Quantcast
─░ncir, ├╝z├╝m ve zeytin a┼čk─▒na – Belgesel Tarih

Nurdan Çakır TEZGİN
Nurdan Çakır  TEZGİN
─░ncir, ├╝z├╝m ve zeytin a┼čk─▒na
  • 19 Eyl├╝l 2023 Sal─▒
  • +
  • -
  • Nurdan ├çak─▒r TEZG─░N /

Loading

Ba─č bozumu zaman─▒ ba─člar kekremsi rahiyas─▒yla adeta ortal─▒─č─▒ birbirine katar. Erkenci sultani ├╝z├╝m ile ba┼člay─▒p misket, razaki, horoz karas─▒, m├╝┼čk├╝leyle devam eden ├╝z├╝m ba─člar─▒n─▒n lezzetine ortak bir cennet meyvesi vard─▒r ki, onu ├╝z├╝mden de zeytinden de ayr─▒ d├╝┼č├╝nemeyiz. Her ├╝z├╝m ba─č─▒n─▒n yan─▒nda yamac─▒nda mutlaka incir a─čac─▒ vard─▒r. Her zeytinli─čin i├žinde de mutlaka incir a─čac─▒ g├Ârmek ka├ž─▒n─▒lmazd─▒r. Bunlar ├╝├ž├╝ adeta ├╝├ž kan karde┼č gibidirler. ├ť├ž├╝ de varl─▒─č─▒ ve bereketi sembolize etti─činden dinler aras─▒nda da kutsal say─▒l─▒rlar.

Yaln─▒z incire y├╝klenen bir husus var ki; hem zeytin hem de ├╝z├╝m asmalar─▒ i├žin elzemli─čini her daim korur. Zeytine ve asman─▒n ├╝z├╝m├╝ne musallat olan meyve sinekleri, olgun incirlere dadan─▒p ba┼čka a─ča├žlar─▒ rahat b─▒rakt─▒klar─▒ i├žin hem zeytinliklerin hem de ├╝z├╝m ba─člar─▒n─▒n koruyucu g├Ârevi incirdedir.

Antik D├Ânemin Romal─▒ ┼čairlerinden ├╝nl├╝ HoratiusÔÇÖun (ya da Horace) hem ├╝z├╝m asmas─▒n─▒ hem zeytin dal─▒n─▒ hem de inciri ├Ânemsedi─činden dizelerinde ├╝├ž├╝ne de yer vermi┼č, ─░thaka ├╝lkesini de mutluluk ile ┼č├Âyle ili┼čkilendirmi┼čtir.

ÔÇťmutluluk ├╝lkesini arayal─▒m,
o bolluk adalar─▒n─▒ arayal─▒m;
orada her y─▒l toprak
s├╝r├╝lmeksizin verir ├╝r├╝nlerini,
budanmaks─▒z─▒n ye┼čerir hep asmalar,
aldatmaz asla zeytin dal─▒
a├žar hep tomurcuklar─▒n─▒
ve kendisi donat─▒r a─čac─▒n─▒ kara incir,
bal damlar me┼če oyuklar─▒ndan,
akarsular iner ┼č─▒r─▒l ┼č─▒r─▒l y├╝ce da─člardan.ÔÇŁ
Horatius – Epod XVI

─░ncir ├╝z├╝m ve zeytin demek Akdeniz havzas─▒n─▒ kaplayan kocaman bir yemek sofras─▒ demek nas─▒l da do─čru olacakt─▒r. ─░┼čte sofra hadi buyrun; Bir tabak dolusu zeytini zeytinya─č─▒na boca ederek iyice doldur. Yan─▒na da bir sepet dolusu kuru inciri ve bir krater dolusu da ┼čarap koy i┼čte sofra haz─▒r. ─░nciri zeytinya─č─▒na iyice ban, zeytini de at a─čz─▒na, iyice ├ži─čne ve yut. Yutarken lezzeti tamamlayan ┼čaraptan da bir yudum al ve sonra keyifle yaslan arkanaÔÇŽ┬á

AnadoluÔÇÖmuz her ├že┼čit lezzetli ├╝z├╝m├╝n cennetiyken kim tutar bizi? Tutan bir ┼čeyler var ki ├╝z├╝m suyu aldatmacas─▒yla kendimizi kand─▒r─▒yoruz. Evet, ┼č─▒ra var, koruk suyu var, sirkenin al├ós─▒ var, niye ┼čarab─▒n da en has─▒ var diye gerine gerine ├Âv├╝nemiyoruz.

Anadolu binlerce y─▒ld─▒r enva-i ├že┼čit ├╝z├╝m├╝n ├╝zerinde tepinip ┼čarapl─▒k ba─člar─▒yla dillere destan olmu┼č bir co─črafya. ├ťz├╝m├╝n ┼čarap yap─▒l─▒p AnadoluÔÇÖda pek az itibar g├Ârmesine ┼čarap tanr─▒s─▒ Dionysos kim bilir ne kadar ├╝z├╝l├╝yordur! Antik ├ža─člardan bu yana amforalar dolusu yo─čun ┼čarab─▒ k─▒talar aras─▒ oradan oraya ta┼č─▒y─▒p durmu┼čuz. Kim sorusuna cevap; ÔÇťbizÔÇŁ bu topraklarda ya┼čam─▒┼č, gelmi┼č ge├žmi┼č hepimizÔÇŽ

Mevsim sonbahar; ├Ânce incirin bal─▒ sonra ├╝z├╝m├╝n ba─č─▒ derken sonunda zeytinin ya─č─▒ ile mevsimi kucaklayarak k─▒┼ča varaca─č─▒z. AnadoluÔÇÖmuzun bu ├╝├ž zenginli─či ile ne ├žok insan ve kurt ku┼č doyuyor. Yazmakla bitmeyen bu ├╝├žl├╝ ├╝zerine tarih boyunca ├Âyle ├žok ┼čey s├Âylenip yaz─▒lm─▒┼č kiÔÇŽ

Birg├╝n Kozak Yaylas─▒ÔÇÖnda dola┼č─▒rken sat─▒c─▒n─▒n yeni kesmi┼č oldu─ču ├╝z├╝mlerinden sat─▒n almak i├žin sepetlere yakla┼čt─▒─č─▒mda ba─č sahibiyle epeyce bir sohbet etmi┼čtim. ├ťz├╝mlerinin ├že┼čidi, nas─▒l de─čerlendirdikleri, ┼čarapl─▒k ├╝z├╝mlerinin olup olmad─▒─č─▒ konular─▒ndan konu┼čurken eskiden nas─▒l ┼čarap yapt─▒klar─▒na kadar uzad─▒ muhabbet. S├Âyledi─či bir ┼čey ilgimi ├žekti. ├çok eskiden dedeleri ┼čarap yaparm─▒┼č fakat ┼čimdiki gibi berrak ve ak─▒c─▒ de─čilmi┼č. Yapt─▒klar─▒ ┼čarap olduk├ža yo─čun ve ├žok koyu olurmu┼č. Hatta ona kat─▒ ┼čarap derlermi┼č!

Hadi kat─▒ ┼čarap denilenin ├╝zerine gidelimÔÇŽ

┼×arap suland─▒r─▒l─▒r m─▒? Evet, elbette suland─▒r─▒l─▒r, bu uygulama milattan ├žok ├Ânceleri de uygulan─▒yor. Hatta ┼čarab─▒ suland─▒rmadan i├žmek Antik ├ça─čÔÇÖda g├Ârg├╝s├╝zl├╝k say─▒ld─▒─č─▒ gibi barbarl─▒k olarak tan─▒mlan─▒rm─▒┼č. Sadece suland─▒rmakla kalmay─▒p i├žine kokulu otlar, baharat tohumlar─▒ ve bal koyup ├že┼čnilendirerek de i├žiliyormu┼č. Denize k─▒y─▒s─▒ olan yerle┼čimlerde ise ┼čarab─▒ deniz suyu ile suland─▒rd─▒klar─▒n─▒ da biliyoruz. Zaten pek ├žok Antik Zaman insan─▒n─▒n g├╝ne kahvalt─▒ ile ba┼člad─▒─č─▒ ilk g─▒da ┼čaraba bat─▒r─▒lm─▒┼č ekmek oldu─ču i├žin ┼čarab─▒n deniz suyu ya da bal ile kar─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒ ├žok da abes olmasa gerek! G├╝n├╝m├╝zden 2000 ÔÇô 3000 y─▒l ├Âncesinin al─▒┼čkanl─▒klar─▒ndan s├Âz ediyoruz. Bug├╝n bize ters gelen pek ├žok ┼čey o g├╝n├╝n ola─čan davran─▒┼člar─▒ olarak kabul g├Ârm├╝┼č.

KsenophonÔÇÖun SymposionÔÇÖunda (┼×├Âlen) ┼čarap ve suyun kar─▒┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒ kraterlerden s├Âz edilir. Symposion ak┼čamlar─▒nda ├Âzel olarak belirlenen bir ki┼či hangi ┼čaraplar─▒n hangi s─▒rayla ve hangi ├Âl├ž├╝lerde suland─▒r─▒laca─č─▒ndan sorumlu olur. Bu ├Âl├ž├╝ genellikle d├Ârtte bir ┼čarap d├Ârtte ├╝├ž su ┼čeklinde ger├žekle┼čir. B├╝y├╝k ┼č├Âlenlerde yemek yenip eller k├Âleler taraf─▒ndan y─▒kand─▒ktan sonra misafirler ba┼člar─▒na ├ži├žekler, mersin yapraklar─▒ veya DionyssosÔÇÖun kutsal sarma┼č─▒─č─▒n─▒n yapraklar─▒ndan ├želenkler takarlard─▒. ├çelenkler sadece ba┼ča de─čil boyunlar─▒na hatta ┼čarap kadehlerine de tak─▒l─▒r, ayr─▒ca kokulu ya─člarla gecenin felsefe, ┼čiir ve t├Ârensel e─člence fasl─▒na ge├žilirdi.

Yemekten sonra temizlenen masalarda tatl─▒ meyveler, ball─▒ kekler ve kuruyemi┼čler boy g├Âsterirdi. Suland─▒r─▒lm─▒┼č ┼čarap kriterlerinin ilk ├╝├ž├╝nden al─▒nan ┼čaraplar─▒n ilk yudumlar─▒ yere serpilirdi.┬á Bunlardan birincisi OlymposÔÇÖta ki tanr─▒lara ikincisi Daimonionlara (yer ile g├Âk aras─▒nda kaderi belirleyenlere) ve kahramanlara, ├╝├ž├╝nc├╝s├╝ de kurtar─▒c─▒ ZeusÔÇÖa sungu idi. Birinci sungu s─▒ras─▒nda fl├╝t e┼čli─činde Paian denen ilahiler s├Âylenirdi.

PlatonÔÇÖun SymposionÔÇÖu da ba┼čl─▒ ba┼č─▒na bir t├Ârendir. ┼×arap i├žmenin de skolion denilen ┼čiirler okuman─▒n da t├Âreleri vard─▒r. Genelde t├╝m seremoniler KsenophonÔÇÖunki ile ayn─▒d─▒r. Fakat, Platon fl├╝t├ž├╝ k─▒zlar─▒ biraz daha ├Âne ├ž─▒kar─▒r. ┼×arap i├žilip kline denilen sedirlere uzanan davetliler s─▒ra ile sohbet ederlerken bir yanda da fl├╝t├ž├╝ k─▒zlar m├╝zik yaparlard─▒.

Ge├žmi┼čten g├╝n├╝m├╝ze ├╝z├╝m├╝n suyu ┼čarab─▒n kutsall─▒─č─▒ bir yana, kuru ├╝z├╝m, sirke ve ┼č─▒ran─▒n girmedi─či yemek yok gibi. ─░nsan sadece ├╝z├╝m, incir ve zeytin ÔÇô zeytinya─č─▒ ile bile ya┼čayabilir! Bu ├╝├žl├╝ye vatan─▒ Anadolu olan bu─čday─▒ da ekledik mi sonsuzca ya┼čamak adeta garantidir ne dersiniz!

Eski ├ža─člardan beri sava┼člar dahil asker ve ├žift├žilerin yeg├óne besini olan kuru incir ve kuru ├╝z├╝m├╝ baharat kokulu ambarlara basmadan, az─▒k ├žantalar─▒n─▒ doldurmadan k─▒┼č da gelmez zafer de!

Evet AnadoluÔÇÖmuz bereketli Mezopatamya ve Akdeniz iklimiyle biny─▒llar─▒n bereketli hilali olarak insanl─▒─č─▒ doyurmu┼č, g├Â├žlerin girizgah─▒ olmu┼č. Bunda yeti┼čtirdi─či g─▒dan─▒n ├že┼čitlili─či ve bollu─ču yads─▒namaz. Nas─▒l bir miras─▒n bek├žileriyiz bunu anlayabilmek ├žok ├Ânemli. Bek├žiyiz ├ž├╝nk├╝ bizden sonrakilerin haklar─▒n─▒ koruyup aktarmak insan olman─▒n gere─či.

─░ncir, ├╝z├╝m ve zeytine sayg─▒yla bin ┼č├╝k├╝r.

Nurdan Çakır TEZGİN

T├╝rkiyeÔÇÖnin ilk Enstalasyon Evi SiyazÔÇÖ─▒n kurucusudur. ─░ran ve Pakistan ├╝zerinden HindistanÔÇÖa kara yolundan yapt─▒─č─▒ uzun yolculuk an─▒lar─▒n─▒ 2000ÔÇÖli y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda yay─▒mlad─▒. Yazma ser├╝venini Cumhuriyet Ege, S├Âylem, Politika, Zeytin Dergisi, Berfin Bahar ve Olay kitap eklerinin yan─▒ s─▒ra, www.ascifok.com, www.mudanyamudanya.com ve www.focafoca.com ba┼čta olmak ├╝zere pek ├žok yerel gazete ve internet sitelerindeki yaz─▒lar─▒yla per├žinledi. Yerel beslenme ve ekoloji odakl─▒ workshop, TV programlar─▒ ve festivallere kat─▒ld─▒. 2013 y─▒l─▒nda ÔÇťYa┼č├ža Ho┼č├ža A┼č├ž─▒ FokÔÇÖ├ža Fo├ža Mutfa─č─▒ isimli kitab─▒, 2016 da ÔÇťDur biraz oturay─▒mÔÇŁ isimli ├Âyk├╝ kitab─▒ yay─▒mland─▒. Halen, antik mutfaklar, hamamlar ve s├╝rd├╝r├╝lebilir yerel adetleri de i├žine alan ├žal─▒┼čmalar─▒na devam etmektedir. E-Posta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Dersimiz ├çanakkale! Yalanlar ve Ger├žekler

Dersimiz ├çanakkale! Yalanlar ve Ger├žekler

Haber Merkezi, 21 Kas─▒m 2023
├çanakkale Sava┼č─▒ Yalanlar─▒

├çanakkale Sava┼č─▒ Yalanlar─▒

Haber Merkezi, 7 Kas─▒m 2023
B├╝y├╝l├╝ ├ťlke ─░ran

B├╝y├╝l├╝ ├ťlke ─░ran

Haber Merkezi, 1 Ekim 2023