Baz─▒ Y├Ânleriyle Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča (1818ÔÇô1893)

Baz─▒ Y├Ânleriyle Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča (1818ÔÇô1893)

Dr. Salih EROL

E─čitimci ve Tarih ara┼čt─▒rmac─▒s─▒ ÔÇô yazar.
Lisans ├Â─črenimini Bal─▒kesir Necatibey E─čitim Fak├╝ltesi Tarih ├ľ─čretmenli─činde tamamlad─▒. Anadolu ├ťniversitesinde Tarih b├Âl├╝m├╝nde y├╝ksek lisans ve doktora yapt─▒. 1998ÔÇÖden beri BursaÔÇÖda ├Â─čretmenlik yapmaktad─▒r.
Birisi T├╝rk Tarih KurumuÔÇÖndan olmak ├╝zere iki kitab─▒ ve ├žok say─▒da makalesi yay─▒nland─▒.
E-Posta: drsaliherol@gmail.com
Dr. Salih EROL

ÔÇťBunlar (K├Âlelikten gelme Osmanl─▒ devlet adamlar─▒n─▒
kastederek) ─░sl├óm eline d├╝┼č├╝nce taÔÇślim edildi; terbiye olundu.
Baz─▒s─▒ pa┼ča, hatta kimisi sadrazam dahi oldu. ┼×ark─▒n ad├ót
ve ahlak─▒n─▒ bilmeyen Avrupal─▒lar, ─░stanbulÔÇÖdaki k├Âle
ve cariyeleri Amerika esirleri gibi zannederler!ÔÇŁ
Ali Suavi, H├╝rriyet, No: 28, (04.01.1869)

  • Salih EROL

Bir insan─▒n hayat─▒ ├žer├ževesinde tarihi incelemeye giri┼čmek pop├╝ler tarih i├žin de─čil ama akademik tarih├žili─čin en zor konular─▒n─▒n ba┼č─▒nda gelmektedir. ├ç├╝nk├╝ kendisi de bir insan olarak tarih├ži i├žin objektif olarak bir ba┼čka insan─▒ ele almak son derece g├╝├žt├╝r. Yine de biz bu g├╝├žl├╝─č├╝n fark─▒nda olarak XIX. y├╝zy─▒l Osmanl─▒ devlet adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n hayat─▒n─▒ bir doktora tezi ├žer├ževesinde ele almaya ├žal─▒┼čt─▒k.

Bu makalemizde Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n hayat─▒ndan bir kesitin ├Âzetini vermeye ├žal─▒┼čaca─č─▒z.

(Daha Fazla Bilgi ─░├žin Bak─▒n─▒z: Salih Erol, XIX. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča, Anadolu ├ťniversitesi, Eski┼čehir).

Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n asker├« ve siyasi sahalarda sivrilmemi┼č bir ki┼či oldu─čunu bilerek b├Âyle bir ara┼čt─▒rmaya giri┼čmemizin alt─▒nda yatan sebeplerden birisi de herhalde klasik akademik tarih├žili─čimize bir bak─▒ma mesaj vermekti. Hayat─▒n siyasi ve asker├« sahalardan ibaret olmad─▒─č─▒n─▒; bu ├Âzelliklerle ├Ân plana ├ž─▒kmam─▒┼č birinin ya┼čam─▒n─▒n dahi detayl─▒ incelenmeye de─čer oldu─čunu ispatlamaya ├žal─▒┼č─▒rken, olabildi─čince tarafs─▒z olamaya gayret ettik.

Peki, kimdir Edhem Pa┼ča ve hangi y├Ânleriyle ├Âne ├ž─▒km─▒┼čt─▒r? Onu farkl─▒ k─▒lan hususlar nelerdir? ÔÇŽ Sorular─▒na pop├╝ler bir ┼čah─▒s ├╝zerinden ilk cevab─▒m─▒z─▒ ┼č├Âyle verirsek, belki yaz─▒n─▒n devam─▒n─▒n ortalama bir okuyucu taraf─▒ndan sonuna dek okunmas─▒ sa─članabilir:

Edhem Pa┼ča, ├╝nl├╝ ressam, arkeolog ve m├╝zeci, bir d├Ânemin rekor fiyata (be┼č milyon TL gibi) al─▒c─▒ bulan ÔÇťKaplumba─čal─▒ AdamÔÇŁ (ya da yayg─▒n adland─▒rmayla ÔÇťKaplumba─ča TerbiyecisiÔÇŁ) tablosunun ├žizeri Osman Hamdi BeyÔÇÖin babas─▒d─▒r.

ÔÇťTan─▒mad─▒─č─▒m─▒z Me┼čhurlarÔÇŁ yaz─▒ dizisinin (2009 y─▒l─▒nda ├ľt├╝ken Yay─▒nlar─▒ taraf─▒ndan da kitapla┼čt─▒r─▒ld─▒) sahibi Hikmet Feridun ┼č├Âyle der:

ÔÇťOsman HamdiÔÇÖnin babas─▒ Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n hayat─▒ bir roman ya da filme konu olabilecek kadar ilgin├žtirÔÇŁ.

Ek-1: AvrupaÔÇÖya tahsil i├žin g├Ânderilen ilk talebe-i Osman├«ye (─░kdam, Numara:6154, 10 Nisan 1914)

Edhem Pa┼čaÔÇÖy─▒ ilgin├ž k─▒lan hayat hik├óyesinin sat─▒r ba┼člar─▒ ┼č├Âyle verilebilir:

Son d├Ânem Osmanl─▒ TarihiÔÇÖnde etnik k├Âkeni ve kimli─či ├╝zerine en fazla spek├╝lasyon ├╝retilmi┼č ki┼či herhalde Edhem Pa┼čaÔÇÖd─▒r. Pa┼ča ailesinin g├╝n├╝m├╝zdeki temsilcilerinden say─▒lan Tarih├ži Prof. Edhem EldemÔÇÖin, bu konudaki b├╝t├╝n tart─▒┼čmalar─▒ i├žermenin yan─▒ s─▒ra, ayr─▒ca kendi ┼čahsi yorumlar─▒yla da zenginle┼čtirdi─či ÔÇťEdhem Pa┼ča Rum muydu?ÔÇŁ ba┼čl─▒kl─▒ makalesini tavsiye edebiliriz. ├ľnce Ar┼čiv D├╝nyas─▒ ve ard─▒ndan Toplumsal Tarih DergisiÔÇÖnde yay─▒mlanan bu makalede Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n k├Âkeni konusunun nas─▒l bir karma┼ča oldu─ču g├Âzler ├Ân├╝ne serilmi┼čtir.

Okuyucuyu bu tart─▒┼čmalara bo─čmamak ad─▒na detaylar─▒na girmemekle beraber do─čruya en yak─▒n saptama olarak ┼čunu s├Âyleyebiliriz ki, Edhem Pa┼ča aslen Sak─▒z Adas─▒ÔÇÖndand─▒r, tahminen 1818 y─▒l─▒nda do─čmu┼čtur. ├ť├ž ÔÇô d├Ârt ya┼člar─▒ndayken, Sak─▒zÔÇÖda patlak veren Rum ─░syan─▒ sonucunda ailesini kaybetmi┼čtir. Bu y├╝ksek ihtimalli c├╝mlelerden sonra art─▒k kesin saptamalarla devam edecek olursak ilk etapta ┼čunlar─▒ s├Âylenebilir:

Kimsesiz bir ├žocuk olan Edhem k├Âle / evlatl─▒k olarak H├╝srev Pa┼ča Kona─č─▒ÔÇÖnda b├╝y├╝m├╝┼čt├╝r. H├╝srev Pa┼ča, XIX. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda ─░stanbulÔÇÖun en n├╝fuzlu devlet adamlar─▒ndan olmakla kalmay─▒p, ayn─▒ zamanda yeti┼čtirdi─či onlarca k├Âlesiyle de dikkat ├žekmektedir.

1830 y─▒l─▒n─▒n sonlar─▒nda Edhem ve onun gibi H├╝srev Pa┼čaÔÇÖn─▒n yeti┼čtirmeleri olan ├╝├ž di─čer ├žocu─ča bamba┼čka bir pencere a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r ki, bu da ParisÔÇÖe ├Â─črenim amac─▒yla g├Ânderilmeleridir. ParisÔÇÖe g├Ânderilen bu ilk M├╝sl├╝man talebelerine ├Âzel haz─▒rl─▒k okulunda ilk e─čitimlerini veren┬á Jean Fran├žois Barbet, yapt─▒─č─▒ i┼čin kendisi, ├╝lkesi ve Osmanl─▒ a├ž─▒s─▒ndan ne kadar ├Ânemli oldu─čunun fark─▒nda birisi olarak d├╝┼č├╝ncelerini ┼č├Âyle belirtmi┼čtir┬á:

ÔÇťParisÔÇÖte e─čitilen gen├ž T├╝rkler belki bir g├╝n B├ób─▒├óliÔÇÖnin kurullar─▒nda yerlerini ald─▒klar─▒nda, e─čitimlerinin ilk d├Ânemlerini hat─▒rlayacak ve dolay─▒s─▒yla d├╝┼č├╝ncelerinde FransaÔÇÖn─▒n lehinde bir hava olu┼čacakt─▒rÔÇŁ.┬á

Bu d├Ârt ├žocuk ─░stanbulÔÇÖdan AvrupaÔÇÖya g├Ânderilen ilk Osmanl─▒ talebeleri say─▒labilir. Onlar─▒ kendi imk├ónlar─▒yla AvrupaÔÇÖya g├Ânderen H├╝srev Pa┼čaÔÇÖn─▒n da olaya y├╝kledi─či tarihi anlam ilgin├žtir. ParisÔÇÖe g├Ânderdi─či ilk mektuplar─▒ndan birinde evlatlar─▒na ┼č├Âyle hitap etmektedir Pa┼ča:

ÔÇťEvlatlar─▒m, Zannedersem benden haber almaktan ve tavsiyelerime kulak vermekten memnun olursunuz. FransaÔÇÖda e─čitim g├Ârmeniz i├žin sizleri g├Âzlerimin ├Ân├╝nde yeti┼čtirdi─čim b├╝t├╝n gen├žlerin aras─▒ndan se├žti─čimde, M├╝sl├╝man gen├žli─činin e─čitiminin b├╝t├╝n umutlar─▒n─▒ sizlere emanet etmi┼č oldum. Devlet b├╝y├╝klerimiz size bakarak benim ├Ârne─čimi takip edip etmeyeceklerine ve ├žocuklar─▒n─▒n gelece─čini AvrupaÔÇÖn─▒n ilmine emanet edip etmeyeceklerine karar vereceklerdir. Sizler, birer model olacaks─▒n─▒z. Bu zor; ama ┼čerefli bir g├Ârevdir. Sizler, AvrupaÔÇÖn─▒n teknik ve sanat─▒n─▒n bir par├žas─▒ olmaya karar vermi┼č olan bir milletin evlatlar─▒s─▒n─▒z. Onlara (AvrupaÔÇÖya) milletimizin ne kadar zeki, yetenekli oldu─čunu g├Âstererek hakk─▒m─▒zdaki ├Ân yarg─▒lar─▒n─▒ k─▒rmal─▒s─▒n─▒zÔÇŁ.

Bu k├╝├ž├╝k grubun bir ferdi olarak Edhem yakla┼č─▒k d├Ârt y─▒ll─▒k bir haz─▒rl─▒k e─čitiminin ard─▒nda ParisÔÇÖin o d├Ânemki en fazla talep g├Âren Madencilik OkuluÔÇÖnun s─▒navlar─▒n─▒ kazanm─▒┼č ve orada da yakla┼č─▒k d├Ârt y─▒ll─▒k s─▒k─▒ bir e─čitimin ard─▒ndan m├╝hendis olarak mezun olmu┼čtur.

Mezuniyetinin hemen sonras─▒nda Avrupa maden b├Âlgelerinde kapsaml─▒ bir saha ara┼čt─▒rmas─▒ da yapan gen├ž M├╝hendis Edhem Bey, 1839 y─▒l─▒ sonlar─▒nda ─░stanbulÔÇÖa d├Ânm├╝┼čt├╝r.

Parlak bir e─čitimin ard─▒ndan yurda d├Ânen EdhemÔÇÖin derhal kamu g├Ârevine al─▒nmas─▒ ka├ž─▒n─▒lmazd─▒. Nitekim d├Ânemin seraskeri Halil R─▒fat Pa┼ča, ParisÔÇÖten ilim tahsilinden d├Ânm├╝┼č olan Edhem EfendiÔÇÖye D├ór-─▒ ┼×├╗r├ó-y─▒ Asker├«ÔÇÖde g├Ârev verilmesini talep etmi┼čtir. Serasker Pa┼ča, Edhem Efendi gibi madencilik, kimya bilgisi ve di─čer pratik teknik bilgileri ├Â─črenmi┼č bir kimsenin i┼čsiz bir bi├žimde a├ž─▒kta kalmas─▒n─▒n do─čru olmad─▒─č─▒na dikkat ├žekmi┼čtir. Yaz─▒n─▒n devam─▒nda, EdhemÔÇÖin ├Âzellikle top d├Âk├╝m├╝nde l├óz─▒m olan bak─▒r─▒n temizlenmesi i┼činde orduya yararl─▒ olabilece─činin ├╝zerinde durulmu┼čtur.

B├Âylece Edhem, ilk resm├« vazifesi olarak D├ór-─▒ ┼×├╗r├ó-y─▒ Asker├«ÔÇÖde ├žal─▒┼čmaya ba┼člad─▒. 1840 ve 1841 y─▒llar─▒n─▒ ─░stanbulÔÇÖda bu g├Ârevde ge├žiren Edhem Bey, hasretini ├žekti─či ilk ailesine de bu d├Ânemde kavu┼čmu┼č ve 1841 y─▒l─▒nda evlenmi┼čtir. K├Âlelikten gelme e─čitimli bir gen├ž olarak, erken ├žocukluktan sonra ilk kez, kendi aile yuvas─▒n─▒ kurmu┼čtur. 1842 y─▒l─▒nda ilk ├žocu─ču Osman HamdiÔÇÖyi kuca─č─▒na alan Edhem Bey, hayat─▒ boyunca tek e┼čli meden├« bir hali benimsemi┼č ve bir├žok bak─▒mdan ├Ârnek bir aile reisi olmu┼čtur.

Edhem BeyÔÇÖin, Osmanl─▒ madenlerinin bulundu─ču sahalarda g├Ârevlendirilmesi 1842 y─▒l─▒na rastlamaktad─▒r. ─░stanbulÔÇÖun yan─▒ ba┼č─▒ndaki Sar─▒yer Bak─▒r MadenleriÔÇÖnde alt─▒ ay ├žal─▒┼čt─▒ktan sonra Amasya G├╝m├╝┼čhac─▒k├ÂyÔÇÖdeki maden b├Âlgesine g├Ânderilmi┼čtir. Madencilik tekni─činde (Fenn-i ma├ódin) malum├ót sahibi ve bundan evvel Sar─▒yer MadenleriÔÇÖnde g├╝zel hizmetlerde bulunmu┼č; devlet sayesinde o kadar vakit AvrupaÔÇÖda tahsil g├Ârm├╝┼č olan b├Âyle birinin atanmas─▒ asl─▒nda son derece do─čal, isabetli bir karar gibi g├Âz├╝kmektedir.

Edhem Bey, 1842ÔÇÖden 1845 y─▒l─▒na kadar G├╝m├╝┼čhac─▒k├Ây madenlerinin hem m├╝d├╝r├╝ hem de ba┼čm├╝hendisi olarak g├Ârev yapt─▒. Bu g├Ârev, onun madencilikteki en uzun s├╝reli g├Ârevidir. Osmanl─▒ madencilik i┼čletmesinin b├╝t├╝n yap─▒sal bozukluklar─▒na ra─čmen, Edhem Bey, i┼čletilmesinden sorumlu oldu─ču G├╝m├╝┼čhac─▒k├Ây madenlerine canl─▒l─▒k getirmeye ├žal─▒┼čt─▒. Bu ba┼čar─▒lar─▒ neticesinde Osmanl─▒ memleketinin en b├╝y├╝k madeni olan Keban-Ergani Madenlerine tayin edildi ve 1845 ÔÇô 1846 y─▒llar─▒n─▒ burada ge├žirdi.

D├Ârt y─▒ll─▒k meslek├« bir mesainin ard─▒ndan 1846ÔÇÖda ─░stanbulÔÇÖa ├ža─čr─▒lan Edhem Bey, burada Erk├ón-─▒ Harbiye Zabitli─čiÔÇÖne tayin edilmi┼čtir. Bu tayinin daha birinci y─▒l─▒ dolmadan Edhem Bey, ┬áSultan Abd├╝lmecid taraf─▒ndan fark edilmi┼č ve saraya asker├« – teknik dan─▒┼čman olarak al─▒nm─▒┼čt─▒r. Bu dan─▒┼čmanl─▒─č─▒ esnas─▒nda s─▒ras─▒yla mirliva ve ferik r├╝tbelerini alan Edhem Bey, pa┼čal─▒─ča y├╝kselmi┼čtir.

Frans─▒z lis├ón─▒n─▒ ├Â─črenme konusundaki kararl─▒l─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒k├ža ortaya koyan Sultan Abd├╝lmecidÔÇÖin bu konuda en uzun s├╝re istifade etti─či ki┼či Edhem Pa┼čaÔÇÖd─▒r. Mabeyn-i H├╝m├óyunÔÇÖda ge├žen sekiz y─▒ll─▒k hizmeti s├╝resince Edhem Pa┼ča, ba┼čta padi┼čah olmak ├╝zere saraydaki b├╝t├╝n ┼čehzadelerin Frans─▒zca e─čitiminden sorumlu bir t├╝r ba┼č hocal─▒k vazifesini ifa etti. Edhem Pa┼ča, 1851ÔÇÖde a├ž─▒lan bir t├╝r ÔÇťOsmanl─▒ ─░limler AkademisiÔÇŁ h├╝viyetindeki Enc├╝men-i Dani┼čÔÇÖin dahili ├╝yelerinden birisidir. Tarih ve jeoloji ├╝zerine yo─čunla┼čmas─▒nda ve ileride bu konularda kitap (End├╝l├╝s Tarihi) ve makaleler (Medh├ól-i ─░lm-i Jeoloji) yay─▒mlamas─▒n temeli bu devreye dayanmaktad─▒r.

1853ÔÇÖte ba┼člayan ve ├╝├ž y─▒l s├╝ren K─▒r─▒m Harbi s─▒ras─▒nda Edhem Pa┼ča, Padi┼čah─▒n ├Âzel temsilcisi s─▒fat─▒yla baz─▒ g├Ârevler if├ó etmi┼čtir: Bu g├Ârevler ├žer├ževesinde S─▒rplar─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne ba─čl─▒l─▒klar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmek maksad─▒yla 1854ÔÇÖte BelgradÔÇÖa g├Ânderilmi┼čtir. Ayn─▒ y─▒l kurulan Meclis-i ├é li-i TanzimatÔÇÖ─▒n kurucu ├╝yeleri aras─▒nda yer alm─▒┼čt─▒r. Bu meclis, TanzimatÔÇÖ─▒n en ├Ânemli hukuk├« reformlar─▒n─▒n ba┼č─▒nda gelmektedir.

Edhem Pa┼ča, 1856 y─▒l─▒nda saraydaki g├Ârevinden al─▒nm─▒┼čt─▒r. Ancak bu durum onun d├╝┼č├╝┼č├╝ anlam─▒na gelmeyip, tersine daha da y├╝kselmesine yol a├žm─▒┼čt─▒r. ┬áSultan Abd├╝lmecid, bu sad─▒k ve gen├ž adam─▒na o y─▒l vezaret r├╝tbesi vermi┼čtir. Ard─▒ndan Edhem Pa┼ča, ilk b├╝y├╝k siyasi g├Ârevi say─▒lan Hariciye Naz─▒rl─▒─č─▒ÔÇÖna tayin edilmi┼čtir. Mustafa Re┼čid Pa┼čaÔÇÖn─▒n sadaretinde ve biraz da onun g├Âlgesinde 1856 y─▒l─▒ sonlar─▒nda ba┼člayan bu g├Ârev yakla┼č─▒k alt─▒ ay s├╝rm├╝┼čt├╝r. Edhem Pa┼ča, HariciyeÔÇÖde insiyatifi eline almaya giri┼čince Sadrazam M. Re┼čid Pa┼čaÔÇÖn─▒n iste─čiyle azledilmi┼čtir. Onun yerine getirilen ki┼či ise Re┼čid Pa┼čaÔÇÖn─▒n yirmili ya┼člardaki gen├ž ve tecr├╝besiz o─člu Damad Ali Galib Pa┼čaÔÇÖd─▒r.

Edhem Pa┼ča, Meclis-i ├é li-i Tanzimat azal─▒─č─▒na d├Ânm├╝┼č; bu s├╝re├žte 1858ÔÇÖde bir kez daha BelgradÔÇÖa ola─čan├╝st├╝ memuriyetle g├Ânderilmi┼čtir. Sultan Abd├╝lmecidÔÇÖin son y─▒llar─▒nda, 1859ÔÇÖda, Edhem Pa┼ča Ticaret Naz─▒r─▒ olarak atanm─▒┼čt─▒r. Bu g├Ârevini SultanÔÇÖ─▒n 1861ÔÇÖdeki vefat─▒na kadar s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r. 1859-1872 y─▒llar─▒ aras─▒nda aral─▒klarla d├Ârt kez getirildi─či ticaret naz─▒rl─▒klar─▒nda Ticaret Kanunu Zeyli, ─░stinaf MahkemeleriÔÇÖnin kurulmas─▒, K├óimeÔÇÖnin piyasaÔÇÖdan toplat─▒lmas─▒ gibi icraatlarda ba┼č─▒ ├žekmi┼čtir. Edhem Pa┼ča, ayr─▒ca 1863ÔÇÖte kurulan Bank-─▒ ┼×├óh├óne-i Osman├«ÔÇÖde (Osmanl─▒ Bankas─▒) devlet ad─▒na naz─▒rl─▒k da yapm─▒┼čt─▒r.

1860ÔÇÖlardan itibaren bilhassa T├╝rk├že bas─▒n ÔÇô yay─▒n faaliyetleriyle bir canlanma evresine giren d├╝┼č├╝nce d├╝nyam─▒zda Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n da ├Ânemli rol├╝ vard─▒r. Osmanl─▒ÔÇÖda ilk sivil ilim akademilerinden biri say─▒lan M├╝sl├╝man ayd─▒n kesimin bir olu┼čumu olarak dikkat ├žeken Cemiyet-i ─░lmiye-i OsmaniyeÔÇÖnin kurulu┼čunda bulunmu┼čtur. Edhem Pa┼ča, hem cemiyetin yay─▒n organ─▒na makaleleri ile katk─▒ sa─člamak; hem de bulundu─ču ├╝st d├╝zey resmi konumundan yola ├ž─▒karak cemiyetin faaliyetlerine devlet deste─čini sa─člamak bak─▒m─▒ndan katk─▒lar sunmu┼čtur. Bilhassa maarif naz─▒r─▒ olarak g├Ârev yapt─▒─č─▒ d├Ânemde cemiyetin faaliyetlerine her t├╝rl├╝ deste─či vermi┼čtir.

Ayr─▒ca maarif naz─▒rl─▒─č─▒nda olduk├ža m├╝him bir icraat olarak ayr─▒ca Telif ve Terc├╝me HeyetiÔÇÖnin naz─▒rl─▒k ├žat─▒s─▒ alt─▒nda kurulmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. Heyetin asli g├Ârevi, maarife katk─▒ sa─člamak bak─▒m─▒ndan faydal─▒ g├Âr├╝len yabanc─▒ dillerdeki bilimsel eserleri T├╝rk├žeye ├ževirmekti. Bu yolla Osmanl─▒ ├╝lkesindeki e─čitim-├Â─čretim ├ža─čda┼čla┼čt─▒r─▒lmas─▒ ve bilimin geli┼čtirilmesi ama├žlanmaktayd─▒. Bunun d─▒┼č─▒nda Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde modern bir ├╝niversitenin kurulmas─▒ i├žin Tanzimat D├Ânemi boyunca yap─▒lan faaliyetlerde en ├žok emek sarfeden devlet adamlar─▒n─▒n ba┼č─▒nda Edhem Pa┼ča gelmektedir.

Bir bakan ve b├╝rokrat olarak yapt─▒─č─▒ i┼člerin d├╝zg├╝n olmas─▒na a┼č─▒r─▒ dikkat g├Âsteren ve e─čitim g├Ârd├╝─č├╝ Bat─▒ÔÇÖn─▒n i┼č ahlak─▒ ve disiplinini kazanm─▒┼č Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1860ÔÇÖlar─▒n ortalar─▒nda yapt─▒rd─▒─č─▒ Devlet Matbaas─▒ Binas─▒, ├Ârnek g├Âsterilecek bir binad─▒r. Bu modern binan─▒n yap─▒lmas─▒ndan y─▒llar sonra Necip As─▒mÔÇÖ─▒n aktard─▒─č─▒ ┼ču anekdot m├ónid├órd─▒r:

ÔÇť┼×imdiki Matbaa-i ├ém├«re Binas─▒ sadr-─▒ esb├ók Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n marifetidir. Zelzeleyi (1894 ─░stanbul depremi) m├╝te├ók─▒b bir g├╝n Ahmet Midhat Efendi ile matbaada bulundu─čum s─▒rada bana: Korkma Necip! Bu Edhem Pa┼ča binas─▒d─▒r; ├žal─▒nmadan ├ž─▒rp─▒lmadan sa─člam yap─▒lm─▒┼čt─▒r demi┼čti. Hakikaten de ─░stanbulÔÇÖda bir├žok binalar y─▒k─▒l─▒rken, o sapasa─člam ayakta durmu┼čturÔÇŁ.

Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n Osmanl─▒ modernle┼čmesine en fazla katk─▒ sundu─ču alanlar─▒n ba┼č─▒nda Naf─▒a, bug├╝nk├╝ ifadeyle ─░mar ve ─░sk├ón gelmektedir. M├╝stakil merkez├« bir birim olarak 1863 y─▒l─▒ndan Osmanl─▒ Devletinin y─▒k─▒lmas─▒na kadar kurumsal varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝ren Naf─▒a Naz─▒rl─▒─č─▒nda naz─▒r olarak g├Âreve getirilen ilk ki┼či ─░brahim Edhem Pa┼čaÔÇÖd─▒r. Edhem Pa┼ča naf─▒a naz─▒rl─▒─č─▒nda en fazla g├Ârev yapm─▒┼č olanlar─▒n ba┼č─▒nda gelmektedir. 1863 -1875 tarihleri aras─▒nda toplamda alt─▒ defa Naf─▒a Naz─▒rl─▒─č─▒na getirilmi┼čtir. Naz─▒rl─▒k g├Ârevinin d─▒┼č─▒nda o ayr─▒ca 1868 -1876 tarihleri aras─▒nda ├╝├ž kez de ┼×├╗r├ó-y─▒ Devlet ├žat─▒s─▒ alt─▒nda naf─▒a dairesi ba┼čkanl─▒─č─▒ yapm─▒┼čt─▒r.

Naf─▒a Naz─▒r─▒ Edhem Pa┼ča, bir yandan Rumeli Demiryollar─▒ÔÇÖn─▒ yapan yabanc─▒ firman─▒n a┼č─▒r─▒ yolsuzluklar─▒n─▒n ├Ân├╝ne ge├žmeye ├žal─▒┼č─▒rken, bir yandan da ilk ve tek yerli ÔÇô devlet├ži demiryolu in┼čaat─▒n─▒ ger├žekle┼čtirmeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. ─░lkinde ba┼čar─▒l─▒ olmak Edhem Pa┼čaÔÇÖy─▒ fazlas─▒yla a┼čan bir durum oldu─ču i├žin bir sonu├ž elde etti─či s├Âylenemez. Ancak ikincisinde Haydarpa┼ča ÔÇô ─░zmit Demiryolu ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Doksan kilometreli bu hat Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin yapt─▒─č─▒ ilk ve tek yerli demiryolu in┼čaat─▒ olarak tarihe ge├žmi┼čtir ve bu minik ba┼čar─▒da en fazla hizmeti g├Âr├╝len ki┼či Naf─▒a Naz─▒r─▒ Edhem Pa┼ča gelmektedir.

Naf─▒a Naz─▒r─▒ Edhem Pa┼ča, ─░stanbulÔÇÖun ├ža─čda┼č bir yap─▒lanma ├žer├ževesinde ┼čehirle┼čmesi i├žin de gayretler sarf etmi┼čtir. O, kaleme ald─▒─č─▒ bir raporda ─░stanbulÔÇÖu ┼č├Âyle tarif ediyordu:

ÔÇť─░stanbul ┼×ehri sah├«han(a├ž─▒k├ža) d├╝nyada yeg├óne olarak h├╝sniy├ót-─▒ tab├«ÔÇśiyesine(do─čal g├╝zelli─čine) biraz da tezy├«n├ót-─▒ sen├óÔÇśiye(├ža─č─▒n gerektirdi─či ┼čehircilik d├╝zenlemeleri) ilave olunursa AvrupaÔÇÖda me┼čh├╗r olan en g├╝zel ┼čehirlerin en g├╝zeli olaca─č─▒ndan ┼č├╝phe yo─č iken, do─črusu ┼ču matl├╗b├ó muv├óf─▒k ve l├óy─▒k bir halde de─čildirÔÇŁ.

18 Eyl├╝l 1865 tarihinde ba┼člayan ve sadece ├╝├ž g├╝n i├žinde tarih├« yar─▒madaÔÇÖn─▒n b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝n├╝ yok eden Hocapa┼ča Yang─▒n─▒ s─▒ras─▒nda Edhem Pa┼ča, naf─▒a naz─▒r─▒ olarak g├Ârev yapmakta idi. Yang─▒n sonras─▒nda ─░stanbulÔÇÖun modern bir ┼čehir olarak yeniden in┼č├ó edilmesi gibi zor bir vazifeyi yerine getirmesi gereken devlet adamlar─▒n─▒n ba┼č─▒nda gelmekteydi. Edhem Pa┼ča, ├ža─čda┼č ┼čehir yap─▒la┼čmas─▒ u─črunda verdi─či m├╝cadelesinde bilhassa son naf─▒a naz─▒rl─▒─č─▒ d├Âneminde kesin yasal d├╝zenlemeler ├ž─▒kartmaya muvaffak olabilmi┼čtir. ─░stanbul ┼čehir merkezinde ah┼čap yap─▒lar in┼čas─▒na y├Ânelik kesin yasaklama 1875 y─▒l─▒nda yay─▒mlanan ─░stanbul ve Bil├ód-─▒ Sel├óseÔÇÖde Yap─▒lacak Ebniye Nizamn├ómesi ile getirilmi┼čtir.

┼×ehiri├ži ula┼č─▒m─▒n modernle┼čtirilmesi, rahatlamas─▒ konusunda bir dizi tedbirlerin al─▒nd─▒─č─▒ bu d├Ânemlerde Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n, ─░stanbulÔÇÖun ticar├« kalbi durumundaki bu b├Âlgeye yapt─▒─č─▒ en ├Ânemli hizmet ise, g├╝n├╝m├╝ze kadar gelen ve d├╝nyan─▒n ilk metrolar─▒ndan biri say─▒lan T├╝nelÔÇÖin in┼č├ós─▒d─▒r. T├╝nel ┼×irketinin 121 maddeden olu┼čan dahil├« nizamn├ómesinin alt─▒nda Rum├« 21 Mart 1288 tarihiyle (2Nisan 1872) ┼čirketin sahibi Frans─▒z m├╝hendis Eugene Henri┬á Gavand ile Ticaret ve Naf─▒a Naz─▒r─▒ Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n imzas─▒ bulunmaktad─▒r.┬á Kararl─▒ politikalar sayesinde sonu├žta hedefe ula┼č─▒lm─▒┼č ve ─░stanbul, ilk metrosuna kavu┼čmu┼čtur. T├╝nelÔÇÖin 17 Ocak 1875ÔÇÖteki a├ž─▒l─▒┼č t├Âreninde devleti temsilen kat─▒lanlar─▒n ba┼č─▒nda Naf─▒a Naz─▒r─▒ Edhem Pa┼ča gelmekteydi.

Osmanl─▒ Devleti, XIX. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒na damga vuran ve b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču Avrupa men┼čeli ve merkezli olan uluslararas─▒ sergilerin neredeyse t├╝m├╝ne kat─▒lmakla asl─▒nda modern d├╝nyada kendisinin de bir yerinin oldu─čunu kabul ettirmeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Bu sergiler aras─▒nda Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n en iyi haz─▒rland─▒─č─▒ serginin ba┼č─▒nda 1873 Viyana SergisiÔÇÖnin gelmesi b├╝y├╝k oranda Edhem Pa┼ča ve ├žocuklar─▒n─▒n eseridir. Edhem Pa┼ča, bu sergi i├žin ayr─▒ca iki prestij kitap da haz─▒rlatm─▒┼čt─▒r ki, bunun daha ├Ânce benzer ba┼čka bir ├Ârne─či yoktur. Bu iki kitaptan birisi ÔÇťUsul-i Mimari-i Osman├«ÔÇŁ; di─čeri ise ÔÇťElbise-i Osman├«yeÔÇŁdir.

Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n hayat─▒n─▒n son on be┼č y─▒l─▒na ait g├Ârevlerin neredeyse tamam─▒ ├╝st d├╝zey siyasi g├Ârevlerdir. Bu yaz─▒n─▒n kapsam─▒n─▒ fazlas─▒yla a┼čaca─č─▒ndan dolay─▒ bu g├Ârevlerin hi├ž birinin detay─▒na burada girilmeyecektir. Sadece ana ba┼čl─▒klar─▒yla s─▒ralayacak olursak, 1876-1893 aral─▒─č─▒nda Edhem Pa┼ča Berlin Sefirli─či, ┼×├╗r├ó-y─▒ Devlet Reisli─či, Sadrazaml─▒k (1877 y─▒l─▒), Viyana Sefirli─či ve Dahiliye Naz─▒rl─▒─č─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Bu g├Ârevler Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin karma┼č─▒k bir d├Âneminin ├žalkant─▒lar─▒yla ge├žmi┼čtir.

Her ┼čeye ra─čmen Edhem Pa┼ča, Sultan II. Abd├╝lhamidÔÇÖin en fazla g├╝vendi─či ve sayg─▒ g├Âsterdi─či devlet adam─▒d─▒r. D├╝r├╝stl├╝─č├╝, ├žal─▒┼čkanl─▒─č─▒ ve sadakati ile dikkat ├žeken Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n ayn─▒ zamanda son devir Osmanl─▒ siyasetinin gerektirdi─či ola─čan├╝st├╝ sab─▒rl─▒, alttan alan politik manevralara sahip olmad─▒─č─▒ da bilinmektedir. Asabi bir mizaca sahip oldu─ču da s─▒k s─▒k dile getirilmi┼čtir.

Ek-2: Musavver Medeniyet Mecmuas─▒ÔÇÖn─▒n Kapak Resmi (Mart 1877): Sadrazam Edhem Pa┼ča

Son olarak, Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n ├Ânemli bir ├Âzelli─či de Osmanl─▒ÔÇÖdan Cumhuriyete uzanan ayd─▒n bir aile miras─▒ b─▒rakmas─▒d─▒r. Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n o─čullar─▒ndan Osman Hamdi Bey (1842-1910), en fazla bilinen ki┼či olsa da di─čer iki karde┼či de son derece k─▒ymetli ilim adamlar─▒m─▒zdand─▒r. Bunlardan biri ─░smail Galib Bey (1847 ÔÇô 1895) N├╝mizmatik alan─▒nda ├Ânc├╝ ┼čahsiyetlerdendir. Ayr─▒ca kendisi Yeni Mikyaslara Dair Risale ad─▒ndaki eseriyle AvrupaÔÇÖdaki ├Âl├ž├╝ ve tart─▒ aletlerinin daha 1870 ba┼člar─▒nda tan─▒nmas─▒na ve kullan─▒lmas─▒na ├Ânc├╝l├╝k etmi┼čtir.

Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n en k├╝├ž├╝k o─člu Halil Edhem Bey (1861 ÔÇô 1938) Kimya, Jeoloji alan─▒nda d├╝nya ├žap─▒nda bir e─čitim g├Ârm├╝┼č ve AvrupaÔÇÖda doktora seviyesinde e─čitim yapm─▒┼čt─▒r. ├çe┼čitli sahalarda ├žok say─▒da eser kaleme alan Halil Edhem, bilhassa m├╝zecili─čimizin geli┼čmesinde en ├Ânemli pay sahiplerinden birisi olarak dikkat ├žekmektedir.

Sonu├ž olarak, Edhem Pa┼čaÔÇÖn─▒n hayat hik├óyesi trajik bir ├žocukluk devresinde k├Âlelikle ba┼člamas─▒na ra─čmen Osmanl─▒ ToplumuÔÇÖnda orta ve hatta ├╝st tabakadan bir├žok aile ├žocuklar─▒n─▒n dahi kavu┼čamad─▒─č─▒ imk├ónlar ve y├╝kseli┼člerle devam etmi┼č bir hik├óyedir. Nam─▒k KemalÔÇÖin ÔÇťTanesi elli┼čer kuru┼čtan sat─▒lan Sak─▒zl─▒ k├Âlelerden birisiÔÇŁ diye k├╝├ž├╝msedi─či Edhem Pa┼ča, sadrazaml─▒─ča kadar y├╝kselmi┼č ve ard─▒nda eserler b─▒rakm─▒┼č bir devlet adam─▒d─▒r.

551 total views, 1 views today

Dr. Salih EROL

Dr. Salih EROL

E─čitimci ve Tarih ara┼čt─▒rmac─▒s─▒ ÔÇô yazar. Lisans ├Â─črenimini Bal─▒kesir Necatibey E─čitim Fak├╝ltesi Tarih ├ľ─čretmenli─činde tamamlad─▒. Anadolu ├ťniversitesinde Tarih b├Âl├╝m├╝nde y├╝ksek lisans ve doktora yapt─▒. 1998ÔÇÖden beri BursaÔÇÖda ├Â─čretmenlik yapmaktad─▒r. Birisi T├╝rk Tarih KurumuÔÇÖndan olmak ├╝zere iki kitab─▒ ve ├žok say─▒da makalesi yay─▒nland─▒. E-Posta: drsaliherol@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
SAL─░H EROL

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒