č─▒ Ayaklanmalar─▒ i├žin Nas─▒l Aldatt─▒, s.245, 247

[89] H.Bayram Soy, Arap milliyet├žili─či: Ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒ndan 1918’e kadar, bilig, say─▒ 30(2004), s.189

[90] Zekeriya T├╝rkmen┬á, ├ľzdemir BeyÔÇÖin Musul Harekat─▒ ve ─░ngilizlerin Kar┼č─▒ Tedbirleri (1921-1923) , ATAT├ťRK ARA┼×TIRMA MERKEZ─░ DERG─░S─░, Say─▒ 49, Cilt: XVII(2001): 2

[91] Arslan, a.g.e., s. 194

[92] K─▒l─▒n├žkaya, a.g.e., s. 116

[93] Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Et├╝d Ba┼čkanl─▒─č─▒ ─░stiklal Harbi Ar┼čivi A:1/4282, K:567, D:42, F:45ÔÇÖten aktaran K─▒l─▒n├žkaya, a.g.e., s.184

[94] Bilal N. ┼×im┼čir, ─░ngiliz Belgelerinde Atat├╝rk, cilt I , s.177

[95] ┼×im┼čir, a.g.e., s. 215

[96] K─▒l─▒n├žkaya, a.g.e., s. 172

[97] Salahi Sonyel, T├╝rk Kurtulu┼č Sava┼č─▒ ve D─▒┼č Politika, Cilt II, s.232

[98] ATASE ─░HA, A:5/5404, K:756, D:13, F:14, 14/1,2,3,4,5,6,7 den aktaran K─▒l─▒n├žkaya, a.g.e., s. 192

[99] K─▒l─▒n├žkaya, a.g.e., s.190

[100] Sonyel, T├╝rk Kurtulu┼č Sava┼č─▒ ve D─▒┼č Politika, cilt 1, s. 194

[101] TBMM gizli celse zab─▒tlar─▒ndan aktaran K─▒l─▒n├žkaya,s. 172-3

[102] Kayal─▒, a.g.e., s. 231

[103] Sonyel, T├╝rk Kurtulu┼č Sava┼č─▒ ve D─▒┼č Politika, Cilt I, s. 189

[104] H├╝lag├╝, a.g.e., s. 73

[105] FO .371/4232/123318 den aktaran ┼×im┼čir, s. 82

[106] K─▒l─▒n├žkaya, a.g.e., s. 158

[107] Salahi Sonyel, ─░ngiliz Belgelerine G├Âre Mustafa Kemal-Lawrence G├Âr├╝┼čmesi, Belleten CLII, s.1695

[108] Sonyel , T├╝rk Kurtulu┼č Sava┼č─▒ ve D─▒┼č Politika, cilt II, s. 228

[109] Kadir Kasalak, IrakÔÇÖta Manda Y├Ânetiminin Kurulmas─▒ ve Atat├╝rk D├Ânemi T├╝rkiye-Irak ─░li┼čkileri, Askeri Tarih Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, Say─▒ 9(2007), s. 189

[110] H├╝lag├╝, a.g.e., s. 101

[111] K─▒l─▒n├žkaya, a.g.e., s.223

[112] K─▒l─▒n├žkaya, a.g.e., s. 162

[113] Lawrence , a.g.e., s. 53

[114] Cemal Pa┼ča, a.g.e., s. 323

[115] Kral Abullah, a.g.e., s. 115

[116] Impact International, 15:19, Londra, 11 Ekim 1985, s.9

1,260 total views, 1 views today

Alper CAN

Alper CAN

1971 y─▒l─▒nda ErzurumÔÇÖda do─čdu. 42 y─▒ld─▒r BursaÔÇÖda ya┼č─▒yor. 1996ÔÇÖda Hacettepe ├ťniversitesi Di┼č Hekimli─či Fak├╝ltesiÔÇÖnden mezun oldu, serbest di┼č hekimi olarak ├žal─▒┼č─▒yor. 2009ÔÇÖda ├çanakkale Onsekiz Mart ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Arkeoloji B├Âl├╝m├╝ y├╝ksek lisans program─▒ndan mezun oldu. Ayn─▒ y─▒l Uluda─č ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Tarih b├Âl├╝m├╝nde ba┼člad─▒─č─▒ doktora e─čitimini yar─▒da b─▒rakt─▒. 2003ÔÇÖte Nil├╝fer Kent Konseyi g├Ân├╝ll├╝s├╝ oldu. Bu kurumda tarih, felsefe, edebiyat alan─▒ndaki ├žal─▒┼čmalar─▒ grupla birlikte s├╝rd├╝r├╝yor. BursaÔÇÖn─▒n k├╝lt├╝r sanat alanlar─▒n─▒ kapsayan internet sitesinin (www.bursadakultur.org) 12 senedir yay─▒nc─▒s─▒. ÔÇťAntik ├ça─č S├Âzl├╝─č├╝ÔÇŁ ve ÔÇťKadim BursaÔÇŁ ad─▒nda iki kitap yay─▒nlad─▒. e-posta: alperca@hotmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒