Elif Burcu ├ľZKAN
Elif Burcu  ├ľZKAN
Bad─▒rga KybeleÔÇÖsi ve Nil├╝ferÔÇÖdeki Kybele K├╝lt├╝
  • 25 Haziran 2018 Pazartesi
  • +
  • -

├ľZET: 2015 y─▒l─▒nda K├╝lt├╝r ve Turizm Bakanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n izniyle Nil├╝fer BelediyesiÔÇÖnin deste─či ile Uluda─č ├ťniversitesi ad─▒na Prof. Dr. Mustafa ┼×ahin ba┼čkanl─▒─č─▒nda Nil├╝fer il├žesinde s├╝rd├╝r├╝lmekte olan y├╝zey ara┼čt─▒rmalar─▒ do─črultusunda Bad─▒rga MahallesiÔÇÖnde bir ev y─▒k─▒nt─▒s─▒n─▒n kal─▒nt─▒lar─▒ aras─▒nda bir Kybele heykeli tespit edilmi┼čtir. ─░ki taraf─▒nda yer alan aslanlarla birlikte tahtta oturur vaziyette betimlenen Kybele, bir├žok k├╝lt├╝rde farkl─▒ isimlerle de olsa yer bulmu┼č ve daima tap─▒n─▒m g├Âren bir tanr─▒├ža olmu┼čtur. AnadoluÔÇÖda da yo─čun bir ┼čekilde tap─▒n─▒m g├Âren KybeleÔÇÖnin izlerine Bithynia B├ÂlgesiÔÇÖnde s─▒kl─▒kla rastlan─▒lmaktad─▒r ve bu yerlerden birisi de Bad─▒rga MahallesiÔÇÖdir. Bu b├Âlgede Ana Tanr─▒├ža k├╝lt├╝n├╝n bulundu─čuna dair bir delil niteli─činde say─▒labilecek olan bu heykelin benzer formlar─▒ da yine yak─▒n ├ževrede ve t├╝m AnadoluÔÇÖda kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r. Bu kapsamda Kybele ve Ana Tanr─▒├ža k├╝lt├╝ tarih boyunca ├Ânemini korumu┼č ve hemen hemen her k├╝lt├╝rde ba┼čka bir ruha b├╝r├╝nerek kendini g├Âstermi┼čtir.***

Anahtar Kelimeler: Nil├╝fer, Bad─▒rga, Kybele, Heykel, Y├╝zey Ara┼čt─▒rmas─▒, K├╝lt.

  • Murat Ak─▒n*┬á
  • Elif Burcu ├ľzkan**

* Y├╝ksek Lisans ├ľ─črencisi, Uluda─č ├ťniversitesi, Fen-Edebiyat Fak├╝ltesi, Arkeoloji B├Âl├╝m├╝, Nil├╝fer Bursa. E-mail: [email protected]

** ├ľ─čr. G├Âr.. Uluda─č ├ťniversitesi, Fen-Edebiyat Fak├╝ltesi, Arkeoloji B├Âl├╝m├╝, Nil├╝fer-Bursa. E-mail: [email protected]

*** AKIN, Murat; ├ľZKAN, Elif Burcu, “Bad─▒rga KybeleÔÇÖsi ve Nil├╝ferÔÇÖdeki Kybele K├╝lt├╝”, Odryses’ten Nil├╝fer’e: 1. Uluslararas─▒ Nil├╝fer Sempozyumu, Geni┼čletilmi┼č Sempozyum Metni, Nil├╝fer Belediyesi, Bursa, 2016, s. 69- 94

 

Kybele Statue of Bad─▒rga and the Cult of Kybele In Nil├╝fer

ABSTRACT

In the year 2015, by courtesy of the Ministry of Culture and Tourism, surveys on behalf of Uluda─č University and headed by Professor Dr. Mustafa ┼×ahin, have been conducted in Nilufer district. In line with these surveys, a statue of Cybele among the ruins of a house in the Bad─▒rga neighborhood has been identified. Cybele is an Anatolian goddess which has been depicted as sitting on a throne with the lions on either side, has always been worshiped and found a place even under different names in many cultures. In Anatolia, Cybele was intensively worshipped and her traces has frequently been come upon in Bithynia region and one of the places she was worshipped within Bithynia is Bad─▒rga neighborhood. Similar forms of this sculpture, which can be considered as an evidence showing that the cult of Mother Goddess existed in this region, has emerged again in close vicinities and also in almost whole Anatolia. In this context, the Mother Goddess Cybele cult has remained important throughout history and has manifested itself in almost every culture dressed up in a different spirit. In this work, after touching on the history and attributes of Cybele, we will put forth the specialities and features of the Cybele statue has found in Bad─▒rga.

Keywords: Nil├╝fer, Bad─▒rga, Kybele, Statue, Survey, Cult.

 

AnadoluÔÇÖda Kybele K├╝lt├╝ ve ─░konografisi

Tarih boyunca bir├žok uygarl─▒kta farkl─▒ isimler alt─▒nda tap─▒n─▒m g├Ârm├╝┼č Ana Tanr─▒├ža tap─▒m─▒n─▒n izlerini ta┼č─▒yan en eski bulgular ─░├ľ ilk bin y─▒l─▒n erken d├Âneminden ba┼člar. Tarihleri ├žok daha eskiye, Paleolitik ├ça─čÔÇÖa uzanan tanr─▒├ža fig├╝rlerinin en eski ├Ârneklerinden biri ise A┼ča─č─▒ AvusturyaÔÇÖda bulunmu┼č olan ve ─░├ľ 30.000-25.000 aras─▒na tarihlendirilen Willendorf VenusÔÇÖudur. Kalkolitik ├ça─čÔÇÖda[1] bu tanr─▒├ža heykellerinin yan─▒ s─▒ra yiyecek ve i├žecek kaplar─▒n─▒n ├╝zerinde de ┼čematik ve simgesel olarak kad─▒n fig├╝rleri g├Âr├╝lmeye ba┼članm─▒┼čt─▒r.[2] JamesÔÇÖe g├Âre ├ťst Paelolitik ├ça─čÔÇÖdan Hristiyanl─▒k d├Ânemine, HindistanÔÇÖa ve AkdenizÔÇÖe var─▒ncaya kadar bir├žok b├Âlgede g├Âr├╝len Ana Tanr─▒├ža inanc─▒n─▒n be┼či─či G├╝ney Rusya bozk─▒rlar─▒ ve Bat─▒ AsyaÔÇÖd─▒r[3]. Bereketi temsil eden Ana Tanr─▒├žaÔÇÖn─▒n ayn─▒ zamanda vah┼či hayvanlar─▒n e─čiticisi (ÔÇťß╝ę ╬á¤î¤ä╬Ż╬╣╬▒ ╬ś╬̤üß┐Â╬ŻÔÇŁ), el de─čmemi┼č do─čan─▒n ve da─člar─▒n h├ókimi oldu─čuna inan─▒ld─▒─č─▒ i├žin tasvirlerinin ├žo─čunda yan─▒ ba┼č─▒nda aslanlar bulunmaktad─▒r.[4] ├çatalh├Ây├╝kÔÇÖte ma─čara duvarlar─▒nda g├Âr├╝len bo─ča tasvirleri veya boynuzlar─▒ da, t─▒pk─▒ M─▒s─▒rÔÇÖda ve EgeÔÇÖde bulunmu┼č olan, yan─▒nda aslan, kaplan, leopar ya da bo─čalarla oturan tanr─▒├ža ├Ârneklerinde oldu─ču gibi ya tanr─▒├žan─▒n vah┼či hayvanlar ├╝zerindeki egemenli─čini ifade etmekteydi ya da Ana Tanr─▒├ža inanc─▒ndaki erkek ├Â─čeyi temsil ederek muhtemelen yeniden do─ču┼ču veya ergenli─če eri┼či simgeleyen bir rit├╝eldi.[5] Bu k├╝lt├╝n varl─▒─č─▒n─▒ ortaya koyan ve Paleolitik d├Ânemden ba┼člayarak g├╝n├╝m├╝ze uzanan arkeolojik buluntular d├╝nyan─▒n ├že┼čitli b├Âlgelerinde bulunmakla birlikte en yayg─▒n olarak Anadolu ve Akdeniz ├ževresinde ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.[6] Antik d├Ânemde de gerek HellasÔÇÖta ve RomaÔÇÖda, gerek Bat─▒ ve Orta AnadoluÔÇÖda Kybele k├╝lt├╝n├╝n yer ald─▒─č─▒n─▒ yine tanr─▒├žaya ve k├╝lte ait ├že┼čitli tasvirlerin ve k├╝lt objelerinin yan─▒ s─▒ra ├žo─ču zaman edeb├« metinlerle ve yaz─▒tlarla da kan─▒tlamak m├╝mk├╝nd├╝r.

AnadoluÔÇÖda Vuru┼čemi, Hepat, Arinna, Nana, Ma, Kybele, Leto, Latona, Kupaba olarak isimlendirilen Ana Tanr─▒├ža Suriye ve FilistinÔÇÖde Mariamne (Marianna), Yunan k├╝lt├╝r├╝nde ise Rheia olarak yer bulmu┼čtur.[7] Yunanl─▒lar─▒n tanr─▒├žay─▒ Kybele ismiyle dev┼čirmesinin nedeni olas─▒l─▒kla PhrygiaÔÇÖda tanr─▒├žaya Kubile, Kubileya ve Kubelaya gibi isimler verilmesinden dolay─▒d─▒r.[8] Antik ├ça─čÔÇÖda Orta ve Bat─▒ AnadoluÔÇÖda, ├Âzellikle HellasÔÇÖta ve RomaÔÇÖda olmak ├╝zere Akdeniz d├╝nyas─▒nda ├Ânemli bir yer edinmi┼č olan, toplumsal hareketlerde ve y├Ânetimde bile g├╝c├╝ne inan─▒lm─▒┼č olan Kybele k├╝lt├╝, ona y├╝klenen vas─▒flar─▒ toplumlar ve ├ža─člar boyu korumu┼č g├╝├žl├╝ bir tap─▒n─▒m ge├žmi┼čine sahiptir. Sakarya Nehri ile B├╝y├╝k Menderes NehriÔÇÖnin yukar─▒ kesimi aras─▒nda kalan Phrygia ve Lydia b├Âlgesinde Erken Neolitik D├ÂnemÔÇÖden itibaren Kybele inanc─▒ bulunuyordu. Phrygler ─░├ľ 12. y├╝zy─▒lda Kavimler G├Â├ž├╝ ile BalkanlarÔÇÖdan (muhtemelen MakedonyaÔÇÖdan) gelerek ├Ânce AnadoluÔÇÖnun kuzeybat─▒s─▒ndaki Bithynia B├ÂlgesiÔÇÖne, yakla┼č─▒k 500 y─▒l sonra ise Orta AnadoluÔÇÖnun bat─▒ k─▒sm─▒ndaki ÔÇôsonradan kendi adlar─▒yla an─▒lacak olan ve Hitit DevletiÔÇÖne ait topraklarda bulunanÔÇôPhrygia B├ÂlgesiÔÇÖne yerle┼čmi┼člerdir. AnadoluÔÇÖya d─▒┼čar─▒dan geldikleri halde Tanr─▒├ža KybeleÔÇÖyi kendi yerel tanr─▒├žalar─▒ gibi benimseyen PhrygÔÇÖler, b├Âlgede ├Ânceden var olan bu Ana Tanr─▒├ža tap─▒m─▒n─▒ benimsemi┼č ve korumu┼čtur. ├ľyle ki, KybeleÔÇÖyi tasvir etti─či d├╝┼č├╝n├╝len buluntular─▒n en eskisi Phryg D├ÂnemiÔÇÖne ait olan ─░├ľ 1. biny─▒la, en yenisi ise ─░S 5.y├╝zy─▒la tarihlendirilmektedir. Yani PhrygiaÔÇÖn─▒n siyasi ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ sona erene kadar Ana Tanr─▒├ža bu b├Âlgenin ba┼č tanr─▒├žas─▒ olma ├Âzelli─čini s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r.[9] KybeleÔÇÖnin ilk k├╝lt merkezi ise Antik Galatia b├Âlgesinin g├╝neybat─▒s─▒nda, bug├╝nk├╝ Ankara-Eski┼čehir yolu ├╝zerindeki Sivrihisar il├žesine 13 km. uzakl─▒kta yer alan Pessinus (Ball─▒hisar) k├Ây├╝nde bulunmaktad─▒r.[10] Bu k├Âyde tanr─▒├ža onuruna in┼ča edilmi┼č olan tap─▒nak, ─░├ľ 3. y├╝zy─▒la veya daha eskiye ait olup KybeleÔÇÖye adand─▒─č─▒ bilinen en eski tap─▒nakt─▒r. Dolay─▒s─▒yla Pessinus (Ball─▒hisar) k├╝lt├╝n di─čer b├Âlgelere yay─▒lmas─▒nda rol oynayan en ├Ânemli kenttir. KybeleÔÇÖye tap─▒m ├Âzellikle Phrygia ve Lydia b├Âlgelerinde yo─čun olarak ger├žekle┼čmi┼č olsa da AnadoluÔÇÖnun hemen her b├Âlgesine yay─▒lm─▒┼čt─▒r. AnadoluÔÇÖda tan─▒d─▒klar─▒ Kybele inanc─▒n─▒ benimseyen Yunanlar k├╝lt├╝ hem yerle┼čimler kurduklar─▒ Anadolu k─▒y─▒ kentlerine, hem g├╝ney k─▒y─▒lar─▒na tan─▒tm─▒┼člard─▒r.[11] Daha sonra Romal─▒lar─▒n AnadoluÔÇÖya h├ókim olu┼čuyla birlikte KybeleÔÇÖyi kendi dinlerine uyarlad─▒klar─▒ d├Ânemden itibaren Troia ve Pergamon da Kybele k├╝lt├╝nde ├Ânemli rol oynayan kentler aras─▒nda girmi┼čtir.[12] ├ľzetle; Phryglerin AnadoluÔÇÖya geli┼činden 1000 y─▒l ├Âncesinden itibaren var olan Kybele tap─▒m─▒ buradan IoniaÔÇÖdaki Yunanlara, Ege adalar─▒na, oradan HellasÔÇÖa ve sonunda RomaÔÇÖya yay─▒lm─▒┼č ve b├Âylelikle ├ža─člar boyunca ├že┼čitli toplumlarda ├Ânemli bir yere sahip olmu┼čtur. Da─č ve Bereket Tanr─▒├žas─▒ olarak bilinen Kybele, Yunanlar ve Romal─▒lar taraf─▒ndan ÔÇťTanr─▒lar─▒n Anas─▒ÔÇŁ, ÔÇťB├╝y├╝k AnaÔÇŁ ya da ÔÇť─░da Da─č─▒ÔÇÖn─▒n Anas─▒ÔÇŁ olarak tap─▒n─▒m g├Ârmekteydi.[13] Hellenistik D├ÂnemÔÇÖde Kybele k├╝lt├╝n├╝n g├Âr├╝ld├╝─č├╝ t├╝m Anadolu kentlerinde Kybele di─čer tanr─▒ ve tanr─▒├žalar aras─▒nda hep daha geri planda tap─▒n─▒m g├Ârm├╝┼čse de Roma D├ÂnemiÔÇÖnin sonlar─▒na kadar AnadoluÔÇÖnun Ana Tanr─▒├žas─▒ olma i┼člevini s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r.[14] B├Âylece AnadoluÔÇÖda ├Âzellikle PhrygiaÔÇÖda ba┼člayan k├╝lt├╝n yolculu─ču Eski Yunan d├╝nyas─▒na ve yaz─▒n─▒na, oradan Roma d├╝nyas─▒na ge├žti─či i├žin Kybele gerek arkeolojik buluntularda gerekse Antik literat├╝rde y├╝zy─▒llar boyunca ve s─▒k├ža yer almaya devam etmi┼čtir.

Tanr─▒├žayla ilgili PhrygiaÔÇÖda bulunan en eski k├╝lt simgeleri ─░├ľ 8. y├╝zy─▒la ait olup yontu an─▒tlarda tanr─▒├žan─▒n yer al─▒┼č─▒ ─░├ľ 7 y├╝zy─▒lda ba┼člam─▒┼čt─▒r.[15] Phrygia d─▒┼č─▒nda Kybele ile ilgili tap─▒n─▒m ve rit├╝ellere ait ilk izlere ise Kyzikos (Erdek)ÔÇÖta rastlanm─▒┼č, SardisÔÇÖte ve MiletosÔÇÖta da Ana Tanr─▒├žaÔÇÖya ait ├žok say─▒da arkeolojik eser g├╝n ─▒┼č─▒─č─▒na ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r. KybeleÔÇÖnin bahsinin ge├žti─či ilk yaz─▒nsal kaynak olarak da, i├žinde Paleo-Phryg dilinde dokuz kere ÔÇťMatarÔÇŁ (anne) kelimesi ge├žen ─░├ľ 7. y├╝zy─▒lÔÇô6. y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒na ait oldu─ču san─▒lan bir Phryg yaz─▒t─▒ g├Âsterilmektedir.[16] PausaniasÔÇÖ─▒n aktard─▒─č─▒na g├Âre KybeleÔÇÖye ait en eski tasvir ise Bat─▒ AnadoluÔÇÖda Magnesia yak─▒n─▒ndaki Sipylos (Yamanlar) Da─č─▒ ├╝zerindeki kaya an─▒t─▒ ├╝zerinde bulunmu┼čtur.[17] An─▒t ├╝zerindeki ni┼čin i├žerisinde tasvir edilen ve ba┼č─▒nda bir ta├ž (polos) bulunan Kybele, ellerini g├Â─čs├╝nde kavu┼čturur vaziyette taht ├╝zerinde oturmaktad─▒r. Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda, be┼či Bo─čazk├ÂyÔÇÖde, on be┼či GordionÔÇÖda bulunmu┼č olan, en basit olanlar─▒ tepelerinde insan ba┼č─▒na benzer yuvarlak bir ├ž─▒k─▒nt─▒ bulunan dikd├Ârtgen ta┼člar olan k├╝ltle ilgili idollerden ve Phrygia k─▒rlar─▒nda bulunmu┼č olan ├žifte idollerden yine en eski buluntulara ├Ârnek olarak bahsedilebilir.[18] KybeleÔÇÖnin ikonografik olarak antropomorfik ┼čekilde g├Âsterilen tek tanr─▒sal varl─▒k olma ├Âzelli─či ta┼č─▒d─▒─č─▒ PhrygiaÔÇÖda ├Âzel evlerde de tap─▒n─▒m g├Âren bir tanr─▒├ža oldu─čunu ├Âzellikle bulunan adak nesnelerinden ve yaz─▒tlardan anlamak m├╝mk├╝nd├╝r.[19]

Hatta bu yaz─▒tlardan ve hanelerde bulunan k├╝lt objelerinden yola ├ž─▒k─▒larak b├Âlgede hastal─▒klar─▒ iyile┼čtiren, anneleri ve ├žocuklar─▒ koruyan (kourotrophos) tanr─▒├ža olarak da tap─▒n─▒m g├Ârd├╝─č├╝ anla┼č─▒lmaktad─▒r.[20] Ancak ayn─▒ b├Âlgede baz─▒ ma─čara duvarlar─▒nda ve a├ž─▒khava tap─▒naklar─▒n─▒n ├Âny├╝zlerinde, da─člara oyulmu┼č halde bulunan ├╝├žgen kaya ni┼čleri bulunmu┼čtur. KybeleÔÇÖye adanm─▒┼č tap─▒n─▒m yerlerine ait olarak g├Âr├╝len bu ni┼člerin ├╝├žgen formunda olu┼ču do─čurganl─▒─č─▒ veya tanr─▒├žayla ba─člant─▒l─▒ olarak da─č─▒ sembolize etti─čini d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir. Kayalar─▒n ├Ân y├╝z├╝nde tasvir edilen kap─▒ aral─▒klar─▒ onun korudu─ču da─ča giri┼či yans─▒tan ve tanr─▒├žan─▒n do─čal ma─čara evini ├ža─čr─▒┼čt─▒ran tasvirlerdir.[21] PhrygiaÔÇÖda ayn─▒ zamanda say─▒lar─▒ 15ÔÇÖin ├╝zerinde bo┼č mimari cephe bulunmu┼čtur. RollerÔÇÖa g├Âre bunlar─▒n tanr─▒├žan─▒n kabartma heykelini i├žeren oyma cephelere benzemesi tanr─▒├žan─▒n ta┼č─▒nabilen bir imgesini koymak ├╝zere tasarlanm─▒┼č oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir.[22] Genellikle bu oyma cephelerin yan─▒nda bulunan merdiven sunaklar tanr─▒├žan─▒n en yayg─▒n k├╝lt an─▒tlar─▒ aras─▒ndad─▒r.[23] Genellikle dikd├Ârtgen ┼čeklindeki dikine oyulmu┼č ├žukurlar ise RollerÔÇÖa g├Âre Kybele onuruna yap─▒lan sunular─▒n materyalleri i├žin depo i┼člevi g├Âren yerlerdir.[24]

Gerek k├╝lt objeleri gerekse atrib├╝tleri a├ž─▒s─▒ndan KybeleÔÇÖye ait Orta ve Bat─▒ PhrygiaÔÇÖdaki buluntular farkl─▒l─▒klar g├Âstermektedir. Daha ├žok k├╝lt nesnelerine ve tanr─▒├ža betimlerine rastlanan Orta PhrygiaÔÇÖya has bir atrib├╝t, tanr─▒├žan─▒n elinde tuttu─ču -muhtemelen nar olan yuvarlak cisimdir. Yine Orta PhrygiaÔÇÖda ve Gordion kentinde bulunan tasvirlerinde en karakteristik atrib├╝t olarak y─▒rt─▒c─▒ ku┼ča, Bat─▒ PhrygiaÔÇÖdaki tanr─▒├ža tasvirlerinde ise kadehe, k├óseye ve aslana rastlanmaktad─▒r.[25] Tanr─▒├žan─▒n ├Âzellikle bu b├Âlgedeki tasvirlerinde yan─▒nda do─čan ve ┼čahin gibi y─▒rt─▒c─▒ av ku┼člar─▒yla betimlendi─čini g├Âr├╝r├╝z. Tanr─▒├žayla ilgili ├Âzellikle hanelerin ├ževresinde bulunmu┼č olan adak objeleri ta┼č idoller, ta┼č ve terracotta av ku┼člar─▒ olmakla birlikte bu av ku┼člar─▒ tanr─▒├žan─▒n adak sunusu olarak kullan─▒lan en yayg─▒n atrib├╝t├╝yd├╝.[26] Tanr─▒├žaya e┼člik eden ve onun atrib├╝tleri olan t├╝m bu y─▒rt─▒c─▒ hayvanlar t─▒pk─▒ aslanlar gibi ona g├╝├ž sembol├╝ anlam─▒n─▒ y├╝klemekteydi.[27] B├Âlgeden b├Âlgeye de─či┼čiklik g├Âsteren bir ba┼čka ├Ârnek olarak, yine ─░├ľ 6. y├╝zy─▒la tarihlenen AnadoluÔÇÖnun do─čusu ile bat─▒s─▒ aras─▒nda sanatsal farkl─▒l─▒k g├Âsteren ve Kybele heykelt─▒ra┼čl─▒k yap─▒tlar─▒nda kendi aralar─▒nda bir grup olu┼čturan heykel t├╝rlerinden s├Âz edebiliriz.[28] Bu gruplardan Bo─čazk├Ây heykel grubunda, kent kap─▒s─▒ ├Ân├╝nde bulunan ni┼č i├žerisinde ayakta duran tanr─▒├žan─▒n ba┼č─▒nda polos ve alt─▒nda pileli uzun eteklik bulunmakta, v├╝cudunun ├╝st k─▒sm─▒ ├ž─▒plak olup elleriyle g├Â─č├╝slerini tutmaktad─▒r. ─░ki yan─▒nda ise tanr─▒├žan─▒n ayinlerinde kullan─▒lan kithara ve ├žifte fl├╝t ├žalan k─▒sa pantalonlu iki ├žocuk bulunmaktad─▒r.[29] AnkaraÔÇÖda bulunan ve ni┼č i├žerisinde yer alan Kybele kabartmas─▒nda ise tanr─▒├ža ba┼č─▒nda polos ve ├╝zerinde himation ile; sa─č elinde kulplu ve gaga a─č─▒zl─▒ testi, sol elinde ise g├╝vercin tutarken betimlenmi┼čtir. Erken geometrik d├Ânem sanat─▒nda d├╝z ve y├╝ksek bir ta├žla (polos) tasvir edilen[30] Kybele, uygarl─▒─č─▒, kentleri ve kuleleri korudu─čuna inan─▒ld─▒─č─▒ Hellenistik d├Ânemden itibaren genellikle kule duvar─▒ ┼čeklindeki ta├ž ile betimlenmi┼čtir. Ancak SuriyeÔÇÖye ├Âzg├╝ uzun polosÔÇÖun t─▒pk─▒ nar ve m├╝zik enstr├╝man─▒ atrib├╝t├╝nde oldu─ču gibi yaln─▒zca KybeleÔÇÖye has bir atrib├╝t olmad─▒─č─▒n─▒, Karkam─▒┼č ve Malatya civar─▒ndan ─░├ľ 11. y├╝zy─▒l ila ─░├ľ 9. y├╝zy─▒l tarih aral─▒─č─▒na sahip Kubaba buluntular─▒nda da polosÔÇÖun betimlendi─čini belirtmeliyiz.[31]

Antik edeb├« kaynaklara bakt─▒─č─▒m─▒zda, Yunan yazarlardan Timotheos, Diodoros, Pausanias ve HermesianaksÔÇÖtan Latin ┼čair OvidiusÔÇÖa kadar pek ├žok yazar─▒n eserinde ├že┼čitli versiyonlar─▒ bulunan KybeleÔÇÖnin do─ču┼čuna y├Ânelik mythoslar─▒n farkl─▒ yorum ve kurgularla yer ald─▒─č─▒n─▒ g├Ârmekteyiz. Bu mythoslar─▒n ve Kybele rit├╝ellerine dair detaylar─▒n yan─▒ s─▒ra arkeolojik buluntularla ilgili kimi ├Ânemli bilgilere de yine bu kaynaklarda rastlamak m├╝mk├╝nd├╝r. ├ľrne─čin yazar Plinius, ÔÇťHistoria NaturalisÔÇŁ eserinde, AtinaÔÇÖda Ana Tanr─▒├ža onuruna in┼ča edilen tap─▒nak MetroonÔÇÖda yer alan ve ─░├ľ 5. y├╝zy─▒la ait ├žok ├Ânemli bir tahtl─▒ Kybele heykelinden bahsetmi┼čtir.[32] ┬áAtinal─▒ heykelt─▒ra┼č AgorakritosÔÇÖun yapt─▒─č─▒, yan─▒nda aslanlarla otururken ve elinde bir tef (tympanon) tutarken tasvir edilen bu Kybele heykeli daha sonra bir├žok ├Ârnekte g├Âr├╝lmeye ba┼članm─▒┼čt─▒r.[33] Hatta Hellenistik d├Ânem sonras─▒nda HellasÔÇÖta ve AnadoluÔÇÖda yayg─▒nla┼čm─▒┼č ve standart olarak kabul edilmi┼čtir.[34] Bu ├Ârnekten itibaren Kybele, Greko-Romen bir├žok sanat eserinde t─▒pk─▒ Rhea gibi elinde bir tympanon tutarken ve yan─▒nda aslanlar─▒n bulundu─ču tahtta oturur halde tasvir edilmi┼čtir. T─▒pk─▒ GordionÔÇÖda bulunmu┼č olan Hellenistik D├Ânem tasvirlerinde oldu─ču gibi Bad─▒rga KybeleÔÇÖsi de muhtemelen bu standart heykel t├╝r├╝n├╝n devam─▒ niteli─čini ta┼č─▒r.[35] Her ne kadar Bad─▒rgaÔÇÖda bulunan heykelin kollar─▒ k─▒r─▒k oldu─ču i├žin ellerinde ne tuttu─ču bilinemese de ayn─▒ tasvir t├╝r├╝ndeki di─čer ├Ârneklerle kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda ayn─▒ ┼čekilde tympanon tutuyor olmas─▒n─▒n m├╝mk├╝n oldu─čunu s├Âyleyebiliriz (Resim 14-15).

Tympanon atrib├╝t├╝ AssyriaÔÇÖda, G├╝ney-do─ču AnadoluÔÇÖda, Neo-Hitit merkezlerinde, K─▒br─▒s ve GiritÔÇÖteki Grek isk├ón─▒ bulunan b├Âlgelerde Rhea k├╝lt├╝r├╝yle ilgili olarak ─░├ľ 8. y├╝zy─▒l tasvirlerinde de kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r.[36] Karkam─▒┼čÔÇÖta ise bir Kubaba tasvirinde de tympanon g├Âr├╝l├╝r ve B├ŞghÔÇÖa g├Âre KybeleÔÇÖyi Karkam─▒┼č Tanr─▒├žas─▒ Kubaba ve Girit Tanr─▒├žas─▒ Rhea ile bir tutan Yunanlar Kubaba atrib├╝tleri olan enstr├╝manlar─▒ KybeleÔÇÖye ait olarak d├╝┼č├╝nerek ├Âd├╝n├ž alm─▒┼člard─▒r.[37] Tanr─▒├žan─▒n Phrygia ve LydiaÔÇÖdaki atrib├╝tleri aras─▒nda yer almayan tympanon (tef), b├Âylelikle tanr─▒├žan─▒n en iyi bilinen Yunan atrib├╝t├╝ haline gelmi┼č ve gerek edeb├« gerek arkeolojik tasvirlerde Roma D├ÂnemiÔÇÖne kadar aral─▒ks─▒z olarak kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.[38] Roma D├ÂnemiÔÇÖnden itibaren ise KybeleÔÇÖnin orada cinsellik ve do─čurganl─▒─č─▒n yan─▒ s─▒ra ┼čehri yabanc─▒ i┼čgalcilerden koruyan ┼čehirli tanr─▒├ža olarak da g├Âr├╝lmesinden dolay─▒, tympanon atrib├╝t├╝ yerini kraliyet asas─▒na b─▒rakm─▒┼čt─▒r.[39] Tympanon haricinde tanr─▒├žan─▒n k├╝lt├╝ne ait pek ├žok atrib├╝t ve karakter de yine AnadoluÔÇÖdaki tasvirlerde yer almamaktad─▒r. ├ľrne─čin had─▒m rahipler (Galloi), kymbalon (zil), tanr─▒├žan─▒n ├ó┼č─▒─č─▒ ve rit├╝ellerinin e┼člik├žisi olarak gerek edeb├« kaynaklarda gerek baz─▒ tasvirlerde yer bulan Attis de yine Phrygia kaynakl─▒ olmay─▒p Greko-Romen ├Ârneklerde kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r.[40]

Tahtta oturur vaziyette betimlenen Ana Tanr─▒├žaÔÇÖn─▒n bir ya da iki yan─▒nda aslanlar─▒n bulunmas─▒ veya baz─▒ tasvirlerde aslanlar taraf─▒ndan ├žekilen arabada oturuyor olmas─▒ ise onun vah┼či ya┼čam ├╝zerindeki kontroll├╝ g├╝c├╝n├╝ sembolize eder.[41] KybeleÔÇÖnin aslan atrib├╝t├╝yle tasvir edilmesinin bir ba┼čka nedeni olarak da, DiodorosÔÇÖun aktard─▒─č─▒ KybeleÔÇÖnin do─ču┼č mythosÔÇÖundan hareketle bebekken da─ča b─▒rak─▒lan KybeleÔÇÖnin vah┼či hayvanlar taraf─▒ndan yeti┼čtirildi─činin temsil edilmesi ya da tanr─▒sall─▒─č─▒n─▒n, topluluk i├žindeki en ├Ânemli kad─▒n olarak sayg─▒n konumunun g├╝├žl├╝ bir hayvan simgesiyle yans─▒t─▒lmas─▒ g├Âsterilir. Phrygler III. AleksandrosÔÇÖun Anadolu seferlerinden sonra eski Anadolu formlar─▒ yerine Yunan formunda k├╝lt e┼čyalar─▒ betimlemi┼člerdir.[42] Her ne kadar tanr─▒├žan─▒n y─▒rt─▒c─▒ ku┼č ve aslan atrib├╝tleri AnadoluÔÇÖnun Tun├ž ├ça─č─▒ÔÇÖna ait dinsel simgeleri olsa da[43] Yunan ├Âncesi d├Âneme ait tasvirlerinin yaln─▒zca bir veya iki tanesinde aslanlar g├Âr├╝lmektedir. Ionial─▒ Yunanlar─▒n Tahtl─▒ Ana Tanr─▒├ža heykel tipinden etkilenen LydiaÔÇÖda ise krall─▒─č─▒n ├Ânemli ve s─▒k kullan─▒lan bir sembol├╝ oldu─ču i├žin daha fazla say─▒da aslanl─▒ Kybele ├Ârne─čine rastlanmaktad─▒r.[44]

Bad─▒rga Kybele Heykeli

Bad─▒rga MahallesiÔÇÖnde yap─▒lan y├╝zey ara┼čt─▒rmas─▒ sonucunda ortaya ├ž─▒kart─▒lan Kybele heykeliyle birlikte o d├Ânemde b├Âlgede bir Ana Tanr─▒├ža tap─▒m─▒n─▒n oldu─ču g├╝n y├╝z├╝ne ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

Ortalama bir insan v├╝cudu ├Âl├ž├╝leri neredeyse yar─▒ yar─▒ya tasvir edildi─činde bu t├╝r heykelcikler k├╝lt heykelinden ziyade adak heykeli olarak kabul edildi─či i├žin bu heykelin de olas─▒l─▒kla adak heykeli niteli─činde oldu─čunu s├Âyleyebiliriz.

Heykel yakla┼č─▒k olarak 70 y─▒l ├Ânce y─▒k─▒lan bir tekkenin kal─▒nt─▒lar─▒n─▒n yer ald─▒─č─▒ bo┼č bir arsada ortaya ├ž─▒kart─▒lm─▒┼čt─▒r (Resim 1).[45] Uzun y─▒llar boyunca korunmas─▒z olarak her t├╝rl├╝ do─ča olay─▒na maruz kalan heykelin ├╝zerinde ye┼čil yosun tabakalar─▒ dikkat ├žekmektedir.

Bununla birlikte mermer heykelin baz─▒ b├Âlgelerinde ise kararmalar ve yo─čun miktarda a┼č─▒nma g├Âze ├žarpmaktad─▒r. Ancak her ne kadar yo─čun bir tahribat g├Ârm├╝┼čse de tan─▒mlama yapmak i├žin elveri┼člidir. Cepheden oturur ┼čekilde olu┼čturulmu┼č heykelin omuz b├Âlgesinden yukar─▒s─▒ ve ba┼č─▒ korunamam─▒┼č, kollar─▒ ise dirseklerinden itibaren k─▒r─▒k ┼čekilde g├╝n├╝m├╝ze ula┼čm─▒┼čt─▒r (Resim 2). Bu y├╝zden duru┼č pozisyonlar─▒ anla┼č─▒lamasa da sa─č kolun dirsek b├Âl├╝m├╝nde yer alan d├╝bel deli─činden hareketle olas─▒l─▒kla bu kolun ileriye do─čru uzat─▒ld─▒─č─▒ akla gelmektedir (Resim 3). Ayr─▒ca kol k─▒sm─▒nda yer alan d├╝bel deli─či, eksik olan kolun sonraki bir d├Ânemde yerine tekrar yerle┼čtirilmi┼č olabilece─čini d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir. Oturarak betimlenmi┼č kad─▒n─▒n her iki yan─▒nda da sa─čr─▒lar─▒ ├╝zerine oturan aslan fig├╝rleri yer almaktad─▒r. Bu aslan fig├╝rlerine bak─▒ld─▒─č─▒nda taht ile elbise k─▒vr─▒mlar─▒ aras─▒nda s─▒k─▒┼čm─▒┼č gibi i┼člendi─či ve proporsiyon bozukluklar─▒ oldu─ču dikkat ├žekmektedir.

Heykelin sa─č taraf─▒nda bulunan aslan─▒n ba┼č k─▒sm─▒ eksik olup v├╝cudu ise yo─čun bir a┼č─▒nmaya maruz kalsa da yelelerinin matkapla i┼člendi─či g├Âr├╝lmektedir (Resim 4). Ayn─▒ ┼čekilde sol tarafta bulunan aslan─▒n da ├žok daha fazla a┼č─▒nmaya u─čramas─▒na ra─čmen yelelerindeki matkap i┼č├žili─či g├Âze ├žarpmaktad─▒r (Resim 5).

─░konografik a├ž─▒dan de─čerlendirildi-─činde her iki yan─▒nda yer alan aslanlarla birlikte oturarak tasvir edilen fig├╝r├╝n KybeleÔÇÖye ait bir heykel oldu─čunu s├Âylemek yanl─▒┼č olmayacakt─▒r. Kybele, ├╝zerine olas─▒l─▒kla khiton giymi┼č olarak ve g├Â─č├╝s alt─▒ndan ba─članan bir kemerle betimlenmi┼č tir (Resim 6).

KhitonÔÇÖun ├╝zerine ise himation (manto) giydi─či g├Âr├╝lmektedir. Manto, v├╝cudun ├╝st b├Âl├╝m├╝n├╝ a├ž─▒kta b─▒rakacak ┼čekilde kal├žas─▒n─▒n sa─č─▒ndan ilerleyip kuca─č─▒ ├╝zerinden ge├žerek a┼ča─č─▒ya do─čru inmektedir. Kucak ├╝zerinde toplanm─▒┼č ┼čekilde yo─čun bir kuma┼č izlenimi vermektedir (Resim 7). Heykelin ayaklar─▒ a├ž─▒k olarak cepheden i┼členmi┼č ve manto ucu ayaklar ile khitonÔÇÖu g├Âsterecek ┼čekilde a├ž─▒k b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r. KhitonÔÇÖun etek k─▒vr─▒mlar─▒ ise hafif olarak i┼členmi┼č olup daha sade ve kendi i├žerisinde par├žalanm─▒┼č olarak betimlenmi┼čtir. Ayn─▒ zamanda bu k─▒vr─▒mlarda da matkap izlerine rastlamak m├╝mk├╝nd├╝r (Resim 8). Heykelin sa─č baca─č─▒ zemine tam olarak d├╝z bir ┼čekilde basarken, sol baca─č─▒ di─čerine g├Âre bir miktar yukar─▒da ve kendi soluna do─čru 450 a├ž─▒yla ├žekilmi┼č vaziyettedir.

Bu duru┼č ise kaba ve kal─▒n olarak i┼členen mantoda sade ve d├╝z k─▒vr─▒mlardan olu┼čan bir hareketlenmeyi meydana getirmi┼čtir (Resim 9). Bu kaba ve kal─▒n kuma┼č detay─▒ Orta ve Bat─▒ PhrygiaÔÇÖda bulunan Hellenistik D├ÂnemÔÇÖe ait tahtta oturan Kybele tasvirleriyle benzerlik g├Âstermektedir.[46] Bacaklar her ne kadar kaba bir kuma┼čla ├Ârt├╝lm├╝┼č olsa da v├╝cuda tamamen yap─▒┼čarak az da olsa transparanl─▒─č─▒ ortaya ├ž─▒kartmaktad─▒r.

Kybele her iki taraf─▒nda da korunmu┼č izlerden anla┼č─▒ld─▒─č─▒ ├╝zere arkal─▒kl─▒ bir taht ├╝zerinde oturmaktad─▒r (Resim 10a-b). A─č─▒rl─▒─č─▒n─▒ kendi soluna do─čru vermi┼čtir ve her iki yan─▒nda da kollar─▒n─▒n bulundu─ču b├Âl├╝mde t─▒ra┼članm─▒┼č birer platform bulunmaktad─▒r. Bu platformlardan sa─č─▒ndaki dikd├Ârtgen ┼čeklindeyken, solundaki ├Âne do─čru daralan ├╝├žgen ┼čeklindedir. Heykelin arka k─▒sm─▒ ise t─▒ra┼članarak d├╝z bir ┼čekilde b─▒rak─▒lm─▒┼č ve bundan hareketle olas─▒l─▒kla bir yere dayanm─▒┼č olarak kullan─▒ld─▒─č─▒ fikrini d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir.

Kybele heykellerini olu┼čturulma stillerine g├Âre ay─▒racak olursak kabaca ayakta duranlar veya oturanlar olarak grupland─▒rabiliriz. HellasÔÇÖ─▒n do─čusunda yan─▒nda aslanlarla ayakta durur vaziyette tasvir edilen Kybele ─░├ľ 6. y├╝zy─▒l sonunda yaln─▒z ba┼č─▒na veya kuca─č─▒nda aslanla oturur vaziyette tasvir edilmeye ba┼članm─▒┼čt─▒r.[47] Oturan tanr─▒├ža ┼čeklinde yap─▒lm─▒┼č k├╝├ž├╝k fig├╝rinler de erken d├Ânem Phrygia gelene─čine aittir.[48]

Bu t├╝r Kybele heykelleri aras─▒nda en yayg─▒n─▒ arkal─▒kl─▒ yahut arkal─▒ks─▒z bir taht ├╝zerine oturarak betimlenenlerdir. Hellenistik malzemelere ve nesnelere ├Âncelik eden tasvirler olarak Kuzeybat─▒ AnadoluÔÇÖda, ├Âzellikle PergamonÔÇÖda bulunmu┼č olan tasvirlerden s├Âz edilebilir.[49] Bu tasvirlerde Kybele sa─č elinde phiale tutmakta ve k├Âpe─če benzer bir aslan─▒n yan─▒nda tahtta oturmaktad─▒r. Bad─▒rga KybelesiÔÇÖnin kollar─▒n─▒n ve ba┼č─▒n─▒n korunamam─▒┼č oldu─ču i├žin yaln─▒zca heykelin eksik olan k─▒s─▒mlar─▒n─▒n anlamland─▒r─▒lmas─▒ hususunda benzer ├Ârneklerle yapaca─č─▒m─▒z kar┼č─▒la┼čt─▒rmalarla baz─▒ noktalara de─činebilmekteyiz. ├ľrne─čin, oturan Kybele heykellerinin t─▒pk─▒ bu ├Ânc├╝l ├Ârnekler gibi genellikle phiale ve tympanon tutarken ve yan─▒nda aslanla tahtta oturur ┼čekilde betimlenmesinden hareketle bu heykelin de benzer ┼čekilde olu┼čturuldu─čunu d├╝┼č├╝nebiliriz.

Genel olarak bakt─▒─č─▒m─▒zda oturarak tasvir edilen Kybele heykelinin benzer formdaki ├Ârneklerinde her ne kadar boyut olarak bir hayli farkl─▒l─▒klar g├Âr├╝lse de stil ve atrib├╝tler a├ž─▒s─▒ndan olduk├ža benzer y├Ânleri dikkate de─čerdir. Di─čer ├Ârneklerde ve bilhassa sikkeler ├╝zerinde yer alan tasvirlerde ba┼č─▒nda ├žo─čunlukla stephane bulunan Kybele, Bad─▒rgaÔÇÖda kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒m─▒z bu ├Ârnekte de muhtemelen benzer ┼čekildeydi. Ayn─▒ zamanda hemen hemen t├╝m ├Ârneklerinde kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kt─▒─č─▒ ┼čekilde sol elinde tympanonÔÇÖu ve sa─č elinde tuttu─ču phialeÔÇÖsiyle olabilece─čini s├Âylemek olas─▒l─▒kla do─čru olacakt─▒r. Bu ba─člamda sonraki d├Ânemlerde yap─▒lacak ├žal─▒┼čmalarla birlikte b├Âlgedeki Ana Tanr─▒├ža tap─▒n─▒m─▒n─▒n izleri daha net olarak tespit edilip daha kesin bilgilere ula┼č─▒labilecektir.

Bad─▒rga KybeleÔÇÖsiyle benzer stilde olu┼čturulmu┼č di─čer buluntulara bakacak olursak; ├Âncelikle ├çatalh├Ây├╝k k├╝lt odas─▒nda bulunmu┼č olan ve ─░├ľ 6. biny─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒na tarihlenen pi┼čmi┼č toprak ├╝retimi Ana Tanr─▒├ža heykelci─či, bu formda olu┼čturulan heykellerin prototipi olarak g├Âsterilebilir (Resim 12). Bu heykelcikte Kybele, Yunan ve Roma sanat─▒ndaki ├Ârneklerinden bir hayli uzak bir formda betimlenmi┼čtir. Her ne kadar do─čurganl─▒─č─▒ sembolize etmek ad─▒na v├╝cudu kilolu ve ├ž─▒plak olarak g├Âsterilse de taht ├╝zerinde oturmas─▒ ve her iki taraf─▒nda da aslanlarla birlikte betimlenmesi kendinden sonra gelen heykellere ├Ânc├╝l├╝k etti─či g├Âr├╝┼č├╝n├╝ kan─▒tlar niteliktedir. Bad─▒rga KybeleÔÇÖsi de her iki taraf─▒nda aslanlar─▒n yer ald─▒─č─▒ bir formda oldu─ču i├žin, iyi korunmu┼č olan benzer formdaki farkl─▒ heykellerle kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒lmas─▒ yararl─▒ olacakt─▒r.

├ľrne─čin, AnadoluÔÇÖda bulunan ve Staatliche Museen zu BerlinÔÇÖde 8260 envanter numaras─▒yla sergilenen Kybele heykelci─či her iki taraf─▒nda da aslan bulunan ve arkal─▒kl─▒ bir taht ├╝zerinde oturan formda olu┼čturulmu┼čtur (Resim 13). Cepheden be-timlenen Kybele, ba┼č─▒nda stephane ile ve uzun sa├žl─▒ halde g├Âr├╝lmektedir. Tanr─▒├ža g├Â─č├╝s alt─▒ndan ba─čl─▒ khiton ve ├╝zerine himation giymi┼č vaziyettedir ve elbise k─▒vr─▒mlar─▒ benzer ┼čekilde sol dizin yukar─▒ ├žekilmesiyle yo─čunla┼čm─▒┼čt─▒r. Bir tabure ├╝zerine basan KybeleÔÇÖnin her iki yan─▒nda betimlenen aslanlara ek olarak kuca─č─▒nda da bir aslan yer almaktad─▒r.

Sa─č elinde ola─čan olarak phiale tutarken, sol elinde farkl─▒ bir atrib├╝t olan bir anahtar tutmaktad─▒r.

Yine ayn─▒ formda olu┼čturulan heykele ├Ârnek olarak, PrieneÔÇÖde bulunmu┼č, Staatliche Museen zu BerlinÔÇÖde TC 8634 envanter numaras─▒yla sergilenen bir ba┼čka pi┼čmi┼č toprak heykelcikten bahsedebiliriz. Bu heykelcikte Kybele, oturur vaziyette her iki taraf─▒nda ve kuca─č─▒nda yer alan aslanlarla birlikte betimlenmi┼čtir (Resim 14). G├Â─č├╝s alt─▒ndan bir kemerle ba─članan khiton ve ├╝zerine himation giymi┼čtir. Ba┼č─▒nda ise yine stephane bulunmaktad─▒r. Ayak taburesi ├╝zerine basan tanr─▒├žan─▒n sa─č elinde phiale ve sol elinde tympanon yer almaktad─▒r.

Archeologiko Mousio EanisÔÇÖte 585 envanter numaras─▒yla sergilenen, AianeÔÇÖde bulunmu┼č pi┼čmi┼č toprak Kybele heykelci─či de yine arkal─▒kl─▒ bir tahtta oturur ┼čekilde ve her iki taraf─▒nda yer alan aslanlarla betimlenmi┼čtir (Resim 15). Bad─▒rga KybeleÔÇÖsiyle olduk├ža benzer bir formda olan bu heykelcik de ├╝zerinde g├Â─č├╝s alt─▒ndan bir kemerle ba─članan khiton ve himation giymi┼č ┼čekilde tasarlanm─▒┼čt─▒r. Ba┼č─▒nda stephane bulunan tanr─▒├ža bilinen atrib├╝tleriyle birlikte sa─č elinde phiale ve sol elinde tympanon ile betimlenmi┼čtir.

Bir ba┼čka oturan Kybele heykelci─či ─░stanbul Arkeoloji M├╝zesiÔÇÖnde 1157 envanter numaras─▒yla sergilenmektedir ve K├╝tahyaÔÇÖda bulunmu┼čtur (Resim 16). Her iki taraf─▒nda da aslanlar─▒n bulundu─ču heykel yine ayn─▒ formda olu┼čturulmu┼čtur. ─░ki kolu da k─▒r─▒k olan heykelci─čin ellerinde ne tuttu─čuna dair herhangi bir yorum getirmek zordur. ├ťzerine g├Â─č├╝s alt─▒ndan ba─članan bir khiton ve himation giymi┼č olarak betimlenen KybeleÔÇÖnin ba┼č─▒nda da stephane bulunmaktad─▒r. Arkal─▒kl─▒ bir taht ├╝zerine oturan tanr─▒├ža sanki ayakta durur gibi g├Âr├╝lmekte ve v├╝cutta proporsiyon bozuklu─ču g├Âze ├žarpmaktad─▒r. Bu heykelcik de bir b├Âl├╝m├╝ eksik olan Bad─▒rga KybeleÔÇÖsine benzer bir ├Ârnektir.

┬á─░stanbul Arkeoloji M├╝zesiÔÇÖnde korunan bir di─čer heykelcik ise 787 envanter numaras─▒yla sergilenen ve ─░znikÔÇÖte bulunmu┼č olan Kybele heykelci─čidir (Resim 17). Her iki taraf─▒nda da aslanlar─▒n bulundu─ču tanr─▒├ža arkal─▒kl─▒ bir taht ├╝zerine oturmu┼č ve bir ayakl─▒k ├╝zerine basmaktad─▒r.

Ba┼č─▒nda stephaneÔÇÖsi ve uzun duva─č─▒yla betimlenen Kybele, g├Â─č├╝s alt─▒ndan bir kemerle ba─članan khiton ve onun ├╝zerine de manto giymi┼čtir.

├ľzetle Bad─▒rgaÔÇÖda bulunan Kybele heykelinin korunan k─▒s─▒mlar─▒na bakarak ├žal─▒┼čma konusunu olu┼čturan Bad─▒rga Kybele heykelinin de hemen hemen ayn─▒ d├Ânemde ├╝retilmi┼č oldu─čunu s├Âylemek yanl─▒┼č olmayacakt─▒r.

Bunlarla birlikte sikkeler ├╝zerinde de ayn─▒ stilde olu┼čturulmu┼č Kybele tasvirleri yer almaktad─▒r. Arkal─▒kl─▒ bir taht ├╝zerinde oturur ┼čekilde ve her iki taraf─▒nda da aslanlar─▒n bulundu─ču tasvirlere Bithynia, Phrygia, Thrakia, Pisidia ve Ionia gibi farkl─▒ Kucak ├╝zerinde toplanan manto (himation) ve elbise k─▒vr─▒mlar─▒ Bad─▒rga KybeleÔÇÖsiyle olduk├ža benzer ├Âzellikler ta┼č─▒maktad─▒r. Sol elinde tympanon tutarak betimlenen tanr─▒├žan─▒n sa─č eli bilek k─▒sm─▒na yak─▒n bir yerden k─▒r─▒kt─▒r ve ├Âne do─čru uzatt─▒─č─▒ elinde ne tuttu─čuna dair bir bilgi mevcut de─čildir.

Madrid Museo Nacional del PradoÔÇÖda 220E envanter numaras─▒yla sergilenen Kybele heykeli de her iki taraf─▒nda da aslanlar bulunan arkal─▒kl─▒ bir taht ├╝zerine oturur ┼čekilde olu┼čturulmu┼čtur (Resim 18). Ba┼č─▒ ve sa─č kolu eksik olan heykelde Kybele yine g├Â─č├╝s alt─▒ndan ba─članan bir khiton giymi┼č ve ├╝zerine de bacaklar─▒n─▒ kapatacak ┼čekilde ├Ârt├╝lm├╝┼č bir mantoyla betimlenmi┼čtir. Sol dizini yukar─▒ ├žekmesiyle olu┼čturdu─ču k─▒vr─▒mlar, Bad─▒rga KybeleÔÇÖsine benzer niteliktedir. Tanr─▒├ža ola─čand─▒┼č─▒ olarak sol elinde bir bereket boynuzu tutmaktad─▒r ve bu s─▒kl─▒kla rastlanan bir ├Ârnek de─čildir. Sa─č elinde ise korunamad─▒─č─▒ i├žin ne tuttu─ču bilinememektedir. Her iki taraf─▒nda yer alan aslanlar─▒n yelelerinde matkap izlerini g├Ârebilmek m├╝mk├╝nd├╝r.

Heykel sanat─▒ndaki ├Ârneklerin d─▒┼č─▒nda steller ├╝zerinde de oturur ┼čekilde ve her iki taraf─▒nda da aslan olan Kybele tasvirleri bulunmaktad─▒r. ├ľrnek olarak; ─░stanbul Arkeoloji M├╝zesiÔÇÖnde 676 envanter numaras─▒yla sergilenmekte olan ve KyzikosÔÇÖun yak─▒nlar─▒nda yer alan Deblek├ÂyÔÇÖden bulunan adak stelini g├Âsterebiliriz (Resim 19).

─░ki katl─▒ stel olarak bilinen formda olu┼čturulmu┼č adak stelinin ├╝st b├Âl├╝m├╝nde yer alan Kybele kabartmas─▒ t─▒pk─▒ heykel ve heykelcik ├Ârneklerinde oldu─ču gibi arkal─▒kl─▒ bir taht ├╝zerine oturmu┼čtur ve cepheden i┼členmi┼čtir. Ba┼č k─▒sm─▒ tahrip olan kabartman─▒n geri kalan b├Âl├╝m├╝ olduk├ža iyi korunmu┼čtur ve Bad─▒rga KybeleÔÇÖsini anlamland─▒rmakta ├Ânemli bir tasvirdir. G├Â─č├╝s alt─▒ndan ba─članan bir khiton ve bacaklar─▒n─▒n ├╝zerini kapatacak ┼čekilde ├Ârt├╝lm├╝┼č bir manto giyen tanr─▒├žan─▒n elbise k─▒vr─▒mlar─▒ da sol aya─č─▒n─▒ yukar─▒ya do─čru ├žekmesiyle birlikte ├žal─▒┼čman─▒n konusunu olu┼čturan heykel ile mutlak surette benzerlik g├Âstermektedir. Sol elinde tympanon ve sa─č elinde phiale tutarak betimlenen Kybele, bir├žok tasvirde de g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi bilinen atrib├╝tleriyle birlikte kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r. Buradan hareketle Bad─▒rgaÔÇÖda ortaya ├ž─▒kart─▒lan ve kollar─▒n─▒n pozisyonu ile elindekiler hakk─▒nda bilgimizin olmad─▒─č─▒ Kybele heykelinin olas─▒l─▒kla b├Âyle g├Âr├╝nd├╝─č├╝n├╝ d├╝┼č├╝nmek yanl─▒┼č olmayacakt─▒r.

Heykel i├žin kesin bir tarihlendirme yapmak olduk├ža g├╝├žt├╝r. Ancak baz─▒ belirgin ipu├žlar─▒ sayesinde onu kesin olmamakla birlikte belli bir d├Âneme yerle┼čtirmek m├╝mk├╝n hale gelmektedir. ├ťzerine giydi─či manto KybeleÔÇÖnin bacaklar─▒n─▒ tamamen kapatsa da kuma┼č─▒n hafifli─čiyle birlikte bir transparanl─▒k s├Âz konusudur. Ayn─▒ zamanda kuma┼čtaki k─▒vr─▒mlar─▒n sadeli─či ve d├╝z bir g├Âr├╝n├╝m vermesi heykelin Hellenistik D├ÂnemÔÇÖe tarihlendirilmesine olanak sa─člamaktad─▒r. ├ľrnek verecek olursak Bursa Arkeoloji M├╝zesiÔÇÖnde 3265 envanter numaras─▒yla sergilenmekte olan Miletopolis k├Âkenli bir adak stelinde betimlenmi┼č, bir taht ├╝zerinde oturur ┼čekilde ve her iki taraf─▒nda aslan bulunan bir Kybele tasviri ├Ân plana ├ž─▒kmaktad─▒r (Resim 20).

KybeleÔÇÖnin oturmas─▒yla birlikte ├╝zerine giydi─či mantoda olu┼čan k─▒vr─▒mlar hem sadelik hem de derinlik a├ž─▒s─▒ndan Bad─▒rga KybeleÔÇÖsiyle olduk├ža benzer ├Âzellikler g├Âstermektedir. ─░├ľ 2. y├╝zy─▒lda ├╝retildi─či savlanan bu adak steline bakacak olursak b├Âlgelerde rastlanmaktad─▒r (Resim 21-26).

Sikkeler ├╝zerindeki tasvirlerden hareketle bu duru┼čun Antik d├Ânemde olduk├ža yayg─▒n oldu─čunu ve s─▒kl─▒kla kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Ârebilmekteyiz. Her iki taraf─▒nda da yer alan aslanlarla profilden betimlenen tanr─▒├ža hemen hemen b├╝t├╝n ├Ârneklerinde arkal─▒kl─▒ bir taht ├╝zerinde oturmaktad─▒r. Ayn─▒ zamanda buluntular─▒n tamam─▒na yak─▒n─▒nda ise her iki kol da ileriye do─čru uzat─▒lm─▒┼č, sa─č elinde phiale ve sol elinde tympanon tutar ┼čekildedir. Yine ba┼č─▒nda bulunan stephane de bilinen atrib├╝tlerindendir. Sikke tasvirlerinin b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝nde yer alan bu atrib├╝tlere bakarak Bad─▒rgaÔÇÖda bulunan veya

Kybele rit├╝ellerinin unsurlar─▒na edeb├« bir ├Ârnekten yola ├ž─▒karak bakarsak; tanr─▒├ža edeb├« metinlerde PhrygiaÔÇÖdaki unsurlar─▒ndan farkl─▒ olarak had─▒m AttisÔÇÖi, gizemli rit├╝elleri ve hatta tympanonÔÇÖu da i├žeren Greko-Romen karakteristikleriyle, ├Âzellikle Roma Edebiyat─▒ÔÇÖnda ta┼čk─▒n ayinlerle, had─▒m etme t├Ârenleriyle, esrimeyi ve ├ž─▒lg─▒nl─▒─č─▒ te┼čvik eden y├╝ksek sesli m├╝zikle ve renkli kollar─▒ ve ba┼č─▒ eksik olan Kybele heykelinin tamamlanmas─▒ hususunda yorum yapmak daha kolay olacakt─▒r. AnadoluÔÇÖnun geneline yay─▒lan Kybele inan─▒┼č─▒n─▒n Bad─▒rgaÔÇÖn─▒n bulundu─ču co─črafyada da g├Âr├╝lmesi bu heykelin m├╝nferit bir buluntu olmad─▒─č─▒n─▒ ve Nil├╝ferÔÇÖde bir Kybele (Ana Tanr─▒├ža) tap─▒m─▒n─▒n varl─▒─č─▒n─▒ g├Âstermesi a├ž─▒s─▒ndan olduk├ža ├Ânemlidir.

Kybele tap─▒m─▒n─▒n rit├╝elleriyle ilgili olarak ise genellikle da─č ba┼č─▒ndaki kayal─▒klarda, g├╝nd├╝z ile gecenin e┼čit oldu─ču g├╝nlerde tanr─▒├ža onuruna Megalesia Bayramlar─▒ÔÇÖndan s├Âz etmek gerekir. Bu kutlamalar ├žer├ževesinde d├╝zenlenen dinsel t├Ârenlerde, tympanon (tef), kymbalon (zil) ve fl├╝t gibi m├╝zik aletleriyle ├žifte balta, phiale (kutsal k├óse), kernos (sunu kab─▒) ve pastos (tap─▒nak/ kraliyet asas─▒, sa─č elinde de phiale (kutsal k├óse) veya kernos (sunu kab─▒) tutarken betimlenmi┼čtir. En erken ├Ârneklerinden birinde de Kybele yine ├žifte fl├╝t ve tef ile betimlenmi┼čtir.[50]

giysiler i├žinde had─▒m rahiplerle karakterize edilerek yer alm─▒┼čt─▒r.[51] Bu tasvirlerin yer ald─▒─č─▒ Kybele ayinleriyle ilgili Latince bir ┼čiir bizler i├žin ├ódeta canl─▒ tasvir niteli─čini ta┼č─▒makta ve rit├╝ellerin a┼čamalar─▒n─▒ bizlere aktarmaktad─▒r. Romal─▒ ┼čair Catullus (─░.├ľ. 84ÔÇô54) AnadoluÔÇÖyu ziyaret etti─či s─▒rada Kybele t├Ârenlerini g├Ârm├╝┼č, k├╝lt├╝n bu karakteristiklerinin anlat─▒ld─▒─č─▒ ve orada s├Âylenen ilahilerin ├Âl├ž├╝s├╝nde uzun bir ┼čiir yazm─▒┼čt─▒r.[52] ┬á93 dizeden olu┼čan bu ┼čiirin k├╝lt├╝n unsurlar─▒na dair olan k─▒s─▒mlar─▒ ┼č├Âyledir:

niveis citata cepit manibus leve tympanum, tympanum tuom, Cybebe, tua, Mater, initia, quatiensque terga taurei teneris cava digitis canere haec suis adortast tremebunda comitibus:
..
Phrygiam ad domum Cybebes, Phrygia ad nemora deae,
ubi cymbalum sonat vox, ubi tympana reboant, tibicen ubi canit Phryx curvo grave calamo

thiasus repente linguis trepidantibus ululat, leve tympanum remugit, cava cymbala recrepant.
ÔÇŽ
ÔÇťAld─▒ hemen bembeyaz ellerine hafif tefi, Senin tefini, ey Cybebe, Y├╝ce Ana!

Gizli ayinlerini senin,
Vurarak bo─ča derisi tefin s─▒rt─▒na, ince parmaklar─▒yla,
Ba┼člad─▒ yolda┼člar─▒ i├žin titreyerek m─▒r─▒ldanmaya.

─░zleyin PhrygiaÔÇÖy─▒, tanr─▒├žan─▒n PhrygiaÔÇÖdaki korular─▒n─▒,

Orada zillerin sesi ├ž─▒nlar, tefler yank─▒lan─▒r, K─▒vr─▒k fl├╝t├╝n├╝ ├žalar Phrygial─▒ fl├╝t├ž├╝ a─č─▒r a─č─▒r, Titretip dillerini aniden feryat eder ┼čenlik├žiler, Hafif tef kar┼č─▒l─▒k verir, ├ž─▒nlar oyuk ziller.ÔÇŁ

Carm (Catullus, Carm., 63: 8-11, 19-23, 28-9): Lat. ├çeviren: Elif Burcu ├ľzkan

 

KATALOG

Eser Ad─▒: Kybele Heykeli

Bulundu─ču Yer: Bad─▒rga Mahallesi.

Korundu─ču Yer: 13 numaral─▒ evin bah├žesi.

Malzemesi: ─░nce kristalli, gri damarl─▒ beyaz mermer.

Korunma Durumu: ├ťst k─▒sm─▒ ya─čmur ve nemden dolay─▒ hafif bir yosun tabakas─▒yla kaplanm─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ zamanda heykelin t├╝m y├╝zeyinde kararmalar ve etkili bir a┼č─▒nma g├Âze ├žarpmaktad─▒r.

├ľl├ž├╝ler: Y├╝kseklik: 66 cm, Geni┼člik: 54 cm, Derinlik: 30 cm.

Sa─čdaki Aslan─▒n Korunan Uzunlu─ču: 34 cm, Geni┼čli─či: 9 cm, Derinli─či: 11 cm.

Soldaki Aslan─▒n Korunan Uzunlu─ču: 32 cm, Geni┼čli─či: 9 cm,

Derinli─či: 6 cm.

Sa─čdaki Platform: 25×11 cm, Soldaki Platform: 20×11 cm.

K─▒vr─▒mlar Aras─▒ndaki Geni┼člik: 1,5 cm, Derinlik: 1 cm.

Koldaki Dübel Çapı: 1,5 cm, Derinlik: 1,5 cm.

D├Ânemi: ─░├ľ 2. Y├╝zy─▒l

Tan─▒m: Omuzlar─▒ndan yukar─▒s─▒ tahrip olmu┼č ve kollar─▒ dirseklerinden k─▒r─▒k olan bir kad─▒n heykelidir. Kollar b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de tahrip oldu─ču i├žin pozisyonlar─▒ tam olarak anla┼č─▒lamamaktad─▒r ancak sa─č kolun dirsek b├Âl├╝m├╝nde yer alan d├╝bel deli─či olas─▒l─▒kla kolun ileriye do─čru uzat─▒ld─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir. Ayaklar─▒ da korunamam─▒┼č olan heykelin y├╝zeyinde etkili bir a┼č─▒nma mevcuttur. Cepheden oturur ┼čekilde olu┼čturulmu┼č kad─▒n fig├╝r├╝n├╝n sa─č─▒nda ve solunda olmak ├╝zere 2 adet aslan yer almaktad─▒r. Yine ba┼č k─▒s─▒mlar─▒ tamamen tahrip olmu┼č olsa da bacaklar─▒ ├Ânemli ├Âl├ž├╝de korunmu┼čtur. Buradan hareketle de aslanlar─▒n kad─▒n fig├╝r├╝n├╝n yan─▒nda oturduklar─▒ g├Âr├╝lmektedir. Sa─čda yer alan aslan─▒n yelelerinin matkapla oyularak olu┼čturuldu─ču g├Âr├╝lmektedir. Di─čer aslanda ise yo─čun tahribat olsa da matkap izleri oldu─čuna dair belirtiler mevcuttur. ─░konografik a├ž─▒dan de─čerlendirildi─činde aslanlarla betimlenmi┼č olan kad─▒n─▒n Kybele oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. Kybele ├╝zerine g├Â─č├╝s alt─▒ndan ba─članan bir kemerle giydi─či peplos ile betimlenmi┼čtir. ├ťst v├╝cudunu a├ž─▒kta b─▒rakan mantosu ise kal├žas─▒n─▒n sa─č─▒ndan ilerleyip kuca─č─▒ ├╝zerinden ge├žerek a┼ča─č─▒ya do─čru inmektedir.

Ayaklar─▒ a├ž─▒k olarak cepheden i┼členmi┼čtir. Manto ucu ayaklar─▒ ve peplosÔÇÖu g├Âsterecek ┼čekilde a├ž─▒kta b─▒rakarak bir miktar yukar─▒dan ge├žmektedir. PeplosÔÇÖun etek k─▒vr─▒mlar─▒ d├╝z bir hat ┼čeklinde ve kendi i├žerisinde par├žalanm─▒┼č olarak betimlenmi┼čtir. Kybele, her iki yanda da korunan izlerden anla┼č─▒ld─▒─č─▒ kadar─▒yla arkal─▒kl─▒ bir taht ├╝zerinde oturmaktad─▒r. KybeleÔÇÖnin solunda olduk├ža tahrip olmu┼č durumda olan kraliyet asas─▒n─▒n izleri de g├Âr├╝lmektedir. Heykelin sa─č ve sol taraf─▒nda, kolun bulundu─ču yerde ├╝zeri d├╝zeltilerek perdahlanm─▒┼č birer platform yer almaktad─▒r. Bu platformlardan sa─č taraftaki dikd├Ârtgen bi├žimde, sol taraftaki ise arkadan ├Âne do─čru daralan ├╝├žgen bi├žimindedir. Heykelin arka taraf─▒ ise i┼členmeden d├╝z olarak b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu ba─člamda ise heykelin bu ┼čekilde bir yere dayanm─▒┼č olarak kullan─▒ld─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. Heykelin stil ├Âzellikleri detayl─▒ca irdelendi─činde elbise k─▒vr─▒mlar─▒n─▒n yap─▒s─▒ ve derinliklerine g├Âre belirli bir d├Âneme ait oldu─ču fikrini benimsemek zor de─čildir. Kar┼č─▒la┼čt─▒rma ├Ârne─či olarak verilen buluntuyla Bad─▒rga KybeleÔÇÖsine bakt─▒─č─▒m─▒zda stil olarak hemen hemen ayn─▒ olduklar─▒ g├Âze ├žarpmaktad─▒r. Bu y├╝zden eserin ├╝retildi─či d├Ânemi ─░├ľ 2. y├╝zy─▒la tarihlemek yanl─▒┼č olmayacakt─▒r.

Kar┼č─▒la┼čt─▒rma: ┼×ahin, 2000: 241, Levha XC, LK1. (Resim 20).

 

RES─░M L─░STES─░

Resim 1: Heykelin arazide bulundu─ču yer ve genel g├Âr├╝n├╝m├╝.

Resim 2: KybeleÔÇÖnin cepheden g├Âr├╝n├╝m├╝.

Resim 3: Koldaki d├╝bel deli─či detay─▒. Resim 4: Sa─č─▒nda yer alan aslan─▒n detay─▒. Resim 5: Solunda yer alan aslan─▒n detay─▒. Resim 6: Khiton ve kemer detay─▒.

Resim 7: V├╝cudunun ├╝st b├Âl├╝m├╝n├╝ a├ž─▒k b─▒rakan manto ve kucak ├╝zerinde toplanan kuma┼č.

Resim 8: Etek k─▒vr─▒mlar─▒ ve matkap izleri.

Resim 9: Yukar─▒ya ├žekilen bacak ve manto k─▒vr─▒mlar─▒.

Resim 10a: Taht─▒n arkal─▒─č─▒n─▒n sa─č taraf─▒. Resim 10b: Taht─▒n arkal─▒─č─▒n─▒n sol taraf─▒. Resim 11: Heykelin t─▒ra┼članm─▒┼č arka k─▒sm─▒. Resim 12: ├çatalh├Ây├╝kÔÇÖten Ana Tanr─▒├ža.

Resim 13: Kybele heykelci─či. (Simon, 1997: 755, Nr. 58).

Resim 14: PrieneÔÇÖden Kybele heykelci─či. (Rumscheid, 2006: Taf.3 Abb. 2)

Resim 15: AianeÔÇÖden Kybele heykelci─či. (Vokotopoulou, 1994: 274, Abb.352)

Resim 16: K├╝tahyaÔÇÖdan Kybele heykelci─či. (Simon, 1997: 754, Nr. 51)

Resim 17: ─░znikÔÇÖten Kybele heykelci─či. (Simon, 1997: 754, Nr. 50)

Resim 18: Kybele heykeli. (Simon, 1997: 754, Nr. 53)

Resim 19: Deblek├ÂyÔÇÖden Kybele adak steli. (Simon, 1997: 752, Nr. 37)

Resim 20: Kyzikos veya MudanyaÔÇÖdan adak steli. (┼×ahin, 2000: 241, Levha XC, LK1)

 

Kaynak├ža ve K─▒saltmalar

Antik Kaynaklar

Catull. Carm.
C. Valerius Catullus, Carmina, Wilhelm Kroll (ed.) (Leipzig und Berlin 1929), Teubner.

Hyg. Fab.
Hyginus, Fabulae, Peter K. Marshall K.G. Lipsiae (eds.), (2002) Saur Verlag.

Paus. Peri. Hell.
Pausanias, Peri Helledos, W. H. S. Jones (├žev.), (London 1933), Harvard University Press.

Plin. H. N.┬á┬á┬á Gaius Plinius Secundus, Historia Naturalis, John Bostock (├žev.) (London 1855), Taylor and Francis, Red Lion Court.

 

 

Modern Kaynaklar

Albayrak, 2007
C.Albayrak, AnadoluÔÇÖda Kybele-Attis K├╝lt├╝, Ankara. (Yay─▒nlanm─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi), Gazi ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝.

Baylad─▒, 2005
D. Baylad─▒, Mitoloji S├Âzl├╝─č├╝, Say Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul.

B├Şgh, 1997
B. B├Şgh, ÔÇťThe Phrygian Background of KybeleÔÇŁ, Brill, Numen Vol. 54, Fasc. 3, 304-339.

Claerhout ÔÇô Devreker 2008
I.ClaerhoutÔÇôJ. Devreker, Pessinus: Ana Tanr─▒├žaÔÇÖn─▒n Kutsal Kenti, (├çev.) Bet├╝l Avun├ž, Homer Kitabevi, ─░stanbul.

Çapar, 1979a
├ľ. ├çapar, ÔÇťAnadoluÔÇÖda Kybele Tap─▒n─▒m─▒ÔÇŁ, A.├ť. Dil Ve Tarih Co─črafya Fak├╝ltesi Dergisi, Cilt: XXIX, Say─▒: 14, Ocak Haziran 1971-Temmuz-Aral─▒k 1978, Ankara ├ťniversitesi Bas─▒mevi, Ankara, 191-210.

Çapar, 1979b
├ľ. ├çapar, ÔÇťRoma Tarihinde Magna Mater (Kybele) Tap─▒n─▒m─▒ÔÇŁ, A.├ť. Dil ve Tarih Co─črafya Fak├╝ltesi Dergisi, Cilt: XXIX, Say─▒: 1-4, Ocak-Haziran 1971-Temmuz-Aral─▒k 1978, Ankara ├ťniversitesi Bas─▒mevi, Ankara, 167190.

Ergener, 1988
R. Ergener, Ana Tanr─▒├žalar Diyar─▒ Anadolu, Yal├ž─▒n Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul.

Fink, 2007
G. Fink, Antik Mitolojide Kim Kimdir?, ─░lya Yay─▒nevi, ─░zmir.

─░ndirka┼č, 2006
Z. ─░ndirka┼č, ÔÇť├ça─člar Boyu Ana Tanr─▒├ža ─░nanc─▒ ve T├╝rk Resmine Yans─▒malar─▒ÔÇŁ, Osmanl─▒ Bankas─▒ Ar┼čiv ve Ara┼čt─▒rma Merkezi, 27 Aral─▒k 2006 Tarihli Konu┼čma Metni, ─░stanbul. (├çevrimi├ži: http://www.Obarsiv.Com/Pdf/Vct_ ZuhreindirkasPdf) 30.04.2014.

James, 1959
O. James, The Cult of the Mother-Goddess: An Archaeological and Documentary Study, New York.

Jehle, 2012
M. Jehle, Helden, G├Âtter und Giganten, Helmut Lingen Verlag Gmbh, K├Âln.

Jennett, 2008
K. D. Jennett, Female Figurines of the Upper Paleolithic, San Marcos, Texas, Honors Thesis, Presented to the Honors Committee of Texas State University-San Marcos, for Graduation in the University Honors Program.

Meyer, 1987
W. Meyer, The Ancient Mysteries, A Source Book of Sacred Texts: 3: The Anatolian Mysteries of the Great Mother and her Lover, and the Syrian Goddess, Philadelphia, University of Pennsylvania Press, Pennsylvania.

Parlak, 2012┬á S. Parlak, Antik D├Ânem Anadolu K├╝ltleri ve K├╝lt Merkezleri, Ankara (Yay─▒nlanm─▒┼č Uzmanl─▒k Tezi), T.C. K├╝lt├╝r ve Turizm Bakanl─▒─č─▒ G├╝zel Sanatlar┬á Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝.

Patac─▒, 2007
S. Patac─▒, Hellenistik D├Ânemde Bat─▒ AnadoluÔÇÖda Kybele Tap─▒n─▒m─▒, ─░zmir (Yay─▒nlanm─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi), Dokuz Eyl├╝l ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝.

Rein, 1996
M. J. Rein, ÔÇťPhrygian Matar: Emergence of an Iconographic TypeÔÇŁ, Cybele
Attis & Related Cults: Essays in Memory of M. J. Vermaseren, ed. Eugene N. Lane, E. J. Brill, Leiden, 223-238.

Roller, 1988
L. E. Roller, ÔÇťPhrygian Myth and CultÔÇŁ, Notes in the History of Art 7,3/4, Special Issue: Phrygian Art and Archaeology, 43ÔÇô50.

Roller, 1991
L. E. Roller, ÔÇťThe Great Mother at Gordion: The Hellenization of an Anato- lian CultÔÇŁ, Journal of Hellenic Studies CXI, 128-143.

Roller, 1999

Lynn E. Roller, In Search of God the Mother, the Cult of Anatolian Cybele University of California Press, Berkeley, Los Angeles and London,1999.

Roller, 2004
L. E. Roller, Ana Tanr─▒├žaÔÇÖn─▒n ─░zinde, Anadolu Kybele K├╝lt├╝, (├çev.) Bet├╝l Avun├ž, Homer Kitabevi, ─░stanbul.

Rumscheid, 2006
F. Rumscheid, Die Fig├╝rlichen Terrakotten von Priene, Weisbaden, Rei- chert Verlag.

Simon, 1997
E.Simon, ÔÇťKybeleÔÇŁ, (Ed.) Hans Christoph Ackermann, Lexicon ─░cono- graphicum Mythologiae Classicae: (L─▒mc VII), Fondation Pour le Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae, Z├╝rich und D├╝sseldorf, La Uni- versity Of Michigan, Artemis-Verlag, 747-766.

Stewart, 1970
J. Stewart, ÔÇťThe Silence of Magna MaterÔÇŁ, Harvard Studies in Classical Philology, Vol. 74, Cambridge, Department of the Classics, Harvard Uni- versity Press, 75-84.

┼×ahan, 2005
M.┼×ahan, ÔÇťTarih ├ľncesinde AnadoluÔÇÖda Tanr─▒├žaÔÇŁ, Burdur E─čitim Fak├╝lte- si Dergisi 10, Burdur, 37-49.

┼×ahin, 2000
M.┼×ahin, Miletopolis K├Âkenli Fig├╝rl├╝ Mezar Stelleri ve Adak Levhalar─▒, T├╝rk Tarih Kurumu Yay─▒nlar─▒, Ankara.

Vermaseren, 1977
J. Vermaseren, Cybele and Attis, the Myth and the Cult, (Çev.) A. M. H. Lemmers, London, Latimer Trend and Company Ltd., Plymouth, Thames And Hudson Ltd.

Vokotopulou, 1994
I.Vokotopoulou, Makedonen die Griechen des Nordens, Athen, Editionen Kapon.

 

[1] ─░├ľ 5600-3500

[2] ┼×ahan, 2005: 39

[3] James, 1959: 11-2.

[4] Meyer, 1987: 113.

[5] ─░ndirka┼č, 2006: 2

[6] ─░ndirka┼č, 2006: 2.

[7] Baylad─▒, 2005: 294 vd.

[8] Patac─▒, 2007: 12.

[9] Roller, 1988, 47.

[10] Claerhout-Devreker, 2008:

[11] Vermaseren, 1977:

[12] Vermaseren, 1977:

[13] Fink, 2007: 238 vd.

[14] Patac─▒, 2007: 45.

[15] Roller, 2004: 119

[16] Roller, 1988, 43.

[17] Paus. Peri Hell.: III, 22; 4.

[18] Roller, 2004: 93.

[19] Roller, 1991: 130; B├Şgh, 1997: 308, 315, 326.

[20] B├Şgh, 1997: 308

[21] Rein, 1996: 223 vd.

[22] Rein, 1996: 223 vd.

[23] Roller, 2004: 110.

[24] Roller, 1999: 98.

[25] Roller, 1991: 129; B├Şgh 1997: 304, 316; Roller 2004: 98.

[26] Roller, 1991: 130; Roller, 2004: 93.

[27] Roller, 2014: 47.

[28] Çapar, 1979a: 196.

[29] Çapar, 1979a: 196-7.

[30] Vermaseren, 1977: 16

[31] Vermaseren, 1977: 18

[32] Plin. H.N. XXXVI, 4

[33] B├Şgh, 1997: 307.

[34] Roller, 1991: 136; Welch 1996: 469.

[35] Roller, 1991: 136.

[36] Roller, 1999: 137, 170-74.

[37] B├Şgh, 1997: 316-7.

[38] B├Şgh, 1997: 316; Patac─▒ 2007: 22.

[39] B├Şgh, 1997: 309.

[40] B├Şgh, 1997: 309.

[41] Stewart, 1970: 76.

[42] Roller, 2004: 119

[43] Roller, 2004: 119

[44] B├Şgh, 1997: 324, 332.

[45] Detayl─▒ ├Âl├ž├╝ler ve esere ait di─čer bilgiler katalog k─▒sm─▒nda yer almaktad─▒r.

[46] Roller, 1991: 131.

[47] Roller, 1991: 136.

[48] Roller, 1991: 132.

[49] Roller, 1991: 137.

[50] ─░ndirka┼č, 2006: 3.

[51] B├Şgh, 2007: 304ÔÇô5.

2,633 Toplam, 9 okuma bug├╝n

Elif Burcu ├ľZKAN

Elif Burcu ├ľZKAN

Klasik Filolog, ├çevirmen, Akademisyen. 1983 y─▒l─▒nda ─░stanbul'da do─čdu. ─░lk ve orta ├Â─črenimini ├ľzel Antalya Kolejinde, lise e─čitimini ise ─░stanbul 50. Y─▒l Tarhan Lisesinde tamamlad─▒. ─░stanbul ├ťniversitesi Latin Dili ve Edebiyat─▒ Anabilim Dal─▒ÔÇÖnda Lisans (2004) ve Y├╝ksek Lisans (2008) e─čitimlerini tamamlad─▒. 2009 y─▒l─▒nda ┼ču an doktor aday─▒ oldu─ču ayn─▒ b├Âl├╝m├╝n Doktora program─▒na kay─▒t oldu. 2006-2013 y─▒llar─▒ aras─▒nda Latince ve Eski Yunanca alan─▒nda ├Âzel ders ├Â─čretmenli─či yapt─▒. 2009-2010 e─čitim y─▒l─▒nda Kocaeli; Tev-─░nan├ž T├╝rke┼č ├ľzel LisesiÔÇÖnde Latince ├Â─čretmenli─či yapt─▒. 2013-2014 e─čitim y─▒l─▒ndan beri Bursa- Uluda─č ├ťniversitesi Arkeoloji B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde Okutman (┼čimdiki ad─▒yla ├ľ─čretim G├Ârevlisi) olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Arkeoloji B├Âl├╝m├╝ de d├óhil olmak ├╝zere ├╝niversitenin ├že┼čitli b├Âl├╝mlerinde Latince Grameri ve Eski Yunanca Grameri derslerini ; Arkeoloji B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde ayr─▒ca Latin Edebiyat─▒ ve Eski Yunan Edebiyat─▒ derslerini y├╝r├╝tmektedir. 2012 y─▒l─▒ndan beri Klasik Filoloji, Arkeoloji, Felsefe ve Tarih alanlar─▒na y├Ânelik akademik makaleler yazmaktad─▒r. Latinceden ├ževirdi─či ve Y├╝ksek Lisans tezinde inceledi─či Seneca- De Constantia Sapientis (Bilgenin Sars─▒lmazl─▒─č─▒) adl─▒ eseri 2017 y─▒l─▒ Eyl├╝l ay─▒nda Do─ču Bat─▒ Yay─▒nlar─▒ (Ankara) taraf─▒ndan yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r. E-posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

5 Aral─▒k 2019, Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler i├žin yorumlar kapal─▒
Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

5 Aral─▒k 2019, Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Uluda─č nostaljisi

Bir Uluda─č nostaljisi

5 Aral─▒k 2019, Bir Uluda─č nostaljisi i├žin yorumlar kapal─▒
├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

3 Aral─▒k 2019, ├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim i├žin yorumlar kapal─▒
Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

3 Aral─▒k 2019, Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

1 Aral─▒k 2019, K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu i├žin yorumlar kapal─▒
TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

1 Aral─▒k 2019, TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti i├žin yorumlar kapal─▒
25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

15 Kas─▒m 2019, 25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n i├žin yorumlar kapal─▒
├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

14 Kas─▒m 2019, ├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

14 Kas─▒m 2019, T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar