A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA
A.G├╝l├žin  K├ť├ç├ťKKAYA
Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi
  • 29 May─▒s 2022 Pazar
  • +
  • -
  • A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA /

Toplam: 206 , Bug├╝n: 3 Okuma

  • Prof. Dr. Ay┼če G├╝l├žin K├╝├ž├╝kkaya (Yeditepe ├ťniversitesi)
  • Dr. ├ľ─čretim ├ťyesi T├╝lay Can─▒tez (Trakya ├ťniversitesi)

1.G─░R─░┼×

Yerle┼čimin ilk izleri TraklarÔÇÖa kadar dayanan Babaeski il├žesi, Roma ve Bizans h├ókimiyeti alt─▒nda kalm─▒┼č ve 1359 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ topraklar─▒n kat─▒lm─▒┼čt─▒r (K─▒rklareli ─░l Y─▒ll─▒─č─▒, 1967). T├╝rklerin AvrupaÔÇÖda ad─▒m ad─▒m ilerledi─či 16. Y├╝zy─▒lda TrakyaÔÇÖda ve Balkanlarda ─░stanbul-Belgrad aras─▒nda yakla┼č─▒k deve y├╝k├╝yle 4 saatlik mesafelerde te┼čkilatl─▒ k├╝lliyeler in┼ča edilmi┼čtir. Bunlardan B├╝y├╝k├žekmece-Edirne aras─▒nda; HavsaÔÇÖdan ├Ânce, L├╝leburgaz menzil noktas─▒ndan sonra yer alan BabaeskiÔÇÖde de Mimar SinanÔÇÖ─▒n Mimarba┼č─▒ oldu─ču d├Ânemde cami, medrese, hamam, kervansaray ve d├╝kk├ónlardan m├╝te┼čekkil bir k├╝lliye in┼ča edilmi┼čtir.

Tarihsel kentler sosyolojik, politik ya da askeri nedenlerle zaman i├žinde ├žok h─▒zl─▒ bi├žimde de─či┼čime u─črayabilmekte bazen plans─▒z bazen de yanl─▒┼č imar planlar─▒yla fark─▒nda olunmadan kimli─čini, k├╝lt├╝rel de─čerlerini koruyamaz duruma gelebilmektedir. ┬áOsmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun 16.y├╝zy─▒ldaki ┼ča┼čaal─▒ d├Âneminin TrakyaÔÇÖdaki belgelerinden biri olan BabaeskiÔÇÖdeki Cedid Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n Vakf─▒ndan Mimar SinanÔÇÖa yapt─▒r─▒lan cami, medrese, hamam, kervansaray ve d├╝kk├ónlardan olu┼čan k├╝lliyesinden g├╝n├╝m├╝ze sadece cami ve hamam gelebilmi┼čtir.

2.Babaeski Co─črafi Konumu ve Tarihsel Geli┼čim

2.1.Co─črafi Konumu

─░stanbul Edirne karayolu ├╝zerinde yer alan Babaeski[1], K─▒rklareli il merkezinden 35 km uzakl─▒kta, ┬á41┬░25╦ł30 ╠Ä enlem ve 27┬░05╦ł30 ╠Ä boylam─▒nda ve Ergene Havzas─▒nda yer almaktad─▒r[2].

BabaeskiÔÇÖnin Orta Yol ya da Via Militaris olarak bilinen Antik Roma yolu ├╝zerinde yer almas─▒ ve dolay─▒s─▒yla Orta Avrupa ve Balkanlar─▒ ─░stanbul ve AnadoluÔÇÖya ba─člayan yol ├╝zerinde konumlanmas─▒ ├Ânemini artt─▒rm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun h├ókim oldu─ču d├Ânemlerde bu yol ├╝zerinde yer alan yerle┼čmelerde ordunun sefer s─▒ras─▒nda ihtiya├žlar─▒n─▒n kar┼č─▒lanmas─▒ veya kervanlar─▒n ve seyyahlar─▒n ihtiya├žlar─▒n─▒n giderilmesi amac─▒yla k├╝lliyeler in┼ča edilmi┼čtir. ├ço─ču Mimar Sinan taraf─▒ndan tasarlanan k├╝lliyelerden biri de BabaeskiÔÇÖdeki Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesiÔÇÖdir (M├╝derriso─člu, 1993).

2.2. Tarihsel Geli┼čim

T├╝rklerin TrakyaÔÇÖdaki h├ókimiyetleri 12. y├╝zy─▒lda TrakyaÔÇÖda egemenlik sava┼člar─▒ veren Trak T├╝rklerine kadar dayan─▒r (Akal─▒n, 1988). Osmanl─▒ T├╝rklerinin RumeliÔÇÖye ge├ži┼činden bir s├╝re sonra Babaeski fethedilmi┼č, TrakyaÔÇÖn─▒n fethi esnas─▒nda ise kuvvetlerin da─č─▒l─▒m merkezi vazifesi g├Ârm├╝┼čt├╝r. FatihÔÇÖin ─░stanbulÔÇÖu almas─▒ndan sonraki strateji Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒n bat─▒da geni┼čletilmesidir. Sultan S├╝leyman ve Sultan II. Selim d├Ânemlerinde AvrupaÔÇÖya pek ├žok sefer d├╝zenlemi┼čtir[3]. Hatta bu seferlerin planlar─▒, kararg├óhlar─▒, ordunun kar─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒ ─░stanbulÔÇÖda de─čil de B├╝y├╝kkar─▒┼čt─▒ran, L├╝leburgaz, Edirne gibi Trakya yerle┼čmelerinde tasarlanm─▒┼č ve uygulanm─▒┼čt─▒r. Bu seferler sonucunda Mimar SinanÔÇÖ─▒n mimarba┼č─▒ oldu─ču XVI. y├╝zy─▒lda ─░stanbul Belgrad aras─▒nda ana stratejik bir hat ve hat ├╝zerinde k├ógir b├╝y├╝k mescitler, hanlar, hamamlar, kervansaraylar, hastaneler bulunan te┼čkilatl─▒ menzil alanlar─▒ meydana gelmi┼čtir (Kucukkaya, 1990). B├╝y├╝k├žekmece, ├çorlu, B├╝y├╝kkar─▒┼čt─▒ran, L├╝leburgaz, Babaeski, Havsa, Edirne, Svilengrad, Filibe, Belgrad gibi menzil alanlar─▒ SinanÔÇÖ─▒n ┼čehircilik anlay─▒┼č─▒yla yeni kullan─▒mlara d├Ân├╝k, yeni bi├žimler ve yeni ├Â─čeleriyle ve klasik d├Ânemin en rasyonel ├ž├Âz├╝mleriyle yeniden imar edilmi┼čtir (Kucukkaya, 1990). ─░stanbul-Belgrad aras─▒nda bir menzil alan─▒ da Babaeski olup, Sadrazam Semiz Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n EdirneÔÇÖde yapt─▒rd─▒─č─▒ Ali Pa┼ča ├çar┼č─▒s─▒ d├╝kk├ónlar─▒ndan elde edilen gelir ile (Peremeci, 1939) kervansaray, d├╝kk├ónlar, hamam, medrese ve camiden olu┼čan bu k├╝lliye yap─▒lm─▒┼čt─▒r (Bkz. ┼×.1,2).

Planlama a┼čamas─▒nda koruma alanlar─▒ ve kararlar─▒ ile b├╝t├╝nle┼čmi┼č rasyonel d├╝zenlemelerin bir├žok tarihi kentimizde oldu─ču gibi, Babaeski il├žesi i├žin de uzun y─▒llar yap─▒lmam─▒┼č olmas─▒, ├Âzellikle ─░stanbul-Edirne (E5) otoyolunun (Londra Asfalt─▒) tarihsel merkez i├žinden ge├žirilmesi, yeni yol a├žma-geni┼čletme, parsel alanlar─▒ d├╝zenleme ve yap─▒la┼čma faaliyetleri kent merkezinde yer alan k├╝lt├╝r varl─▒klar─▒n─▒n zarar g├Ârmesine neden olmu┼čtur (Bkz. ┼×.1,2) Kent merkezinde yer alan s─▒n─▒rl─▒ say─▒daki an─▒tsal yap─▒lar ya zaman i├žinde duyars─▒z imar kararlar─▒ ya da hatal─▒ restorasyon uygulamalar─▒ sonucunda ├Âzg├╝nl├╝klerini yitirmi┼člerdir.┬á ├çal─▒┼čma konusu olan cami, medrese ve hamamdan olu┼čan Cedid (Semiz) Ali Pa┼ča K├╝lliyesiÔÇÖnden de g├╝n├╝m├╝ze sadece cami ve hamam gelebilmi┼čtir (Eyice, 2009) (┼×.2).

3.Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi – Belgelere G├Âre De─čerlendirme

Semiz Ali Pa┼ča, ─░kinci Vezir iken 10 Temmuz 1561 (26 ┼×evval 968) tarihinde Birinci Vezir olmu┼č Kanuni Sultan S├╝leyman Devri sadrazam─▒d─▒r (Dani┼čmend, 1971). Dalma├žya sahillerindeki Brazza (Brac, Braca) adas─▒ndan dev┼čirilmi┼č oldu─ču bilinir (G├Âkbilgin, 1952). Uzun boylu heybetli bir zat oldu─ču i├žin Semin, Semiz lakaplar─▒ tak─▒lan Ali Pa┼ča[4] ├žok zeki ve n├╝ktedan bir zatt─▒r. Latife ve n├╝kteleri baz─▒ letaifnamelerde yaz─▒lm─▒┼č ve bunlar halk aras─▒nda yay─▒lm─▒┼čt─▒r (Afyoncu, 2009).

Sadrazam Semiz Ali Pa┼čaÔÇÖya ait en eski belge Vak─▒flar Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ Vakfiyeler Ar┼čiviÔÇÖnde 585 nolu Vakfiye Defterinin 16.s─▒ra noÔÇÖsunda kay─▒tl─▒ H.973 tarihli Arap├ža Ali Pa┼ča Vakf─▒[5] olup BabaeskiÔÇÖde cami d├óhil hi├žbir emlakten bahsedilmemektedir. Buna kar┼č─▒n anlat─▒mdan yeni bitti─či anla┼č─▒lan Edirne Ali Pa┼ča ├çar┼č─▒s─▒ d├╝kk├ónlar─▒ yap─▒sal ├Âzellikleri, ├ževresiyle ili┼čkisi, s─▒n─▒rlar─▒n─▒ belirleyen yap─▒larla birlikte ayr─▒nt─▒l─▒ bir ┼čekilde anlat─▒lmaktad─▒r. SinanÔÇÖ─▒n eserlerini belgeleyen kendi a─čz─▒ndan yaz─▒lm─▒┼č risalelerde de cami ile medrese an─▒lmakta fakat d├╝kk├ónlar, kervansaray ile hamam─▒n adlar─▒ ge├žmemektedir (Mimar Sinan 1, 2). Bu yap─▒lar─▒n Mimar SinanÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonraki tarihlerde ilave edilmi┼č olmas─▒ muhtemeldir[6].

Semiz Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n EdirneÔÇÖdeki emlakine ait bir di─čer belge H.892 tarihli bir muhasebe evrak─▒ olup ÔÇťAli Pa┼čaÔÇÖn─▒n BabaeskiÔÇÖde bir camii, bunun i├žin de bu kasabada hamam, kervansaray ve d├╝kk├ónlar vard─▒ÔÇŁ denmektedir (G├Âkbilgin, 1952). ┬á┬áG├ÂbilginÔÇÖin ÔÇťXV. Ve XVI. As─▒rlarda Edirne ve Pa┼ča Livas─▒/ Vak─▒flar-M├╝lkler-MukataalarÔÇŁ adl─▒ kitab─▒nda 827 nolu dipnotundaki[7] bilgilere g├Âre kervansaray, hamam i├žin cedid (yeni) s├Âzc├╝─č├╝ tekrar tekrar kullan─▒lmakta ve akarlar─▒ toplamakla y├╝k├╝ml├╝ Kas─▒m Bey taraf─▒ndan yapt─▒r─▒ld─▒─č─▒ a├ž─▒klanmaktad─▒r[8].

XVIII. y├╝zy─▒lda ya┼čam─▒┼č ├╝nl├╝ seyyah Evliya ├çelebi SeyahatnamesiÔÇÖnde, ÔÇť…Evvela ┼čehrin do─ču taraf─▒nda su kenar─▒nda Ali Pa┼ča Camii, yapan─▒ S├╝leyman Han Vezirlerinden Semiz Ali Pa┼ča ad─▒yla me┼čhur tedbirli bir vezirmi┼č, bu ┼čehir i├žinde bir cami yapt─▒rm─▒┼č ki g├╝ya selatin camiidir. Hemen ─░stanbulÔÇÖdaki Topkap─▒ i├žinde Ahmet Pa┼ča CamiiÔÇÖne benzer. Ama ondan ayd─▒nl─▒k, s├╝sl├╝, m├╝kemmel bir camidir. Medrese imaret, hanlar, d├╝kk├ónlar hep bu Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n hayr─▒d─▒r.ÔÇŁ demi┼č, ayr─▒ca kasabada bir de hamam oldu─čundan bahsetmi┼čtir.

H.1126 tarihli Baba-y─▒ Atik Kad─▒s─▒ÔÇÖna yaz─▒lm─▒┼č, caminin ve hamam─▒n onar─▒lmas─▒ gerekti─čini belirten bir h├╝k├╝mden[9] hamam─▒n camiden 25 g├╝n ├Ânce bitti─či anla┼č─▒lmaktad─▒r (Erdo─čan 1978). Bu bilgilere g├Âre; Semiz Ali Pa┼ča 1565 (H.972) de ├Âl├╝m├╝nden sonra (H.976) da Edirne Ali Pa┼ča ├çar┼č─▒s─▒ tamamlanm─▒┼č (Ahmet Badi Efendi, 1914) ve d├╝kk├ónlardan elde edilen gelirle (Peremeci, ┬á1939) kiralar─▒ toplamakla y├╝k├╝ml├╝ Kas─▒m Bey taraf─▒ndan Mimar SinanÔÇÖa cami, medrese, kervansaray, hamam ve d├╝kk├ónlardan m├╝te┼čekkil bir k├╝├ž├╝k k├╝lliye daha BabaeskiÔÇÖde (H.982) 1575 tarihinde, Semiz Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n ├Âl├╝m├╝nden (1565) 10 y─▒l sonra yapt─▒r─▒lm─▒┼č olmal─▒d─▒r. Kaynak zikredilmeden belirtilen 1555, 1561 (Tuncel, 1974) gibi muhtelif tarihler caminin esas in┼ča tarihi de─čildir. 1574 ve 1577 aras─▒ndaki masraflar─▒n─▒ kaydeden in┼čaat defterinde o y─▒llarda da in┼čaat─▒n devam etti─čini ifade edilmekte olup, ┬á15 Eyl├╝l 1585ÔÇÖte m├╝tevelliye g├Ânderilen bir fermandan, caminin ├Ân├╝ndeki son cemaat yerinin ve avlunun hen├╝z tamamlanmad─▒─č─▒ ve bu tarihte in┼čaat halinde oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r (Necipo─člu, 2013).

TrakyaÔÇÖn─▒n XIX. y├╝zy─▒l boyunca ya┼čad─▒─č─▒ istil├ólar ve tahribat sonunda bu b├╝y├╝k k├╝lliyenin medrese, kervansaray ve d├╝kk├ónlar─▒ (arasta) hi├žbir iz kalmayacak surette ortadan kalkm─▒┼čt─▒r (Eyice, 2009). ┬áBalkan Sava┼č─▒ÔÇÖnda da cami b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de zarar g├Ârmesine, hatta minaresinin y─▒kt─▒r─▒lmas─▒na ra─čmen sonralar─▒ tamir edilmi┼č ve tarihi kaynaklarda ad─▒ ge├žen K├╝lliye yap─▒lar─▒ndan g├╝n├╝m├╝ze sadece cami ve hamam gelebilmi┼čtir (Eyice, 2009).

3.1. Cami

Cami ile ilgili esasl─▒ belgeler Mimar SinanÔÇÖ─▒n ┼×air SaiÔÇÖye hik├óye etti─či risalelerdir. ┬á┬áÔÇťTuhfet├╝ÔÇÖl MiÔÇÖmarinÔÇÖde; ÔÇťCamii ┼×erif-i Ali Pa┼ča VeziriaÔÇÖzam der BabaeskisiÔÇŁ ibaresi (Mimar Sinan 1), Tezkiret├╝ÔÇÖl EbniyeÔÇÖde┬á ise; ┬áÔÇťMerhum Ali Pa┼ča CamiiÔÇŁ ibaresi ile (Mimar Sinan 2), kay─▒tlara ge├žmi┼č olan cami i├žin Ahmet Badi Efendi (M.1312) de haz─▒rlad─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmas─▒nda ÔÇťH.1308ÔÇÖde vakf─▒ envalinden ve ianat-─▒ ahaliden terak├╝n eden ak├že ile m├╝kemmel bir tamir ge├žirmi┼čtir.ÔÇŁ demekte ayr─▒ca haziresinde ┼×eyh Mahmut ┼×uhuri adl─▒ bir zat─▒n g├Âm├╝l├╝ oldu─čunu fakat bu zat─▒n ki┼čili─či hakk─▒nda bir bilgi bulamad─▒─č─▒n─▒ belirtmektedir. Bu bilgilere g├Âre caminin k─▒ble taraf─▒nda bir haziresi olmal─▒d─▒r. Fakat hazire g├╝n├╝m├╝zde mevcut de─čildir.

Caminin Duvarla ├ževrili bah├že avlusunun ortas─▒nda on iki kenarl─▒ bir ┼čad─▒rvan yer al─▒r. ├çift revakl─▒ son cemaat mahallinden camiye girilir (┼×.3, 4). ─░├ž revak, alt─▒ s├╝tun ile ta┼č─▒nmakta olup ortada aynal─▒ tonoz, yanlarda ise iki┼čer kubbe ile ├Ârt├╝l├╝d├╝r. D─▒┼č revak ise ah┼čap ├žat─▒l─▒ olup, kuzey y├Ân├╝nde alt─▒ s├╝tun ile ta┼č─▒n─▒rken yanlarda (do─ču ve bat─▒ y├Ânlerinde) ayaklar ile ta┼č─▒nmaktad─▒r[11](R.1-5).

Cami harimine iki yan─▒ mihrabiyeli mermer bir c├╝mle kap─▒s─▒ndan girilir (R.6). Enine geli┼čmi┼č harim mihrap k─▒sm─▒nda d─▒┼ča ta┼čma g├Âsterir ve bu k─▒sm─▒n ├╝st├╝ yar─▒m kubbe ├Ârt├╝l├╝ olup (┼×.3,4) harim mek├ón─▒na h├ókim olan ana kubbe, iki yanda 2 ┼čerden d├Ârt yar─▒m kubbe olmak ├╝zere 5 yar─▒m kubbe ile mek├ón geni┼čletilmi┼čtir. Ta┼č─▒y─▒c─▒ duvar p├óyeleri aras─▒nda kalan ara mek├ónlara, s├╝tunlara oturan mahfiller yerle┼čtirilmi┼čtir[12].

Camiin orijinal in┼čaat kitabesi olmay─▒p, bat─▒ portali ├╝zerindeki tamir kitabesinden 1832 (H.1248) de esasl─▒ bir restorasyon ge├žirdi─či anla┼č─▒lmaktad─▒r. Kitabesi ┼č├Âyledir (R7);

┼×ehin┼čah, ib├ódet-p├«┼če h├ón Mahmud hayr aÔÇÖm├ól
O, hami-i ┼čeriat ├ólemin emn ├╝ em├ón─▒d─▒r
De─čil Hazreti Peygamber ve Z─▒ll-─▒ Cen├ób-─▒ Hak
Cih├ón─▒n Padi┼č├óh─▒ mehdi-i sahib-i zaman─▒d─▒r.

Ali Pa┼čan─▒n etdi maÔÇÖbedin taÔÇÖmir g├Ârd├╝─č├╝n
Senây-ı cûdu hayr herkesin vird-i zebanıdır.

Sal├ót-─▒ hamse de ol ┼č├óh-─▒ devr├óna du├ó k─▒l kim
Bu din ve devlet ve m├╝lk├╝n med├ór-─▒ fahr-─▒ ┼č├ón─▒d─▒r.

Sipihr t├ók─▒na ÔÇśayn─▒ ┼č├╝reyy├ó old─▒ t├órihim
Bu dil-cu c├ómiin muhyisi Han Mahmud ┼č├ónidir.
-1248-

Avlunun kuzeybat─▒ k├Â┼česinde yer alan minaresi 1911-1912ÔÇÖdeki Bulgar istilas─▒ s─▒ras─▒nda y─▒k─▒lm─▒┼č ve 1934ÔÇÖte yeniden in┼ča edilmi┼čtir (R.10).

Camide Edirne Vak─▒flar B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝ taraf─▒ndan 1986-1988 tarihleri aras─▒nda da restorasyon ├žal─▒┼čmalar─▒ ger├žekle┼čtirilmi┼čtir. ┬áBu d├Ânemde, d─▒┼čta ta┼č duvar temizleme, derz yenileme, raspa etme, kaplama i┼čleri, kubbe etraf─▒n─▒n horasan har├žla s─▒vanmas─▒ ve pencere d─▒┼čl─▒klar─▒n─▒n yenilemesi,┬á i├žeride al├ž─▒ m├╝zeyyen i├žlikler kalem i┼čleri, ta┼č i┼čleri ta┼č ve mermer temizli─či yap─▒lm─▒┼čt─▒r (R.14-30).

Cami i├žinde yap─▒lan kalem i┼čleri restorasyonu 1980ÔÇÖli y─▒llarda Edirne Selimiye CamiiÔÇÖnde ├žal─▒┼čm─▒┼č kalemkarlara ve bu restorasyonda izlenen yolu takip ederek yapt─▒r─▒lm─▒┼č olup, burada da mevcut son d├Ânem kalem i┼či s├╝slemeler (R.8-9, 11-12) s├Âk├╝lerek, analizlerle yer yer bulunmu┼č alt katman klasik d├Ânem kalem i┼či dekorasyon ihya edilmeye ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r[13]. Esasen sa─člam b├Âlgelerin ve klasik dekorasyonun tespiti i├žin yap─▒lan analizlerde Abd├╝lhamid ve II. Mahmut d├Ânemlerine ait oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝len (Eyice, 2009) ┬áiki farkl─▒ Barok dekorasyon daha mevcuttur. Fakat bu restorasyonlar ┬ás─▒ras─▒nda mevcut Barok s├╝slemeler ya tamamen yok edilmi┼č ya da beyaz zemin alt─▒na gizlenmi┼čtir[14].

Babaeski Semiz Ali Pa┼ča Cami kalem i┼či restorasyonlar─▒nda (1980ÔÇÖler) kubbelerde kesin ve belirgin r├Âprod├╝ksiyonlarla orijinal klasik dekorasyonun tekrar─▒ ile bir b├╝t├╝nlemeye gidilmesi camiin genel i├ž dekorasyonuna kazand─▒rd─▒─č─▒ uygunluk a├ž─▒s─▒ndan olduk├ža olumludur (R13-14). Fakat restorasyonda ama├ž tarihi belge de─čeri ta┼č─▒yan ├Âzg├╝n b├╝t├╝n malzeme ve teknikleri gelece─če ula┼čt─▒rmakt─▒r (Kucukkaya,1992). Eskiyi g├Âsteren belgelerin ortaya ├ž─▒kar─▒lmas─▒ ├žok hassas bilgi ve denemelerle elde edilen y├Ântem ve malzemeler kullan─▒larak yap─▒lmal─▒d─▒r.

2003 y─▒l─▒nda uygulanan restorasyon ├žal─▒┼čmalar─▒nda ise son cemaat mahalli ah┼čap konstr├╝ksiyonunun tamir ve tahkimi yap─▒larak camide bozulan t├╝m kur┼čun kaplamalar yenilenmi┼čtir (EVBMA)┬á (R.15-16). 2018ÔÇÖde yerinde yap─▒lan incelemede; ├Âzellikle ├ževre zemin kotunun k─▒smen y├╝kselmesi sonucu zeminden gelen k─▒lcal yollardan y├╝kselen (capillarity) ┬ásuyun etkisiyle yosunla┼čma, kararma, liken olu┼čumu g├Âr├╝lmektedir. Duvar y├╝zeylerinde yer yer ├žimento malzeme kullan─▒m─▒n─▒n neden oldu─ču, k─▒lcal ├žatlaklar, kuzey beden duvar─▒nda s─▒va kabarma ve d├Âk├╝lmeleri g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r (R. 17-18-19).

3.2. Medrese

Mimar SinanÔÇÖ─▒n Tuhfet├╝ÔÇÖl MiÔÇÖmarinÔÇÖde ÔÇťMedrese-i Ali Pa┼ča Der BabaeskisiÔÇŁ ve TezkiretÔÇÖ├╝l EbniyeÔÇÖde ÔÇťBabaeskiÔÇÖde Merhum Ali Pa┼ča MedresesiÔÇŁ olarak tan─▒mlad─▒─č─▒ BabaeskiÔÇÖdeki Semiz Ali Pa┼ča medresesi bug├╝n mevcut de─čildir.

Medresenin niteliklerine a├ž─▒kl─▒k getiren bilgilerden en ├Ânemlisi: Evliya ├çelebiÔÇÖnin SeyahatnamesiÔÇÖnde BabaeskiÔÇÖde camiden bahsederken vurgulad─▒─č─▒ Topkap─▒ÔÇÖdaki Ahmet Pa┼ča Camii ile benzerli─či (┼×ekil 5-9), ikinci ├Ânemli bilgi ise avlu giri┼či ve avlu duvar─▒-cami mek├ón─▒ ba─člant─▒ noktalar─▒ndaki mevcut duvarlar ├╝zerindeki medreseye ait olmas─▒ muhtemel pek ├žok kal─▒nt─▒n─▒n olmas─▒d─▒r (R.20-22)

Evliya ├çelebiÔÇÖnin bahsetti─či Topkap─▒ Kara Ahmet Pa┼ča Cami ve ├ževresindeki medrese odalar─▒na mimari pozisyon ve i┼čleyi┼čini ve hatta i┼č├žiliklerini kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ analize tabi tuttu─čumuzda (┼×ekil 5-8) her iki yap─▒n─▒n cami harimlerinin birbirlerinin benzeri oldu─ču, medrese odalar─▒n─▒n da BabaeskiÔÇÖde ayn─▒ konumda cami avlusu etraf─▒nda yer alabilece─či ihtimalinin de─čerlendirilmesiyle restit├╝syon projesinin tasarlanmas─▒ m├╝mk├╝nd├╝r (┼×ekil 6).

┼×ekil 8abc. Eskiye ait izler ta┼č─▒yan bug├╝nk├╝ Cami Avlusu esas giri┼činin Medresenin ana dersli─či olmas─▒ ihtimali i├ž ve d─▒┼č cephe r├Âl├Âveleri ile irdelenmektedir (T├ťMFRA, 1986).

┬áAyr─▒ca; Cami giri┼č avlusu etraf─▒ndaki duvar dokusu incelendi─činde (Resim 16, 20-22) ├že┼čitli m├╝dahalelerle ├Âzg├╝n niteliklerini kaybetmi┼č bir duvar kal─▒nt─▒s─▒ olmas─▒, i├ž ve d─▒┼č duvar dokusunun farkl─▒ karakterlerde olu┼čuyla yenilenmi┼č olmas─▒ ihtimalinin kuvvetli oldu─ču, mevcut pencerelerinde medreseye ait kap─▒lar olabilece─čidir. Burada olmas─▒ muhtemel ÔÇťrevakl─▒ bir medreseÔÇŁ ihtimalini destekleyen avlu giri┼čindeki yap─▒ kal─▒nt─▒lar─▒ irdelendi─činde (┼×. 7, 8abc, R. 20-21); kap─▒ d─▒┼čta ka┼č (Bkz R├Âl├Âve, ┼×.8a), ve i├žte bas─▒k kemerli (┼×.8c) ┬áolup ayr─▒ca sa─č─▒nda ├╝├ž basama─č─▒ mevcut bir merdiven mek├ón─▒ kal─▒nt─▒s─▒ (┼×.8.bc) solunda ise simetrik bir ni┼č bulunmaktad─▒r. Merdiven mek├ón─▒ ├╝st katta bir kitapl─▒k kat─▒n─▒n (Tuncel, 1974) ya da bir dersli─čin giri┼či ya da iki katl─▒ bir ana giri┼č kap─▒s─▒n─▒ d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir[15].┬á Ayr─▒ca bu k─▒sm─▒n i├ž y├╝z├╝nde muhtemel revaklara ait kemer izleri de mevcuttur. Cami avlusu etraf─▒nda revakl─▒ avlusu olan medrese odalar─▒ ve de giri┼čin oldu─ču yerde de 2 katl─▒ bir medrese dersli─či olabilece─či d├╝┼č├╝n├╝lebilir (Bkz. ┼×.8c, 9, 10).

┼×ekil 9. Babaeski Camii ve Avlusu Boyuna Kesit R├Âl├Âvesi (T├ťMFRA, 1986)

3.3. Hamam

K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒, K─▒rklareli K├╝lt├╝r Varl─▒klar─▒ Envanterinde 39-02-719 no ile kay─▒tl─▒,┬á Babaeski Hac─▒ Hasan Mahallesi, 73 Ada, 3 Parselde kain, Fatih Camii kar┼č─▒s─▒nda yer ald─▒─č─▒ i├žin ÔÇťFatih Hamam─▒ÔÇŁ olarak da bilinen hamam─▒n; (H.1126) tarihi belgeye g├Âre Semiz Ali Pa┼ča vakf─▒ geliri ile yapt─▒r─▒lm─▒┼č oldu─ču ve in┼čas─▒n─▒n camiden 25 g├╝n ├Ânce bitti─či anla┼č─▒lmaktad─▒r[16]. 1989 da VGM taraf─▒ndan esasl─▒ restorasyon ge├žirmi┼čtir.

┼×ekil 12. K─▒rklareli K├╝lt├╝r Varl─▒klar─▒ Envanterinde yer alan parsel durumu(www.kirklarelienvanteri.gov.tr)

E5 yolu ├╝zerinde Fatih Camii kar┼č─▒s─▒nda yer alan Semiz Ali Pa┼ča hamam─▒na Fatih Caddesi ├╝zerindeki XIX.yy yap─▒s─▒ oryantalist ya┼čmakl─▒ ana kap─▒dan girilir (┼×ekil 14, R.23).

Kad─▒nlar─▒n kullan─▒m─▒na a├ž─▒ld─▒─č─▒ g├╝nlerde kullan─▒lmak ├╝zere Hamam Soka─ča bakan do─ču cephesinde ikinci bir giri┼č sonradan a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░ki katl─▒ soyunma mahalli (camek├ón) klasik ├Âzelliklerini yitirmi┼č ge├ž d├Ânem yap─▒s─▒d─▒r (Bkz. ┼×.14-15). ├ťzeri muhtemelen ├Ânceleri kubbeli olan bu so─čukluk mahallinin de Balkan Sava┼člar─▒ sonras─▒ de─či┼čime u─čram─▒┼č olmas─▒ ve d├╝z ├žat─▒ ile ├Ârt├╝lm├╝┼č olmas─▒ muhtemeldir (R.25 ve ┼×.16.Restit├╝syon Projesi).

Yap─▒n─▒n so─čukluk k─▒sm─▒ndan sonra ─▒l─▒kl─▒k, ├╝├ž ayr─▒ mek├óndan olu┼čmaktad─▒r. Ortadaki en geni┼č mek├ón ge├ži┼č hol├╝ niteli─činde olup 13 adet tepe ─▒┼č─▒kl─▒─č─▒ olan aynal─▒ bir tonozla ├Ârt├╝l├╝d├╝r[17]. ─░ki yanlarda bulunan tuvalet ve ustural─▒k mek├ónlar─▒n─▒n ├╝st ├Ârt├╝leri farkl─▒ d├╝zenlemelerde olup mek├ón ├Âl├ž├╝leri farkl─▒d─▒r (┼×. 13). Hamam─▒n ├╝├ž├╝nc├╝ ve en s─▒cak b├Âl├╝m├╝, Arap├žada ÔÇťHararaÔÇŁ(Aru, 1949) ad─▒ verilen i├ž hamam (s─▒cakl─▒k), k├Â┼čelerde d├Ârt adet ├Âzel y─▒kanma h├╝creleri (halvetler) ile aralar─▒nda tonozlu umumi y─▒kanma eyvanlar─▒ndan olu┼čur. Halvetler ve eyvanlarda 20 cm y├╝ksekli─činde ├žepe├ževre d├Ânen mermer seki ├╝zerinde s─▒cak-so─čuk su tesisat─▒ olan mermer kurnalar vard─▒r. Ana kubbenin tam alt─▒nda yer alan g├Âbek ta┼č─▒ tek bir tepe ─▒┼č─▒kl─▒─č─▒ ile ayd─▒nlanmaktad─▒r. (Bkz. Kesit R├Âl├Âve ve Restit├╝syon Projeleri). K├╝lhan hamam─▒n ─▒s─▒tma merkezidir. Yakla┼č─▒k 1.5 m ├žap─▒ndaki kesme ta┼č ├Ârg├╝l├╝ k├╝lhan oca─č─▒nda yak─▒lan odunlar bir taraftan s─▒cak su kazan─▒n─▒ ─▒s─▒tt─▒─č─▒ gibi ├ževresindeki ta┼č kasnak ├╝zerinde b─▒rak─▒lan deliklerden ge├žen alev ve duman cehennemlik ad─▒ verilen d├Â┼čeme alt─▒ndaki bo┼čluklarda dola┼čarak d├Â┼čemeyi duvarlarda b─▒rak─▒lan kanallarda dola┼čarak duvarlar─▒ ─▒s─▒t─▒r ve yine t├╝tekliklerden d─▒┼čar─▒ ├ž─▒kar. K├╝lhan ├Ân├╝ndeki baca ise kapak a├ž─▒ld─▒─č─▒nda d─▒┼čar─▒ vuran duman─▒n ├žekilmesini temin i├žindir (Bkz. ┼×. 13, 18-19). K├╝lhan─▒n bulundu─ču k─▒sm─▒n ├╝zeri s─▒cak ve so─čuk su depolar─▒d─▒r.

G├╝n├╝m├╝zde Edirne Vak─▒flar B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝ taraf─▒ndan ┼čahsa kiralanm─▒┼č olup aktif olarak kullan─▒m─▒na devam etmektedir. 2018 y─▒l─▒nda hamamda yap─▒lan incelemeler g├Âre, i┼čletmeci taraf─▒ndan yap─▒lan bilin├žsiz fiziki m├╝dahaleler sonucu yap─▒n─▒n b├╝y├╝k zarar g├Ârm├╝┼č oldu─ču g├Âzlemlenmi┼čtir. Il─▒kl─▒k mek├ón─▒ solunda yer alan h├╝cre ┼čok havuzuna d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lm├╝┼č ve eklenen merdivenle ├ž─▒k─▒┼č sa─članm─▒┼č (R.26), ayr─▒ca yine ─▒l─▒kl─▒k mek├ón─▒na eklenen kalorifer petekleri duvara zarar vererek as─▒lm─▒┼čt─▒r (R.27). Hamam─▒n ─▒l─▒kl─▒k ve s─▒cakl─▒k mek├ónlar─▒nda sonradan yap─▒lan s─▒cak ve so─čuk su tesisatlar─▒ (R.28) yap─▒ya zarar verdi─či gibi g├Ârsel kirlilik de olu┼čturmaktad─▒r. Yap─▒da yeni s─▒van─▒n uyumsuzlu─čuna ba─čl─▒ yo─čun nem problemi (koku) g├Âzlenmektedir.

Sol yan cephede bulunan duvar kal─▒nt─▒lar─▒ (R.25) ve K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒, K─▒rklareli K├╝lt├╝r Varl─▒klar─▒ Envanterinde 39-02-719 no ile kay─▒tta bulunan palan ve sokak dokusuna bak─▒ld─▒─č─▒nda yap─▒n─▒n kad─▒n-erkek hamamlar─▒ olan bir ├žifte hamam olabilece─či anla┼č─▒l─▒r (┼×.20). Sava┼člar, depremler,┬á yol geni┼čletme ├žal─▒┼čmalar─▒ ve ba┼čka nedenlerle yap─▒n─▒ bir k─▒sm─▒ y─▒k─▒lm─▒┼č olmal─▒d─▒r.

3.4. Kervansaray ve Dükkânlar

Semiz Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n EdirneÔÇÖdeki emlakine ait bir belgede[18] ÔÇťAli Pa┼čaÔÇÖn─▒n BabaeskiÔÇÖde bir camii, bunun i├žin de bu kasabada hamam, kervansaray ve d├╝kk├ónlar vard─▒ÔÇŁ denmekte,┬á 827 nolu dipnotundaki[19] bilgilerine g├Âre; d├╝kk├ónlar─▒n var oldu─ču ve yeni bir de kervansaray yap─▒ld─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. Kervansaray g├╝n├╝m├╝ze gelememi┼č olsa da bug├╝n m├╝lkiyeti ┼čah─▒s elinde olan Cami ve Hamam aras─▒nda, Fatih Caddesi ├╝zerindeki ├žar┼č─▒ aks─▒ndaki (┼×ekil 3) d├╝kk├ónlar─▒n bir zamanlar Ali Pa┼ča Vakf─▒na ait olmas─▒ ve bu g├╝ne gelene kadar yol geni┼čletme, yenileme vb. nedenler ile ├Âzg├╝n nitelikleri kaybetmi┼č olmalar─▒ muhtemeldir.

SONUÇ

Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi, ─░stanbul-Edirne yolu ├╝zerinde, L├╝leburgaz ile Havsa aras─▒nda k├╝├ž├╝k bir menzil olan BabaeskiÔÇÖde yer al─▒r. K├╝lliye kervansaray, d├╝kkanlar, medrese, cami ve hamamdan ibaret olup, TrakyaÔÇÖn─▒n ya┼čad─▒─č─▒ istilalar ve tahribatlar ile, zaman i├žerisindeki yanl─▒┼č kullan─▒mlar, bilin├žsiz m├╝dahaleler, imar hareketleri vb sonucu g├╝n├╝m├╝ze sadece cami ve hamam gelebilmi┼čtir.

Etraf─▒ duvarlarla ├ževrili ┼čad─▒rvanl─▒ avlu ve ├žifte revakl─▒ son cemaat mahallinden girilen cami ├že┼čitli d├Ânemlerde restorasyon ge├žirmi┼č fakat yap─▒ b├╝t├╝nc├╝l olarak ele al─▒nmam─▒┼č, yap─▒lan m├╝dahaleler genel olarak kalem i┼či, ta┼č duvar temizli─či ve derz onar─▒m─▒ niteli─činde olmu┼čtur. Nitekim kaynaklardan varl─▒─č─▒n─▒ bildi─čimiz ve cami ┼čad─▒rvanl─▒ avlu etraf─▒ndaki duvar kal─▒nt─▒lar─▒ irdelendi─činde medresenin izlerine ula┼čmak m├╝mk├╝nd├╝r.

K├╝lliyenin bir par├žas─▒ olan ve ├Âz├╝nde ├žifte hamam olan yap─▒n─▒n ├Âzellikle imar faaliyetleri ve bilin├žsiz m├╝dahaleler sonucunda g├╝n├╝m├╝ze erkekler k─▒sm─▒ gelebilmi┼čtir. Erkekler k─▒sm─▒, mevcut durumuyla ├Âzg├╝n d─▒┼č g├Âr├╝n├╝m├╝n├╝ kaybetmi┼č olmas─▒na ra─čmen s─▒cakl─▒k k─▒sm─▒ k├╝tle hareketi, buradaki proporsiyon ve i├ž mimari ├Â─čelerinin form ve i┼č├žilik olarak ├Âzg├╝n niteliklerini k─▒smen korumu┼č olmalar─▒ hamam─▒n tarihsel niteli─čini olabildi─čince korudu─čuna dair belgelerdir. 1989 y─▒l─▒ restorasyonu sa─č yan cephede gizlenmi┼č olan ├žifte hamam─▒n a├ž─▒─ča ├ž─▒kmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼č ├Ânemli bir ├žal─▒┼čmad─▒r.

Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi yap─▒lar─▒n─▒n mevcut ├Âzg├╝n niteliklerini korumak, gelecek nesillere t├╝m de─čerleriyle intikal ettirmek yap─▒n─▒n b├╝t├╝nc├╝l belgelerinin bozulmadan korunmas─▒yla olur. Venedik T├╝z├╝─č├╝ 2.maddesinde ÔÇťAn─▒tlar─▒n korunmas─▒ ve onar─▒m─▒ i├žin, mimari miras─▒n incelenmesine ve korunmas─▒na yard─▒mc─▒ olabilecek b├╝t├╝n bilim ve tekniklerden yararlan─▒lmal─▒d─▒rÔÇŁ denilmektedir. Yap─▒lacak restorasyon ├žal─▒┼čmalar─▒nda salt cami onar─▒m─▒ de─čil Geli┼čmi┼č teknikler (non-destructive-yap─▒y─▒ bozmadan) kullan─▒larak, cami avlusunda yer almas─▒ muhtemel mekanlar─▒n, medresenin kervansaray─▒n ve d├╝kkanlar─▒n toprak alt─▒nda kalm─▒┼č olan kal─▒nt─▒lar─▒, ya da mevcut duvarlardaki d├Ânemsel ilavelerin analizleri yap─▒labilir ve do─čru restit├╝syon projeleriyle do─čru restorasyon projeleri ├╝retilebilir.

 

Kaynaklar

  • Afyoncu Erhan, ÔÇťSemiz Ali Pa┼čaÔÇŁ, ─░slam Ansiklopedisi, cilt: 36; sayfa: 496, T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ ─░slam Ara┼čt─▒rmalar─▒ Merkezi Yay─▒n─▒, ─░stanbul, 2009. http://www.islamansiklopedisi.info/dia/ayrmetin.php?idno=360496
  • Ahmet B├ódi Efendi; Riyaz-i Belde-i Edirne, Cl-II-III, Edime, 1932.
  • Allahverdi, Reyhan ┼×ahin,┬á ÔÇťSemiz Ali Pa┼čaÔÇÖya Ait Bir Vakfiye Ve S─▒n─▒rn├ómeÔÇŁ, SOSYAL ve Liberal Bilimlerde Yeni Y├Ânelimler, (Ed. Hasan Babacan, Sevilay ├ľner, s. 567-600, Ankara, 2016.
  • Andreasyan Hrand D., Polonyal─▒ SimeonÔÇÖun Seyahatnamesi (1608-1619), ─░stanbul ├ťniversitesi Edebiyat Fak├╝ltesi Yay─▒nlar─▒, No:1073, ─░stanbul, 1964
  • Aru, Kemal Ahmet, T├╝rk Hamamlar─▒ Et├╝d├╝, ─░.T.├ť. Yay─▒n─▒, ─░stanbul, 1949.
  • Aslanapa, Oktay, Osmanl─▒ Devri Mimarisi, ─░stanbul, 1986.
  • Akal─▒n ┼×├╝kr├╝, EbuÔÇÖl Hayr-─▒ Rumi, Saltuk-Name, K├╝lt├╝r ve Turizm Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, 809, Ankara, 1988.
  • Babaeski Belediyesi Web Sitesi, ÔÇťTarihi┬áBabaeski’ de Bulunan Tarihi EserlerÔÇŁ ÔÇôHamam, http://www.babaeski-bld.gov.tr/WebSite/Display.aspx?ContentID=51
  • Cedid Ali Pa┼ča Vakfiyesi; 585 numaral─▒ Vakfiye Defterinden 16. Sayla; Cemazilahire 973 tarihli Arap├ža Vakfiyesinin ayet ve hadis ve dua c├╝mleleri hari├ž Yeni Defter No 1961, S.441-452 deki T├╝rk├že terc├╝mesinden.
  • Dani┼čmend, ─░smail Hami, ─░zahl─▒ Osmanl─▒ Tarihi Kronolojisi, C.2, ─░stanbul, 1971.
  • Erdo─čan, M. Osmanl─▒ Devrinde Trakya Abidelerinde Yap─▒lan ─░mar ├çal─▒┼čmalar─▒, G├╝neydo─ču Avrupa Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, C.6-7, ─░stanbul 1978, s.122-188.
  • Evliya ├çetebi, Seyahatname, C.I-X, ─░stanbul, 1938 (H.1314); Yay─▒nlayan Mehmet Zillioglu, C l-12, ─░stanbul, 1970.
  • (E.V.B.M.A) Edirne Vak─▒flar B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝ Ar┼čivi
  • Eyice Semavi, ÔÇťAli Pa┼ča Camii Babaeski’de XVI. y├╝zy─▒la ait camiÔÇŁ, ─░slam Ansiklopedisi, cilt: 36; sayfa:427, T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ ─░slam Ara┼čt─▒rmalar─▒ Merkezi Yay─▒n─▒, ─░stanbul, 2009, http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c02/c020419.pdf
  • G├Âkbilgin, M. Tayyib, XV., XVI. As─▒rda Edirne ve Pa┼ča Livas─▒ Vak─▒flar-M├╝lkler-Mukataalar, ─░stanbul ├ťniversitesi Yay─▒n─▒, No: 508, ─░stanbul 1952, s.486-519.
  • Kara├žam, N., B├╝t├╝n Y├Ânleriyle K─▒rklareli ve il├želeri, Yaylac─▒k Matbaas─▒, 1970, ─░stanbul, s.225
  • K─▒rklareli ─░l Y─▒ll─▒─č─▒ 1967
  • K├╝├ž├╝kkaya, Ay┼če G├╝l├žin,ÔÇťMimar Sinan D├Ânemi Edirne-Belgrad Aras─▒ Menzil Yap─▒lar─▒ Hakk─▒nda Bir DenemeÔÇŁ, Vak─▒flar Dergisi, XXI, 183-254, Ankara, 1990.
  • K├╝├ž├╝kkaya, Ay┼če G├╝l├žin,ÔÇťRevival Clasic Restorasyon Anlay─▒┼č─▒ ile Kalem ─░┼či Restorasyonunda Yitirdiklerimiz, Eski CamiÔÇŁ, Mimarl─▒k, 92/2,s.56-60.
  • K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒(1), ÔÇťBabaeski Cedid (Semiz) Ali Pa┼ča CamiiÔÇŁ, K─▒rklareli K├╝lt├╝r Varl─▒klar─▒ Envanteri, Envanter No; 39-02-726, http://www.kirklarelienvanteri.gov.tr/anitlar.php?id=222
  • K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒(2), ÔÇťBabaeski ├ľzel ─░dare Binas─▒ÔÇŁ, K─▒rklareli K├╝lt├╝r Varl─▒klar─▒ Envanteri, Envanter No; 39-02-724, http://www.kirklarelienvanteri.gov.tr/anitlar.php?id=184
  • K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒(3), ÔÇťBabaeski Merkez KonakÔÇŁ, K─▒rklareli K├╝lt├╝r Varl─▒klar─▒ Envanteri, Envanter No; 39-02-725, http://www.kirklarelienvanteri.gov.tr/anitlar.php?id=199
  • K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒(4), ÔÇťBabaeski Osmanl─▒ (Fatih) Hamam─▒ÔÇŁ, K─▒rklareli K├╝lt├╝r Varl─▒klar─▒ Envanteri, Envanter No; 39-02-719
  • Mehmed S├╝reyya (Haz. Nuri Akbayar), “Semiz Ali Pa┼ča”, 1845-1909; Sicill-i Osmani, C.III, s. 499, Tarih Vakf─▒ Yurt Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1996
  • Mimar Sinan (1), ÔÇťTuhfet├╝ÔÇÖl MiÔÇÖmarinÔÇŁ Mimar SinanÔÇÖ─▒n Hayat─▒ ve Eserleri (Mimar SinanÔÇÖ─▒n Hayat─▒ ve Eserlerine Dair Metinler), ├çeviren R─▒fk─▒ Mel├╝l Meri├ž, T├╝rk Tarih Kurumu Yay─▒n─▒, Seri No 1, Ankara, 1965, s.15-55.
  • Mimar Sinan (2), ÔÇťTezkiret├╝ÔÇÖl EbniyeÔÇŁ Mimar SinanÔÇÖ─▒n Hayat─▒ ve Eserleri (Mimar SinanÔÇÖ─▒n Hayat─▒ ve Eserlerine Dair Metinler) ├çeviren R─▒fk─▒ Mel├╝l Meri├ž, T├╝rk Tarih Kurumu Yay─▒n─▒, Seri No 1, Ankara, 1965, s.56-129.
  • M├╝derriso─člu, M.F.; 16.Y├╝zy─▒lda Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda ─░n┼ča Edilen Menzil K├╝lliyeleri, Hacettepe ├ťniversitesi Sosyal bilimler Enstit├╝s├╝, Yay─▒mlanmam─▒┼č Doktora Tezi, 1993, Ankara.
  • Necipo─člu, G├╝lru, Sinan ├ça─č─▒ Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda Mimari K├╝lt├╝r, ├çev.G├╝l ├ça─čal─▒ G├╝ven,┬á ─░stanbul Bilgi ├ťniversitesi Yay─▒nlar─▒ 440, ─░stanbul, 2013
  • ├ľz├Ân, Mustafa Nihat, B├╝y├╝k Osmanl─▒ca T├╝rk├že S├Âzl├╝k, ─░stanbul, 1965.
  • Peremeci, Osman Nuri, Edirne Tarihi, Edirne Eski Eserleri Sevenler Kurumu Yay─▒nlar─▒ndan, Say─▒ 6. ─░stanbul, 1939.
  • Salname (1892), Babaeski Belediyesi Web sitesi, http://www.babaeski-bld.gov.tr/WebSite/Display.aspx?ContentID=46
  • Tu─člac─▒, Pars, Osmanl─▒ ┼×ehirleri, Milliyet Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1985.
  • Tuncel, Mehmet, Babaeski, K─▒rklareli, Tekirda─č Camileri, Ankara, 1974.
  • (T├ťMFRA) Trakya ├ťniversitesi, Mimarl─▒k Fak├╝ltesi Restorasyon ABD Ar┼čivi

D─░PNOTLAR

[1] ÔÇťBabaeskiÔÇŁ ad─▒n─▒n men┼čei hakk─▒nda ├že┼čitli kaynaklarda farkl─▒ bilgiler yer almaktad─▒r. Evliya ├çelebiÔÇÖye g├Âre (1970), XIII.yy da T├╝rklerin TrakyaÔÇÖda egemen olmalar─▒nda b├╝y├╝k eme─či ge├žmi┼č, Alp Erenlerden Sar─▒ Saltuk BeyÔÇÖin (Akal─▒n, 1988) g├Âm├╝ld├╝─č├╝ yer oldu─ču i├žin, Badi EfendiÔÇÖye g├Âre (1312) Fatih Camii HaziresiÔÇÖnde g├Âm├╝l├╝ Ahmet BabaÔÇÖdan dolay─▒, K─▒rklareli ─░l Y─▒ll─▒─č─▒ÔÇÖna g├Âre (1967) Balaban Bey adl─▒ bir zata ba─čl─▒ olarak Baba-y─▒ Atik olarak adland─▒r─▒lan il├že ile ilgili bir ba┼čka bilgi ise; BabaeskiÔÇÖnin ilk fetih y─▒llar─▒nda bir ak─▒nc─▒ komutan─▒na arpal─▒k olarak verildi─či, bu ak─▒nc─▒ beyinin de AnadoluÔÇÖdan RumeliÔÇÖnin fethine kat─▒lan Ahilerden oldu─čudur. Ahiler AnadoluÔÇÖda Sel├žuklu DevletiÔÇÖnin y─▒k─▒lmas─▒ ├╝zerine yeni bir d├╝zen kurmak i├žin ├Ârg├╝tlenmi┼čtir. BabaeskiÔÇÖnin fethinden sonra buras─▒ bir Ahi BabaÔÇÖn─▒n y├Ânetimine verilmi┼č ve kendisinden fethedilen yerlerde devlet ├Ârg├╝t├╝n├╝ sa─člam bir ┼čekilde kurmas─▒ istenmi┼čtir. Bu i┼či ├žabuk yap─▒p bitirdi─činden dolay─▒ da Baba-Atik veya Baba-y─▒ Atik denmi┼čtir (Kara├žam, 1970). ÔÇťAtikÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝n├╝n Osmanl─▒cada ÔÇť─▒tkÔÇŁ tan gelen ÔÇťeskiÔÇŁ anlam─▒nda (├ľz├Ân, 1965) kullan─▒ld─▒─č─▒ da de─čerlendirilirse, Baba-y─▒ Atik olarak kad─▒ h├╝k├╝mlerinde ad─▒ ge├žen bu tarihi merkez, harf ink─▒lab─▒ ile ÔÇťBabaeskiÔÇŁ ad─▒n─▒ alm─▒┼č olmal─▒d─▒r.

[2] Edirne Valilerinden Hac─▒ Ahmet ─░zzet Pa┼ča’n─▒n iste─či ├╝zerine haz─▒rlanarak, Edirne Vilayet Matbaas─▒nda bas─▒lm─▒┼č olan 1892 y─▒l─▒ Edirne Salnamesi, daha ├Ânce ├ž─▒km─▒┼č olan salnamelerden farkl─▒ olarak, tarihi bilgiler ile birlikte ├Ânemli bilgiler de i├žermektedir. Edirne Vilayeti ve buna ba─čl─▒ sancak ve kazalar─▒n geni┼č olarak anlat─▒ld─▒─č─▒ bu Salnamede Baba-eski ile ilgili olarak ┼čunlar yaz─▒l─▒d─▒r (Salname, 1892):ÔÇť─░stanbul demiryolu ├╝zerinde, L├╝leburgaz, Uzunk├Âpr├╝, Havsa, Hayrabolu, K─▒rkkilise kazalar─▒yla ├ževrili, K─▒rkkiliseÔÇÖnin 30 km. g├╝neyinde, Edirne’nin 50 km. g├╝neydo─čusunda Ergeneye akan b├╝y├╝k derenin bat─▒ kenar─▒nda ve demiryolunun 10 km. kuzeyinde bulunmaktad─▒r.ÔÇŁ

[3] Andreasyan, ÔÇťPolonyal─▒ SimeonÔÇÖun SeyahatnamesiÔÇŁ adl─▒ eserinde ÔÇť─░stanbulÔÇÖdan VenedikÔÇÖe uzanan muhte┼čem yolÔÇŁ olarak betimlemektedir (1964)

[4] Ali Pa┼ča EnderunÔÇÖdaki e─čitimini tamamlad─▒ktan sonra ilk olarak rik├ób a─čal─▒─č─▒, sonra miralem (1545) ve yeni├žeri a─čal─▒─č─▒na (1546), daha sonra Rumeli Beylerbeyli─či (1550) ve akabinde vezaretle M─▒s─▒r Beylerbeyli─čine tayin edilmi┼č (1552-1553) ve 1561 y─▒l─▒nda R├╝stem Pa┼čaÔÇÖn─▒n vefat─▒ndan sonra Veziriazaml─▒k g├Ârevine getirilmi┼čtir(Dani┼čmend, 1971). Semiz Ali Pa┼ča sadarete ge├žer ge├žmez o zamana kadar iyi yolda y├╝r├╝meyen Avusturya ile sulh m├╝zakerelerine ├Ânem vermi┼č ve m├╝zakerelerde, hadiseleri kendi lehine kullanmak ve onlardan istifade etmek suretiyle b├╝y├╝k kabiliyet g├Âstererek, Avusturya El├žisi Busbecq ile sadaretin ilk senelerinde sekiz senelik bir anla┼čma akdine muvaffak olmu┼čtur (Dani┼čmend, 1971). 1565 y─▒l─▒nda vefat etti─činde Ey├╝p SultanÔÇÖda bulunan t├╝rbesine defnedilmi┼čtir (Allahverdi, 2016).

[5] Vak─▒flar Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝, Vakfiyeler Ar┼čivi, 585 nolu Vakfiye Defterinin 16. Sayfa ve 16. s─▒ra numaras─▒nda Ali Pa┼ča┬á ─░bni H├╝seyinÔÇÖe ait availi cemazilahire 973 tarihli Arap├ža Vakfiyesinin ayet hadis ve dua c├╝mleleri hari├ž Yeni Defter No 1961, sayfa 441-452 deki T├╝rk├že Terc├╝mesinden istifade edilmi┼čtir. As─▒l┬ávakfiyenin┬ába┼člad─▒─č─▒┬ávarakta hemen ├╝st k─▒s─▒mda siyakat yaz─▒s─▒yla vakfiyenin i├žeri─čine dair bir a├ž─▒klama ile deftere kaydedildi─či┬átarih yer almaktad─▒r. Buna g├Âre┬ávakfiyenin┬ásureti┬ádeftere┬á10┬áZilkade┬á1287/1 ┼×ubat 1871ÔÇÖde kaydedilmi┼čtir. Arap├ža haz─▒rlanan vakfiyenin tarihi ev├óil-i cemaziyel ├óhir 973/Aral─▒k 1565-Ocak 1566ÔÇÖdir. Vakfiye azatl─▒┬ák├Âlesinin o─člu Muhammed Mustafa b. Abd├╝lmennanÔÇÖ─▒nda bulundu─ču ┼čahitler huzurunda d├╝zenlenmi┼č, bu ki┼či m├╝tevelli olarak tayin edilmi┼čtir (Allahverdi, 2016).

Vakfiyede┬ávak─▒f eserleri ve bulunduklar─▒┬ámahaller ve hudutlar─▒┬ábelirtildikten sonra Osmanl─▒┬áco─črafyas─▒n─▒n ├že┼čitli yerlerinde bulunan vak─▒flardaki┬ávazifelilere┬átahsis┬áedilen┬á├╝cretler┬átayin┬áedilmi┼čtir. Daha sonra v├ók─▒f─▒n vak─▒flarla ilgili ┼čartlar─▒na yer verilmi┼čtir. ├çiftliklerdeki tarlalar─▒n nas─▒l ekilip bi├žilece─činden, hasad─▒n toplan─▒p, ambarlanmas─▒, k├Âlelerin ├žal─▒┼čma ┼čartlar─▒┬áve ├žiftlik hayvanlar─▒n─▒n bak─▒m─▒na kadar ayr─▒nt─▒l─▒┬áolarak d├╝zenlenmi┼čtir (Allahverdi, 2016).ÔÇťBaba[eski] kasabas─▒nda in┼ča edilen medrese ve camiin ihtiyac─▒┬áolan has─▒r, kandil ya─č─▒, s├╝p├╝rge ihtiya├ž olduk├ža al─▒n─▒r, bak─▒m ve tamiri yap─▒l─▒r.ÔÇŁ (Allahverdi, 2016). Bilgisi de yer almaktad─▒r.

[6] 1569 da (Aslanapa, 1986) 211 d├╝kkandan olu┼čmu┼č Edirne Cedid Ali Pa┼ča Camii akarlar─▒yla┬á H.982(1574) de (Kucukkaya, 1990; G├Âkbilgin, 1952) yeni bir k├╝lliyenin in┼čas─▒na ba┼članmas─▒, cami ve medresenin SinanÔÇÖ─▒n tasar─▒m─▒yla tamamlanmas─▒ bu arada hamam─▒n camiden ├Ânce bitirilmesi ve Edirne d├╝kkanlar─▒n─▒n gelirlerinin ├Ânceleri yeterli olmas─▒ nedeniyle daha sonraki y─▒llarda kervansaray ve d├╝kkanlar─▒n┬á in┼čas─▒na devam edilmi┼č olmas─▒ muhtemeldir.

[7] ÔÇťMuhasebe-i m├╝fredat icar hayu hamam-─▒ cedid ve kervansaray-─▒ cedid ve sair dekakin (d├╝kkanlar) der nefes-i kaza BabaeskiÔÇÖsi Evkaf merhum ve ma─čfur seyit ve sehil sahib ├╝l hayrat Veziriazam Ali Pa┼ča nurullah merkada bi marifeti Kas─▒m Bey cabiÔÇŁ.

[8] ÔÇťH├╝seyin Ayvansar├óy├« Vefey├ót-─▒ Sel├ót├«nÔÇÖinde Semiz Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n hayrat─▒n─▒, ÔÇť…Baba-y─▒ at├«k kasabas─▒nda bir keb├«r camii ve bir ├žifte hamam ve ├žar┼č─▒da bir m├ó-i lez├«z ├že┼čmesi c├ór├«dirÔÇŁ ┼čeklinde kaydetti─čine g├Âre: muhtemelen XVIII. y├╝zy─▒l sonlar─▒nda medrese ve han─▒ harap olmu┼č, fakat ├žifte hamam ile ├že┼čmesi mevcuttur. 982 tarihli muhasebe evrak─▒nda bunlar ÔÇťham├óm-─▒ ced├«dÔÇŁ ve ÔÇťk├órbansar├óy-─▒ ced├«dÔÇŁ olarak kaydedildiklerine g├Âre sonradan yap─▒lm─▒┼č olmal─▒d─▒rÔÇŁ (Eyice, 2009).

[9] ÔÇťBaba-y─▒ Atik Kad─▒s─▒ÔÇÖna H├╝k├╝m ki, S├╝ddee-i Saadetime mektup g├Ânderip Baba-y─▒ Atik Kasabas─▒nda vaki ├╝lema ve suleha ve eimme ve huteba ve sairleri biisrihim meclis-i ┼čerÔÇÖe varup sadrazam nezaretinde olan evkaftan Ali Pa┼čaÔÇÖy─▒ CedidÔÇÖin Kasaba-i mezburede bina eyledi─či camii ┼čerif m├╝rur-─▒ eyyam ile harabe m├╝┼črif olup ve 25 g├╝n mukaddem (├Ânceden gelen) hamam─▒n dahi kazgan─▒ delinip, ol dahi harap olup ziyadesiyle her biri ├╝cret ├žekmeleriyle vaki hali arz ve derun-─▒ arzda vezaif-i Baba-y─▒ Atik ahalilerinden mufassal masharlar─▒ olmakla vakf-─▒ mezburun m├╝tevelli ve m├╝rtezikalar─▒ camii mezkur ve hamam-─▒ merhumun taÔÇÖmirine raziler olup fukahay─▒ hanefiyeÔÇŽdeyu tasrih etmeleriyle kasaba-i mezburede olan camii ┼čerif ve hamam─▒n taÔÇÖmirleri galle-i vak─▒ftan taÔÇÖmir i├žin Evkaf-─▒ Merkume M├╝fetti┼či Mevlana Ahmed Ziyde ilmehu iÔÇÖlam etmekle m├╝┼čar├╝nileyhin iÔÇÖlam─▒ mucibince ┼čer ile ke┼čif ve galle-i Vak─▒ftan taÔÇÖmir ettirmek i├žin yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Evahir-i C.Evvel 1126ÔÇŁ.

[10] K─▒saltma: T├ťMFRA, Trakya ├ťniversitesi Restorasyon Anabilim Dal─▒ Ar┼čivi

[11] ÔÇťAvlu ile esas son cemaat yeri aras─▒nda sekiz mermer s├╝tuna oturan yedi sivri kemerli ikinci son cemaat yeri vard─▒r. Yanlarda ├ž─▒k─▒nt─▒ te┼čkil eden ve gerek avlu gerek cami duvarlar─▒na organik bi├žimde ba─članan bu d─▒┼č revak, di─čer baz─▒ benzerlerinde san─▒ld─▒─č─▒ ve hatta iddia edildi─či gibi sonradan il├óve olmay─▒p esas plana aittir. Bu d─▒┼č revak ├╝st├╝ndeki s├╝tun ba┼čl─▒klar─▒ baklaval─▒d─▒r. Yaln─▒z esas giri┼čin iki yan─▒nda bulunan s├╝tunlar─▒n g├Âvdelerinin alt k─▒s─▒mlar─▒ daha kal─▒n olup, ba┼čl─▒klar─▒ da daha zengin bi├žimde mukarnasl─▒d─▒r (stalaktitli).ÔÇŁ (Eyice, 2009)

[12] Eyice (2009) bu konuyu s├Âyle de─čerlendirmektedir; ÔÇťAli Pa┼ča Camii, Mimar SinanÔÇÖ─▒n ─░stanbulÔÇÖda birka├ž eserde de─či┼čik bi├žimlerde uygulad─▒─č─▒ ve sonraki mimarlar─▒n da kulland─▒klar─▒ (Be┼čikta┼čÔÇÖta Sinan Pa┼ča ve Ahmed Pa┼ča, Kad─▒rgaÔÇÖda Sokullu Mehmed Pa┼ča, ├ťsk├╝dar Atik V├ólide, F─▒nd─▒kl─▒ÔÇÖda Molla ├çelebi, Cerrah Mehmed Pa┼ča, Hekimo─člu Ali Pa┼ča camileri) alt─▒ destekli sistemin ┼čimdiye kadar bilindi─či kadar─▒ ile ta┼čradaki tek ├Ârne─čidir.ÔÇŁ

[13] 1980 lerdeki Cami kalem i┼či restorasyonunda ama├ž; ba┼člang─▒├žta d├Âk├╝lmekte olan s─▒van─▒n desteklenmesidir. Fakat iskele kurulup, i├ž kubbe y├╝zeylerine ula┼č─▒ld─▒─č─▒nda s─▒va ve kalem i┼či erozyonunun artmakta oldu─ču anla┼č─▒lm─▒┼č ve eldeki imk├ónlarla, baz─▒ k─▒s─▒mlarda mevcut s─▒van─▒n desteklenerek korunmas─▒na baz─▒ k─▒s─▒mlarda ise s─▒van─▒n tamamen kald─▒r─▒larak yeni bir zemin olu┼čturulmas─▒na ve bu zemin ├╝zerine alt katmandan ├ž─▒kar─▒lan ve orijinal oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝len klasik d├Ânem kalem i┼či dekorasyonun┬á b├╝t├╝n y├╝zeylere uygulanmas─▒na karar verilmi┼čtir(EVBMA).

[14] 1980ÔÇÖlerdeki┬á restorasyonlar─▒nda mihrap ├╝st├╝ yar─▒m kubbesi tamamen ana kubbede ise al├ž─▒ malakari g├Âbek ├╝zerindeki kalem i┼či rozetler, t─▒─člar, pandantif flatolar─▒ klasik dekorasyonu uygun olarak yeniden yap─▒lm─▒┼člard─▒r. Son cemaat mahalli kubbelerindeki son devir Barok s├╝slemelere dokunulmam─▒┼čt─▒r (EVBMA).

[15] Eyice (2009) bu kal─▒nt─▒lar─▒ s├Âyle de─čerlendirmektedir; ÔÇťCaminin ├Ân├╝nde ├╝├ž taraftan giri┼či olan pencereli duvarla ├ževrili b├╝y├╝k bir avlu bulunur. Ortadaki esas kap─▒ di─čerlerinden daha g├Âsteri┼čli bir mimariye sahiptir. Bu kap─▒n─▒n avluya bakan taraf─▒nda g├Âr├╝len baz─▒ izlerden, giri┼čin ├╝st├╝nde evvelce s├╝tunlara oturan k├Â┼čk bi├žiminde bir oda bulundu─ču tahmin edilebilir. Ancak burada kanaatimizce sundurma ┼čeklinde sadece bir sak─▒f olabilece─či de d├╝┼č├╝n├╝lmelidir. Mehmet TuncelÔÇÖin evvelce burada bir k├╝t├╝phane oldu─ču hakk─▒ndaki g├Âr├╝┼č├╝ne kat─▒lmak m├╝mk├╝n de─čildir. Cami d─▒┼č─▒nda k├╝t├╝phane binalar─▒ ancak XVII. y├╝zy─▒lda ba┼člamaktad─▒r.ÔÇŁ

[16] Bkz. Dip not 7

[17] 1989 da al─▒nan r├Âl├Âveler ve anlat─▒m restorasyon ├Âncesi durumu arzetmektedir.

[18] H.892 tarihli bir muhasebe evrak─▒

[19] ÔÇťMuhasebe-i m├╝fredat icar hayu hamam-─▒ cedid ve kervansaray-─▒ cedid ve sair dekakin (d├╝kkanlar) der nefes-i kaza BabaeskiÔÇÖsi Evkaf merhum ve ma─čfur seyit ve sehil sahib ├╝l hayrat Veziriazam Ali Pa┼ča nurullah merkada bi marifeti Kas─▒m Bey cabiÔÇŁ.

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA

Prof. Dr. AYSE GULCIN KUCUKKAYA (TALUY) Yeditepe University, Faculty of Architecture, Istanbul-, Turkey Architectural Conservation, Stone Conservation Technology & Turkish History of Architecture Address; Yeditepe University, Mimarlik Bolumu, 34755 Kayisdagi, Istanbul, Turkey(Office) [email protected], [email protected] http://mimarlik.yeditepe.edu.tr/en/akademik-kadro ORCHID NO: 0000-0003-3454-1254 Date of Birth and Place: 13 May, 1957-Istanbul, Turkey Ay┼če G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA (Taluy), ─░stanbul Yeditepe ├ťniversitesi Mimarl─▒k Fakultesi Mimarl─▒k Tarihi ve Restorasyon konusunda uzman bir profes├Ârd├╝r. Doktoras─▒n─▒ ─░stanbulÔÇÖdaki Mimar Sinan G├╝zel Sanatlar ├ťniversitesiÔÇÖnden Mimarl─▒k Tarihi ve Koruma alan─▒nda (1987) ÔÇť17. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Mimar─▒; Sedefkar Mehmet A─čaÔÇŁ. ICCROMÔÇÖda koruma konulu sertifika kurslar─▒na kat─▒ld─▒; RomaÔÇÖda Mimari Koruma Kursu (1993), OsloÔÇÖda Ah┼čap Koruma Teknolojisi Kursu (1996) ve VenedikÔÇÖte Ta┼č Koruma Teknolojisi Kursu (1999). 1984-2009 y─▒llar─▒ aras─▒nda Edirne Trakya ├ťniversitesi Mimarl─▒k Fak├╝ltesiÔÇÖnde ├žal─▒┼čt─▒. 2005-2009 y─▒llar─▒ aras─▒nda ayn─▒ ├╝niversitede Mimarl─▒k B├Âl├╝m Ba┼čkan─▒ olarak ├žal─▒┼čt─▒. 2010-2011 y─▒llar─▒ aras─▒nda bir y─▒l boyunca G├╝ney Afrika DurbanÔÇÖda UKZNÔÇÖde School of Architecture, Planning & HousingÔÇÖde ├žal─▒┼čt─▒. Profes├Âr K├╝├ž├╝kkaya, ta┼č koruma, mimari koruma ve T├╝rk-Osmanl─▒ Mimarl─▒k Tarihi konular─▒nda uzmand─▒r. Stone Conservation (2004, 2014) ├╝zerine yay─▒nlanm─▒┼č iki kitab─▒ ve farkl─▒ dergilerde yay─▒nlanm─▒┼č ├žok say─▒da makalesi bulunmaktad─▒r. 2011 y─▒l─▒ndan itibaren Yeditepe ├ťniversitesi Mimarl─▒k Fak├╝ltesiÔÇÖnde g├Ârev yapmaktad─▒r.
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
─░stanbul: ├ť├ž ┼×ehrin Hikayesi

─░stanbul: ├ť├ž ┼×ehrin Hikayesi

Mesut YILMAZ, 28 Haziran 2022
Barak Ellerinin Talihsiz Ezo’su

Barak Ellerinin Talihsiz Ezo’su

Dr. Halil ATILGAN, 29 May─▒s 2022
3 Dilde Resimli Mimarl─▒k ve Restorasyon Terimleri S├Âzl├╝─č├╝

3 Dilde Resimli Mimarl─▒k ve Restorasyon Terimleri S├Âzl├╝─č├╝

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi

Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Integration of Historic Landmarks into New City Concept in Edirne, Turkey

Integration of Historic Landmarks into New City Concept in Edirne, Turkey

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Kafkasya Nart Destanlar─▒ ve N├Ârobilim

Kafkasya Nart Destanlar─▒ ve N├Ârobilim

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN, 29 May─▒s 2022
Muhte┼čem Kanuni – Nicolae Jorga

Muhte┼čem Kanuni – Nicolae Jorga

Mesut YILMAZ, 27 May─▒s 2022
Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Prof. Dr. Nadir Paksoy, 15 May─▒s 2022