Tamer UYSAL
Tamer  UYSAL
Toplumcu ┼×iirimizde Garip ─░zleri
  • 26 Aral─▒k 2020 Cumartesi
  • +
  • -
  • Tamer UYSAL /

ÔÇťBu umut ├Âzg├╝r olman─▒n kap─▒s─▒;
Mutlu g├╝nlere insanca aral─▒k.
Bu sevin├ž mutlu g├╝nlerin ─▒┼č─▒─č─▒;
Vurur ├╝st├╝m├╝ze usulca ├╝rkekÔÇŁ…
(Oktay R─▒fat)

Her ge├žen g├╝n biraz daha fazla bask─▒ alt─▒na al─▒nd─▒─č─▒m─▒z toplumsal ko┼čullarla ya┼čamaktay─▒z. Ekonomik ko┼čullar, hayat pahal─▒l─▒─č─▒, s─▒k s─▒k kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒m─▒z zam haberleri, enflasyon denilen canavar ve bir t├╝rl├╝ sonu gelmeyen ekonomik paketler hangimizi gariple┼čtirmiyor ki? Hangimiz biraz garip, hangimiz biraz ┼čair de─čiliz? Aziz NesinÔÇÖin ÔÇťT├╝rkiyeÔÇÖde her ├╝├ž ki┼čiden be┼či ┼čairdirÔÇŁ demesi belki de bundanÔÇŽ

Orhan Veli Kan─▒k, Melih Cevdet Anday ve Ali Oktay R─▒fatÔÇÖ─▒n 1937ÔÇÖde Varl─▒k dergisindeki ├ž─▒k─▒┼člar─▒ Orhan VeliÔÇÖnin ├Ânc├╝l├╝─č├╝nde ÔÇťGaripÔÇŁ olarak meyvesini vermi┼čti. Orhan Veli ÔÇť─░stanbul T├╝rk├╝s├╝ÔÇŁ adl─▒ ┼čiirinde ┼č├Âyle diyordu:

─░stanbulÔÇÖda, Bo─čazi├žiÔÇÖnde,
Bir fakir Orhan VeliÔÇÖyim;
VeliÔÇÖnin o─čluyum,
T├órifsiz kederler i├žinde.

Urumelihisar─▒ÔÇÖna oturmu┼čum;
Oturmu┼č da bir t├╝rk├╝ tutturmu┼čtum:

“─░stanbulun mermer ta┼člar─▒;
Ba┼č─▒ma da konuyor, konuyor aman, mart─▒ ku┼člar─▒;
G├Âzlerimden bo┼čan─▒r hicran ya┼člar─▒;
Edal─▒ÔÇÖm,
Senin y├╝z├╝nden bu h├ólim.”

“─░stanbulun orta yeri sinama;
Garipli─čim, mahzunlu─čum duyurmay─▒n anama;
El konu┼čur, sevi┼čirmi┼č; bana ne?
Sevdal─▒ÔÇÖm,
Boynuna veb├ólim!”

─░stanbulÔÇÖda, Bo─čazi├žiÔÇÖndeyim;
Bir fakir Orhan Veli;
VeliÔÇÖnin o─člu;
T├órifsiz kederler i├žindeyim.

Orhan Veli ve arkada┼člar─▒n─▒n ┼čiiri sanat ├ževrelerinde sevildi─či kadar ele┼čtirilmi┼čtir deÔÇŽ ┼×air Murathan MunganÔÇÖ─▒n ÔÇťBir Garip Orhan VeliÔÇŁ adl─▒ oyunu ilk kez 1981ÔÇÖde, daha sonra da defalarca sahnelenmi┼č, ┼čiirleri de her d├Ânem ilgi g├Âr├╝p tart─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Son ┼čiirinin karalamas─▒n─▒ bir di┼č f─▒r├žas─▒na saran Orhan VeliÔÇÖninki k─▒sac─▒k bir ya┼čamd─▒ÔÇŽ Ard─▒nda etkili ve g├╝zel ┼čiirler b─▒rakan Oktay R─▒fatÔÇÖ─▒ 1950 y─▒l─▒nda kaybetmi┼čiz. ┼×airli─činin yan─▒ s─▒ra roman yazar─▒, denemeci ve oyun yazar─▒ olan Melih Cevdet AndayÔÇÖ─▒ ise 2002ÔÇÖde ├žok yak─▒n bir tarihte kaybettik (Kas─▒m ay─▒ i├žinde yitirilen Orhan Veli ile Melih CevdetÔÇÖin an─▒s─▒na ge├žti─čimiz g├╝nlerde de ─░stanbulÔÇÖda bir ┼čiir dinletisi ger├žekle┼čti). Do─čum tarihleri gibi ├Âl├╝m y─▒ld├Ân├╝mleri de yak─▒n olan iki ┼čairimizin an─▒s─▒na Garip ┼čiirine farkl─▒ bir ba┼čl─▒kla bakmak yararl─▒ olur umar─▒zÔÇŽ

Garip ┼čiir ak─▒m─▒ ile ilgili bir├žok ele┼čtiri yap─▒lm─▒┼čt─▒. T├╝rkiyeÔÇÖye arabesk ve argo dilin garip ┼čiiriyle girdi─či s├Âylenmi┼čti. Acaba bu b├Âyle mi?

Arabesk, k├╝lt├╝r├╝m├╝zde ├Âzellikle 1970ÔÇÖli y─▒llarda ba┼člar. K─▒rdan kentlere g├Â├ž sonucunda ├Âzellikle kentlerde k─▒r ├Âzelli─či ta┼č─▒yan ve kent sorunlar─▒n─▒ da en ├žok hisseden insanlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ varo┼člar ve gecekondu arabeskin ├ž─▒k─▒p ├╝lkeyi sard─▒─č─▒ ├Ânemli bir ge├ži┼č k├╝lt├╝r├╝n├╝n ├╝r├╝n├╝ olmu┼čtur.

┼×iir ak─▒m─▒ diyoruz, fakat Metin Elo─člu gibi GaripÔÇÖten etkilenmi┼č baz─▒ ┼čairler bile Orhan Veli ve arkada┼člar─▒n─▒n ┼čiir anlay─▒┼člar─▒n─▒n bir ak─▒m olmad─▒─č─▒n─▒ ├Âne s├╝rm├╝┼člerdi. Garip ┼čiiri bir├žok ┼čair taraf─▒ndan olumlu ya da olumsuz bi├žimde ele┼čtiri ald─▒. Kimine g├Âre ┼čiirimize de─či┼čim ve yeni bir soluk getirmi┼č, ┼čiire olan ilginin ├žo─čalmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒. Metin Elo─člu, Erdo─čan Alkan gibi ┼čairler, yazarlar GaripÔÇÖin ┼čiire olumlu olumsuz ├Âzellikler katt─▒─č─▒n─▒ belirtmi┼člerdir. Erdo─čan Alkan arabesk tutumla Garip ┼čiiri aras─▒nda bir yak─▒nl─▒k duyumsarken, Metin Elo─člu GaripÔÇÖin bir ak─▒m olmad─▒─č─▒n─▒, ┼čiirimizde yavanl─▒klar─▒, y─▒pranm─▒┼čl─▒─č─▒, bo┼čunal─▒─č─▒ ├Âteleyen do─čal bir a┼čama oldu─čunu s├Âyl├╝yorduÔÇŽ

Metin Elo─čluÔÇÖna g├Âre GaripÔÇÖin tutumunu anlamayanlar onu bir moda sanarak de─čerlendiriyor, ger├žek k├Âkenini sezenlerse onu ustaca yorumlayanlar, katk─▒da bulunanlar oluyordu. Ahmet Hamdi Tanp─▒nar ise Orhan VeliÔÇÖyi yenilik├ži olarak de─čerlendirmekle birlikte pop├╝lizmin temsilcisi olmakla nitelendiriyor ve ┼čiirde yaratt─▒─č─▒ tipi benliksiz, sadece varolmakla yetinen birisi olarak g├Âr├╝yordu. Ancak Tanp─▒narÔÇÖa g├Âre de Garip ak─▒m─▒ ┼čiirde, hem dilin hem de amac─▒n birlikte de─či┼čmesini istiyordu.

Orhan Veli, ilk ├Âns├Âzlerinde, yaz─▒lar─▒nda hi├žbir ├žizgi sorununa de─činmiyor, salt ┼čiirin ┼ča┼čmaz ilkelerini tan─▒mlamaya ├žal─▒┼č─▒yordu. Asl─▒nda bu ilkeler, yasalla┼čamaz, kuralla┼čamaz, ├ža─čda┼č, g├╝nde┼č ilkelerdi. Metin Elo─čluÔÇÖna g├Âre bu a├ž─▒dan ┼čiirimize sar─▒lanlar bir geli┼čim g├╝c├╝n├╝ yans─▒tabiliyor ama ille de kendi toplumsal, d├╝┼č├╝nsel, sanatsal ki┼čiliklerini, ├Âzg├╝nl├╝klerini saptayarak var k─▒l─▒nm─▒┼ča ├Âyk├╝nmedenÔÇŽ

O d├Ânemden adlar─▒ an─▒lanlar da onlard─▒, de─čerleri anla┼č─▒lan da onlard─▒ÔÇŽ Zira Metin Elo─čluÔÇÖnu tan─▒mlarken de GaripÔÇÖten etkileni┼čini, ├Âzg├╝nl├╝─č├╝n├╝ korumu┼č olmas─▒na ba─člayanlar vard─▒. ├ľrne─čin onunla konu┼čan Behzat Ay gibiÔÇŽ

Garip ├╝lkeye soktuysa ya da en az─▒ndan ilk olarak oraya uzan─▒yorsa, arabeske biraz de─činmek gerek; K├╝lt├╝r├╝m├╝zde ├Âzellikle 1970ÔÇÖli y─▒llarda ba┼člayan k─▒rdan kente g├Â├žle ├Âzellikle varo┼člarda ba┼člayan arabesk ├Ânemli bir ÔÇťge├ži┼č k├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ say─▒ld─▒. Bu saptama sosyolog Emre KongarÔÇÖa ait. O zaman varolan istatistiksel bilgiler halen 3 ki┼čiden birisinin gecekonduda ya┼čam s├╝rd├╝─č├╝n├╝ g├Âstermekte idi. Bu oran 20-25 milyon ki┼čiye kar┼č─▒l─▒k oldu─čuna g├Âre tutulmas─▒n─▒n nedeni kolayl─▒kla a├ž─▒klanabilirdi de…

Garip ┼čiiriyle gecekondu ┼čark─▒lar─▒ (sadece gecekondular─▒n m─▒, o da tart─▒┼č─▒l─▒r ya) aras─▒nda bir ba─člant─▒ kurulmas─▒na d├Ânersek; Orhan VeliÔÇÖnin 1936-37 y─▒llar─▒ aras─▒nda ┼čiirlerini yay─▒nlamaya ba┼člad─▒─č─▒ s─▒ralarda T├╝rkiyeÔÇÖnin ilk Milli E─čitim Bakan─▒ Hasan Ali Y├╝cel d├Âneminde klasikleri ├ževiren yazarlar aras─▒nda bulundu─ču da kayda de─čer. G├Â├ž ile arabesk olgusu ise ├Âzellikle 1950ÔÇÖlerden sonra ba┼čl─▒yorÔÇŽ

├ça─čda┼č ┼čiirimiz Naz─▒m HikmetÔÇÖin ilkini yurtd─▒┼č─▒nda yay─▒nland─▒ktan sonra 1929ÔÇÖda T├╝rkiyeÔÇÖde ├ž─▒km─▒┼č ikinci ┼čiir kitab─▒ ÔÇť835 Sat─▒rÔÇŁla ba┼člar. 1941 y─▒l─▒nda g├Âr├╝nen Garip├žiler ise ┼čiire yenilik ve yayg─▒nl─▒k getirmi┼č, ┼čiiri geni┼č kitlelere benimsetmi┼čti. Ancak birinci yeni olarak da adland─▒r─▒lan GaripÔÇÖin ard─▒ndan Naz─▒m UstaÔÇÖyla ba┼člayan toplumcu ┼čiire yeniden d├Ân├╝lm├╝┼č, 1950ÔÇÖli y─▒llar─▒n sonundaysa ─░kinci Yeni ad─▒yla farkl─▒ bir ┼čiir anlay─▒┼č─▒ geli┼čmi┼čtir. Fakat 1970ÔÇÖli y─▒llarla beraber bu ┼čiir ak─▒m─▒n─▒ da terkeden veya i├žinde yeralmak istemeyen ┼čairler toplumsal sorunlara d├Ân├╝k toplumcu ┼čiiri ├Âne ├ž─▒karm─▒┼člard─▒r.

Orhan Veli

1940-50ÔÇÖli y─▒llar fa┼čizmden b├╝t├╝n d├╝nyan─▒n giderek b├╝t├╝n insanc─▒l de─čerlerin etkilendi─či y─▒llard─▒. T├╝rkiyeÔÇÖde sanat-edebiyat alan─▒nda o y─▒llarda ┼čiirimiz de iki k├╝meden olu┼čuyordu. Bunlardan biri toplumcu ┼čiirimize g├Âre farkl─▒, k├╝├ž├╝k burjuva i├žerikli Orhan Veli ile yanda┼člar─▒n─▒n Garip ┼×iiri, ikinci k├╝me ise toplumcu ┼čiir; topluma y├Ânelik devrimci ┼čiirdi. ─░kinci gruba girenler bilimsel bilgiyi gen├ž ya┼čta sindirmi┼č d├╝nyadaki devrimci eylemle birle┼čtirmi┼č Naz─▒m Hikmet, Enver G├Âk├že ve Ahmed Arif gibi ┼čairlerdi. Onlar fa┼čizme kar┼č─▒ pratikte de direniyor ve emek├ži kitlelerin ya┼čamlar─▒n─▒ ileriye g├Ât├╝recek devrimci bildiriyi sa─člam bir estetik yap─▒yla okura sunuyordu.

Orhan Veli, Melih Cevdet Anday ve Oktay R─▒fatÔÇÖ─▒n T├╝rkiyeÔÇÖdeki toplumsal ko┼čullar─▒n dayatmas─▒ ile ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝k ve dadaizm ┼čiir ak─▒m─▒n─▒n etkisinde ┼čiirler yazd─▒klar─▒n─▒ g├Âr├╝r├╝z. Bu etki Frans─▒z ┼čairlerden yapm─▒┼č olduklar─▒ ├ževirilerle ba┼člar ki bunlar i├žerisinde ba┼č─▒ ├žekenler Charles Pierre Baudelaire, Paul Verlaine, Arthur Rimbaud, Stephane Mallarm├ę ve Gerard de Nerval olur. Orhan VeliÔÇÖnin 1936-1937 y─▒llar─▒ aras─▒nda yazd─▒─č─▒ baz─▒ ┼čiirlerde bu izleri a├ž─▒k├ža g├Ârmek m├╝mk├╝nd├╝r. Ancak bu ┼čiirler tamamen yaz─▒nsal kurallar ve kal─▒plar i├žinde yaz─▒lm─▒┼č yani ├Âl├ž├╝l├╝ ve uyakl─▒ ┼čiirlerdi.

Fakat 1937ÔÇÖden sonra yazd─▒─č─▒ ┼čiirlerde ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝─č├╝n ve dadaizmin etkilerini g├Âr├╝r├╝z. Orhan VeliÔÇÖnin ┼čiirindeki bu de─či┼čimin nedeni GaripÔÇÖin ├Âns├Âz├╝nde kendisinin de belirtti─či gibi ├Âl├ž├╝ ve uya─č─▒ kald─▒rmak, eski bi├žimleri atmak, ├Âzde ┼čiiri burjuva be─čenisinden kurtararak daha geni┼č kitlelerin yani halk─▒n be─čenisine sunmakt─▒. T─▒pk─▒ sembolist ┼čair RimbaudÔÇÖnun gibi, ─░svi├žreÔÇÖde de bir grup gen├ž ┼čair toplumsal kurumlara ba┼čkald─▒rd─▒lar ve bu ba┼čkald─▒r─▒ FransaÔÇÖda 1916ÔÇÖda her ┼čeyi alaya alan bir tarz olarak ┼čiire girmi┼čti. 1924ÔÇÖte de Andre Br├ęton ├Ânc├╝l├╝─č├╝nde yine FransaÔÇÖda ilk bildirisini yay─▒nlam─▒┼č olan ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝k yani s├╝rrealist ┼čiir ak─▒m─▒ ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Orhan Veli, Oktay R─▒fat ve Melih Cevdet AndayÔÇÖ─▒ etkileyen bu iki ┼čiir ak─▒m─▒ ba┼člang─▒├žta i├ž i├že ge├žmi┼č ve benzer ├Âzellikler g├Âsteriyordu.

Ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝k giderek toplumsal geli┼čmelerin ve sanattaki aray─▒┼člar─▒n etkisiyle de─či┼čir. ├ľnceleri bireyci ve imgeci olan bu tarz 1930ÔÇÖlardan sonra ikinci ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝k bildirisinin yay─▒nlanmas─▒yla toplumsal ve ger├žek├ži bir bi├žime d├Ân├╝┼č├╝r. Louis Aragon ve Paul EluardÔÇÖ─▒n ba┼č─▒n─▒ ├žekti─či bu ikinci ger├žek├╝st├╝c├╝ler ├ž─▒kard─▒klar─▒ dergiye de ÔÇťDevrimin Hizmetinde Ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝kÔÇŁ ad─▒n─▒ verirler. Orhan Veli, Oktay R─▒fat ile Melih Cevdet Anday da bu ikinci ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝─č├╝ izlerler. Onlar da art─▒k toplumsal bask─▒lar─▒n etkisiyle toplumcu dizeleri ancak bireyci olanlar─▒n aras─▒na da olsa s─▒k─▒┼čt─▒r─▒p ┼čiirlerinde kullanmaya ba┼člarlar.

Sovyet devriminin ┼čairi Vladimir Vladimirovi├ž MayakovskiÔÇÖnin deyi┼čiyle ┼čiir toplumsal bir soruna ├ž├Âz├╝m getirmeliydi. Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay R─▒fatÔÇÖ─▒n ├žabalar─▒ T├╝rkiyeÔÇÖye b├Âylesi ┼čiir getiriyordu. ├ťstelik ┼čiiri getirmekle kalm─▒yor, Eluard ve Aragon gibi ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝kten kopan iki b├╝y├╝k ┼čairin etkisiyle T├╝rkiyeÔÇÖde ele┼čtirel ger├žek├žili─čin zeminini de haz─▒rl─▒yordu.

Garip ┼čiirini Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay R─▒fatÔÇÖ─▒n ya┼čad─▒─č─▒ toplumsal ko┼čullara bakarak ele almakta yarar var. T├╝rkiyeÔÇÖde kom├╝nistlerin bask─▒ alt─▒na al─▒n─▒p a─č─▒r bedeller ├Âdedi─či y─▒llar onlar─▒ ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝─če zorlar. Asl─▒nda ele┼čtirel ger├žek├žili─če bir ad─▒m olan ikinci ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝k Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay R─▒fatÔÇÖla birlikte Naz─▒m HikmetÔÇÖin ┼čiirlerinde g├Âr├╝l├╝r. Naz─▒m Hikmet kendisine y├Ânelik yap─▒lan de─čerlendirmeye kar┼č─▒l─▒k ÔÇťMayakovskiÔÇÖden etkilendi─čim ileri s├╝r├╝l├╝yor, e─čer etkilendi─čim bir ┼čair varsa o MayakovskiÔÇÖ den ├žok Paul ├ëluard olabilirÔÇŁ diyordu. Ele┼čtirel ger├žek├ži ┼čiirden etkilendi─čini belirtiyordu. Oktay R─▒fat da ÔÇťBen materyalist ve sosyalistimÔÇŁ diyor ve sanata bak─▒┼č─▒n─▒ a├ž─▒kl─▒yordu Varl─▒k dergisinde. Ele┼čtirel Ger├žek├žilik, ─░kinci Ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝k ile Sosyalist Ger├žek├žilik aras─▒nda bir sanatsal tutumdu. Ve bu tutumun ad─▒ da FransaÔÇÖda Paul ├ëluard ile Louis Aragon taraf─▒ndan konmu┼čtur.

Atom insanl─▒─č─▒ tehdit etmeye ba┼člam─▒┼č uygarl─▒─č─▒n yerini barbarl─▒k alm─▒┼čt─▒r. Sanayile┼čme y├╝z├╝nden g├Â├ž b├╝y├╝k bir sorundur. B├╝t├╝n bu d─▒┼č etkenler ve sorunlar ger├žek├╝st├╝c├╝ ozanlar─▒ etkiler. En ├žok da kendi i├ž d├╝nyalar─▒n─▒, ├žocukluklar─▒ndan kaynaklanan nevroz bunal─▒m─▒n─▒ etkiler.

Peki nas─▒l kurtulacaklard─▒ bu bunal─▒mdan? Tabi bilin├žalt─▒n─▒ bo┼čaltarak. Yani ac─▒ ger├žeklerle mutlu ├žocukluk g├╝nlerine uzanan tatl─▒ d├╝┼čleri kayna┼čt─▒rarak. Ger├žek├╝st├╝c├╝ler 1924 tarihli Birinci Ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝k BildirisiÔÇÖnde ┼čiir etkinli─čini ┼č├Âyle tan─▒ml─▒yorlar: ÔÇťGer├žek├╝st├╝c├╝l├╝k ┼čimdiye dek ihmal edilmi┼č belli ├ža─čr─▒┼č─▒m bi├žimlerinin y├╝ce ger├že─čine, r├╝yan─▒n b├╝y├╝k g├╝c├╝ne, d├╝┼č├╝ncenin ├Âzg├╝r oyununa inan├žt─▒r. T├╝m di─čer ruhbilimsel mekanizmalar─▒ y─▒kmak ve ya┼čam─▒n temel sorunlar─▒n─▒n ├ž├Âz├╝m├╝nde ba┼čka ruhbilimsel mekanizmalar─▒n yerini almak amac─▒n─▒ g├╝derÔÇŁ.

Tan─▒mdan ┼ču sonu├ž ├ž─▒kart─▒labilir: D├╝┼č├╝nce gerek yaz─▒l─▒ veya s├Âzl├╝ gerekse ba┼čka bir tarzda olsun akl─▒n denetimi olmadan, hi├žbir estetik ama├ž ve toplumsal kural tan─▒madan do─črudan aktar─▒l─▒yor. B├Âylece bilin├žalt─▒ndaki ├╝r├╝nler ├Âzg├╝rce verilebiliyor. Peki bilin├žalt─▒ sanatta neden b├Âyle birden a─č─▒rl─▒k kazan─▒yordu? ├ç├╝nk├╝ ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝─č├╝n do─čdu─ču, s├╝rd├╝─č├╝ y├╝zy─▒lda bunal─▒m ve ├želi┼čkiler keskinle┼čmi┼čtir. Ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝─č├╝ ortaya ├ž─▒kartan Andr├ę Breton ve Louis AragonÔÇÖun; her ikisinin de t─▒p ├Â─črencisi olmalar─▒ da rastlant─▒sal de─čil. Bu d├Ânemin ko┼čullar─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kartt─▒─č─▒ bir ┼čey. Breton 19 ya┼č─▒nda askere al─▒nd─▒─č─▒nda Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ s├╝r├╝yordu. T─▒p ├Â─črencisi olmas─▒ 1915 y─▒l─▒nda askere al─▒nmas─▒ndan sonra ├že┼čitli n├Âro-psikiyatrik kliniklerde ├žal─▒┼čarak ruh hastalar─▒ ├╝zerinde inceleme olana─č─▒ bulmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r.

Andr├ę Breton, Louis Aragon, Philiphe Soupault, Robert Desnos ve Paul ├ëluard gibi ozanlar─▒n i├žinde yerald─▒klar─▒ ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝k, kurucular─▒n─▒n ve bu ak─▒m─▒ tutmu┼č olanlar─▒n savlar─▒na g├Âre ÔÇťger├žek ya┼čam─▒ deneme ve anlatma bi├žimidirÔÇŁ. ┼×iirde Comte de Lautr├ęamont ve Arthur RimbaudÔÇÖnun ├Ânceden sezdi─či ┼čeyi, ya┼čam─▒n t├╝m yanlar─▒n─▒, g├Âr├╝n├╝mlerini ├╝stlenen bir varolma davran─▒┼č─▒n─▒ eylemli olarak ele ge├žirmenin deneysel ba┼člang─▒c─▒d─▒r. Ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝k al─▒┼č─▒lmam─▒┼č─▒n do─čurganl─▒─č─▒yd─▒.

┼×iirsel de─čeri bilinmeyeni i┼čleme tekni─činden gizemli ileti┼čimlere g├Âre evren ve insan bilincinin kilit alt─▒na ald─▒─č─▒ t├╝m ├Âteki ┼čeyleri i┼čleme tekni─činden do─čuyordu. Ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝kten ├Ânce onunla paralel geli┼čen ba┼čta Orhan Veli, Melih Cevdet Anday ve Oktay R─▒fatÔÇÖ─▒n da etkilendi─či bir ak─▒m─▒n, dadaizmin ├Ânc├╝s├╝ Tristan TzaraÔÇÖn─▒n deyi┼čiyle ya┼čama bir ba┼čkald─▒r─▒ de─čil toplumun t├╝m de─čer yarg─▒lar─▒na, sanat─▒na bir ba┼čkald─▒r─▒d─▒r. Ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝k nas─▒l geleneksel ve akt├╝el olan─▒ a┼čarak bilin├žalt─▒n─▒n, d├╝┼č ile hayal g├╝c├╝n├╝n ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n├╝ isteyen bir g├Âr├╝┼čse dadaizm de insanlar─▒n y─▒k─▒l─▒┼č─▒ndan, d├╝nyadaki kar─▒┼č─▒kl─▒ktan umutsuzlu─ča d├╝┼čm├╝┼č hi├žbir ┼čeyin sa─člam ve s├╝rekli oldu─čuna inanmayan kimselerin ruhsal durumlar─▒n─▒n sonucunda ortaya ├ž─▒km─▒┼č bir g├Âr├╝┼čt├╝r.

Dadaist g├Âr├╝┼č fazla uzun ├Âm├╝rl├╝ olamad─▒. Yerini ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝─če b─▒rakt─▒. ├ľte yandan Orhan Veli, Oktay R─▒fat ve Melih Cevdet ile ger├žek├╝st├╝c├╝l├╝─č├╝n T├╝rkiye yaz─▒n─▒na da girmesini sa─člad─▒, tabi ard─▒ndan ele┼čtirel ger├žek├žili─činde. Dadaizmin amac─▒, sava┼ča etken bir tav─▒rla kar┼č─▒ ├ž─▒kmak, sava┼ča neden olan burjuvazinin yozla┼čm─▒┼č de─čer yarg─▒lar─▒na ve bozulmu┼č yap─▒s─▒na onur ve ahlaka uygun yeni bir anlam kazand─▒rmak olarak ├Âzetlenebilir. Dadaistlere g├Âre, insanc─▒l olan her ┼čeyin ├╝st├╝ne ├ž├Âreklenip onu ├Ârten ve gizleyen a┼č─▒r─▒ duyarl─▒l─▒k ve yapmac─▒kl─▒k, yukardan at─▒p tutan k├Ât├╝ bir zevk sanat─▒n her alan─▒nda egemen oldu─čundan burjuvaziye ait b├╝t├╝n kurum ve kurulu┼člarla birlikte sanat─▒n─▒n da y─▒k─▒lmas─▒ gerekmekteydi.

Orhan Veli 1941 y─▒l─▒nda yazd─▒─č─▒ ve Garip ┼×iirinin manifestosu say─▒lan ├Âns├Âzde g├Âr├╝┼člerini ┼č├Âyle a├ž─▒kl─▒yordu: ÔÇťBug├╝ne kadar burjuvazinin mal─▒ olmaktan ve y├╝ksek sanayi devrinin ba┼člamas─▒ndan evvel de dinin ve feodal z├╝mrenin k├Âleli─čini yapmaktan ba┼čka hi├žbir i┼če yaramayan ┼čiirde de─či┼čmeyen tek ┼čey egemen s─▒n─▒flar─▒n zevkine hitap etmi┼č olmakt─▒r. Egemen s─▒n─▒flar─▒ ya┼čamak i├žin ├žal─▒┼čmak zorunda bulunmayan insanlar te┼čkil ediyor, ┼čiir de onlar─▒n zevkine sunuluyordu. Ama yeni ┼čiirin dayand─▒─č─▒ zevk art─▒k az─▒nl─▒─č─▒n olu┼čturdu─ču o s─▒n─▒f─▒n zevki de─čildir. Bug├╝nk├╝ d├╝nyay─▒ dolduran insanlar, ya┼čama hakk─▒n─▒ s├╝rekli bir didi┼čmenin sonunda buluyorlar, ┼čiir de onlar─▒n hakk─▒d─▒r, onlar─▒n zevkine hitap edecektir. Fakat bu kitlenin ihtiya├žlar─▒n─▒ eski edebiyat─▒n aletleriyle anlatmak demek de─čildir. Mesele bir s─▒n─▒f─▒n ihtiya├žlar─▒n─▒n m├╝dafaas─▒n─▒ yapmak de─čil, sadece zevkini aramak, bulmak ve onu h├ókim k─▒lmakt─▒r. ┼×imdiye kadar edebiyat─▒m─▒za ┼čekil veren b├╝t├╝n kal─▒plar─▒ atmal─▒, yap─▒y─▒ temelinden de─či┼čtirmeliyizÔÇŁÔÇŽ

Orhan Veli yaz─▒s─▒nda sembolistleri birinci s├╝rrealist manifestoda s├Âz├╝ edilen ruhsal otomatizmi salt s├Âzc├╝k oyunlar─▒na ba┼čvurarak d├╝┼č├╝nce ve sanat─▒n ├ž─▒k─▒┼č noktas─▒ olarak ele almalar─▒n─▒ ele┼čtiriyor, zek├ó hokkabazl─▒─č─▒na d├╝┼čmek yerine bilin├žalt─▒n─▒ kullanmakta ustal─▒─č─▒n m├╝him oldu─čunu belirtiyordu. OÔÇÖna g├Âre ┼čiirde ┼čair├ónelik de─čil tamam─▒ndaki anlam ├Ânemliydi. Melih Cevdet Anday, Garip ┼čiirini d├╝┼č├╝nceden yola ├ž─▒kan duygu y├╝kl├╝ ┼čiir olarak tan─▒mland─▒r─▒yor ve ÔÇťTelgrafhaneÔÇŁ adl─▒ ┼čiirinde;

Uyuyamayacaksın 
Memleketinin hali 
Seni seslerle uyandıracak 
Oturup yazacaksın 
├ç├╝nk├╝ sen art─▒k o eski sen de─čilsin┬á
Sen simdi ıssız bir telgrafhane gibisin, 
Durmadan sesler alacak 
Sesler vereceksin 
Uyuyamayacaksın 
Düzelmeden memleketinin hali 
Düzelmeden dünyanın hali 
G├Âz├╝ne uyku girmez ki┬á
Uyumayacaksın 
Bir sis ├žan─▒ gibi gecenin i├žinde┬á
Ta g├╝n ─▒┼č─▒y─▒ncaya kadar┬á
Vakur metin sade 
Çalacaksın

diyordu.

GaripÔÇÖte bi├žimden ├Âte toplumsal ko┼čullara kar┼č─▒ gittik├že ├Âzellikle Melih Cevdet AndayÔÇÖla artan bir tepki vard─▒. Sonu├ž olarak da evrim ge├žirdi ve tarih i├žinde yer ald─▒. Do─čal olmas─▒ gerekti─či gibi yerini toplumcu ┼čiirimize b─▒rakt─▒. Tepkilerimizin ├Âz├╝nde varolmas─▒ gereken aldat─▒c─▒, yan─▒lt─▒c─▒, sabun k├Âp├╝─č├╝nden olmamak, kal─▒c─▒, temel bir diren├ž g├Âsterebilmek de─čil midir? Buna bir t├╝r ba┼čkald─▒r─▒ da denebilir. ┼×iirde de, sanatta da, solukland─▒─č─▒m─▒z her alanda zaten ya┼čamak gecenin t├╝m karanl─▒─č─▒na ra─čmen bu─čulu bir cama g├╝ne┼či ├žizebilmektir, ├Âzetle Albert CamusÔÇÖnun dedi─či gibi ÔÇťYa┼čamak DirenmektirÔÇŁÔÇŽ

Temel Kaynak:
┼×iir Sanat─▒, Erdo─čan Alkan, Y├Ân Yay─▒nc─▒l─▒k 1995 (Yeni bask─▒ ─░nk─▒lap Kitabevi 2005).

Toplam Okuma: 418 , Bug├╝n: 4 

Tamer UYSAL

Tamer UYSAL

1965'de Bursa'da do─čdu. ─░lk, orta, lise tahsilini Bursa'da yapt─▒. ├çocuklu─ču Demiryolu alt─▒ndaki mahallelerde ge├žti. ├ç─▒nar Lisesi'ni bitirdi. 1988 y─▒l─▒nda Ege ├ťniversitesi Bas─▒n-Yay─▒n Y├╝ksekokulu ┼čimdiki ad─▒yla ─░leti┼čim Fak├╝ltesi'nden mezun oldu. Uluda─č ├ťniversitesi'nde ge├žen memuriyet y─▒llar─▒ i├žinde Nil├╝fer Ticaret Lisesi'nde ├Â─čretmen stajyerlik yapt─▒ gen├ž beyinlerle tan─▒┼čt─▒. Ancak yasalar ├Â─čretmenlik yapmas─▒na engeller koydu. Bursa B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi'nde Bas─▒n ve Halkla ─░li┼čkiler biriminde g├Ârev yapt─▒. Belediyedeki g├Ârevinden 2015'te bask─▒lar ve siyasi uyu┼čmazl─▒k gibi nedenlerden dolay─▒ ayr─▒lmak zorunda kald─▒. Ayr─▒ca Anadolu ├ťniversitesi ─░ktisat B├Âl├╝m├╝ mezunudur. T├╝rkiye ├žap─▒nda baz─▒ dergilerde yay─▒mlanm─▒┼č, yaz─▒ ve ┼čiirleriyle yay─▒mlanmam─▒┼č ┼čiirleri vard─▒r. Bursa'daki baz─▒ yerel radyolarda (radyo mix, radyopress) 1995-2000 aras─▒ k├╝lt├╝r-sanat a─č─▒rl─▒kl─▒ programlar yapan Uysal, Ticaret gazetesinde ├že┼čitli konularda zaman zaman konuk yazar olarak yaz─▒lar kaleme ald─▒. T├╝rkiye ├žap─▒nda yaz─▒ ve ┼čiirleri; Ayk─▒r─▒ Sanat, ─░mgelem, Yo─čunluk, Amigra, G├╝ney K├╝lt├╝r Sanat, Lacivert Sanat, ┼×ehir K├╝lt├╝r Sanat, ├ľner Sanat, Olay gibi bas─▒l─▒ dergi ve gazetelerde yay─▒mland─▒. E mail: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Tamer Uysal
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
─░ncirgedi─či’nde bir Amerikal─▒

─░ncirgedi─či’nde bir Amerikal─▒

17 Ocak 2021, ─░ncirgedi─či’nde bir Amerikal─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
├çin’e giden ├Âl├╝ms├╝zl├╝k; Nar

├çin’e giden ├Âl├╝ms├╝zl├╝k; Nar

17 Ocak 2021, ├çin’e giden ├Âl├╝ms├╝zl├╝k; Nar i├žin yorumlar kapal─▒
Nar’─▒n Masal─▒… T├╝m zamanlar─▒n ├Âl├╝ms├╝zl├╝k iksiri

Nar’─▒n Masal─▒… T├╝m zamanlar─▒n ├Âl├╝ms├╝zl├╝k iksiri

17 Ocak 2021, Nar’─▒n Masal─▒… T├╝m zamanlar─▒n ├Âl├╝ms├╝zl├╝k iksiri i├žin yorumlar kapal─▒
Toroslarda peri┼čan bir mezarl─▒k ya da yitik ┼čehitlik

Toroslarda peri┼čan bir mezarl─▒k ya da yitik ┼čehitlik

17 Ocak 2021, Toroslarda peri┼čan bir mezarl─▒k ya da yitik ┼čehitlik i├žin yorumlar kapal─▒
G├Âbeklitepe

G├Âbeklitepe

16 Ocak 2021, G├Âbeklitepe i├žin yorumlar kapal─▒
Medyada Arabeskle┼čen T├╝rk├╝ler ÔÇô Ormanc─▒ A─č─▒d─▒

Medyada Arabeskle┼čen T├╝rk├╝ler ÔÇô Ormanc─▒ A─č─▒d─▒

16 Ocak 2021, Medyada Arabeskle┼čen T├╝rk├╝ler ÔÇô Ormanc─▒ A─č─▒d─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Balaban ve Naz─▒m Hikmet; Bir Kitap, Bir Davetiye

Balaban ve Naz─▒m Hikmet; Bir Kitap, Bir Davetiye

16 Ocak 2021, Balaban ve Naz─▒m Hikmet; Bir Kitap, Bir Davetiye i├žin yorumlar kapal─▒
Cengiz Da─čc─▒’n─▒n Eserleri ve Yaz─▒lmam─▒┼č Tarih

Cengiz Da─čc─▒’n─▒n Eserleri ve Yaz─▒lmam─▒┼č Tarih

10 Ocak 2021, Cengiz Da─čc─▒’n─▒n Eserleri ve Yaz─▒lmam─▒┼č Tarih i├žin yorumlar kapal─▒
Sultan Re┼čat kabul etse, OrhaneliÔÇÖnin ad─▒ Alaaddingazi olacakt─▒

Sultan Re┼čat kabul etse, OrhaneliÔÇÖnin ad─▒ Alaaddingazi olacakt─▒

10 Ocak 2021, Sultan Re┼čat kabul etse, OrhaneliÔÇÖnin ad─▒ Alaaddingazi olacakt─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
┬áOrhan GaziÔÇÖnin Demircileri, Demircik├Ây

┬áOrhan GaziÔÇÖnin Demircileri, Demircik├Ây

10 Ocak 2021, ┬áOrhan GaziÔÇÖnin Demircileri, Demircik├Ây i├žin yorumlar kapal─▒
D├╝nyan─▒n ─░lk Standartlar Manzumesi: Kanunname-i ─░htisab─▒-─▒ Bursa (1502)

D├╝nyan─▒n ─░lk Standartlar Manzumesi: Kanunname-i ─░htisab─▒-─▒ Bursa (1502)

10 Ocak 2021, D├╝nyan─▒n ─░lk Standartlar Manzumesi: Kanunname-i ─░htisab─▒-─▒ Bursa (1502) i├žin yorumlar kapal─▒
Almanca Konu┼čan Bilimcilerin Katk─▒lar─▒yla T├╝rk T─▒p Tarihinde Bir Yolculuk (I)

Almanca Konu┼čan Bilimcilerin Katk─▒lar─▒yla T├╝rk T─▒p Tarihinde Bir Yolculuk (I)

10 Ocak 2021, Almanca Konu┼čan Bilimcilerin Katk─▒lar─▒yla T├╝rk T─▒p Tarihinde Bir Yolculuk (I) i├žin yorumlar kapal─▒
Turanc─▒l─▒k Ak─▒m─▒n─▒n Hakl─▒l─▒─č─▒

Turanc─▒l─▒k Ak─▒m─▒n─▒n Hakl─▒l─▒─č─▒

31 Aral─▒k 2020, Turanc─▒l─▒k Ak─▒m─▒n─▒n Hakl─▒l─▒─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Toplumcu ┼×iirimizde Garip ─░zleri

Toplumcu ┼×iirimizde Garip ─░zleri

26 Aral─▒k 2020, Toplumcu ┼×iirimizde Garip ─░zleri i├žin yorumlar kapal─▒
Tarsus’un ├çamalan K├Ây├╝nden Tahtac─▒ Ozan ├é┼č─▒k Talibi

Tarsus’un ├çamalan K├Ây├╝nden Tahtac─▒ Ozan ├é┼č─▒k Talibi

26 Aral─▒k 2020, Tarsus’un ├çamalan K├Ây├╝nden Tahtac─▒ Ozan ├é┼č─▒k Talibi i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Bulunan Damgalardan ├ľrnekler ve Son G├Â├žerler

BursaÔÇÖda Bulunan Damgalardan ├ľrnekler ve Son G├Â├žerler

26 Aral─▒k 2020, BursaÔÇÖda Bulunan Damgalardan ├ľrnekler ve Son G├Â├žerler i├žin yorumlar kapal─▒
─░ki defa ku┼čat─▒p ele ge├žiremedi─čimiz ViyanaÔÇÖdan…

─░ki defa ku┼čat─▒p ele ge├žiremedi─čimiz ViyanaÔÇÖdan…

26 Aral─▒k 2020, ─░ki defa ku┼čat─▒p ele ge├žiremedi─čimiz ViyanaÔÇÖdan… i├žin yorumlar kapal─▒
G├Ânl├╝m├╝n Ba┼čkenti ─░ncirgedi─či

G├Ânl├╝m├╝n Ba┼čkenti ─░ncirgedi─či

26 Aral─▒k 2020, G├Ânl├╝m├╝n Ba┼čkenti ─░ncirgedi─či i├žin yorumlar kapal─▒
Da─č─▒n Ozan─▒ Mente┼čeli Cengiz

Da─č─▒n Ozan─▒ Mente┼čeli Cengiz

25 Aral─▒k 2020, Da─č─▒n Ozan─▒ Mente┼čeli Cengiz i├žin yorumlar kapal─▒
K├╝lt├╝rel Temsile ─░li┼čkin G├Ârsel ve ─░┼čitsel ─░fade

K├╝lt├╝rel Temsile ─░li┼čkin G├Ârsel ve ─░┼čitsel ─░fade

25 Aral─▒k 2020, K├╝lt├╝rel Temsile ─░li┼čkin G├Ârsel ve ─░┼čitsel ─░fade i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar