Hakan BENL─░
Hakan  BENL─░
Nogay T├╝rklerinin Tarihine K─▒sa Bir Bak─▒┼č
  • 20 A─čustos 2020 Per┼čembe
  • +
  • -
  • Hakan BENL─░[1]

1-ÔÇťNOGAYÔÇŁ ADI NEREDEN GELMEKTED─░R?[2]

Nogay T├╝rklerinin tarihi ile ilgili en ├žok tart─▒┼č─▒lan konulardan birisi ÔÇťNogayÔÇŁ ad─▒n─▒n nereden geldi─čidir. Bununla ilgili birka├ž sav vard─▒r.

Genel kabule g├Âre Nogay ad─▒ ilk olarak Alt─▒n Orda Devleti zaman─▒nda, Berke HanÔÇÖ─▒n t├╝men komutan─▒ olarak an─▒lan Nogay Bey ile bilinir.

Emir Nogay, ├Âl├╝m├╝ olan 1299 y─▒l─▒na kadar Alt─▒n Orda Devleti i├žerisinde 40 y─▒ldan fazla bir zaman ├žok g├╝├žl├╝ bir konumda bulunmu┼čtur. ├ľyle ki baz─▒ kaynaklarda Emir olarak ge├žmektedir.

Nogay Halk─▒n─▒n ad─▒n─▒n Nogay HanÔÇÖdan geldi─či genel kan─▒ olarak kabul edilir. Bir di─čer iddia ise Edige HanÔÇÖ─▒n bir ad─▒n─▒n da Nogay oldu─čudur.

2-EM─░R NOGAY K─░MD─░R? (—- / 1299)┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á

Cengiz HanÔÇÖ─▒n b├╝y├╝k torunu (CuciÔÇÖnin o─člu Mo─čolÔÇÖun torunu) olan Nogay Han, Alt─▒n Orda h├╝k├╝mdar─▒ Berke Han (1255-1266) zaman─▒nda t├╝men komutan─▒ olarak ad─▒ duyulur. Bu d├Ânemde Berke Han ve Nogay M├╝sl├╝man olmu┼člard─▒r. Berke HanÔÇÖdan sonra Meng├╝ Temur Han d├Âneminde (1266-1280) siyasi alanda da etkin olmu┼čtur.

1263 Y─▒l─▒nda Berke Han ile ─░lhanl─▒ h├╝k├╝mdar─▒ H├╝lag├╝ÔÇÖn├╝n ordusunu yendi.1264 y─▒l─▒nda BizansÔÇÖa esir d├╝┼čen Sel├žuklu Sultan─▒ ─░zzeddin KeykavusÔÇÖu TrakyaÔÇÖda bir kaleden esaretten kurtard─▒.1265 y─▒l─▒nda ise Berke Han ile birlikte ─░slamiyeti kabul etti. NogayÔÇÖ─▒n mahiyeti k─▒sa s├╝rede M├╝sl├╝man oldu.

Nogay Han Rus prensleri aras─▒nda bir d├╝zen sa─člam─▒┼č ve onlardan istedi─čini ba┼ča ge├žirmi┼čtir. AvrupaÔÇÖda Macaristan ve LehistanÔÇÖa seferler d├╝zenlemi┼č, Bulgar Krall─▒─č─▒n─▒ kukla bir devlet haline getirmi┼č ve Bizans ile istedi─či ┼čekilde anla┼čmalar imzalam─▒┼čt─▒r.

Nogay, Alt─▒n Orda DevletiÔÇÖnin ba┼č─▒nda olan ve Cengiz HanÔÇÖ─▒n soyundan gelenleri de kendi iste─či do─črultusunda ÔÇťHanÔÇŁilan edebiliyordu.

Nogay, son olarak ToktaÔÇÖy─▒ Han yapm─▒┼čt─▒. Tokta Han ile aralar─▒nda ya┼čanan husumet sava┼čla neticelendi. ─░lk sava┼čta Tokta Han─▒ yenen Nogay, ertesi y─▒l 1299 y─▒l─▒nda bu kez Tokta HanÔÇÖ─▒n ordusuna yenilmi┼č ve sava┼čta ├Âlm├╝┼čt├╝r.

2-EM─░R ED─░GE-M─░RZA (—- / 1419)

Nogay T├╝rklerinin b├╝y├╝k destanlar─▒ndan birine ad─▒n─▒ veren Edige Han, Alt─▒n Orda i├žindeki taht kavgalar─▒nda TimurÔÇÖun deste─či ile Han olan Toktam─▒┼č Han ile anla┼čamam─▒┼č ve TimurÔÇÖdan yard─▒m isteyerek onun yerine Timur Kutluk HanÔÇÖ─▒n koruyucusu olarak ├Ân plana ├ž─▒km─▒┼čt─▒r

Emir Nogay gibi Emir EdigeÔÇÖde h├╝k├╝m s├╝rd├╝─č├╝ 25 y─▒l i├žerisinde Ba┼čkomutan g├Âreviyle Hanlar─▒ idare etmi┼čtir. Emir Nogay, o d├Ânemde olduk├ža g├╝├žlenen Moskova Knezli─čiÔÇÖni yeniden itaata mecbur etmi┼čti. Alt─▒n Orda Devleti zay─▒flarken taht kavgalar─▒ ├žo─čalm─▒┼čt─▒. Emir Edige bu ├žeki┼čmelerden birinde 1419 y─▒l─▒nda ├Âld├╝r├╝ld├╝.

Nogay Han zaman─▒nda Nogay HanÔÇÖ─▒n etraf─▒nda toplanan destek├žileri NogayÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra da─č─▒t─▒lm─▒┼člard─▒.

Edige Han zaman─▒nda bu da─č─▒lan Nogay destek├žileri yeniden kuvvet kazanm─▒┼č ve Alt─▒n Orda Devleti i├žerisinde ayr─▒ bir olu┼čum haline gelmeye ba┼člam─▒┼člard─▒. Zamanla, y─▒k─▒lan Alt─▒n Orda DevletiÔÇÖnin yerine kurulan yeni devletlerden birini te┼čkil edecek olan Nogay halk─▒n─▒ olu┼čturmaya ba┼člam─▒┼člard─▒.

Bir├žok tarih├ži Nogay OrdaÔÇÖn─▒n kurulu┼č y─▒l─▒n─▒ 1391 olarak kabul eder. Yani Edige HanÔÇÖ─▒n etkisinin ba┼člad─▒─č─▒ d├Ânem olarak g├Âr├╝l├╝r. Edige Mirza, ├╝lkenin ├že┼čitli yerlerinin y├Ânetimini o─čullar─▒na verirken, o─člu NurettinÔÇÖi de Nogaylar─▒n ba┼č─▒na getirdi.

Edige M─▒rzaÔÇÖn─▒n ├Âld├╝r├╝lmesinden sonra Alt─▒n Orda Devleti i├žerisindeki Nogaylar─▒n ba┼č─▒nda olan o─člu Nurettin Bey, Nogaylar─▒ ba─č─▒ms─▒z bir devlet haline getirdi.

3-ALTIN ORDA DEVLET─░ÔÇÖN─░N YIKILI┼×I (1227 – 1502)

1502 Y─▒l─▒na gelindi─činde Alt─▒n Orda DevletiÔÇÖnin H├╝k├╝mdar─▒ Toktam─▒┼č Han, Timur ile yapt─▒─č─▒ sava┼č─▒ kaybedince 275 y─▒ll─▒k Alt─▒n Orda Devleti de y─▒k─▒lm─▒┼č oldu.

Bu olay asl─▒nda Rus Prensli─činin g├╝├žlenmesini sa─člayarak aradan ge├žen 5 asra ra─čmen T├╝rk D├╝nyas─▒n─▒ etkilemeye devam etmi┼čtir.

Alt─▒n Orda DevletiÔÇÖnin ard─▒ndan bu topraklarda; Kazan, K─▒r─▒m, Astrahan, Nogay ve Sibir olmak ├╝zere 5 ayr─▒ hanl─▒k kuruldu.

4-NOGAY HALKI

Nogaylar─▒n bir halk olarak olu┼čumunda ana unsur K─▒p├žak grubudur. T├╝rkle┼čmi┼č Mo─čol unsurlar─▒n─▒n da oldu─ču belirtilmektedir.

Nogay halk─▒n─▒n te┼čekk├╝l├╝nde yer alan kabile ve soylar─▒ s─▒ralarsak; Uysun, K─▒p├žak, Nayman, Kereyit, As, K─▒tay, Durmen, Kongrat, Nukus, Keneges, Tama, Mang─▒t, B─▒drak, Borlak, Kangl─▒, Kobek, Bayis, Saray,Kongut, Majar, Ming, Kork─▒t, Baydar, Bulgar, Uygur, Seyic, Koban, Abaz, K─▒rg─▒z, T├╝rkmen, Kalm─▒k ve Kumuklar─▒ sayabiliriz.

Nogaylar─▒n Kazak, ├ľzbek ve Ba┼čkurtlara da kabile ili┼čkileri bak─▒m─▒ndan ├Ânemli ba─člar─▒ mevcuttur.

Nogaylara ba─čl─▒ olan boylar 15. y├╝zy─▒l ortalar─▒nda a┼ča─č─▒ ─░dil ve Yay─▒k sahas─▒nda g├Â├ž etmekte olup, kendi mirzalar─▒n─▒n, be─člerinin idaresi alt─▒nda idiler, Nogay uru─člar─▒ndan yedisi; ┼×─▒r─▒n, Bar─▒n, K─▒p├žak, Argun, Al├ž─▒n, Katay ve Mang─▒t, “Yedisan” ad─▒yla bilinmektedir

Nogay-Mang─▒tlar, ├ľzbekleri olu┼čturan en ├Ânemli boy birliklerinden biri olarak ge├žmektedir. Nogay ad─▒, 92 ├ľzbek boyunu i├žine alan boylar listesinde bu adla de─čil de Mang─▒t ad─▒yla mevcuttur.

16.y├╝zy─▒lda Bat─▒ KazakistanÔÇÖda Nogay ordas─▒ y─▒k─▒l─▒nca Nogaylar─▒n bir b├Âl├╝m├╝ do─čuya do─čru hareket etmi┼čtir. Bu hareketlilik ve birikme sonucunda Kazak tayfalar─▒ ile birlikte Nogaylar, Ulu C├╝z ve K├╝├ž├╝k C├╝z├╝ olu┼čturdular.

Ayr─▒ca Manas Destan─▒, K─▒rg─▒zlar─▒n folklorik materyallerinin Nogay d├Ânemine kadar ula┼čt─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir. K─▒rg─▒zlarla Nogaylar aras─▒nda ├žok say─▒da boy benzerlikleri de tespit edilmi┼čtir.

5-NOGAY HANLI─×I

Emir NogayÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝nden iki as─▒r sonra kurulan Nogay Hanl─▒─č─▒, Volga’dan ─░rti┼č’e ve Hazar Denizi’nden Aral g├Âl├╝ne kadar uzanan sahalar─▒ i├žine al─▒yordu. Merkezi, Yay─▒k nehrinin yak─▒n─▒ndaki Sarayc─▒k ┼čehri idi.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Bursa-Yeni┼čehir'in ├çerkes Kavakl─▒ K├Ây├╝

Emir EdigeÔÇÖnin o─člu Nurettin Bey zaman─▒nda devletle┼čmeye ba┼člayan Nogaylar, 1430ÔÇÖlu y─▒llarda ─░dilÔÇÖin bat─▒ taraflar─▒n─▒ ald─▒lar. Alt─▒n OrdaÔÇÖn─▒n zay─▒flad─▒─č─▒ d├Ânemde Nogay Orda, KazakistanÔÇÖ─▒n bat─▒ k─▒s─▒mlar─▒nda da etkiliydi.

Nogay OrdaÔÇÖs─▒n─▒n nihai bi├žimlenmesi Nurettin BeyÔÇÖin o─člu Vakkas Bey zaman─▒nda oldu. 16.Y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒nda Nogay Ordas─▒ kendi idari te┼čkilat─▒, ordusu ve topra─č─▒ ile ba─č─▒ms─▒z bir devlet haline geldi.

Bu d├Ânemlerde Alt─▒n Orda Devleti bakiyesi olan Nogay, K─▒r─▒m, Astrahan Hanl─▒klar─▒ aras─▒nda yer yer sava┼člar ve ├žeki┼čmeler ya┼čanmaktayd─▒.

O d├Ânemler i├žerisinde Hanl─▒klar aras─▒nda s─▒k s─▒k sava┼člar ya┼čanmaktad─▒r. Nogay Ordas─▒, Kazak Hanl─▒─č─▒ ile de bir├žok kereler sava┼čm─▒┼čt─▒r. Toprak anla┼čmazl─▒klar─▒ nedeniyle ├ž─▒kan bu sava┼člarda sava┼čan kesimler genellikle ├žok a─č─▒r kay─▒plar da vermekteydiler.

Kazan Han─▒ Can Ali, Nogay Mirzas─▒ Yusuf MirzaÔÇÖn─▒n k─▒z─▒ S├╝y├╝m Bike ile evlendirilmi┼čti. Can AliÔÇÖnin ├Âl├╝m├╝nden sonra, daha ├Ânce tahttan indirilmi┼č olan Safa Giray Nogaylar─▒n yard─▒m─▒ ile 1546 y─▒l─▒nda tekrar Han oldu. Safa Giray Can AliÔÇÖden dul kalan S├╝y├╝m Bike ile evlendi. Safa GirayÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝n├╝n ard─▒ndan Kazan Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n ba┼č─▒na naip olarak S├╝y├╝m Bike ge├žti. Kazan Hanl─▒─č─▒ ile Moskova aras─▒nda ya┼čan─▒lan aras─▒nda ya┼čan─▒lan sava┼člarda Ruslar Kazan Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n topraklar─▒n─▒n ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝n├╝ ele ge├žirmi┼člerdi. Bu ko┼čullar i├žerisinde ba┼ča ge├žen S├╝y├╝m Bike, Kazan ┼čehrinin ablukaya al─▒nmas─▒ ile o─člu ile birlikte Ruslara esir olarak gitti.

Yusuf Mirza ve ─░smail Mirza aras─▒nda ya┼čan─▒lan iktidar ├žeki┼čmesi Nogay Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ zay─▒flatm─▒┼č ve halk─▒ ikiye b├Âlm├╝┼čt├╝. Yusuf MirzaÔÇÖn─▒n ├Âld├╝r├╝lmesi sonras─▒ Han olan ─░smail Mirza halk aras─▒nda birli─či sa─člayamam─▒┼č, halk─▒n bir k─▒sm─▒ Kad─▒ MirzaÔÇÖn─▒n ├Ânderli─činde toplanarak 1557-58 y─▒llar─▒nda g├Â├ž ederek K─▒r─▒m Han─▒ Devlet Giray himayesine girmi┼čler ve Kabarda ├╝lkesi ile Azak Kalesi aras─▒nda kendilerine verilen yere yerle┼čmi┼člerdir. Ayr─▒lanlara K├╝├ž├╝k Nogay Ulusu denilmi┼čtir.

1557-58 y─▒llar─▒nda b├Âlgede b├╝y├╝k bir kurakl─▒k olmu┼č ve kaynaklara g├Âre 100 bin civar─▒nda Nogay ├Âlm├╝┼čt├╝r. Nogaylar ya┼čad─▒klar─▒ yerden bat─▒ya do─čru g├Â├ž etmek durumunda kalm─▒┼člard─▒.

Da─č─▒lan Nogay Ordas─▒; B├╝y├╝k Nogay Orda ve K├╝├ž├╝k Nogay Orda olarak ayr─▒ld─▒.

6-NOGAY EYALET─░ ( 1548-1555 /1578-1590)

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne ba─čl─▒ olarak Nogay Eyaleti veya K├╝├ž├╝k Nogay Eyaleti olarak adland─▒r─▒lan Ge├žici Osmanl─▒ Eyaletidir. Eyalet y├Âneticisi Beylerbeyi unvan─▒ ta┼č─▒yordu. Eyalette ger├žek bir Osmanl─▒ hakimiyeti ve y├Ânetimi s├Âz konusu de─čildi.

Kanuni Sultan S├╝leyman taraf─▒ndan Hazar Denizi ve Azak Denizi aras─▒ndaki K─▒p├žak-Eli b├Âlgesinde ya┼čayan Nogaylara, Nogay Ordas─▒ Han─▒ Yusuf BeyÔÇÖe 1548 y─▒l─▒nda Em├«r-├╝l ├ťmer├ól─▒k vermesi ile kurulmu┼čtur.

Hem Beylerbeyi hem de Nogay Ordas─▒ÔÇÖn─▒n h├╝k├╝mdar─▒ olan Yusuf Bey, Kazan Hanl─▒─č─▒ÔÇÖnin Rusya ├çarl─▒─č─▒ taraf─▒ndan i┼čgal edilmesinin ard─▒ndan, Ruslarla birlik olan karde┼či ─░smail Mirza taraf─▒ndan 1555 y─▒l─▒nda pusuya d├╝┼č├╝r├╝lerek ├Âld├╝r├╝ld├╝.

Yusuf BeyiÔÇÖn ├Âld├╝r├╝lmesinin ard─▒ndan Nogay Ordas─▒, Osmanl─▒ hakimiyetinden ├ž─▒km─▒┼č ve Nogay Eyaleti son bulmu┼čtur. Ancak B├╝y├╝k Nogay Ordas─▒ ve K├╝├ž├╝k Nogay Ordas─▒ olarak siyasi hayat─▒ devam etmi┼čtir.

Bu tarihten sonra Nogay Ordaları zaman zaman baskılarla Rus ve Osmanlı tâbiyetinde devam ettiler.

1578 Y─▒l─▒nda Yusuf BeyÔÇÖin Torunu Urus BeyÔÇÖin, Ruslara boyun e─čen babas─▒n─▒n aksine Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne tabiyet arz etmesi ile kendisine Sancakbeyli─či verildi. Sanca─ča yeterince ilgi g├Âstermeyen Osmanl─▒ Devleti ve yay─▒lmac─▒ politikalar izleyen Ruslar─▒n m├╝dahaleleriyle bu sancakta y─▒k─▒ld─▒.

Nogaylar iki farkl─▒ tarihte Osmanl─▒ himayesinde yer alm─▒┼č oldular.

  • Yusuf Bey d├Ânemi 1548-1555 – Beylerbeyli─či
  • Urus Bey d├Ânemi 1578- 1590 – Sancak Beyli─či

7-NOGAY T├ťRK DEVLET─░ H├ťK├ťMDARLARI

Alt─▒n Orda Devletine Ba─čl─▒ Yar─▒ Ba─č─▒ms─▒z D├Ânem H├╝k├╝mdarlar─▒:

1- Emir Nogay, 1263-1299

(1299 ile 1391 y─▒llar─▒ aras─▒ da─č─▒n─▒k-s├╝rg├╝n d├Ânemi

2- Edige Bey, 1392-1412, ├ľl├╝m├╝ 1419

3- Nureddin Bey, (EdigeÔÇÖnin o─člu) 1412-1419

4- Mansur Bey, (EdigeÔÇÖnin o─člu) 1419-1427

Tam Ba─č─▒ms─▒z Nogay Orda D├Ânemi H├╝k├╝mdarlar─▒:

1- Gazi Bey, (EdigeÔÇÖnin o─člu ) 1427 -1428

2- Vakkas Bey , (NureddinÔÇÖin o─člu )┬á 1428- 1447

3- Horazmi Bey, ( VakkasÔÇÖ─▒n o─člu ) 1447- 1473

4- Abbas Bey, (NureddinÔÇÖin o─člu) 1473-1491

5-Musa Bey,(VakasÔÇÖ─▒n o─člu) 1491-1502

6- Ya─čmur├ži Bey,(VakkasÔÇÖ─▒n o─člu) 1502-1504

7- Hasan Bey, ( VakkasÔÇÖ─▒n o─člu) 1504-1508

8-┼×eyh Muhammed Bey,(MusaÔÇÖn─▒n o─člu) 1508-1510

9-A┼č├žagir Bey,(MusaÔÇÖn─▒n o─člu) 1508-1516

10- ┼×eyh Muhammed Bey,(MusaÔÇÖn─▒n o─člu) 1516-1519

11- Agi┼č Bey,( Ya─čmur├žiÔÇÖnin o─člu) 1521-1524

12-Sayid Ahmed Bey,(MusaÔÇÖn─▒n o─člu) 1524-1541

13- ┼×eyh Mamay Bey, (MusaÔÇÖn─▒n o─člu ) 1541-1549

14- Yusuf Bey,( MusaÔÇÖn─▒n o─člu) 1549-1554,├Âl├╝m├╝ 1556

15-─░smail Bey,(Musa BeyÔÇÖin o─člu) 1554-1557

8-Par├žaland─▒ktan Sonraki H├╝k├╝mdarlar─▒

 

B├╝y├╝k Nogay Ordas─▒ H├╝k├╝mdarlar─▒

1- ─░smail Bey, (MusaÔÇÖn─▒n o─člu) 1557- 1563

2- Din Ahmed Bey, (─░smailÔÇÖin o─člu) 1563-1578

3-Urus Bey, (─░smailÔÇÖin o─člu) 1578-1590)

4- Uraz Muhammed Bey, (Din AhmedÔÇÖin o─člu) 1590-1598

5- Din Muhammed Bey, (Din AhmedÔÇÖin o─člu) 1598- 1600

6- Ya┼č tarak Bey, (Din AhmedÔÇÖin o─člu) 1600-1619

7- Kanay Bey, (Dinbay MirzaÔÇÖn─▒n o─člu) 1622- 1634

 

K├╝├ž├╝k Nogay Orda (Azak Denizi taraf─▒) H├╝k├╝mdarlar─▒;

1- Urak Mirza, (Yusuf BeyÔÇÖin o─člu) 1554-1599

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n ilk u├žu┼čunu yapan tayyare: ÔÇťG├╝zel BursaÔÇŁ

2- Gazi Bey, (Urak MirzaÔÇÖn─▒n o─člu) 1569- 1576

3- Yah┼čisaad Bey,( Mamay MirzaÔÇÖn─▒n o─člu ) 1576- 1590

4- Bapan Gazi Bey,(Said Ahmed MirzaÔÇÖn─▒n o─člu ) 1600- 1621

5- Kas─▒m Bey, (─░slam MirzaÔÇÖn─▒n o─člu) 1621- 1639

 

9-Rus ve Nogay ─░li┼čkileri

Nogaylar Bu d├Ânemler boyunca Ruslarla s├╝rekli m├╝cadele halindeydiler. Bir├žok kereler sava┼čt─▒lar. RuslarÔÇÖa g├Âre Osmanl─▒ Sultan─▒ ve K─▒r─▒m Han─▒ÔÇÖndan sonraki en b├╝y├╝k d├╝┼čmanlar─▒ B├╝y├╝k ve K├╝├ž├╝k Nogay Ordalar─▒yd─▒.

Hal b├Âyle iken Nogaylar, K─▒r─▒mlar, Osmanl─▒ ve Ruslar aras─▒nda ├žapra┼č─▒k ve bitmek bilmeyen sava┼člar devam etmekteydi.

Kad─▒ M─▒rza sonras─▒ K├╝├ž├╝k Nogay Ordas─▒ 1578- 1583 y─▒llar─▒ aras─▒nda kendi atl─▒lar─▒ ile K─▒r─▒m ordusu yan─▒nda veya Osmanl─▒ ordusu emrinde ┼×irvan sava┼člar─▒nda ve Karaba─čÔÇÖa yap─▒lan ak─▒nlarda Safevilerle yap─▒lan m├╝cadelelerde yer ald─▒lar.

Nogaylar─▒n en s─▒k─▒nt─▒l─▒ d├Ânemlerinden biri de 1630ÔÇÖlu y─▒llarda Kalmuklar ile yapt─▒klar─▒ sava┼člar ve toprak m├╝cadeleleriydi.

1697-1698 y─▒llar─▒nda Kuban B├Âlgesinde Kalmuklar ├žok say─▒da Nogay─▒ katlettiler. Ruslar─▒n ve Kalmuklar─▒n bask─▒s─▒ndan b─▒kan Nogaylar─▒n bir k─▒sm─▒ Devlet Giray taraf─▒ndan ┼×ah adas─▒na isk├ón edildi. Bir k─▒sm─▒ ilk defa Osmanl─▒ topraklar─▒na yerle┼čmek i├žin yurtlar─▒ndan ayr─▒ld─▒. Bir k─▒sm─▒ ├çerkezistanÔÇÖa isk├ón edildi.

18.Y├╝zy─▒la gelindi─činde Nogaylar─▒n b├Âl├╝nm├╝┼čl├╝─č├╝ daha da artm─▒┼čt─▒. Nogaylar kendilerini kontrol eden g├╝├žlerin durumuna g├Âre bulunduklar─▒ yerleri de─či┼čtiriyorlard─▒. Bazen ─░dilÔÇÖe yakla┼č─▒rken bazen de Terek ve KubanÔÇÖ a do─čru gidiyorlard─▒.

Bucak ve Kuban Nogaylar─▒ K─▒r─▒m i├žerisinde de isyan ├ž─▒karmaya ba┼člam─▒┼člard─▒.

1711 Y─▒l─▒nda Rus h├╝k├╝meti t├╝m K─▒r─▒m, Bucak ve Kuban Nogaylar─▒ÔÇÖna bir beyanname g├Ânderdi.Belgede Rus h├╝k├╝metinin y├Ânetimi alt─▒na girerlerse, T├╝rklere g├Âre daha h├╝r bir y├Ânetim meydana getireceklerini s├Âyl├╝yorlard─▒.

Nogaylar bu teklifi kabul etmemi┼čler ve Ruslarla sava┼čmay─▒ tercih etmi┼člerdi. Sava┼čta Ruslara KalmuklarÔÇÖda yard─▒m etmekteydi.1711 Y─▒l─▒nda Ruslar KubanÔÇÖa bir harek├ót d├╝zenlemi┼č ve bunda ba┼čar─▒l─▒ olmu┼člard─▒.

6 May─▒s 1736ÔÇÖda Azak sorunu nedeniyle Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin RusyaÔÇÖya sava┼č a├žmas─▒ olay─▒ndan sonra Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ destekleyen Nogaylara, Kas─▒m 1736ÔÇÖda Ruslar sald─▒rm─▒┼č ve binlerce Nogay ve ├çerkes k─▒l─▒├žtan ge├žirilmi┼čtir. Mart 1737 y─▒l─▒nda Kalmuklar─▒nda destek verdi─či Rus kuvvetleri, Osmanl─▒ top├žusu taraf─▒ndan da desteklenen Nogay, ├çe├žen ve Kabarday kuvvetlerince a─č─▒r bir yenilgiye u─črat─▒lm─▒┼člard─▒.

18.Y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ hakimiyeti alt─▒nda Yedisan Ordas─▒, Bucak Ordas─▒, Cemboyluk Ordas─▒ ve Kuban Ordas─▒ birer Nogay Ordalar─▒ olarak ya┼čamaktayd─▒.

1771 Y─▒l─▒nda KubanÔÇÖda bulunan Yedisan, Yedi┼čkul, Cemboyluk ve Bucak Nogaylar─▒ Osmanl─▒ ve Rusya aras─▒ndaki sava┼čta RusyaÔÇÖn─▒n yan─▒nda yer almak durumunda kald─▒lar.

1783 Y─▒l─▒nda K─▒r─▒mÔÇÖ─▒n RusyaÔÇÖya ba─članmas─▒ndan sonra Nogaylar harekete ge├žerek isyanlar ├ž─▒karm─▒┼č olmalar─▒na kar┼č─▒n ba┼čar─▒ elde edemediler.

1783 Y─▒l─▒ Nogaylar i├žin ├žok b├╝y├╝k k─▒y─▒mlar getirdi. Rus General Suvarov komutas─▒ndaki birlikler Haziran ve Ekim aylar─▒na kadar Nogaylara kar┼č─▒ bir soyk─▒r─▒m ger├žekle┼čtirdiler. ─░syan eden Nogay birlikleri yan─▒ s─▒ra kad─▒n ve ├žocuklar da k─▒l─▒├žtan ge├žirildi.

10-Nogaylar─▒n Maruz Kald─▒klar─▒ Soyk─▒r─▒m ve S├╝rg├╝nler

1- Emir NogayÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra Tokta Han, Emir Nogay mahiyetindeki halk─▒n b├╝y├╝k bir├žo─čunu ├Âld├╝rm├╝┼č veya s├╝rg├╝n etmi┼čtir. Ana yurtlar─▒ K─▒r─▒m ve Tuna aras─▒ndaki sahadan, ceza olarak, daha do─čudaki ─░dil (Volga) ─▒rma─č─▒n─▒n ├Âte yakas─▒na, Hazar bozk─▒r─▒n─▒n Yay─▒k (Ural) ve ├çim (Emba) ─▒rmaklar─▒ aras─▒na s├╝r├╝ld├╝ler. Bir k─▒s─▒m NogayÔÇÖda Bizans arac─▒l─▒─č─▒ ile bug├╝nk├╝ ad─▒yla AnadoluÔÇÖya ge├žti

2- 1558 y─▒l─▒nda Nogay OrdaÔÇÖda ya┼čan─▒lan siyasi sorunlar─▒n yan─▒nda bir de o y─▒l ├žok b├╝y├╝k bir k─▒tl─▒k ba┼č g├Âsterir. Bir k─▒s─▒m halk k─▒tl─▒ktan ├Âl├╝rken, di─čer yandan Yusuf BeyÔÇÖin ─░smail Mirza taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝lmesi ile i├ž kar─▒┼č─▒kl─▒k artar. ─░smail MirzaÔÇÖn─▒n Rus yanl─▒s─▒ tutumlar─▒na tepki olarak Rus esaretine girmek istemeyen Nogay halk─▒n bir k─▒sm─▒ Nogay OrdaÔÇÖdan ayr─▒larak K─▒r─▒m taraf─▒na g├Â├ž etmeye ba┼člar.Bu ayn─▒ zamanda Nogaylar aras─▒nda s├╝recek olan b├╝y├╝k kar─▒┼č─▒kl─▒klar─▒n da ba┼člang─▒c─▒ olmu┼čtur.

3 – 1580ÔÇÖde Ruslar Nogaylardan i┼čgal ettikleri topraklara yerle┼čmeye ba┼člad─▒lar ve ayn─▒ y─▒l Nogay OrdaÔÇÖn─▒n ba┼čkenti sarayc─▒kÔÇÖ─▒ yakt─▒lar. 1586 Y─▒l─▒nda Ruslar Samar Irma─č─▒ k─▒y─▒s─▒nda Samara ┼čehrini kurdular.1600 y─▒l─▒nda Ruslar Samara ├ževresini i┼čgal etmeye ba┼člad─▒lar. 1601 Y─▒l─▒nda bir ba┼čka k─▒tl─▒k ba┼člad─▒. Bu durumdan faydalanan Ruslar Nogay Orday─▒ tamamen i┼čgal etmeye ba┼člad─▒lar. Bu zaman dilimi i├žerisinde bir milyona yak─▒n NogayÔÇÖ─▒n ├Âld├╝─č├╝ belirtilmektedir. ┼×iirlerde; ÔÇťOn san Nogay b├╝lgende Ormembet Bek ├ÂlgendeÔÇŁ denilmektedir.

4 – Rus ─░daresi Osmanl─▒ Devletine ve K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒na kar┼č─▒, Nogaylardan faydalanmaya kalk─▒┼čm─▒┼č ret cevab─▒ al─▒nca da ┼čiddete ba┼čvurmu┼čtur. Bu bask─▒dan onlar y─▒lmam─▒┼č, Ruslara kar┼č─▒ ayaklanm─▒┼člar ve isyanlar ├ž─▒karm─▒┼člard─▒r. Millet ve milliyetlerine sad─▒k Nogaylar, bu direnme ve boyun e─čmeme y├╝z├╝nden, ceza olarak ├Âteye beriye da─č─▒t─▒lm─▒┼člar, hudut d─▒┼č─▒ bile edilmi┼člerdir. 1 Ekim 1783 y─▒l─▒nda Rus generali Suvorov (Nogay kasab─▒) kad─▒n, ├žocuk, ihtiyar demeden y├╝z binlerce Nogay T├╝rkÔÇÖ├╝n├╝ ┼čehit etmi┼čtir. Bu olaylar sonucu kalan Nogaylar─▒n bir├žo─ču yeniden g├Â├ž etmek zorunda kalm─▒┼čt─▒r.

5-┬á 1824 sonras─▒ Rus h├╝k├╝metinin bask─▒c─▒ politikalar─▒ nedeni ile 50.000 Nogay Azak bozk─▒rlar─▒ndaki topraklar─▒ndan g├Â├ž etti. Rus h├╝k├╝meti Azak bozk─▒r─▒ndaki bu topraklara Rus, Ukraynal─▒ ve Bulgar g├Â├žmenleri yerle┼čtirdi. Bu b├Âlgede ─░slam inanc─▒na mensup kimse kalmad─▒.

6- 1858-59 y─▒llar─▒nda Ruslar─▒n bask─▒lar─▒yla Bat─▒ KafkasyaÔÇÖdan ve bilhassa Kuban nehri boylar─▒ndan ├çerkes ve NogaylarÔÇÖdan ve Da─č─▒stanÔÇÖdan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne g├Â├žler olmu┼čtur.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  T├╝rkiyeÔÇÖ de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri

1780 ve 1800 y─▒llar─▒ aras─▒nda K─▒r─▒m, Kazan, Kafkasya ve ├ľz├╝ b├Âlgelerinden AnadoluÔÇÖya 300.000 ile 500.000 ki┼či aras─▒nda g├Â├ž meydana gelmi┼čtir. Yine 1856- 1864 y─▒llar─▒ aras─▒nda K─▒r─▒mÔÇÖdan AnadoluÔÇÖya 600.000 ki┼činin g├Â├ž etti─či san─▒lmaktad─▒r.

Bir ara┼čt─▒rmaya g├Âre 18 Kas─▒m 1858ÔÇÖden 28 Kas─▒m1859 y─▒l─▒na kadar ge├žen bir y─▒ll─▒k zaman i├žerisinde Bat─▒ KafkasyaÔÇÖdan gelenler 17.000 ki┼či civar─▒ndad─▒r. Bunlar─▒n 11.309 ki┼čisi Nogay olup ─░-isk├ón edilmek ├╝zere Adana ve DobrucaÔÇÖya g├Ânderilmi┼člerdir.

7- 1944 y─▒l─▒nda K─▒r─▒m T├╝rkleri ile birlikte hayvan vagonlar─▒na bindirilerek ├žo─čunun yollarda ┼čehit edildi─či s├╝rg├╝n olay─▒d─▒r.

11-G├╝n├╝m├╝zde RusyaÔÇÖda Ya┼čayan Nogaylar

 

12-Da─č─▒stan CumhuriyetiÔÇÖnde Ya┼čayan Nogaylar

Nogaylar, ana kitle itibar─▒yla, Kuzey Kafkasya’da Rusya Federasyonu s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde kalan ve 1957 y─▒l─▒ itibar─▒yla idari olarak b├Âl├╝nm├╝┼č olan bozk─▒rlarda ya┼čamaktad─▒rlar. G├╝n├╝m├╝zde yo─čun ola┬şrak ya┼čad─▒klar─▒ b├Âlgeler ┼ču ┼čekildedir:

Kafkasya’n─▒n kuzeydo─čusunda yer alan Da─č─▒stan ├ľzerk Cumhuriyeti’nde Terek ile Kuma nehirleri aras─▒nda kendi adlar─▒ ile an─▒lan bozk─▒rda (‘Nogay s├Âlligi’) yer alan Nogay ─░dari B├Âlgesi’nde (‘Nogay rayon─▒’)2, Terekli Mekteb b├Âlge merkezi olmak ├╝zere civar k├Âylerde ya┼čamaktad─▒rlar.

Bu b├Âlgedeki Nogaylar ‘Kara Nogay’ ya da ‘Da─č─▒stan Nogay─▒’ olarak an─▒lmaktad─▒r. Da─č─▒stan Nogaylar─▒n─▒n n├╝fuslar─▒ 2010 say─▒m─▒nda da 40.407 olarak kaydedilmi┼čtir.

13-Stavrapol B├Âlgesinde Ya┼čayan Nogaylar

Stavropol Eyaleti’nde, Nogay ─░dari B├Âlgesi’nin bat─▒s─▒nda yer alan Neftekum ve Stepnov b├Âlgelerine ba─čl─▒ k├Âyler, ├Âr. Abram-Tjube (Abram-T├Âbe), Tukuj-Mekteb, Kajasula, Kara-Tjube (Kara-T├Âbe), Maxmud-Mekteb, Jamangoj, Novkus-Artezian (N├Âkis- Artezian), Bijas, Bijsej, Kunaj, Uc-Tjube (├ťs-T├Âbe), Ullubi-Jurt, Acikulak (Acykulak), Irgakly, ile Kuma’n─▒n kuzey yakas─▒ndaki Mineralovod ─░dari B├Âlgesi’ne ba─čl─▒ Kangly (K├╝mi) k├Ây├╝ ile ├çerkessk ┼čehrinin kuzeyinde, ├çerkessk ile Stavropol ┼čehirleri aras─▒nda yer alan Ko├žubeev ─░dari B├Âlgesi’ne ba─čl─▒ Karamurzin k├Ây├╝ (Karamyzaj ya da Karamyrzaj avyl). Nogaylar─▒n bu eyaletteki n├╝fuslar─▒ 2002 say─▒m─▒ neticesine g├Âre 20.680, 2010 say─▒m─▒ neticesine g├Âre de 22.006’d─▒r.

14-Kara├žay-├çerkes B├Âlgesinde Ya┼čayan Nogaylar

Kara├žay-├çerkes ├ľzerk Cumhuriyeti’nde Kuban ve Zelen├žuk nehirleri havzas─▒nda, ba┼čkent ├çerkessk (Prikuban ─░dari B├Âlge┬şsi) ile ├ževresindeki k├Âylerde: Adil’-Xalk (Sabaz avyly), Erken-Xalk (Erkin-Xalk ya da Alakaj avyly), Ikon-Xalk (├ťjken-Xalk ya da Toxtamys), Erken-Jurt (Erkin-Jurt ya da Orak avyly), Erken-Saxar (Erkin-Saxar ya da K├Âsken avyly), Kyzyl-Togaj, Kyzyl-Jurt (Balta avyly).

2005 y─▒l─▒nda bu b├Âlgede de Da─č─▒stan’daki gibi bir Nogay ─░dari B├Âlgesi kurulmas─▒ karar─▒ al─▒nm─▒┼č ve bu karar 2006’da onay┬şland─▒ktan sonra, 2007’de Adyge-Habl’ ─░dari B├Âlgesi’nin % 30’luk k─▒sm─▒n─▒ i├žine alacak ┼čekilde b├Âl┬şge olu┼čturulmu┼čtur. Erken-Saxar b├Âlge merkezi olmu┼čtur. Kara├žay-├çerkes b├Âlgesi┬şnin Nogaylar─▒ ‘Kuban Nogay─▒’ olarak da bilinmektedir.┬á

15-├çe├ženistan B├Âlgesinde Ya┼čayan Nogaylar

├çe├žen ├ľzerk Cumhuriyeti’nde Selkov ─░dari B├Âlgesi’ndeki baz─▒ k├Âyler: Sarysu, Karagalin, Kurdjuk, Oraz-aul, Cervlennaja, Selkovskij aul vd. Nogaylar─▒n buradaki n├╝fusu 2002’de 3.572 iken 2010 say─▒m─▒na g├Âre 3.444’t├╝r. N├╝fustaki bu azalmada son y─▒llarda ya┼čanan g├Â├žler rol oynam─▒┼č olmal─▒d─▒r.

Nogaylar─▒n Astrahan b├Âlgesindeki n├╝fuslar─▒ 7.589 olarak kaydedilmi┼čtir. Yak─▒n zamanlardaki g├Â├žler sonucu Rusya Federasyonu’nun ba┼čka idari b├Âlgelerinde de ├Ânemli say─▒da Nogay ya┼čamaktad─▒r.

Karaga┼č Nogaylar─▒: 18. y├╝zy─▒lda k├╝├ž├╝k Nogay ordas─▒ndan ayr─▒larak Tataristan’─▒n Astrahan b├Âl┬şgesine yerle┼čmi┼č olan ve kendilerini ‘Karaga┼č Nogay─▒’ olarak adland─▒ran bu grup Krasnojar ve Xarabalin idari b├Âlgelerinde ya┼čamaktad─▒r.2010 say─▒m─▒na g├Âre Karaga┼č Nogaylar─▒ndan 34 ki┼či ana dillerini konu┼čmaktad─▒r.

  • Yurt Tatarlar─▒: Yine Astrahan’da, Nariman ve Volodar idari b├Âlgelerine ba─čl─▒ k├Âyler ile Astra- han’─▒n merkezi ile civar k├Âylerinde ya┼čayan ve kendilerini Nogay olarak adland─▒ran Yurt Tatar┬şlar─▒, Volga Tatarlar─▒ ile Karaga┼člar taraf─▒ndan ‘Karile Nogay─▒’ olarak an─▒l─▒rlar (Arslanov 1997c). 2010 say─▒m─▒ 31 Yurt Tatar─▒n─▒n ana dilini konu┼čtu─čunu g├Âstermektedir.
  • Alabugat Tatarlar─▒: Etnik olarak Nogay k├Âkenli olan Alabugat Tatarlar─▒ Kaspi ─░dari B├Âlgesi’nde ya┼čarlar. Resmi ve tarihi belgelerde g├Â├žebe Alabugat Tatar─▒ olarak an─▒lan bu grup da kendini Nogay olarak nitelendirmektedir (Arslanov 1997a). 2010 say─▒m─▒na g├Âre bu gruptan ana dilini konu┼čabilen ki┼či say─▒s─▒ 1.144’t├╝r.

Dipnotlar:

[1] Hakan Benli, Nogay T├╝rkleri B├╝lteni Dergisi

[2] Bu yaz─▒ 2018 y─▒l─▒nda yaz─▒lm─▒┼čt─▒r.

Toplam Okuma: 550 , Bug├╝n: 8 

Hakan BENL─░

Hakan BENL─░

1974 Konya Kulu do─čumlu olan Hakan Benli, Nogay T├╝rkleri ├╝zerine ├žal─▒┼čmalar yapmaktad─▒r. Daha ├Ânce Nogay T├╝rk ad─▒nda bir dergi ├ž─▒karmas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra, Nogay T├╝rkleri K├╝lt├╝r ve Yard─▒mla┼čma Derne─či y├Ânetim kurulu ├╝yesidir. Nogay T├╝rkleri B├╝lteni Dergisi haber sorumlulu─ču g├Ârevini y├╝r├╝tmektedir. Avrasya Yazarlar Birli─či ├╝yesi de olan Benli, bir├žok STKÔÇÖda g├Ârev almaktad─▒r. Nogay T├╝rkleri ile ilgili bir├žok konferans ve TV program─▒nda yer alm─▒┼čt─▒r. Eposta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Hakan Benli
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti

Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti

20 Eyl├╝l 2020, Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒

Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒

28 A─čustos 2020, Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Benim Tahtakalem

Benim Tahtakalem

20 A─čustos 2020, Benim Tahtakalem i├žin yorumlar kapal─▒
Nogay T├╝rklerinin Tarihine K─▒sa Bir Bak─▒┼č

Nogay T├╝rklerinin Tarihine K─▒sa Bir Bak─▒┼č

20 A─čustos 2020, Nogay T├╝rklerinin Tarihine K─▒sa Bir Bak─▒┼č i├žin yorumlar kapal─▒
G├Â├ž(men) S─▒├žra(t)mas─▒

G├Â├ž(men) S─▒├žra(t)mas─▒

16 A─čustos 2020, G├Â├ž(men) S─▒├žra(t)mas─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rkiyeÔÇÖ de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri

T├╝rkiyeÔÇÖ de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri

15 A─čustos 2020, T├╝rkiyeÔÇÖ de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri i├žin yorumlar kapal─▒
G├╝ndemdeki Sabantoy ve Nogay k├╝lt├╝r├╝ndeki yeri

G├╝ndemdeki Sabantoy ve Nogay k├╝lt├╝r├╝ndeki yeri

15 A─čustos 2020, G├╝ndemdeki Sabantoy ve Nogay k├╝lt├╝r├╝ndeki yeri i├žin yorumlar kapal─▒
Nogay Edebiyat─▒nda Ertengi

Nogay Edebiyat─▒nda Ertengi

15 A─čustos 2020, Nogay Edebiyat─▒nda Ertengi i├žin yorumlar kapal─▒
Nogay Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n 237’nci y─▒l─▒

Nogay Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n 237’nci y─▒l─▒

15 A─čustos 2020, Nogay Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n 237’nci y─▒l─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rk yurtd─▒┼č─▒nda bir ba┼čka say─▒l─▒yor, seviliyor

Atat├╝rk yurtd─▒┼č─▒nda bir ba┼čka say─▒l─▒yor, seviliyor

15 A─čustos 2020, Atat├╝rk yurtd─▒┼č─▒nda bir ba┼čka say─▒l─▒yor, seviliyor i├žin yorumlar kapal─▒
Yar─▒s─▒ T├╝rk Yar─▒s─▒ Macar Olanlar─▒n Ya┼čad─▒─č─▒ Muhte┼čem Kent: Budape┼čte

Yar─▒s─▒ T├╝rk Yar─▒s─▒ Macar Olanlar─▒n Ya┼čad─▒─č─▒ Muhte┼čem Kent: Budape┼čte

15 A─čustos 2020, Yar─▒s─▒ T├╝rk Yar─▒s─▒ Macar Olanlar─▒n Ya┼čad─▒─č─▒ Muhte┼čem Kent: Budape┼čte i├žin yorumlar kapal─▒
Destanla┼čan Kahramanl─▒k: Y├╝zba┼č─▒ Yusuf Kenan Efendi

Destanla┼čan Kahramanl─▒k: Y├╝zba┼č─▒ Yusuf Kenan Efendi

14 A─čustos 2020, Destanla┼čan Kahramanl─▒k: Y├╝zba┼č─▒ Yusuf Kenan Efendi i├žin yorumlar kapal─▒
Her Y─▒l T├╝rk Festivali D├╝zenlenen ┼×irin ─░talyan K├Ây├╝: Moena

Her Y─▒l T├╝rk Festivali D├╝zenlenen ┼×irin ─░talyan K├Ây├╝: Moena

10 A─čustos 2020, Her Y─▒l T├╝rk Festivali D├╝zenlenen ┼×irin ─░talyan K├Ây├╝: Moena i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rkiyeÔÇÖden 3 bin kilometre uzakta bir k├Ây var: T├╝rkiye

T├╝rkiyeÔÇÖden 3 bin kilometre uzakta bir k├Ây var: T├╝rkiye

9 A─čustos 2020, T├╝rkiyeÔÇÖden 3 bin kilometre uzakta bir k├Ây var: T├╝rkiye i├žin yorumlar kapal─▒
Yay ├žeken b├╝t├╝n halklar─▒n bulu┼čtu─ču Turan Kurultay─▒

Yay ├žeken b├╝t├╝n halklar─▒n bulu┼čtu─ču Turan Kurultay─▒

9 A─čustos 2020, Yay ├žeken b├╝t├╝n halklar─▒n bulu┼čtu─ču Turan Kurultay─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
AtillaÔÇÖn─▒n Avrupa seferleri ve FransaÔÇÖdaki bilinmeyen ota─č─▒

AtillaÔÇÖn─▒n Avrupa seferleri ve FransaÔÇÖdaki bilinmeyen ota─č─▒

9 A─čustos 2020, AtillaÔÇÖn─▒n Avrupa seferleri ve FransaÔÇÖdaki bilinmeyen ota─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Kaderin Birle┼čtirdi─či iki T─▒bbiyeli ve Ya┼čar Kemal

Kaderin Birle┼čtirdi─či iki T─▒bbiyeli ve Ya┼čar Kemal

9 A─čustos 2020, Kaderin Birle┼čtirdi─či iki T─▒bbiyeli ve Ya┼čar Kemal i├žin yorumlar kapal─▒
─░spanyaÔÇÖn─▒n Sax Kasabas─▒nda 1920ÔÇÖden buyana T├╝rkevi var

─░spanyaÔÇÖn─▒n Sax Kasabas─▒nda 1920ÔÇÖden buyana T├╝rkevi var

9 A─čustos 2020, ─░spanyaÔÇÖn─▒n Sax Kasabas─▒nda 1920ÔÇÖden buyana T├╝rkevi var i├žin yorumlar kapal─▒
─░ngu┼č Bayra─č─▒ ve Maan Simgesi

─░ngu┼č Bayra─č─▒ ve Maan Simgesi

9 A─čustos 2020, ─░ngu┼č Bayra─č─▒ ve Maan Simgesi i├žin yorumlar kapal─▒
Kocaeli Vilayetine isk├ón edilen Kafkas g├Â├žmenleri

Kocaeli Vilayetine isk├ón edilen Kafkas g├Â├žmenleri

9 A─čustos 2020, Kocaeli Vilayetine isk├ón edilen Kafkas g├Â├žmenleri i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar