Tahsin ┼×─░M┼×EK
Tahsin  ┼×─░M┼×EK
Herodot’la Duru S├Âylenceden Kanl─▒ Ger├že─če
  • 21 Haziran 2021 Pazartesi
  • +
  • -
  • Tahsin ┼×─░M┼×EK /

Herodot da hem┼čerim; Tales, Bias, Heraklit, ─░sidoros, Antemyus, Aleksandros gibi. O da ba┼č─▒m─▒ her kald─▒r─▒┼č─▒mda g├Ârd├╝─č├╝m o ÔÇťen g├╝zel g├Âky├╝z├╝ÔÇŁn├╝n alt─▒ndan! KaryaÔÇÖmdan, ┼ču bizim BodrumÔÇÖdan.

Herodot, se├žkin bir ailenin ├žocu─ču. Lyxes ile DryoÔÇÖnun o─člu. ├ťnl├╝ ┼čair PanyanisÔÇÖin ye─čeni.

HerodotÔÇÖun yeti┼čmesinde en b├╝y├╝k etki amcas─▒ PanyanisÔÇÖin. Tiranlar, [tek adamlar da], hi├žbir ├ža─čda sivrilenleri sevmezler. Herodot ve ailesinin de Halikarnas y├Ânetimiyle ba┼č─▒ derttedir. Bu nedenle Herodot, e─čitimini PisagorÔÇÖun topra─č─▒ SisamÔÇÖda (Samos) yapmak, ya┼čam─▒n─▒n ├Ânemli bir k─▒sm─▒n─▒ da SolonÔÇÖun, SokratÔÇÖ─▒n memleketi AtinaÔÇÖda ge├žirmek zorunda kal─▒r. ├ľld├╝─č├╝ yer, ─░talyaÔÇÖn─▒n Toronto K├ÂrfeziÔÇÖndeki ThuriumÔÇÖdur; mezar─▒ da oradad─▒r.

Herodot, iyi bir g├Âzlemci, sab─▒rl─▒ bir derlemeci ve yorulmak bilmez bir gezgindir; Bal─▒k├ž─▒ÔÇÖya g├Âre de ÔÇťd├╝nyan─▒n ilk b├╝y├╝k turisti.ÔÇŁ Ne diyor ÔÇťTarihin Babas─▒ÔÇŁ o gezgin: ÔÇťNil boyunca gidebildi─čim kadar giderek kendi g├Âzlerimle g├Âr├╝p edindimÔÇŽ (sayfa 130, 2. B├Âl├╝m-29. madde)ÔÇŁ ─░┼čte bu nedenlerle kitap da arkeoloji, folklor, co─črafya ve tarihi bulu┼čturan e┼čsiz bir ├Ârnektir. Hatta ┼čiirsel ve yaz─▒nsal anlat─▒m─▒yla daÔÇŽ ┬áKendi ├ža─č─▒ i├žinde ba┼čka bir ├Ârne─či de yoktur.

Herodot, o ├ža─č─▒n olanaklar─▒yla gezilebilecek her yeri gezmi┼čtir. M─▒s─▒r piramitlerinden ve sfenkslerinden KaradenizÔÇÖin dalgal─▒ k─▒y─▒lar─▒na, FenikeÔÇÖden TrakyaÔÇÖya, Pers ├╝lkesinden LibyaÔÇÖdaki Kyrene ve Atlas a─čz─▒ndaki Herakles DirekleriÔÇÖne (Cebelitar─▒k)ÔÇŽ Ula┼č─▒m olanaklar─▒n─▒n ├žok k─▒s─▒tl─▒ oldu─ču o d├Ânemde, HerodotÔÇÖtaki bu zengin bir yer, y├Ân, co─črafya bilgisine parmak ─▒s─▒rmamak olas─▒ de─čil! HerodotÔÇÖun binlerce y─▒la tuttu─ču ─▒┼č─▒k, i┼čte bu nedenle s├Ânm├╝yor. Bunu, salt Atina, Yunan ├Âvg├╝s├╝ne ba─člamak da akla ziyan bir k─▒skan├žl─▒k olsa gerek.

Halikarnas Bal─▒k├ž─▒s─▒, HerodotÔÇÖtaki Atina, Helen ├Âvg├╝s├╝n├╝ epeyce abart─▒l─▒ ve yanl─▒┼č bulur. Bunu, AnadoluÔÇÖnun SesiÔÇÖnde ┼ču c├╝mlelerle a├ž─▒klar: ÔÇťHerodot, Barbar sayd─▒klar─▒n─▒ ├žo─ču kez uygarl─▒kta Greklere e┼čit g├Âr├╝r. Kimi yol barbarlar─▒ hor g├Âr├╝rse, nedeni, bir s├╝re AtinaÔÇÖda kald─▒─č─▒ndand─▒r. ├ç├╝nk├╝ Yunanistan hep hor g├Ârm├╝┼čt├╝r AnadoluÔÇÖyu (s. 33)ÔÇŁ[1] Bal─▒k├ž─▒, bu yarg─▒s─▒n─▒ somutlamak i├žin Solon-Krez├╝s diyalo─čunu ├Ârnek g├Âsterir. Krez├╝s, SolonÔÇÖun K─▒br─▒sÔÇÖta ├Âld├╝─č├╝ y─▒l Lidya kral─▒ olmu┼čtur. Ayn─▒ y─▒l i├žinde g├Âr├╝┼čme olana─č─▒ bulmu┼člar m─▒d─▒r, yoksa bu, tamamen bir Atina tevat├╝r├╝ m├╝d├╝r? Bal─▒k├ž─▒ÔÇÖya g├Âre ├Âyledir ve d├Ârt d├Ârtl├╝k bir ÔÇťAtina uydurmas─▒ÔÇŁd─▒r.

Peki, buradan yola ├ž─▒karak HerodotÔÇÖu ele┼čtirmek, TarihÔÇÖi[2] yarg─▒lamak gerekir mi? Elbette hay─▒r! Her olay, her yap─▒t, her ki┼či kendi ├ža─č─▒n─▒n ko┼čullar─▒ i├žinde anlamland─▒r─▒l─▒r ve de─čerlendirilir. 2500 y─▒l ├Ânce TarihÔÇÖe e┼č ├Ârnek ba┼čka bir yap─▒t var m─▒d─▒r; daha do─črusu ondan daha yetkini?

Bu g├Âzlem, deneyim ve kazan─▒mlar, HerodotÔÇÖta ├ža─č─▒n─▒ a┼čan bir tarih bilinci olu┼čturmu┼č; kendisine ele┼čtirel ve olabildi─čince nesnel bir bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ kazand─▒rm─▒┼čt─▒r. Hatta inan├žlar─▒ sorgulayacak, HomerÔÇÖi de ele┼čtirecek denli!… Evet, tarih s├╝reklidir; y─▒k─▒lan─▒n yerini mutlaka yenisi alacakt─▒r. Ya┼čam da b├╝t├╝n do─čall─▒─č─▒yla akacakt─▒r.

─░┼čte bu farkl─▒l─▒kt─▒r, HerodotÔÇÖu, 2500 y─▒l sonra getirip Nermi Uygur gibi se├žkin bir d├╝┼č├╝n├╝rle bulu┼čturan. Ne diyor Nermi Uygur, ÔÇťTarih deyince yaln─▒z tarih bilimi anla┼č─▒lmaz. Tarih, ayn─▒ zamanda insan d├╝nyas─▒nda olup biten olaylar─▒ insanlar─▒n de─či┼čik zamanlarda neler yap─▒p etti─čini dile getirmektir.ÔÇŁ ├ľzetle, UygurÔÇÖun bu saptamas─▒na uygun her ┼čey var TarihÔÇÖte. Mitoloji, inanc─▒n belirleyicili─či, kad─▒n erkek d├╝nyas─▒, geleneklerÔÇŽ

Herodot, ├╝stten bakmay─▒ bilen ├╝st├╝n, o kral zek├ód─▒r. Onun TarihÔÇÖi bize bir kez daha kan─▒tl─▒yor ki, ÔÇťDo─ču ÔÇô Bat─▒ (Avrupa) ├çat─▒┼čmas─▒ÔÇŁ binlerce y─▒l─▒n ger├že─čidir. [Troya, ├çanakkale, Dumlup─▒narÔÇÖ─▒ bu olgu ba─člam─▒nda de─čerlendirmek gerekir. Suriye ve IrakÔÇÖta, b├╝t├╝n Ortado─čuÔÇÖda, ErmenistanÔÇÖda ya┼čananlar─▒ daÔÇŽ]

***

Art─▒k ├ževirelim sayfalar─▒. TarihÔÇÖin dili ─░yoncad─▒r. Bu dilin ya┼čayan en yetkin ├Ârne─či de bu yap─▒tt─▒r. ├ľn├╝mdeki kitab─▒n ├ževirisi Frans─▒zcadan. M├╝ntekim ├ľkmenÔÇÖin s─▒ra d─▒┼č─▒ eme─čine s├Âylenecek hi├žbir s├Âz yok! ÔÇťG├Ân├╝l almakÔÇŁ yerine ÔÇťho┼čnutluk vermekÔÇŁi kullanmas─▒ o s─▒ra d─▒┼č─▒l─▒─č─▒n en g├╝zel ├Ârneklerinden biri ku┼čkusuz. Bu eme─či sayg─▒yla esenliyorum. Elbette bu ├ževiriyi, TarihÔÇÖin anadiliyle kar┼č─▒la┼čt─▒rarak kontrol eden Azra ErhatÔÇÖ─▒n eme─čini deÔÇŽ

Tarih, 817 sayfal─▒k bir kitap.┬á ├ľns├Âz├╝, dizini ve ├Âtekileri ├ž─▒kard─▒─č─▒n─▒zda tam 745 sayfal─▒k bir metin. Her paragraf─▒ numaral─▒ dokuz kitap.

Tarih, sayfalar─▒n─▒ bize ÔÇťabeceÔÇŁyle a├ž─▒yor, epik ┼čiirle (destan) kapat─▒yor. LidyaÔÇÖda a├ž─▒lan sayfa, benim co─črafyamda, yani o ÔÇťen g├╝zel g├Âky├╝z├╝ÔÇŁn├╝n alt─▒nda kapan─▒yor. Nerede mi? Ruh (Psike) ile can─▒n (Eros) bulu┼čtu─ču Mikale eteklerinde. Yani MiletÔÇÖin kar┼č─▒s─▒ndaki Do─čanbey (Domatia) ├Ânlerinde.

Kitab─▒n dokuz b├Âl├╝m├╝nde her biri, asl─▒nda ayr─▒ birer kitap. Her biri, belle─čin (mnemosine) ├žocuklar─▒ olan o dokuz esin perisinin ad─▒n─▒ ta┼č─▒yor. S─▒ras─▒yla ┼č├Âyle: Klio (abece-tarih), Euterpe (m├╝zik), Thalia (Pastoral ┼čiir-komedi), Melpomene┬á (tragedya), Terpsikhore (dans-koro), Erato┬á(lirik ┼čiir), Polyhymnia┬á(ilahi-hitabet), Urania┬á(astronomi), Kalliope (epik ┼čiir). [Biz bu esin perilerini (musalar), bir ba┼čka yerde de g├Âr├╝yoruz bir arada. Bir Zeugma mozai─činde. O mozai─či g├Âr├╝p de b├╝y├╝lenmemek olas─▒ de─čil.]

Ben de ald─▒─č─▒m notlar─▒, b├Âl├╝mleyerek aktaraca─č─▒m. Daha ├žok da co─črafyam─▒z─▒ ve kendi tarihimizi ilgilendirenleri ├Âne ├ž─▒kararak. Zaman zaman da bug├╝n├╝n penceresinden g├Âr├╝nenlere, k├╝├ž├╝c├╝k yorumlar ekleyerek. K├Â┼čeli de─čil, ama k├Â┼čeli ayra├žlar i├žinde.

 

Sava┼člar, Yengi ve Yenilgiler:┬á

Kitab─▒n ├Âze─činde, Persler var. Pers tarihinin yakla┼č─▒k elli altm─▒┼č y─▒ll─▒k bir d├Âneminin ├Âyk├╝s├╝. Kiros, Kambises, Darius, Kserkses d├ÂnemlerininÔÇŽ

TarihÔÇÖin kap─▒s─▒ bize Lidya ve EgeÔÇÖyle a├ž─▒l─▒yor. Perslerin Lidya, Med, Babil- Asur, Massaget (Hazar ├Âtesi eski bir T├╝rk halk─▒), M─▒s─▒r, Libya, ─░yonya, iskitya (─░stros ÔÇśTunaÔÇÖ kuzeyi, Volga bat─▒s─▒), ─░yonya, AtinaÔÇÖya seferleri anlat─▒l─▒yor. ─░┼čgallerle, yengilerle, yenilgilerle s├╝ren bir Pers tarihi. [K├╝├ž├╝k bir an─▒msama; o ─░stros, kitaplar─▒yla b├╝y├╝d├╝─č├╝m TunaÔÇÖn─▒n ├žocu─ču IstratiÔÇÖyi d├╝┼č├╝nd├╝rd├╝ bana.]

AsyaÔÇÖn─▒n ├╝├žte birinin be┼č y├╝z y─▒ll─▒k egemeni Asur ─░mparatorlu─čunun da─č─▒lmas─▒yla ├ľn Asya co─črafyas─▒nda tarihin ta┼člar─▒ yerinden oynuyor. Da─č─▒lan─▒n yerini derlenenler al─▒yor. Bu imparatorluktan ilk kopan Medlerdir. Medler, Asya ordular─▒na, kolordu d├╝zenini ilk getirenlerdir; ok├žular, m─▒zrakl─▒lar, atl─▒lar birliklerini onlar olu┼čturmu┼člard─▒r. Persler, Med birikimi ├╝zerine kurulmu┼čtur.

Her ┼čeye kar┼č─▒n Persler, ahlakl─▒, erdemli, ilkeli bir toplum. ─░ran, bu nedenle binlerce y─▒ld─▒r var. Diliyle, k├╝lt├╝r├╝yle, tarihiyleÔÇŽ

***

Kitap, bir k─▒z ka├ž─▒rma ├Âyk├╝s├╝yle ba┼čl─▒yor; ─░oÔÇÖnun ka├ž─▒r─▒lmas─▒yla. B├╝y├╝k kavgan─▒n ba┼člang─▒c─▒nda bu var. ÔÇťPersler olaylar─▒ b├Âyle anlat─▒rlar ve ─░lyonÔÇÖun d├╝┼č├╝┼č├╝yle ba┼člar Yunanl─▒lara kar┼č─▒ ├Âfkeleri. (s. 7, 1-5) Bu d├╝nya, k─▒z ka├ž─▒rma d├╝nyas─▒d─▒r. Fenikelilerin ─░oÔÇÖyu, Giritlilerin EurupaÔÇÖy─▒, Yunanlar─▒n MediaÔÇÖy─▒, Troyal─▒lar─▒n HelanaÔÇÖy─▒ ka├ž─▒rd─▒klar─▒n─▒ biliyoruz. [K─▒z ka├ž─▒rmalar, bug├╝n de medyan─▒n da ba┼č haberi olmaya devam ediyor.]

O g├Âz├╝ doymaz zaman, LidyaÔÇÖn─▒n ─░yonya ba┼čta olmak ├╝zere, ÔÇť─░yonya, her zaman tehlikelerle dolu bir ├╝lke (s.481, 6-86)ÔÇŁdir, ┬áb├╝t├╝n EgeÔÇÖyi egemenli─či alt─▒na almas─▒n─▒ sa─člad─▒. Tek direnen Miletlilerdi. Onlar─▒n da ├žekmedikleri kalmad─▒. Be┼č y─▒l boyunca yak─▒lmad─▒k tarlalar─▒, talan edilmedik mal varl─▒klar─▒ kalmad─▒ O ac─▒lar─▒n tan─▒─č─▒ Miletli ozan ArionÔÇÖa, Prieneli bilge BiasÔÇÖa bin selam.

LidyaÔÇÖya Ege yetmemi┼čtir. Ancak do─ču umduklar─▒ndan sert ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. K─▒z─▒l─▒rmakÔÇÖa kadar ilerleyen Medler, AnadoluÔÇÖnun do─čusunu ele ge├žirmi┼člerdir.

Lidyal─▒lar, Medlerle bir kez daha sava┼č─▒rlar. Sava┼č, TalesÔÇÖin ├žok ├Ânceden bildirdi─či bir g├╝n ve saatteki g├╝ne┼č tutulmas─▒yla durur. Kollar kesilir, kanlar kar─▒┼čt─▒r─▒l─▒r; art─▒k kan karde┼čidirler. Bar─▒┼č sa─član─▒r ve kutlan─▒r. Lidya kral─▒n─▒n k─▒z─▒, Med kral─▒n─▒n o─člu ile evlendirilir.

Bu arada belirtelim, y├╝z yirmi sekiz y─▒ll─▒k Med tarihi i├žinde, 28 y─▒ll─▒k bir ─░skit d├Ânemi vard─▒r. Bu d├Ânemde Asya ve Kuzey Anadolu ─░skit egemenli─činde ya┼čam─▒┼čt─▒r.

Art─▒k Lidya taht─▒nda Krez├╝s vard─▒r. Krez├╝s, AnadoluÔÇÖda Helen hegemonyas─▒na son veren ilk Anadoluludur IspartaÔÇÖdan KapadokyaÔÇÖya her yeri de haraca ba─člam─▒┼čt─▒r. Sald─▒r─▒lar─▒na gerek├že olu┼čturacak bak─▒lar─▒ da r├╝┼čvetle sa─člam─▒┼čt─▒r. Art─▒k g├Âz├╝ HaylsÔÇÖ─▒n (K─▒z─▒l─▒rmak) ├Âtesindedir.

Krez├╝sÔÇÖe K─▒z─▒l─▒rmakÔÇÖa kadar egemen olmak yetmemektedir. Dahas─▒ Pers-Med kap─▒┼čmas─▒nda k─▒z karde┼činin kocas─▒ AstyagesÔÇÖin ├Âld├╝r├╝lmesi de sava┼č i├žin gerekli nedeni olu┼čturmu┼čtur. Perslerin g├Âz├╝ de zengin LidyaÔÇÖda ve EgeÔÇÖdedir.┬á Krez├╝s, ├Ânce Pteria (Sorgun-Kerkenez Da─č─▒), sonra da Sardes Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒ kaybeder. Son anda ba─č─▒┼član─▒r, Pers saray─▒n─▒n ak─▒l hocas─▒d─▒r; Sard taht─▒nda da bir Persli oturmaktad─▒r art─▒k.

Perslerin,┬á LidyaÔÇÖdan MiletÔÇÖe, KnidosÔÇÖtan KsantosÔÇÖa sald─▒rmad─▒─č─▒ yer yok. M├ľ 540ÔÇÖlarda art─▒k b├╝t├╝n AnadoluÔÇÖnun egemenidir. Ya┼čanan, ya┼čat─▒lan onca ac─▒yla.

─░yonya, Pers komutan─▒ HarpagosÔÇÖtan ├žok ├žekmi┼čtir, ÔÇťÔÇŽilk vurdu─ču yer, Phokaia olmu┼čtur. (s. 88, 1-162)ÔÇŁ; yani Fo├ža. G├Â├ž ba┼člam─▒┼čt─▒r, Trakya k─▒y─▒lar─▒ndan FransaÔÇÖn─▒n Marsilya k─▒y─▒lar─▒naÔÇŽ Knidoslular da o be┼č stadl─▒k (888 m.) k─▒sta─č─▒ kazmak zorunda kalm─▒┼člard─▒r. Ksantos ve Kaunoslu sava┼č├ž─▒lar, tutsak olmamak i├žin kad─▒nlar─▒n─▒ ve ├žocuklar─▒n─▒ kaleye kapat─▒p yakt─▒lar, sonra da birbirlerine ba─članarak d├╝┼čmana sald─▒rd─▒lar ve ├Âld├╝ler. [Yani ÔÇťya istiklal ya ├Âl├╝mÔÇŁ dediler.]

Perslerin Ege hakimiyetinden sonra, her ba┼č─▒ s─▒k─▒┼čan, taht─▒n─▒ konumunu kaybeden, solu─ču Pers saray─▒nda al─▒r. Lidya, Milet, Teselya, Ispartal─▒ÔÇŽ hepsi ordad─▒r art─▒k! ─░hanet kap─▒s─▒n─▒ a├žan tek g├╝├ž vard─▒r: h─▒rs! [Ha d├╝n Perslerle gelecek d├╝┼čleri kuranlar, ha bug├╝n ABDÔÇÖyleÔÇŽ]

Massagetler Arax Irma─č─▒ (Seyhun) ├Âtesinde ya┼čayan bir halkt─▒r. H├╝k├╝mdarlar─▒ TomrisÔÇÖtir. Giyimleriyle, ya┼čay─▒┼člar─▒yla ─░skitlere benzerler. Sava┼č─▒n kazanan─▒, Massagetlerdir. KirusÔÇÖun ├Âmr├╝, TomrisÔÇÖin elindeki kan tulumunda sona erer; ┬ákafas─▒, kan tulumuna bat─▒r─▒la bast─▒r─▒la!

Kambises d├Âneminde M─▒s─▒r ve Eyitopya Pers ─░mparatorlu─čuna kat─▒l─▒r, Mag isyan─▒ bast─▒r─▒l─▒r Darius d├Âneminde de ├Ânce Ermenistan, ─░ndus Irma─č─▒ÔÇÖna kadar Hindistan, Asya, Arabistan ve LibyaÔÇŽ DariusÔÇÖun EgeÔÇÖde ald─▒─č─▒ ilk yer SamosÔÇÖtur. ├ç├╝nk├╝ onlar Polikrates komutas─▒nda M─▒s─▒rl─▒lar─▒n ba─čla┼č─▒─č─▒yd─▒lar (m├╝ttefik). Babil ayaklanmas─▒n─▒ da bast─▒rd─▒ktan sonra hedef art─▒k ─░skityaÔÇÖd─▒r.

─░skitler, Asyal─▒d─▒r. Massagetlerle yapt─▒klar─▒ sava┼čtan yenik ├ž─▒k─▒p Tuna kuzeyine g├Â├žen, Kimmerleri yerinden yurdundan eden bir halkt─▒r. ─░skitlerin dikili bir a─ča├žlar─▒, kentleri kasabalar─▒ yoktur. Atalar─▒n─▒n mezarlar─▒na zarar vermeyen kimseyle sava┼ča tutu┼čmazlar. Her yerden zaferle d├Ânen Darisus, bu seferden, ─░skityaÔÇÖy─▒ fethedemeden, eli bo┼č d├Âner. ┬áBu, PerslerÔÇÖin Massagetlerden sonraki ikinci y─▒k─▒m─▒d─▒r. [Massagetler de ─░skitler de eski T├╝rk halklar─▒d─▒r. Tomris de ilk kad─▒n imparatordur. Cumhurba┼čkanl─▒─č─▒ forsunda onlar yer almasalar da!…]

Darius, komutanlar─▒ MegabazosÔÇÖu TrakyaÔÇÖda, HistiaiosÔÇÖu SardesÔÇÖte b─▒rak─▒r. K─▒y─▒lar─▒n komutan─▒ OtanesÔÇÖtir. Bizans ve KhalkedonÔÇÖu (Kad─▒k├Ây) ─░┼čgal eden Persli odur

Persler, bu kez de g├Âzlerini Hellespontos (├çanakkale), Trakya, Yunan ├╝lkesine g├Âz dikmi┼čtir. ─░lk talan ve b├╝y├╝k y─▒k─▒m, Ege k─▒y─▒lar─▒nda olmu┼čtur. KaryaÔÇÖn─▒n ├çine ├çay─▒, Labranda, Pedasos direni┼čleri kal─▒c─▒ olmad─▒─č─▒ gibi MiletÔÇÖin onca direni┼či de bir sonu├ž vermemi┼čtir. MiletÔÇÖin kendine fazla g├╝venmesi, AristagorasÔÇÖ─▒n SardesÔÇÖe sald─▒rmas─▒, Aristagoras ile HistiaiosÔÇÖun ├Âng├Âr├╝s├╝zl├╝kleri ve ikili oynamalar─▒ da bunda etkili olmu┼čtur ku┼čkusuz.

Milet, o zamanlar bir liman kentidir. Lade Adas─▒ da bat─▒ y├Ân├╝ndeki ilk adad─▒r. Burada Miletliler, ├Âteki ba─čda┼č─▒klar─▒yla (─░yonlar, Midilliler, Sak─▒zl─▒lar ve ├Âteki adal─▒lar) topluca bir kez daha direnirler. Lade Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒ da kaybederler. Bu sava┼č, ─░yonyaÔÇÖn─▒n ve MiletÔÇÖin b├╝y├╝k y─▒k─▒m─▒d─▒r; Miletliler, topluca SusaÔÇÖya s├╝r├╝lm├╝┼člerdir. Persler, ne kent b─▒rakm─▒┼člard─▒r, ne tap─▒nak! MiletÔÇÖte, DidimÔÇÖdeÔÇŽ Perslere ko┼čut hareket eden bir ba┼čka i┼čgalci de Fenikelilerdir.

Perslerin g├Âz├╝ art─▒k MiletÔÇÖin ba─čla┼č─▒─č─▒ AtinaÔÇÖdad─▒r.

Persler, M├ľ 490ÔÇÖdaki Maraton Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒ kaybetmi┼čti. Bu kez ordunun ba┼č─▒nda Kral Kserkses vard─▒r. [Gelinine bile sahip olmaya kalkan o dizginsiz h─▒rs!] ┬áDinar, Menderes, Sar─▒g├Âl ├╝zerinden ilk durak SardesÔÇÖe gelir. Sonra da ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖna kurulan k├Âpr├╝ ├╝zerinden TrakyaÔÇÖya ge├žer. Ordular─▒n bo─čazdan ge├ži┼či tam yedi g├╝n s├╝rer. Pers kara ve deniz ordusunda, egemenli─či alt─▒ndaki her halktan asker vard─▒r; Asur, Med, Hind, M─▒s─▒r, ─░skitlisinden Makedon, Fenike, K─▒br─▒s, Lidya, ─░yonya, Karya, Likyal─▒s─▒na kadarÔÇŽ Y├╝zme bilmeyen Asyal─▒ deniz askerleri bile! ÔÇťSonu├ž olarak Dareios o─člu Kserkses, Sepias BurnuÔÇÖna kadar ve TgermopylaiÔÇÖye kadar, toplam be┼č milyon iki y├╝z seksen bin iki y├╝z yirmi ki┼či getirmi┼č olmaktad─▒r. (s. 593, 7/-86)ÔÇŁ Yurtlar─▒n─▒ savunanlar─▒n cephesini, Atina, Isparta, Argos, Korent, Tegea, Aigial─▒lar ve ba─čda┼č─▒klar─▒ Sicilyal─▒lar olu┼čturmaktad─▒r. Ne var ki Atinal─▒lar bu zor g├╝nde, komutay─▒ bir Ispartal─▒ya b─▒rakmak zorunda kalsalar bile kibirlerinden ├Âd├╝n vermezler, ÔÇťbiz ki Yunanl─▒lar i├žinde bir tek yurt de─či┼čtirmeyen kimleriz (s.581, 7-161)ÔÇŁ deyip kendilerini yere g├Â─če koymazlar. [G├Âr├╝nen o ki bu da ilk├ža─č─▒n d├╝nya sava┼člar─▒ndan biridir. Atina, o kibrinin bedelini, Peloponez Sava┼člar─▒nda IspartaÔÇÖya boyun e─čerek ├Âdemi┼čtir.]

─░lk zafer, bir f─▒rt─▒na sayesinde denizde, Sepias BurnuÔÇÖnda kazan─▒l─▒r. [Ve bu olay bana ┼ču dizeleri d├╝┼č├╝r├╝r: ÔÇťHer g├╝vey bir bora m─▒d─▒r / Ey kaynana / F─▒rt─▒nalarla zafer getirenÔÇŁ O Bora (Boreas), hem bir r├╝zg├órd─▒r, hem bir Attikal─▒n─▒n damad─▒d─▒r.] Persler, sonrakileri de kaybettiler. 480ÔÇÖdeki Thermopylai, Artemesion, Salamis (deniz sava┼č─▒), 479ÔÇÖdaki Plataia ve Mikale Sava┼člar─▒n─▒ÔÇŽ ┬á[Elle olacak olan bu kadard─▒r!] Kserkses de felaketin gelmekte oldu─čunu g├Ârm├╝┼č, Salamis Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra MordoniosÔÇÖu TeselyaÔÇÖda b─▒rak─▒p geri d├Ânm├╝┼čt├╝r. ├ç├╝nk├╝ bo─čazdaki k├Âpr├╝ y─▒k─▒l─▒rsa as─▒l b├╝y├╝k felaket o zaman olacakt─▒r. D├Ânen ordunun ├žo─ču yolda hastal─▒k ve a├žl─▒ktan k─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Mordonios da sava┼č meydan─▒nda can vermi┼čtir.

Bu sava┼člarda ku┼čkusuz kazanan da kaybetmi┼čtir. Atina, akropol├╝ dahil, b├╝t├╝n├╝yle yak─▒l─▒p y─▒k─▒lm─▒┼čt─▒r.

Sava┼č─▒n kahramanlar─▒, Leonidas, Eurybiades, Temistokles, Pausanias ├Âzellikle an─▒msanmal─▒d─▒r.

[Temistokles, s├╝rg├╝nde, Menderes MagnesyaÔÇÖs─▒nda can vermi┼čtir. Doyurulamayan gurur, ba┼ča belad─▒r b├Âyle her zaman. Bu sava┼člara Perslerin yan─▒nda kat─▒lan Halikarnasl─▒ I. ArtemisiaÔÇÖy─▒ ve onun bir deniz kuvvetlerini y├Âneten bir komutan olarak ba┼čar─▒lar─▒n─▒, ├çine-Alabandal─▒ AridolesÔÇÖi co─črafyam─▒z hat─▒r─▒na bir yere not edelim.]

 

 

Mitolojik ├ľyk├╝ler ve Simgeler:

TarihÔÇÖin ilk mitolojik ├Âyk├╝s├╝, Kandelas ÔÇô Giges ├Âyk├╝s├╝d├╝r. Kandelas, kar─▒s─▒n─▒n duru ├ž─▒plak g├╝zelli─čini GigesÔÇÖe g├Âstermek ister. G├Âsterir de. Ancak kar─▒s─▒ bunu fark eder ve KandelasÔÇÖ─▒ affetmez. Buyruk kesindir; Giges, KandelasÔÇÖ─▒ ├Âld├╝r├╝r. Ne can kal─▒r ne taht!… [G├Âr├╝nen o ki, o g├╝n bug├╝nd├╝r, ne ├ž─▒plakl─▒─č─▒ndan utand─▒ zaman ne de ├ž─▒plakl─▒─č─▒ ┼čantaj giyotinine yat─▒rmaktan.]

  • KirusÔÇÖun annesi, Pers saray─▒n─▒n gelini Mandane, Lidyal─▒ AstyagesÔÇÖin k─▒z─▒d─▒r. R├╝ya yorumcular─▒, taraf─▒ndan do─čuraca─č─▒ ├žocu─čun AstyatesÔÇÖin yerini alaca─č─▒ yorumu yap─▒l─▒r. Astyates, do─čan ├žocu─ču ├Âld├╝rmesi i├žin komutan─▒ HarpagosÔÇÖa teslim eder. Harpagos, de─či┼čik gerek├želerle bu i┼či kendi yapmak istemez, AstyatesÔÇÖin s─▒─č─▒rtma├žlar─▒ndan birinin yapmas─▒n─▒ ister. Adamlar─▒, ├žocu─čun ├Âl├╝s├╝n├╝ gelip alacaklard─▒r. S─▒─č─▒rtma├ž, ├Âzellikle kar─▒s─▒ KinoÔÇÖnun (Yunanca kar┼č─▒l─▒─č─▒ kanc─▒k k├Âpek) ─▒srar─▒ ├╝zerine, s├Âylenen yere, o s─▒rada ├Âl├╝ do─čan kendi ├žocu─čunu b─▒rak─▒r. ├çocuk, Karadeniz taraflar─▒nda g├Âzlerden uzak b├╝y├╝r. Her ┼čeyiyle farkl─▒d─▒r. Ger├žek bir g├╝n ortaya ├ž─▒kar. Astyates, ├žocu─čun ya┼čad─▒─č─▒n─▒ ├Â─črenince HarpagosÔÇÖu cezaland─▒r─▒r; hem de bir ┼č├Âlende, kendi o─člunun etini kendine yedirerek. AstyatesÔÇÖin g├Ârd├╝─č├╝ bir ba┼čka r├╝ya, farkl─▒ yorumlan─▒nca ├žocuk, Pers saray─▒na teslim edilir. Ger├že─čin Pers saray─▒ taraf─▒ndan ├Â─črenilmesi, hem AstyagesÔÇÖin hem y├╝z yirmi sekiz y─▒ll─▒k Med ─░mparatorlu─čunun sonunu getirir. Kiros, s─▒─č─▒rtmac─▒n b├╝y├╝tt├╝─č├╝ o ├žocuktur. Pers taht─▒n─▒n B├╝y├╝k KirusÔÇÖu. Harpagos da Pers saray─▒n─▒n naml─▒ ┼čanl─▒ zalim komutan─▒d─▒r art─▒kÔÇŽ
  • Halikarnas Bal─▒k├ž─▒s─▒ÔÇÖna g├Âre Krez├╝s-Solon diyalo─ču bir tevat├╝rd├╝r sadece. O diyalo─čun ├Âyk├╝s├╝ k─▒saca ┼č├Âyledir: Krez├╝s sorar SolonÔÇÖa: ÔÇťÔÇŽ acaba mutlulukta herkesi geride b─▒rakan bir kimseye rastlad─▒n m─▒? (s. 18, 1/30ÔÇŁ Hazinesiyle, alt─▒nlar─▒yla ├Âv├╝nen Krez├╝sÔÇÖe, SolonÔÇÖun yan─▒t─▒ ┼čudur: ÔÇťKesin olarak tek bir olay yoktur ki, bug├╝nk├╝ yar─▒na benzesin. (s. 20, 1-32) / Her ┼čeyin sonuna bakmal─▒d─▒r; tanr─▒ ├žok insana mutlulu─ču yem olarak sunar, sonra da ├žeker al─▒r elinden. (s. 21, 1-32ÔÇŁ
  • Kad─▒n iradesinin g├╝c├╝n├╝, Karya soylulu─čunu somutlayan ┼ču t├╝mceler i├žin, HerodotÔÇÖu nas─▒l esenlesem bilemiyorum: ÔÇťÔÇŽ Atina PrytaneionÔÇÖundan gelmi┼č olan ve kendilerini ─░onlar─▒n en soylusu sananlar, kad─▒nlar─▒n─▒ koloniye g├Ât├╝rmemi┼člerdir. Ana babalar─▒n─▒ ├Âld├╝rd├╝kleri Karial─▒ kad─▒nlar─▒ alm─▒┼člard─▒r. Bu cinayetten ├Ât├╝r├╝ kad─▒nlar, kendi aralar─▒nda yeminle berkittikleri bir yasa koymu┼člar ve bu yasay─▒ anadan k─▒za s├╝rd├╝rm├╝┼člerdir. Bu yasa, erkeklerle birlikte yeme─če oturmamak, kocalar─▒n─▒n ad─▒n─▒ anmamakt─▒r; b├Âyle yapmakla babalar─▒n─▒n, ilk kocalar─▒n─▒n ve o─čullar─▒n─▒n ├Âl├╝m├╝n├╝ ├Âdetmek istemi┼člerdir, bir cinayeti i┼čledikten sonra kendileriyle beraber olmaya kalk─▒┼čanlara. Bu olaylar─▒n ge├žmi┼č oldu─ču yer MiletosÔÇÖdur. (s. 81-82, 1-146)ÔÇŁ Evet, o kad─▒nlar, o yeminlerini hi├ž bozmad─▒lar; ne kocalar─▒n─▒n ad─▒n─▒ and─▒lar, ne sofralar─▒na oturup iki lokma ekmeklerini payla┼čt─▒lar. O g├╝nden kalma bir al─▒┼čkanl─▒k m─▒d─▒r bilmem, bu co─črafyada kad─▒nlar, kocalar─▒ndan s├Âz ederlerken h├ól├ó ÔÇťbizim herifÔÇŁ derler. [Prytaneion, meclis demektir; Atinal─▒lar ona ÔÇťhalkeviÔÇŁ derler. PrytaneioÔÇÖa gelenler AtinaÔÇÖn─▒n soylular─▒d─▒r. Soyluluk, yetmiyor g├Ân├╝l kazanmaya. Adam yerine konmakt─▒r aslolan! Biz, halkevlerinde koymaya ├žal─▒┼čt─▒k, halktan korkanlar ├žareyi kapatmakta buldular.]
  • Firavun Psammetikos, insano─člunun kullanma gereksinimi duydu─ču ilk s├Âzc├╝─č├╝ merak eder. B├Âylece yery├╝z├╝n├╝n en kadim halk─▒n─▒, ilk insan─▒n─▒ saptayacakt─▒r. ─░ki ├žocuk do─čar do─čmaz bir odaya b─▒rak─▒l─▒r. Ama├ž, hi├žbir insanla ileti┼čimi, ba─č─▒ olmadan b├╝y├╝yen bu iki ├žocu─čun a─č─▒zlar─▒ndan ├ž─▒kacak ilk s├Âzc├╝─č├╝ saptamakt─▒r. O s├Âzc├╝─č├╝n ÔÇťbekosÔÇŁ oldu─ču g├Âr├╝l├╝r. Bekos, Phrygia (Frigya) dilinde ÔÇťekmekÔÇŁ anlam─▒n─▒ ta┼č─▒r. B├Âylece insan─▒n, hem gereksinim duydu─ču ilk s├Âzc├╝k hem en kadim halk─▒ saptanm─▒┼č olur. [Yery├╝z├╝n├╝n ilk insan─▒ Frigyal─▒d─▒r, en eski dili de. Yaz─▒l─▒kayaÔÇÖdaki ÔÇťmaterÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ de ÔÇťanneÔÇŁdir; yery├╝z├╝n├╝n anas─▒. AnadoluÔÇÖnun sesini duymayan─▒n duymas─▒ gerekir art─▒k!]
  • Firavun PheronÔÇÖun g├Âzleri zamanla g├Ârmez olmu┼čtur. On y─▒l sonra bir bilici (orakl), g├Âzlerinin a├ž─▒laca─č─▒n─▒ kendisine mu┼čtular. Ancak g├Âzlerini, kocas─▒ndan ba┼čka biriyle ili┼čkiye girmemi┼č kad─▒n─▒n sidi─čiyle y─▒kamas─▒ gerekmektedir. ├ľnce kendi kar─▒s─▒n─▒nkiyle y─▒kar, a├ž─▒lmaz. Epeyce denemeden sonra birisinin sidi─či, g├Âzlerinin a├ž─▒lmas─▒n─▒ sa─člar. Onu kendine e┼č al─▒r. ├ľtekilerin hepsini bir kente toplar, i├žindekilerle birlikte kenti ate┼če verir. Bu olay─▒ da y├╝kseklikleri 44.4 m.ÔÇÖyi bulan iki dikilita┼č an─▒tla┼čt─▒r─▒r. [Yaral─▒ parma─ča i┼čeyin, i┼četin de aman g├Âzlerinizi uzak tutun o sidikten!]
  • Kambises ├Âld├╝kten sonra, Pers taht─▒na kimin ├ž─▒kaca─č─▒ sorunu ya┼čan─▒r. Taht─▒n alt─▒ aday─▒ vard─▒r. Kendi aralar─▒nda anla┼č─▒rlar. G├╝ne┼č ├ž─▒kt─▒─č─▒nda, kimin at─▒ erken ki┼čnerse onun tahta ├ž─▒kmas─▒ konusunda anla┼č─▒rlar. DariusÔÇÖun a├ž─▒kg├Âz seyisi gizlice, ÔÇťDariusÔÇÖun at─▒n─▒ al─▒p ├ž─▒kt─▒, uzun s├╝re k─▒sra─č─▒n yak─▒nlar─▒nda dola┼čt─▒rd─▒, di┼činin kokusunu ald─▒rd─▒, sonra koyverdi, at gidip k─▒sra─č─▒ a┼čt─▒. (s. 257, 3-85)ÔÇŁ Darius da Pers taht─▒n─▒ÔÇŽ [At, her zaman sahibine g├Âre ki┼čnemez, ├Ânce k─▒sra─č─▒na g├Âre ki┼čner.]
  • Sak─▒zl─▒ Panionios, k├Âle pazar─▒ndan Pedasoslu (Troya yak─▒nlar─▒nda bir yer) HermotimosÔÇÖu sat─▒n al─▒r, i─čdi┼č ettirip SardesÔÇÖte satar. HermotimosÔÇÖun yolu zamanla Kral KserksesÔÇÖin saray─▒na ├ž─▒kar. [├ço─ču had─▒m─▒n yolu da Osmanl─▒ saray─▒na ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.] Hermotimos, zamanla yetene─či ve zek├ós─▒yla kral─▒n g├Âz├╝ne girmeyi ba┼čar─▒r. Perslerin Yunanistan seferi s─▒ras─▒nda kral onu MysiaÔÇÖya (Erdek y├Âresi) g├Ânderir. Hermotimos burada PanioniosÔÇÖa rastlar. Sonras─▒n─▒ Herodot ┼č├Âyle anlat─▒r: ÔÇťÔÇŽ ├žocuklar─▒n─▒ kar┼č─▒s─▒na getirtti ve PanioniosÔÇÖa kendi elleriyle i─čdi┼č ettirdi; baba, zor alt─▒nda denileni yapt─▒ ve bu i┼č bitince ├žocuklar─▒ da babalar─▒n─▒ i─čdi┼č etmeye zorlad─▒; Panionios kefaretini b├Âyle ├Âdedi ... (s.661, 8-1016)ÔÇŁ
  • Libya, ad─▒n─▒ Libye adl─▒ yerli bir kad─▒ndan al─▒r. Asya, PrometeÔÇÖnin kar─▒s─▒d─▒r. Europa, Fenikelidir; yolu AvrupaÔÇÖya hi├ž d├╝┼čmemi┼čtir. FenikeÔÇÖden GiritÔÇÖe, oradan da LikyaÔÇÖya ge├žmi┼čtir anca. Ammon, M─▒s─▒rÔÇÖda ZeusÔÇÖun kar┼č─▒l─▒─č─▒d─▒r; Osiris DiyonisosÔÇÖun, Horos, ApollonÔÇÖun, Bubastis, ArtemisÔÇÖin, ─░sis de DemeterÔÇÖinÔÇŽ [─░nsanlar yery├╝z├╝ne aittir. Yery├╝z├╝ tektir. Ba┼čka ba┼čka adlarla da olsa insanlar, belli ├ža─člarda benzer ┼čeylere inanacaklard─▒r. D├╝n birden ├žok tanr─▒ vard─▒, bug├╝n tek tanr─▒n─▒n g├╝n├╝d├╝r.]
  • Persler, kendileri i├žinÔÇťÔÇŽ biz PersesÔÇÖin ├žocuklar─▒y─▒z. Onu Danae o─člu PerseusÔÇÖa Kepheus k─▒z─▒ Andromeda do─čurmu┼čtu. 575, 7-150ÔÇŁ derler. [Persler de Do─ču ÔÇô Bat─▒ bulu┼čmas─▒n─▒n ├žocuklar─▒ olmay─▒ ye─člerler. NemrutÔÇÖun ba┼č─▒ndaki AntiokhosÔÇÖda da g├Âr├╝r├╝z bu bulu┼čmay─▒; onun da anas─▒ Helen, babas─▒ PersÔÇÖtir. Adana ad─▒n─▒n ÔÇťDanaeÔÇŁden geldi─čini unutmayal─▒m.]
  • ÔÇťA─ča├žlar i├žerisinde yaln─▒z ├žam a─čac─▒, bir defa kesildi mi ├Âl├╝r, bir daha s├╝rmezdi. (s. 457, 6-37)ÔÇŁ

 

Halklar ve K├╝lt├╝r, Gelenek G├Ârenekler:

Herodot, gelenek ve g├Âreneklerin g├╝c├╝n├╝, toplum ├╝zerindeki etkisi ┼č├Âyle somutlar: ÔÇťBu g├Ârenekler o kadar k├Âkl├╝d├╝r ve PindarosÔÇÖun ┼ču dizesi ne kadar do─črudur: ÔÇśYasa, d├╝nyan─▒n krali├žesiÔÇÖ (s.231, 3-38)ÔÇŁ ─░┼čte onlardan en ├žok dikkatimi ├žekenler:

  • Lidyal─▒ k─▒zlar, kendilerini satarak ├žeyizlerini haz─▒rlarlar. LidyaÔÇÖn─▒n en g├Ârkemli an─▒t─▒, AlyattesÔÇÖin t├╝m├╝l├╝s├╝d├╝r. Alyattes, Krez├╝sÔÇÖ├╝n babas─▒d─▒r. Bu t├╝m├╝l├╝se en b├╝y├╝k katk─▒y─▒, o kendini satan k─▒zlar vermi┼čtir.
  • Pers saray─▒ndan AtinaÔÇÖdaki halk meclisine, M─▒s─▒rÔÇÖdan LidyaÔÇÖya gelece─čin belirleyicisi, ├Ânce bak─▒d─▒r (fal). Sefere mi ├ž─▒k─▒lacak, gelece─če d├Ân├╝k bir karar m─▒ al─▒nacak, ilk ba┼čvurulacak ki┼či, o ├╝lkenin en ├╝nl├╝ bak─▒c─▒s─▒d─▒r. [O bak─▒lar─▒n her biri, ┼čiirsel bir metindir. Her ├ža─č─▒n kutsal metinleri gibi. Bak─▒daki d├╝─č├╝m├╝ ├ž├Âzmek de ayr─▒ bir i┼č, olduk├ža ince bir sanat. Yani ÔÇťhikmetÔÇŁ sahibi olmak herkesin i┼či de─čildir. Askerlerimiz KanalÔÇÖda bo─čulup ┼čehit olurken, Sultan Vadettin de bakt─▒rd─▒─č─▒ y─▒ld─▒znameden medet ummaktayd─▒; olduk├ža da huzurluydu!]

O bak─▒c─▒lar─▒n en ├╝nl├╝s├╝ de Delfoi Tap─▒na─č─▒ÔÇÖnn PithyaÔÇÖs─▒d─▒r.┬á Pithya, DelfoyÔÇÖdaki falc─▒lar─▒n genel ad─▒d─▒r. Medlerde Mag, M─▒s─▒rl─▒larda Ammon…

Pithya, ne s├Âyleyecekse buhara oturarak s├Âyler. O dilberin kap─▒s─▒, eli dolu gelen herkese a├ž─▒kt─▒r. Her ┼čeye de; ├Âzellikle r├╝┼čvete. [Bu ger├že─če kar┼č─▒n dine yap─▒lan sayg─▒s─▒zl─▒k hi├ž affedilmez; tarihin her d├Âneminde oldu─ču gibi! Her ├ža─č kendi yalvac─▒n─▒ bulup ├ž─▒karmaktad─▒r. O ├ža─č─▒n yalva├žlar─▒ndan biri de Atinal─▒ LysistratosÔÇÖdur. O varsa, SokratÔÇÖa, AristoÔÇÖya d├Ân├╝l├╝p bak─▒lacak de─čildir elbet(!). Sokrat bald─▒ranla ├Âl├╝me, Aristo da Helke s├╝rg├╝n├╝ne yazg─▒l─▒ olacakt─▒r elbet(!).]

  • BabilÔÇÖde, kad─▒n ya da erkek ÔÇťgus├╝l abdestiÔÇŁ almadan hi├žbir kap kaca─ča el s├╝remez,

sofraya oturamaz. M─▒s─▒rÔÇÖda da kad─▒n erkek y─▒kanmadan kutsal hi├žbir yere girilmez.

BabilÔÇÖde, evlenecek k─▒zlar, en g├╝zellerinden ba┼članarak a├ž─▒k art─▒rmayla sat─▒l─▒r. Babil, ÔÇťtanr─▒n─▒n kap─▒s─▒ÔÇŁ demektir; o kap─▒da her kad─▒n, ├Âmr├╝nde bir kez, Afrodit (Mylitta) tap─▒na─č─▒nda, kendine ilk paray─▒ atan bir yabanc─▒ erkekle yatmakla y├╝k├╝ml├╝d├╝r. Bir be─čeneni ├ž─▒kmay─▒p da g├╝nlerce aylarca bekleyenlerin vah haline! Tap─▒nakta bu i┼čin d├╝zenli y├╝r├╝mesini sa─člamakla g├Ârevli, ba┼člar─▒ kurdele ├žat─▒l─▒┬á (├Ârt├╝l├╝) hizmet├ži kad─▒nlar vard─▒r. ┬á[Demek ki ba┼č├Ârt├╝s├╝n├╝n i┼člevi, ├ža─člara g├Âre de─či┼čmektedir. Bazen dinin i┼člevi a─č─▒r basmaktad─▒r, ama daha ├žok da siyasal erkinÔÇŽ]

  • Perslerde, sava┼čta vurulup d├╝┼čen komutan─▒n bedeni d├╝┼čman eline ge├žmeden bir bi├žimde hemen yok edilir. Kafa, g├Âvdeden ayr─▒l─▒p ka├ž─▒r─▒l─▒r. Plataia Sava┼č─▒ÔÇÖ─▒nda, bir g├╝n sonra, Pers ordular─▒ komutan─▒ MordoniosÔÇÖa yap─▒lan da budur. [─░ki bin be┼č y├╝z y─▒l sonra Kar─▒ncal─▒ Da─čÔÇÖda ├çak─▒c─▒ Mehmet EfeÔÇÖye yap─▒lan daÔÇŽ Bu, tarihin ÔÇťtekerr├╝rÔÇŁ├╝n├╝ de─čil s├╝reklili─čini kan─▒tlar ku┼čkusuz.]

Persler, toplumsal konumu pek ├Ânemserler. En ├╝sttekilerin a─č─▒zdan ├Âp├╝l├╝r, sonrakilerin yana─č─▒ndan. A┼ča─č─▒ kattansa diz k─▒r─▒p secde edilir. Tek de─či┼čmeyen, adlar─▒n─▒n ayn─▒ harfle son bulmas─▒d─▒r.

  • Sava┼č─▒ kazanan─▒n, ne insana sayg─▒s─▒ vard─▒r, ne ba┼čkas─▒n─▒n inanc─▒na. Cezaland─▒rman─▒n en bilinen y├Ântemi, canl─▒ canl─▒ kaz─▒─ča oturtmak ya da derisini y├╝zd├╝rmektir. M─▒s─▒rl─▒n─▒n kutsal─▒ Apis ├Âk├╝z├╝n├╝ ├Âld├╝rmek, bir Persli i├žin sadece e─člencedir.
  • M─▒s─▒rl─▒lar, temizli─či g├╝zelli─če ye─čleler. S├╝nnet, b├╝t├╝n Ortado─čuÔÇÖya M─▒s─▒rÔÇÖdan yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Arap ve Fenike co─črafyas─▒na. Dahas─▒ M─▒s─▒rÔÇÖda ÔÇťKad─▒nlar ayakta i┼čerler, erkekler ├ž├Âmelirler. /ÔÇŽ/ Di┼či, erkek, hi├žbir tanr─▒ sunak ta┼č─▒na bir kad─▒n─▒n hizmet etmesini istemezÔÇŽ (s.135, 2-35)┬á [Ayaktaki KleopartraÔÇÖy─▒, biraz da b├Âyle bir imgeyle d├╝┼č├╝nmeniz gerekir; hele bir de serde ┼čairlik varsa.]

Domuz da yemezler. [Demek ki M├╝sl├╝manl─▒─č─▒ ve kad─▒n─▒n ya┼čamdan d─▒┼članm─▒┼čl─▒─č─▒n─▒n tarihini co─črafyan─▒n k├╝lt├╝r├╝nden soyutlamak olas─▒ de─čil.]

ÔÇťGen├žler ya┼čl─▒larla kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒ zaman kenara ├žekilir, yol verirler; bir ihtiyar i├žeriye girdi─či zaman yerlerinden kalkarlar. (s.155, 2-80)ÔÇŁ [─░stanbul sokaklar─▒nda ve otob├╝slerinde de g├Ârmek istersiniz de─čil mi b├Âyle bir sayg─▒y─▒? ┼×u uygarl─▒k, bilim ve teknolojiden daha ba┼čka bir ┼čeymi┼č de─čil mi?]

  • BabilÔÇÖden M─▒s─▒rÔÇÖa genelev, b├╝t├╝n co─črafyan─▒n k├╝lt├╝r├╝nde vard─▒r. ├ľrne─čin, bir M─▒s─▒r Firavunu, tap─▒na─č─▒ soyan birinin kim oldu─čunu ├Â─črenmek i├žin, k─▒z─▒n─▒ genelevde g├Ârevlendirir. Keops da ÔÇťÔÇŽk─▒z─▒n─▒ geneleve kapat─▒p belli bir para getirmesini istemi┼čÔÇŽ (s. 179, 2-126)ÔÇŁ Ni├žin mi, yapt─▒raca─č─▒ piramide gelir sa─člamas─▒ i├žin. [B├╝t├╝n zamanlar i├žinde, tart─▒s─▒ en ├žok de─či┼čen, ku┼čkusuz ahlakt─▒r!]
  • ÔÇťGaramantlar, ma─čaralarda ya┼čayan Ethiopial─▒lar─▒ d├Ârt atl─▒ arabalarla kovalarlar; zira bu ma─čara Ethiopial─▒lar─▒ ko┼čudan yana ÔÇŽ aya─č─▒na en ├žabuk insanlar─▒d─▒rlar. (s. 370, 4-183)ÔÇŁ [Etiyopyal─▒lar, niye hep olimpiyatlar─▒n maraton ┼čampiyonlar─▒d─▒r diyorsan─▒z, yan─▒t─▒n─▒ HerodotÔÇÖun bu c├╝mlelerinde g├Ârmelisiniz. Abebe BikilaÔÇÖya da Elvan AbeylegesseÔÇÖye de bin selam.]
  • Hazar ├Âtesinde ya┼čayanlar, herkesin ├Ân├╝nde ├žiftle┼čirler(mi┼č). [Acaba?] Ve dahas─▒ Masagetlerde, ÔÇťHer erkek bir kad─▒nla evlenir; ama ortak yararlan─▒rlar. (s. 115, 1-216)ÔÇŁ Ok torbas─▒n─▒, kad─▒n─▒n arabas─▒n─▒n ├Ân├╝ne asmak buna yeter. ─░skit boyu AgathyrslerÔÇÖde de kad─▒n herkesindir. Masagetler ve ─░skitler, tanr─▒lar─▒na at kurban ederler, ÔÇť├ľl├╝ml├╝lerin en h─▒zl─▒s─▒, tanr─▒lar─▒n en h─▒zl─▒s─▒na adanm─▒┼čt─▒r. (s. 115, 1-216)ÔÇŁ
  • ─░skitler, g├Âvdelerine hi├ž su de─čdirmezler. Buharla ya da g├Âvdelerine yap─▒┼čt─▒rd─▒klar─▒ sedir hamurlar─▒yla temizlenirler. ─░skitlerin bir kolu olan Budinliler, bit yerler. [Bug├╝n├╝n Budape┼čtelileri bu i┼če ne derler bilmem!]
  • Troya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n sonlar─▒na do─čru, sava┼č alan─▒na z─▒pk─▒n gibi girenler Amazonlard─▒r. A┼čilÔÇÖle amans─▒z d├Âv├╝┼čen de komutanlar─▒ PenteseliyaÔÇÖd─▒r. Herodot da s├Âz eder Amazonlardan. ─░skitler, Kuzey AnadoluÔÇÖyu ele ge├žirdiklerinde, Thermodon Sava┼č─▒ÔÇÖ─▒nda (Terme ├çay─▒) tutsak ald─▒klar─▒ Amazonlar─▒ bir gemiye bindirip g├Ât├╝rmek isterler. Amazonlar, gemideki erkeklerin hepsini ├Âld├╝r├╝rler. M├╝rettebats─▒z kalan gemi, r├╝zg├órda savrula savrula onlar─▒ Kuzey Karadeniz k─▒y─▒lar─▒na s├╝r├╝kler. ├ç─▒kt─▒klar─▒ topraklar, yine ─░skit topraklar─▒d─▒r. ─░skitler, Amazonlardan ├žocuklar─▒ olsun isterler. Amazonlar, kendi ko┼čullar─▒na uymak ve Tanais Irma─č─▒ÔÇÖn─▒n (Don) ├Âtesine g├Â├žmek ko┼čuluyla kabul ederler. Bu b├Âlgede ya┼čayan Sauromatlar (Sarmat) i┼čte o Amazonlard─▒r. Amazonlar─▒n Greklerle sava┼člar─▒ dillere destand─▒r.
  • Traklar, ÔÇť├çocuklar─▒n─▒ k├Âle olarak yabanc─▒lara satarlar; k─▒zlar─▒n─▒ kapamazlar, istedikleri adama gitmekte serbest b─▒rak─▒rlar; ÔÇŽ D├Âvme yapt─▒rmak soyluluk i┼čaretidir. ÔÇŽ Hi├žbir i┼č g├Ârmemek kibarl─▒kt─▒r; toprakta ├žal─▒┼čmak ┼čerefsizli─čin en a┼ča─č─▒s─▒d─▒r; soylu ya┼čamak demek, sava┼ča gitmek ve ba┼čkalar─▒n─▒ soymakt─▒r. (s. 363, 6-6)ÔÇŁ [Bir co─črafyadan, ─░skender kendili─činden ├ž─▒km─▒yor demek ki.]

Traklar, ┼čim┼če─či ve y─▒ld─▒r─▒m─▒ korkutmak i├žin g├Âky├╝z├╝ne ok atarlar. [Biz de h├ól├ó, AnadoluÔÇÖnun bir├žok yerinde ay ve g├╝ne┼č tutulmalar─▒nda silah atm─▒yor muyuz?]

  • Yunanlara bakarsan─▒z, kendileri d─▒┼č─▒ndaki herkes barbard─▒r: Trakyal─▒lar, Makedonlar, Anadolu halklar─▒, Persler, ─░skitlerÔÇŽ Olimpiyatlara ÔÇťÔÇŽyaln─▒z Yunan atletleri kat─▒labilir, barbarlara yasakt─▒r, (s.390, 5-22)ÔÇŁ

HerodotÔÇÖun ya┼čad─▒─č─▒ d├Ânemlerde, YunanistanÔÇÖda itilip kak─▒lanlar, bedel ├Âdettirilenler kad─▒nlard─▒r.┬á Ya┼čl─▒lar d─▒┼č─▒nda, Atina sokaklar─▒na kad─▒nlar ├ž─▒kamaz.

O─članc─▒l─▒k da Yunanlara ├Âzg├╝d├╝r ve de pek makbuld├╝r; Perslere de onlardan ge├žmi┼čtir. [Hatta Osmanl─▒ saray─▒na… ─░nanmak i├žin de ├Âyle onca hubanname, bahname ya da ┼čehrengiz kar─▒┼čt─▒rmaya hi├ž gerek yok.]

 

Tarihsel ve K├╝lt├╝rel Kal─▒t:

G├╝ne┼čin yolculu─ču gibi, her ┼čeyin yola ├ž─▒kt─▒─č─▒ yerdir Do─ču. Zaman zaman yads─▒nsa ya da k├╝├ž├╝msense de ÔÇťI┼č─▒k do─čudan y├╝kselir (Ex Oriente Lux).ÔÇŁ

Tanr─▒lar da Do─čuÔÇÖdan yola ├ž─▒k─▒yor, abece deÔÇŽ

  • Yaz─▒n─▒n yolculu─ču FenikeÔÇÖden ba┼člam─▒┼č, ─░yonya ├╝zerinden YunanistanÔÇÖa ula┼čm─▒┼čt─▒r. [Herodot ba┼čka t├╝rl├╝ s├Âylese de abeceye, sesli harfin ilk kez kat─▒ld─▒─č─▒ yer, Asi a─čz─▒ndaki o Anadolu kenti AlminaÔÇÖd─▒r. Diyece─čim o ki 1928 Harfe Devrimi ile co─črafyam─▒za bir kez daha d├Ând├╝k.]
  • Yaz─▒n─▒n yolculu─ču gibi tanr─▒lar─▒n yolculu─ču da do─čudan bat─▒yad─▒r. ÔÇÖÔÇťZaten hemen hemen b├╝t├╝n tanr─▒ adlar─▒ YunanistanÔÇÖa M─▒s─▒rÔÇÖdan gelmi┼čtir. /ÔÇŽ/ ÔÇŽtanr─▒ adlar─▒ Poseidon d─▒┼č─▒nda, san─▒r─▒m Pelasglar─▒n koyduklar─▒ adlard─▒rÔÇŽ (s. 143, 2-50)ÔÇŁ

Toplumlar, birbirlerini etkiye etkileye, sara sarmalaya tarihte yol al─▒yorlar. Bu etkilenmenin somut bir ├Ârne─či de ┼ču t├╝mcede: ÔÇťAphroditeÔÇÖye, Asurlular Mylitta, Araplar Alilat, Persler Mitra derler. (s. 75, 1-131)ÔÇŁ ─░skitler de Argimpasa.

  • Her toplumun ba┼čkas─▒ndan ├Â─črendi─či, ba┼čkas─▒na ├Â─čretti─či bir ┼čeyler var. ├ľrne─čin abece ve ticaretin oda─č─▒nda Fenikelileri g├Âr├╝yoruz. G├╝ne┼č saati ile zaman─▒ 12 saate dilimleme ise BabilÔÇÖe aittir. Bilimin ve geometrinin oda─č─▒nda Milet vard─▒r. ─░pek YoluÔÇÖndan ├Ânce bir uygarl─▒k rotas─▒ vard─▒r bu yery├╝z├╝nde; Fenike ÔÇôMilet, Fenike ÔÇô Fo├žaÔÇŽ [Rotas─▒n─▒ belirlerken ├ž─▒kaca─č─▒ liman─▒ bilemeyenlerden biri de ne yaz─▒k ki h├ól├ó biziz!]
  • Perslerin AnadoluÔÇÖda b─▒rakt─▒─č─▒ en ├Ânemli tarihi kal─▒t (miras), Kral YoluÔÇÖdur. SardesÔÇÖten SusaÔÇÖya uzanan bu yol, ├Ânce sava┼č─▒n hizmetindedir, sonra binlerce y─▒l ticaretin. Lidya, Frigya, Klikya, Ermenistan, Matien (Med) topraklar─▒n─▒ a┼čan, y├╝z on bir konaklamal─▒, doksan g├╝nl├╝k bir yol. Sonradan bat─▒da EfesÔÇÖe, MiletÔÇÖe de uzanan. Yakla┼č─▒k 2600 kmÔÇŽ [├çinÔÇÖin ipe─čiyle tan─▒┼čma daha sonran─▒n i┼či.]
  • ÔÇťM─▒s─▒rl─▒lar, bana kal─▒rsa, y─▒l─▒ Yunanl─▒lardan daha bilimsel olarak hesaplam─▒┼člard─▒r. Yunanl─▒lar mevsimleri denkle┼čtirmek i├žin, y─▒la iki y─▒lda bir, bir art─▒k ay katarlar; M─▒s─▒rl─▒lar ise on iki ay─▒n her birini otuz g├╝n sayarlar ve sadece y─▒la a├ž─▒ktan be┼č g├╝n katarak mevsimlerin periyodik ├žemberini tamamlam─▒┼č olurlar. (s. 119, 2-4)ÔÇŁ [Uygarl─▒─č─▒n Fenike, Anadolu, M─▒s─▒r, Girit yolculu─čunu g├Ârmeden tarihin e┼či─čine Yunanlar─▒ koymak bir Bat─▒ saplant─▒s─▒d─▒r. HerodotÔÇÖu da g├Ârmezlikten gelmektir.]

M─▒s─▒rÔÇÖda, ÔÇťBir hekim yaln─▒z bir hastal─▒─ča bakar, birden fazlas─▒na bakmaz. (s. 155, 2-83)ÔÇŁ [20 y├╝zy─▒la kadar M─▒s─▒rÔÇÖdan ne kadar da uzaklara d├╝┼čm├╝┼č├╝z. Hatta Efesli SoranusÔÇÖtan!…]

M─▒s─▒r k─▒ral─▒ Nekos, ÔÇťNilÔÇÖden Arap K├ÂrfeziÔÇÖne akacak kanal─▒n kaz─▒lmas─▒n─▒ durdurduktan sonra, Fenikelilerden ayr─▒lan ke┼čif kurulunu gemilere bindirip g├Ânderdi. (s. 310, 4-42)ÔÇŁ [G├Âr├╝len o ki insano─člu d├╝┼člerinden hi├ž vazge├žmiyor. S├╝vey┼č Kanal─▒ÔÇÖn─▒n ba┼č─▒ndaki deniz feneri, h├ól├ó bu d├╝┼čle ─▒┼č─▒ldamaktad─▒r.]

  • Aristeas, ─░skit destan─▒n─▒n yarat─▒c─▒s─▒d─▒r. Marmara Adas─▒ÔÇÖndand─▒r. Anakarsis de bilgeleri. [┼×u Destan─▒, HerodotÔÇÖtan ├žok sonraki y─▒llara ait olaylar─▒ anlat─▒r.]
  • T├╝rk├žemizin ÔÇťKarun gibi zenginÔÇŁ deyimi Krez├╝sÔÇÖten kalma bir an─▒d─▒r. [├ço─ču ki┼či ne yaz─▒k ki o KarunÔÇÖu, h├ól├ó Harun Re┼čit san─▒r. Krez├╝sÔÇÖten bug├╝ne her ├ža─č─▒n en etkin silah─▒d─▒r para. Dahas─▒ insanlar─▒ ve toplumlar─▒ en ├žok azd─▒ran─▒.]
  • Sara (epilepsi), HerodotÔÇÖa g├Âre de ÔÇťkutsal hastal─▒kÔÇŁt─▒r. [Sokrat, Aristo, B├╝y├╝k ─░skender, Sezar ├Ârneklerini g├Âren insano─člundan ba┼čka t├╝rl├╝ d├╝┼č├╝nmesi de beklenemezdi herhalde. Dante, Leonardo Da Vinci, Michelangelo, Tolstoy, Dostoyevski de belle─čin kap─▒s─▒n─▒ ├žalan ├Âteki ├╝nl├╝ler. O ├ža─člarda otizmin hen├╝z tan─▒s─▒ yoktu. Tan─▒lasalard─▒; Kafka, Beethoven, Mozart, Edison, Tesla, Van Gogh ile tan─▒┼čsalard─▒; ona da ÔÇťmucize hastal─▒kÔÇŁ derler miydi bilmem! Pithya, KafkaÔÇÖn─▒n bokb├Âce─či, Van GoghÔÇÖun sar─▒-k─▒rm─▒z─▒ tak─▒nt─▒s─▒n─▒ hayra yorar m─▒yd─▒ ona da bir ┼čey diyemem! Yoksa bu bir hastal─▒k de─čil, d├╝ped├╝z ┼čeytanl─▒k deyip de hepsini ta┼ča tutmaya kalkarlar; cenazelerini de MozartÔÇÖ─▒n T├╝rk Mar┼č─▒ÔÇÖyla ya da Chopin”in Opus 35ÔÇÖiyle mi kald─▒r─▒rlard─▒? Yan─▒tlamam zor. ├çok mu i├žed├Ân├╝─č├╝m?]
  • Benim co─črafyam KaryaÔÇÖdan da tarihe, ÔÇťsorgu├ž, kalkan sap─▒, kalkan armas─▒ÔÇŁ kalm─▒┼čt─▒r bir an─▒ olarak. Bir de b├╝t├╝n Ege m├╝zelerinde, ├Âzellikle AfrodisyasÔÇÖta tan─▒k oldu─čumuz o ├žatal i─čnesiz, fibulas─▒z, agrafs─▒z o kad─▒n giyimi.
  • F─▒rat, Dicle (Gyndes), Arax (Seyhun), Nil ├Ârnekleriyle bir ─▒rma─č─▒n savunmada, tar─▒mda, ula┼č─▒mda nas─▒l yararl─▒ kullan─▒labilece─čini g├Âr├╝yoruz.
  • [Bo─čazlara ilk k├Âpr├╝y├╝ biz yapm─▒yoruz. Bug├╝nk├╝ ├╝├ž k├Âpr├╝den yakla┼č─▒k 2500 y─▒l ├Ânce.] Pers ordular─▒, milyonlarca askeriyle ─░stanbul ve ├çanakkale Bo─čazlar─▒n─▒, kurulan k├Âpr├╝lerle ge├žmi┼člilerdir. TunaÔÇÖy─▒ daÔÇŽ [O ├ža─čda kurulan bu k├Âpr├╝lerin bilgisi ve teknolojisi EgeÔÇÖdendir; bin y─▒l sonra AyasofyaÔÇÖy─▒ da yapanlar daÔÇŽ K├Âpr├╝lerin mimar─▒ Samoslu Mandrokles ile AyasofyaÔÇÖn─▒n mimar─▒ Miletli ─░sidorosÔÇÖa bin selamÔÇŽ Trallesli AntemyusÔÇÖa daÔÇŽ]
  • ÔÇťEpidauroslular bu sefer de ÔÇśHeykel bronz mu olsun, yoksa mermer mi?ÔÇÖ diye sordular; Pythia ÔÇś─░kis de olmaz,ÔÇÖ dedi, a┼č─▒l─▒ zeytin olsun istiyordu. (s.420-421, 5-82)ÔÇŁ [─░nanc─▒n da b├Âylesine can kurban! Demek ki zeytinleri korumak i├žin yasalar de─čil, inan├ž ve k├╝lt├╝r gerekiyor.]
  • Pers ─░mparatoru Kserkses, TroyaÔÇÖya u─črad─▒─č─▒nda, ÔÇťÔÇŽ tepeye ├ž─▒kt─▒, ├ževreyi seyretmek istiyordu. Seyretti, orada ge├žen ├╝nl├╝ olaylar─▒ dinledi ve ─░lion AtheneÔÇÖsi i├žin do─čurmam─▒┼č bir inek kurban etti. (s.532, 7-43). [Fatih de ─░stanbulÔÇÖu fethettikten sonra, ├çanakkaleÔÇÖye u─čram─▒┼č kurbanlar kestirmi┼č, dualar ettirmi┼čti. Mustafa KemalÔÇÖin Dumlup─▒narÔÇÖda s├Âyledi─či o ÔÇťTroyal─▒ HektorÔÇÖun ├Âc├╝n├╝ ald─▒m!ÔÇŁ c├╝mlesi de tarihin belle─čindedir.]
  • Sava┼č ahlak─▒na sahip olan ve erdemli davranan kazan─▒r her zaman. D├╝┼čman─▒n─▒ kaz─▒─ča oturtan, k─▒skand─▒─č─▒n─▒n g├Âz├╝ne mil ├žektiren, yenilgiye u─čratt─▒─č─▒ halk─▒n bayra─č─▒n─▒ ├ži─čneyen de─čil. ─░┼čte iki ├Ârnek:

Kserkses, LeonidasÔÇÖ─▒n kafas─▒n─▒ kestirip kaz─▒─ča ├žakt─▒rm─▒┼čt─▒. Ayn─▒ ┼čeyin MordoniosÔÇÖun cesedine PausaniasÔÇÖtan yapmas─▒ istendi─činde o ┼ču yan─▒t─▒ verir: ÔÇťÔÇŽ bunlar onur yolundan sapa d├╝┼čen ┼čeylerdir. Ad─▒m─▒, yurdumu ve yapt─▒─č─▒m i┼či bu kadar y├╝celttikten sonra, herkes beni daha ├žok be─čensin diye bir kadavraya sata┼čmay─▒ ├Ânermekle, ad─▒ma, yurduma ve yapt─▒─č─▒m i┼če leke s├╝rmek istiyorsun. (s. 725, 9-79)ÔÇŁ [Mustafa KemalÔÇÖin ├Ân├╝ne serilen o Yunanistan bayra─č─▒n─▒ ├ži─čnemeyi reddetmesine benzemiyor mu?]

Thebaili ÔÇťAttaginos kentten gizlice ka├žt─▒; PausaniasÔÇÖa ├žocuklar─▒n─▒ teslim ettiler, o onlar─▒ b├╝t├╝n su├žlamalardan uzak tuttu, Medlere hizmet etmekten su├žlu olan bir baban─▒n sorumlulu─čunu ├žocuklar─▒na y├╝klemeyece─čini bildirdi. (s. 729, 9-88)ÔÇŁ [Bu da Ali KemalÔÇÖin o─člunu T├╝rkiyeÔÇÖnin d─▒┼či┼člerini emanet eden CumhuriyetÔÇÖin o soylu duru┼čuna benzemiyor mu? ─░n├Ân├╝ÔÇÖye sayg─▒ duymamak olas─▒ m─▒?]

  • Herodot, bize TarihÔÇÖin yan─▒nda bir de duyarl─▒ bir y├╝rek, ┼čiirsel bir metin b─▒rak─▒r. Yer yer ironiyle bulu┼čan, bulu┼čturanÔÇŽ ─░┼čte birka├ž ├Ârnek:

ÔÇťDilsizin s├Âz├╝n├╝ anlar─▒m, konu┼čmayan─▒ dinlerim .(s. 27)ÔÇŁ

ÔÇťA─člar at─▒ld─▒ ayayd─▒n gecede (s. 35)ÔÇŁ

ÔÇťOlmaz. Orada me┼če palamuduyla beslenen (ÔÇŽ) Ve ayaklar yere vurularak oyunlar oynanan (s. 37)ÔÇŁ

ÔÇť─░hanet anad─▒r, do─čurur bir k─▒z (s. 481)ÔÇŁ

ÔÇťinsan i├žin kulak y├╝re─čin kap─▒s─▒d─▒r, e─čer y├╝rek erdemli s├Âzler duyarsa, ba┼čtan a┼ča─č─▒ sevin├ž duyar; (s. 530)ÔÇŁ

ÔÇťPelopsÔÇÖun yar─▒madas─▒ndan gelen d├Ârt bin er / Burada ├╝├ž y├╝z kere on bine kar┼č─▒ dayand─▒. (s. 610)ÔÇŁ

Barbarlar─▒n ÔÇťsay─▒lar─▒ o kadar ├žok ki, ok att─▒klar─▒ zaman g├╝ne┼či karat─▒yorlar. (ÔÇŽ) biz de g├╝ne┼čin alt─▒nda de─čil g├Âlgede d├Âv├╝┼čece─čiz demektir. (s. 609)ÔÇŁ [Nicesi gibi bu holiganlar ├ža─č─▒nda ÔÇťbarbarÔÇŁ da v─▒r v─▒r bir ironi art─▒k! Tum tum tum Trump! Heil H-itler!]

  • Zaman zaman bak─▒lardakiler bir yana, ba┼čka ┼čiirsel ifadeler de ├ž─▒k─▒yor kar┼č─▒m─▒za. Beni en ├žok mutlu edeni M─▒s─▒r i├žin kullan─▒lan ÔÇťg├╝ne┼č sofras─▒ÔÇŁ imgesi. Bir ┼čiirimdeki o imgeyle TarihÔÇÖte kar┼č─▒la┼čmak elbette farkl─▒ bir co┼čku: ÔÇťA┼čk─▒n g├╝ne┼č sofras─▒ AfrodisyasÔÇÖtanÔÇŁ [Demek ki ┼čair duyarl─▒─č─▒nda zaman a┼č─▒m─▒ yok.]

Kitap, beni ba┼čka bir├žok ┼ča┼č─▒rt─▒yla (s├╝rpriz) da y├╝z y├╝ze getiriyor. ┼×a┼č─▒rt─▒yor, sars─▒yor. AfrodisyasÔÇÖla yat─▒p kalkan, AfrodisyasÔÇÖ─▒ yazan biri olmama kar┼č─▒n Libya ├Ânlerindeki o adayla, AphrodisiasÔÇÖla ilk kez kar┼č─▒la┼č─▒yorum. TalesÔÇÖin kenti MiletÔÇÖin, ─░yonyaÔÇÖya ayk─▒r─▒l─▒─č─▒, o ikiy├╝zl├╝ f─▒rsat├ž─▒l─▒─č─▒ iyice ├╝rk├╝tt├╝ beniÔÇŽ TalesÔÇÖin Fenike k├Âkenli oldu─čunu ├Â─črenince epeyce afallad─▒m. [Acaba dememem olas─▒ m─▒? Bal─▒k├ž─▒ da diyor.]

Helena ve ParisÔÇÖin M─▒s─▒rÔÇÖa kabul edilmeyi┼člerini de yeni ├Â─črendim. [B├Âyle bir bilginin yayg─▒nl─▒─č─▒ s─▒n─▒r─▒m Yunanlar─▒n Troya gerek├želerine zarar verirdi.]

  • Herodot, her ┼čeye kar┼č─▒n TarihÔÇÖte anlatt─▒klar─▒yla ilgili en b├╝y├╝k onuru, gurur pay─▒n─▒ hi├ž ku┼čkusuz Yunanlara b─▒rak─▒yor; yani ├Ânce Atina, sonra da Isparta, Aigia, KorentlilereÔÇŽ ├ľvg├╝y├╝ deÔÇŽ [Bat─▒, i┼čte bu kal─▒ta sahip ├ž─▒kmakta; bu onuru, kendi k├╝lt├╝r├╝ne temel yapmaktad─▒r.]
  • Mikale Sava┼č─▒ (27 A─čustos 479), AnadoluÔÇÖnun ilk kurtulu┼č sava┼člar─▒ndan biridir. O da AnadoluÔÇÖnun onurudur. [Dumlup─▒narÔÇÖdan 2401 y─▒l ├Ânce, yine bir a─čustos g├╝n├╝. O zaman bu ├╝lkeden kovulan Perslerdir. Tarih, unutmaya gelmez.]

 

Sons├Âz:

AnadoluÔÇÖnun d├╝n├╝nde y├╝re─čin sesi Homeros, akl─▒n sesi HerodotÔÇÖtur. ┼×u t├╝mceler de bunu ├Ârnekler:

ÔÇťOkaneos ─▒rma─č─▒n─▒n varl─▒─č─▒ndan hi├ž haberim yoktur ve bu ad─▒ uydurup ┼čiire sokan HomerosÔÇÖtur san─▒r─▒m ya da ondan sonra gelenlerden birisidir. (s. 128, 2-23)ÔÇŁ

ÔÇťVe gene kendi dediklerine g├Âre, bir ├Âl├╝ml├╝ olan Herakles, nas─▒l olur da bir ba┼č─▒na binlerce d├╝┼čman─▒ ├Âld├╝r├╝r. (s.141, 2-45)ÔÇŁ

ÔÇťÔÇŽ r├╝yalar─▒m─▒za giren g├Âr├╝nt├╝ler, genellikle, g├╝nd├╝z kafam─▒z─▒ yormu┼č olan konularla ilgilidirÔÇŽ (s. 520, 7-16)ÔÇŁ

ÔÇť─░nsanlar─▒n ancak akla uygun olan tasar─▒lar─▒ ger├žekle┼čebilir; e─čer tasar─▒ ak─▒ll─▒ca olmazsa, tanr─▒ da onun ger├žekle┼čmesine yard─▒m etmez. (s. 640, 8-60)ÔÇŁ [O ├ža─čda Zeus, Poseydon, AthenaÔÇÖn─▒n g├╝c├╝n├╝ sorgulamak az ┼čey midir? Bug├╝n bile her ┼čeyi ÔÇťkaderÔÇŁe ba─člayanlar─▒n iktidar oldu─čuna tan─▒k olmuyor muyuz?]

HerodotÔÇÖtan alaca─č─▒m─▒z en ├Ânemli ders, onun ┼ču t├╝mcelerindedir: ÔÇťÔÇŽ ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n ve e┼čitli─čin de─čerli ┼čeyler oldu─ču, bir kez i├žin de─čil, her zaman i├žin ne kadar do─črudur! ÔÇŽ bir efendinin buyru─ču alt─▒nda yurtta┼člar istekli davranmazlar, ├ž├╝nk├╝ bir efendi i├žin ├žal─▒┼čmaktad─▒rlar, oysa ├Âzg├╝r olduklar─▒ zaman, art─▒k kendi ├Âz ├ž─▒karlar─▒ haline gelmi┼č olan ┼čeyi canla ba┼čla savunurlar. (s. 419, 5-78)ÔÇŁ

HerodotÔÇÖun y├╝re─činde ─░yonyaÔÇÖn─▒n ve AnadoluÔÇÖnun yeri bir ba┼čkad─▒r. ÔÇťÔÇŽ Giritliler MenelosÔÇÖu savunmak i├žin az ├žaba harcamad─▒lar. Bunun cezas─▒ olarak, Troya d├Ân├╝┼č├╝ a├žl─▒k ve salg─▒n hastal─▒k ba┼člad─▒, hem kendileri hem s├╝r├╝ hayvanlar─▒ k─▒r─▒ld─▒lar, o kadar ki Girit ikinci bir sefer bo┼čald─▒, ÔÇŽ (s. 586, 7-171)ÔÇŁ [Onun da y├╝re─či, Homeros gibi Troya i├žin ├žarpar.]

─░yonyaÔÇÖda d├Ârt dil konu┼čulur. Yunan s├Âzc├╝─č├╝n├╝n ─░onÔÇÖdan geldi─či savlansa da Atinanl─▒lar kendilerine ─░on denmesini asla istemezler: ÔÇť… ├Âzellikle Atinal─▒lar bu ad─▒ kabul etmiyorlar, kendilerine ─░on denilmesini istemiyorlard─▒; bug├╝n bile bana ├Âyle gelir ki, bundan ├žo─čunun y├╝z├╝ k─▒zarmaktad─▒r. (s. 80, 1-143)ÔÇŁ

Herodot da s├Âyler ─░yonyal─▒lar─▒n─▒n atas─▒n─▒n Helenler de─čil, Pelasglar oldu─čunu: ÔÇťPelasglar ki onlar da barbard─▒rlar. (s. 32, 1-58ÔÇŁ [HerodotÔÇÖun ─░yonya ile ├Âv├╝nmesini, ÔÇťAnadoluÔÇÖnun SesiÔÇŁ olmakla de─čerlendirmek gerekir ku┼čkusuz.]

Ayd─▒nl─▒lar, co─črafyalar─▒n─▒ HerodotÔÇÖun o s├Âz├╝yle nitelerler: En g├╝zel g├Âky├╝z├╝ alt─▒. Ne abart─▒l─▒d─▒r ne haks─▒zlard─▒r. ÔÇťPanionionÔÇÖda toplanan ─░onlar, kentlerini bizim yery├╝z├╝nde bildi─čimiz en g├╝zel g├Âky├╝z├╝ alt─▒nda ve en g├╝zel iklimde kurmu┼člard─▒r. (s. 79, 1-142)ÔÇŁ Panionion, on iki kentten olu┼čan ─░yon birli─čidir. ÔÇťPanionion, Mikale BurnuÔÇÖndaki kutsal yerdir. (s. 82, 1-148)ÔÇŁ

Bir halk neye inan─▒yorsa do─čru olan odur. Karyal─▒lar─▒n adalardan geldi─či s├Âyleniyorsa da ÔÇťKarial─▒lar─▒n kendileri buna kabul etmezler; onlar anakaran─▒n yerlisi olduklar─▒n─▒ ve hep ┼čimdiki adlar─▒n─▒ ta┼č─▒d─▒klar─▒n─▒ s├Âylerler. (s. 93 1-171)ÔÇŁ HerodotÔÇÖun da Karyal─▒ oldu─čunu bir kez daha an─▒msayal─▒m. Zaten Herodot, Yunanl─▒ Karyal─▒ ayr─▒m─▒n─▒ hep yapar. M─▒s─▒r ordusundaki ├╝cretli askerlerden s├Âz ederken ┼č├Âyle der: ÔÇť-ki bunlar, Yunanl─▒ ve Karial─▒yd─▒lar– (s. 215, 3-10)ÔÇŁ

***

D├╝┼č├╝md├╝r. Bodrum sokaklar─▒ndan birinde, Uffizi Galerisi gibi bir galeriyle kar┼č─▒la┼čmak.

Herodot, Panyanis, Tymnes, Briyakis; Ada, Artemesia; Neyzen Tevfik, Halikarnas Bal─▒k├ž─▒s─▒, M├╝ntekim ├ľkmen, Azra ErhatÔÇÖ─▒n b├╝stlerini yan yana konulmu┼č g├Ârmek. Hatta ─░lhan Berk, ├ťlk├╝ Tamer, k├╝├ž├╝k ─░skenderÔÇÖinkileri deÔÇŽ Elbette BodrumÔÇÖu, ─░skandil ve Parampar├žaÔÇÖyla romanla┼čt─▒ran dostum Mehmet AtillaÔÇÖy─▒ unutmadanÔÇŽ Zeki M├╝renÔÇÖe g├Âsterilen duyarl─▒─č─▒ k─▒skanmadanÔÇŽ

Arkalar─▒nda da onlar─▒ kucaklayan Apollon, Artemis,┬á Afrodit ve DiyonisosÔÇÖun heykelleriÔÇŽ TroyaÔÇÖda AnadoluÔÇÖnun yan─▒nda olanlard─▒r onlar. Didim, Efes, Nisa, Afrodisyas ile ├Âzde┼čle┼čtirdiklerimizÔÇŽ

Hera, Athena, Poseydon, Ares hi├ž ama hi├ž d├╝┼č├╝n├╝lmemelidir; Hera inek g├Âzl├╝d├╝r, Athena g├Âk g├Âzl├╝. AnadoluÔÇÖnun u─čursuzudur onlar. Didim Alt─▒nkumÔÇÖda ApollonÔÇÖu de─čil de PseydonÔÇÖu g├Ârd├╝k├že ├╝z├╝l├╝r├╝m. Kimdir bu belediyelerin k├╝lt├╝rde ak─▒l hocalar─▒!…

├ľzetle onca zafer ├Âvg├╝s├╝ne, kahraman y├╝celtmesine kar┼č─▒n, askerin, sanatk├órdan ├╝st├╝n tutuldu─ču bir ├ža─č─▒n yap─▒t─▒ olan TarihÔÇÖin temel iletisi, bize, hi├ž de yabanc─▒ de─čil. Gelip Mustafa KemalÔÇÖle bulu┼čan, hi├ž unutmamam─▒z, ba┼č tac─▒ etmemiz gereken o savs├Âz:┬á ÔÇťYurtta bar─▒┼č, d├╝nyada bar─▒┼č!ÔÇŁ

* Turnalar, Say─▒ 81, Ocak-┼×ubat-Mart 2021

 

[1]┬á Halikarnas Bal─▒k├ž─▒s─▒, AnadoluÔÇÖnun Sesi, Bilgi Yay─▒nevi 8. Bas─▒m 2017

[2]┬á Herodot, Tarih, T├╝rkiye ─░┼č Bankas─▒ Yay─▒nlar─▒ XV. Bas─▒m 2019

Toplam Okuma: 728 , Bug├╝n: 3 

Tahsin ┼×─░M┼×EK

1948ÔÇÖde KaracasuÔÇÖya ba─čl─▒ I┼č─▒klar k├Ây├╝nde do─čdu. ─░lkokulu k├Ây├╝nde bitirdi. Orta├Â─čretimini Ortaklar ─░lk├Â─čretmen OkuluÔÇÖnda; y├╝ksek├Â─črenimini Necati E─čitim Enstit├╝s├╝ ve Anadolu ├ťniversitesiÔÇÖnde tamamlad─▒. Afrodisyas SanatÔÇÖ─▒n Sorumlu Yaz─▒ ─░┼čleri M├╝d├╝rl├╝─č├╝n├╝ yapt─▒ (2007-215, 54 say─▒). Karacasu ÔÇťAfrodisyas SanatÔÇŁ Edebiyat G├╝nleriÔÇÖni (2009-2012) d├╝zenledi. ┼×─░─░R K─░TAPLARI: K├╝lalt─▒ S├Âz (Etki Yay. ─░zmir, 1995) Yar─▒n─▒ Tanelemek (Toplum Yay. Ankara, 2003), Ge├žmi┼či K─▒nal─▒ (├ťr├╝n Yay. Ankara, 2005), Sevgilim ┼×iir (Afrodisyas Sanat Yay. 2007), Bir G├Âky├╝z├╝ Sohbetinden (Afrodisyas Sanat Yay. 2012), Hep Gen├žtir Mitoloji (Arkeoloji ve Sanat Yay─▒nlar─▒ 2017), Mitolojide Tanr─▒├žalar Ak┼čam─▒ (Arkeoloji ve Sanat Yay─▒nlar─▒ 2019) DENEME-GEZ─░: AfrodisyasÔÇÖtan ÔÇťG├╝nayd─▒n Yery├╝z├╝ÔÇŁne (Afrodisyas Sanat Yay. 2008); DERLEME: ┼×iire ÔÇťY├╝kl├╝ÔÇŁ Halk Bah├žesi ÔÇô Dikines├Âzler Kitab─▒ (Afrodisyas Sanat Yay. 2010) ARA┼×TIRMA-DENEME: Afrodisyas O Beyaz Merhaba (Arkeoloji ve Sanat Yay─▒nlar─▒ 2013), Mustafa Kemal S─▒nav─▒ (Afrodisyas Sanat Yay. 2015). ÔÇťSevgilim ┼×iirÔÇŁ adl─▒ yap─▒t─▒yla ÔÇť2006 ┼×. Avni ├ľlez ┼×iir Eme─či ├ľd├╝l├╝ÔÇŁn├╝ ald─▒. ÔÇťSevgilim ┼×iirÔÇŁ adl─▒ ┼čiiriyle ÔÇť2006 Mustafa Kemal Y─▒lmaz ┼×iir ├ľd├╝l├╝ÔÇŁn├╝n, ÔÇťIrakÔÇÖta Ana OlmakÔÇŁ adl─▒ ┼čiiriyle de ÔÇť2006 Ayk─▒r─▒ Sanat ┼×iir ├ľd├╝l├╝ÔÇŁ birincisi oldu. ÔÇťJaponya Gezi Notlar─▒ÔÇŁ ba┼čl─▒kl─▒ yaz─▒lar─▒, ÔÇť2007 Behzat Ay Yaz─▒n ├ľd├╝l├╝ÔÇŁnde ├Âvg├╝ye de─čer bulundu. Email: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Bursa’n─▒n Sinema Tarihi

Bursa’n─▒n Sinema Tarihi

11 Eyl├╝l 2021, Bursa’n─▒n Sinema Tarihi i├žin yorumlar kapal─▒
Limonun Ba┼čkenti Erdemli

Limonun Ba┼čkenti Erdemli

11 Eyl├╝l 2021, Limonun Ba┼čkenti Erdemli i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963)

Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963)

11 Eyl├╝l 2021, Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963) i├žin yorumlar kapal─▒
Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

11 Eyl├╝l 2021, Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi i├žin yorumlar kapal─▒
Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ

Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ

10 Eyl├╝l 2021, Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi

T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi

8 Eyl├╝l 2021, T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi i├žin yorumlar kapal─▒
19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol

19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol

8 Eyl├╝l 2021, 19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol i├žin yorumlar kapal─▒
Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒

Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒

23 A─čustos 2021, Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi

Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi

22 A─čustos 2021, Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi i├žin yorumlar kapal─▒
Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi

Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi

22 A─čustos 2021, Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi i├žin yorumlar kapal─▒
Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ

Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ

22 A─čustos 2021, Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz!

Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz!

18 A─čustos 2021, Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz! i├žin yorumlar kapal─▒
├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

4 A─čustos 2021, ├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti?

Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti?

4 A─čustos 2021, Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti? i├žin yorumlar kapal─▒
TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller

TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller

4 A─čustos 2021, TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller i├žin yorumlar kapal─▒
Ba─člamam Var 3 Telli

Ba─člamam Var 3 Telli

27 Haziran 2021, Ba─člamam Var 3 Telli i├žin yorumlar kapal─▒
1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒

1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒

27 Haziran 2021, 1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek

AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek

27 Haziran 2021, AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek i├žin yorumlar kapal─▒
Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni

Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni

27 Haziran 2021, Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni i├žin yorumlar kapal─▒
K├Ây Enstit├╝leri

K├Ây Enstit├╝leri

27 Haziran 2021, K├Ây Enstit├╝leri i├žin yorumlar kapal─▒