Dr. Salih EROL
Dr. Salih  EROL
T├╝rk Bas─▒n Tarihinden Notlar ve ─░brahim ┼×inasi EfendiÔÇÖnin Gazetecili─či
  • 05 Eyl├╝l 2019 Per┼čembe
  • +
  • -

D├╝nyada ve Osmanl─▒ÔÇÖda Modern Matbaac─▒l─▒─č─▒n Kurulu┼ču

On be┼činci Y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒na do─čru,┬á AlmanyaÔÇÖda Johann Gutenberg taraf─▒nda icat edilen modern matbaa insanl─▒k tarihinin en ├Ânemli k├╝lt├╝rel olaylar─▒ndan biridir. K├╝lt├╝rel devrim niteli─čindeki bu matbaa tekni─či sayesinde ├Ânce kitaplar; ard─▒ndan gazete ve mecmualar bas─▒lm─▒┼čt─▒r.

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuna matbaan─▒n giri┼či, on be┼činci y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na denk gelmektedir. Osmanl─▒ ├╝lkesinde ya┼čayan Gayr-i M├╝slimler, bu konuda ├Ânc├╝ rol oynam─▒┼člard─▒r. ├ľzellikle Yahudiler, II. Bayez─▒d zaman─▒nda (1481-1512) matbaa kurma ve kitap basma ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ ba┼člatm─▒┼člard─▒r. ─░spanyaÔÇÖdan Osmanl─▒ÔÇÖya s─▒─č─▒nan iki Yahudi m├╝lteci David ve Samuel, 1493ÔÇÖte ─░stanbulÔÇÖda ilk matbaay─▒ kurdular. Bunu 1530ÔÇÖda SelanikÔÇÖte kurulan Yahudi matbaas─▒ izledi. Ard─▒ndan Halep, Edirne ve ┼×am gibi Osmanl─▒ ┼čehirlerinde de Yahudi matbaalar─▒ kuruldu. Yahudilerin ard─▒ndan Ermeniler 1565ÔÇÖte; Rumlar ise 1627ÔÇÖde ─░stanbulÔÇÖda birer matbaa kurdular.

Az─▒nl─▒k matbaalar─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda Avrupa devletlerinden baz─▒lar─▒n─▒n ─░stanbulÔÇÖdaki el├žiliklerinin b├╝nyesinde de matbaalar faaliyet g├Âstermi┼čtir. ├ľyle ki on sekizinci y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒na gelindi─činde, di─čer bir deyi┼čle ilk T├╝rk Matbaas─▒ kuruldu─čunda, Osmanl─▒ topraklar─▒ ├╝zerinde otuz yedi matbaa faaliyet g├Âstermekte idi.

Osmanl─▒ Devletinde, ilk M├╝sl├╝man- T├╝rk matbaas─▒n─▒n kurulmas─▒, olduk├ža ge├ž say─▒labilecek bir tarihte, devlet eliyle ve devletin kat─▒ kurallar─▒na tabi olarak, 1727 y─▒l─▒nda kurulmu┼čtur.┬á Bu gecikmenin bir tak─▒m nedenleri olsa da ├žal─▒┼čmam─▒z─▒n ana konusunu te┼čkil etmedi─či i├žin, detay─▒na girilmemi┼čtir. III. Ahmet D├Âneminde (1718-1730) ParisÔÇÖe el├žilikle 1720 y─▒l─▒nda Yirmisekiz ├çelebi Mehmet Efendi g├Ânderildi. Onunla birlikte ParisÔÇÖe giden o─člu Sait Efendi ise, burada g├Ârd├╝─č├╝ teknik geli┼čmeler i├žinde matbaac─▒l─▒kla ├Âzel olarak ilgilendi ve 1724ÔÇÖte ─░stanbulÔÇÖa d├Ân├╝┼č├╝nde bir T├╝rk matbaas─▒ kurmak i├žin ├žal─▒┼čmalara ba┼člad─▒.

Aslen Macar olan ve gen├žli─činde Osmanl─▒lara esir d├╝┼čt├╝kten sonra M├╝sl├╝manl─▒─č─▒ se├žen ─░brahim M├╝teferrika (1674-1747), olduk├ža iyi e─čitim g├Ârm├╝┼č, zeki ve ├žal─▒┼čkan bir ki┼čidir. Bu sayede ba┼čta Nev┼čehirli Damat ─░brahim Pa┼ča olmak ├╝zere, devlet adamlar─▒n─▒n sempatisini kazand─▒ ve devlet g├Ârevine girdi. Ayn─▒ zamanda matbaa tekni─čini bilen M├╝teferrika, daha 1719ÔÇÖda sadrazama ┼čim┼čir ├╝zerine bast─▒─č─▒ bir Marmara Denizi haritas─▒ hediye etmi┼č ve bas─▒m tekni─čindeki yetene─čini g├Âstermi┼čti.

─░stanbulÔÇÖda matbaa kurmak i├žin faaliyetlere ba┼člayan Sait Efendi, bu konuda bilgi sahibi olan ─░brahim M├╝teferrika ile ortak hareket etti. Bu i┼čbirli─či sonucunda ├╝st d├╝zey ilmiye mensuplar─▒ndan da destek ald─▒lar. ┼×eyh├╝lislam Abdullah Efendi, matbaan─▒n kurulmas─▒nda dini bir sak─▒nca bulunmad─▒─č─▒na dair bir fetva verdi. Bu fetvan─▒n ard─▒ndan matbaaya izin veren hatt-─▒ h├╝m├óy├╗nla ilk T├╝rk matbaas─▒ kurulmu┼č oldu. B├Âylece ├žal─▒┼čmalar─▒na 1727 y─▒l─▒ sonlar─▒na do─čru ba┼člayabilen matbaa, ilk eserin bas─▒m─▒n─▒ 31 Ocak 1729 y─▒l─▒nda ger├žekle┼čtirdi.

Osmanl─▒ Devletinde Gazetelerin Geli┼čimi ve ─░lk Gazeteler

Osmanl─▒ Devletinde T├╝rk Matbaas─▒n─▒n kurulmas─▒ ile T├╝rk├že Gazetenin ortaya ├ž─▒kmas─▒ aras─▒nda bir├žok bak─▒mdan benzerlikler vard─▒r. ─░kisinde de d├╝nyadaki benzerlerine nazaran ├žok ge├ž kal─▒nm─▒┼čt─▒r. ├ľrne─čin, AvrupaÔÇÖda ilk gazete ├Ârnekleri XVII. Y├╝zy─▒ldan itibaren ├ž─▒karken, Osmanl─▒ÔÇÖda ancak XIX. Y├╝zy─▒lda ilk T├╝rk├že gazete ├Ârnekleri ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Matbaac─▒l─▒kta oldu─ču gibi gazetelerde de ├Ânce Osmanl─▒ÔÇÖda ya┼čayan az─▒nl─▒klar ve yabanc─▒lar ba┼člam─▒┼č; ancak daha sonra T├╝rkler bu i┼če ba┼člayabilmi┼člerdir.

Ba┼čkent ─░stanbulÔÇÖda bilinen ilk gazete Frans─▒z el├žili─či matbaas─▒nda, 1795ÔÇÖte Frans─▒zca yay─▒nlanan Bulletin Des Nouvelles adl─▒ haber b├╝ltenidir. Frans─▒z Devriminin ilkelerini, felsefesini anlatmak, ÔÇťCumhuriyetin yeni kanunlar─▒n─▒n ┼×arkÔÇÖtaki m├╝mmesileri taraf─▒ndan daha iyi ├Â─črenilmesiÔÇŁ┬á amac─▒yla ├ž─▒kar─▒lan bu gazeteden bir y─▒l sonra ayn─▒ amaca sahip ikinci bir gazete Gazette Francaise de Constantinople adl─▒ bir gazete daha Frans─▒z el├žili─či taraf─▒ndan ├ž─▒kar─▒ld─▒. Osmanl─▒ memleketinde ├ž─▒kan bu ilk iki ├Ârnek, tam anlam─▒yla birer gazete say─▒lamaz. Toplum katmanlar─▒nda yayg─▒nl─▒k kazanamam─▒┼č, d├╝zg├╝n bir periyodik ├Âzellik kazanamam─▒┼člard─▒r. Ayl─▒k veya on be┼č g├╝nl├╝k uzun s├╝relerle ├ž─▒kabilmi┼člerdir.

Osmanl─▒daki bu ilk iki gazetenin ard─▒ndan belli bir s├╝re boyunca (1798-1821) herhangi bir gazeteye rastlanmamaktad─▒r. 1821 tarihinde ─░zmirÔÇÖde ya┼čayan bir Frans─▒z t├╝ccar─▒, Osmanl─▒ bas─▒n hayat─▒nda ├Ânemli bir yer kazanacak olan, Alexander Blacque, Spectateuer Oriental ad─▒nda Frans─▒zca haftal─▒k bir gazete ├ž─▒kard─▒. O d├Ânemin en ├Ânemli olay─▒ olan Rum ─░syan─▒ kar┼č─▒s─▒nda Osmanl─▒ yanl─▒s─▒ bir politika izleyen bu gazete, Osmanl─▒ padi┼čah─▒na, gazetenin ├Ânemi konusunda ilham kayna─č─▒ olmu┼čtur. Ancak Fransa ve Rusya gazetenin kapat─▒lmas─▒ i├žin bask─▒ yap─▒nca, h├╝k├╝met bu gazeteyi bir ay s├╝re ile kapatm─▒┼čt─▒r. FransaÔÇÖn─▒n ─░zmir Konsolosu ise, daha da ileri giderek, gazetenin matbaalar─▒na el koymu┼čtur. On dokuzuncu y├╝zy─▒l─▒n ├Ânemli bir ticaret ┼čehri olan ─░zmirÔÇÖde Le Smyrneen ve Le Courrier de Smyrne ad─▒nda Frans─▒zca gazeteler de faaliyet s├╝rd├╝rd├╝ler.

Sultan II. Mahmut, devletin g├Âr├╝┼člerini uluslararas─▒ alanda ifade eden bir gazetenin ├ž─▒kar─▒lmas─▒n─▒n ├Ânemini fark ederek, devletin g├Âr├╝┼člerini savunan Frans─▒z gazeteci A. BlacqueÔÇÖ─▒ ─░stanbulÔÇÖa ├ža─č─▒rd─▒. Kendisine, Osmanl─▒ Devletinin ├ž─▒karlar─▒n─▒ savunan Frans─▒zca bir gazete ├ž─▒karma g├Ârevi verildi. B├Âylece 1831 y─▒l─▒nda Le Moniteur Ottoman ad─▒nda bir gazete ├ž─▒kar─▒ld─▒. Bu, yar─▒ resmi bir gazete olup, Takvim-i Vek├óyiÔÇÖnin Frans─▒zca versiyonu gibi bir i┼člev ├╝stlenmi┼čtir. Ancak A. BlacqueÔÇÖ─▒n 1836ÔÇÖda ├Âl├╝m├╝nden k─▒sa bir s├╝re sonra kapanm─▒┼čt─▒r. Daha sonra, 1846ÔÇÖda, A.BlacqueÔÇÖ─▒n o─člu Edward, Sultan Abd├╝lmecit (1839-1861) taraf─▒ndan yar─▒ resmi bir gazete ├ž─▒karmakla g├Ârevlendirilmi┼č ve yedi y─▒l boyunca yay─▒nlanan bu gazeteye Courrier de Constantinople ad─▒ verilmi┼čtir.

Osmanl─▒ÔÇÖdaki M├╝sl├╝man T├╝rk toplumunun T├╝rk├že gazete ile tan─▒┼čmas─▒, on dokuzuncu y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒na, daha a├ž─▒k bir ifade ile 1830ÔÇÖlu y─▒llar─▒n ba┼člar─▒na rastlamaktad─▒r. S├Âz konusu bu y─▒llar─▒n ayn─▒ zamanda Osmanl─▒ Devletinin kararl─▒ bir bat─▒l─▒la┼čma siyasetinin ba┼člang─▒c─▒na denk d├╝┼čmesi bir tesad├╝f de─čildir. Gazete, Bat─▒l─▒la┼čma ak─▒m─▒n─▒n bir gere─či olarak ve yine onun gibi, devlet eliyle geli┼čmi┼čtir. Padi┼čah II. Mahmut, yapmay─▒ tasarlad─▒─č─▒ reform hareketlerini i├žeride tan─▒tmak ve halk─▒n bu reformlara deste─čini sa─člamak i├žin bir gazetenin gerekli oldu─čuna inan─▒yordu.

1829 Edirne Antla┼čmas─▒ndan sonra idari reformlar yapmay─▒ tasarlayan Padi┼čah, ─▒slahat meclislerini olu┼čturdu. ─░┼čte devletin resmi bir gazetesinin olmas─▒ gerekti─čine dair fikir, bu mecliste ortaya ├ž─▒kt─▒. Bu d├╝┼č├╝nceyi olumlu bulan padi┼čah, ismini bizzat kendisinin koydu─ču resmi gazete ├ž─▒karmak i├žin ferman yay─▒nlad─▒. Sonu├žta, 1 Kas─▒m 1831 tarihinde ─░stanbulÔÇÖda ilk T├╝rk├že gazete olan Takvim-i Vek├óyi ├ž─▒kar─▒ld─▒.

Asl─▒nda Takvim-i Vek├óyiÔÇÖden ├Ânce M─▒s─▒r Valisi Mehmet Ali Pa┼ča taraf─▒ndan KahireÔÇÖdeki Bulak Matbaas─▒nda 20 Kas─▒m 1828ÔÇÖde Vakayi-i M─▒sriyye ad─▒nda T├╝rk├že- Arap├ža bir gazete ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒. 1830ÔÇÖlar boyunca birbirlerine d├╝┼čman olmalar─▒na ra─čmen, Bat─▒l─▒la┼čma konusunda birbirleri ile rekabet eden Padi┼čah ve M─▒s─▒r Valisi birbirlerini sanki taklit ediyorlard─▒. ├ľrne─čin M. Ali Pa┼ča da, 1833ÔÇÖte Moniteur Egyptien gazetesini yay─▒nlanmas─▒n─▒ sa─člad─▒.

M─▒s─▒rÔÇÖda Yar─▒ T├╝rk├že ÔÇô Yar─▒ Arap├ža ├ç─▒kar─▒lan Bir Gazete: Vekayi-i M─▒sriye

Dolay─▒s─▒yla Takvim-i VekayiÔÇÖnin ilk T├╝rk├že gazete olmas─▒ bile tart─▒┼čmal─▒d─▒r. M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n art─▒k fiilen Osmanl─▒ topra─č─▒ olmaktan ├ž─▒kmaya ba┼člamas─▒ ve M─▒s─▒rÔÇÖdaki bu gazetenin 1890 y─▒llar─▒nda tamamen Arap├ža ├ž─▒kmas─▒ gibi etkenleri dikkate al─▒rsak, ancak o zaman Takvim-i Vek├óyiÔÇÖnin Osmanl─▒ÔÇÖda ilk T├╝rk├že gazete oldu─čunu s├Âyleyebiliriz.

Devlet taraf─▒ndan haftal─▒k olmak ├╝zere yay─▒nlanan Takvim-i Vek├óyiÔÇÖnin giri┼č say─▒s─▒ndaki mukaddime yaz─▒s─▒nda, bug├╝n├╝n tarihi demek olan gazetelerin ┼čeriata ayk─▒r─▒ olmad─▒─č─▒, amac─▒n─▒n halk─▒ i├ž ve d─▒┼č olaylar kar┼č─▒s─▒nda bilgilendirmek oldu─ču belirtilerek, eski vakaniv├╝s tarihlerinin halka ger├žekleri zaman─▒nda veremedi─čini ve ┼čimdi gazete ile bu a├ž─▒─č─▒n kapat─▒laca─č─▒ ├╝zerinde duruluyordu. Ayr─▒ca Osmanl─▒ tebaas─▒ olan di─čer unsurlar─▒n konu┼čtuklar─▒ dilden de yay─▒n yap─▒laca─č─▒ belirtiliyordu.

Ger├žek anlamda bir halk talebinden do─čmayan, tamamen d├Ânemin padi┼čah─▒n─▒n iste─či do─črultusunda ├ž─▒kar─▒lan bu gazete yine de T├╝rk Bas─▒n Tarihinde bir ilk olmas─▒ bak─▒m─▒ndan ├Ânemlidir. Gazetenin dilinin halk─▒n anlayabilece─či sadelikte olmas─▒na dikkat eden Padi┼čah, Gazeteden sorumlu olan Esad EfendiÔÇÖyi bu konuda uyarm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ yaz─▒ dilinin a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒n ilk kez bir padi┼čah taraf─▒ndan ele┼čtirilmesi ├Ânemlidir. Devlet, ilk y─▒llarda gazetenin yay─▒m─▒ i┼čine ├Ânem vermi┼č, Takvimhane-i Amire Matbaas─▒n─▒ ve Takvimh├óne Nezaretini kurmu┼č ve ├žok ge├žmeden Ermenice, Rumca, Arap├ža gibi dillerden de n├╝shalar yay─▒mlam─▒┼čt─▒r. Hatta gazeteye y├╝ksek r├╝tbeli devlet adamlar─▒n─▒n ve ta┼čradaki memurlar─▒n abone olmas─▒ zorunlu k─▒l─▒nm─▒┼čt─▒.

Basit bir d├╝zende Umur-─▒ Dahiliye ve Umur-─▒ Hariciye ana ba┼čl─▒klar─▒ alt─▒nda, her sayfada iki s├╝tun ┼čeklinde yay─▒n hayat─▒na ba┼člayan Takvim-i Vekayi, zamanla bu ba┼čl─▒klar─▒ ├žo─čaltarak, F├╝nun, Ticaret ve EsÔÇśar gibi ba┼čl─▒klar da eklenerek, geli┼čtirildi. ─░lk yedi ay haftal─▒k olarak muntazam ├ž─▒kmaya gayret ettikten sonra bir t├╝rl├╝ d├╝zenli ├ž─▒kamad─▒. Hatta ├Âyle ki, daha ikinci senesinde sadece 31 say─▒ ├ž─▒kar─▒labildi. Gazetenin pek d├╝zensiz aral─▒klarla ├ž─▒kmas─▒, d├Ânemin devlet adamlar─▒ aras─▒nda alay konusu bile oluyordu. R─▒fat Pa┼čaÔÇÖn─▒n yak─▒┼čt─▒rmas─▒yla ÔÇťTarihi pek yeni ama kendisi pek eskiÔÇŁ bir gazete haline d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝.

1840ÔÇÖtan sonra Mustafa Re┼čit Pa┼ča, gazeteyi yeniden etkin k─▒lmak istedi ise de, ├Âzellikle yar─▒ resmi T├╝rk├že gazetenin ├ž─▒kmas─▒ ile Takvim-i Vek├óyi, giderek sadece resmi duyurular─▒n yer ald─▒─č─▒ bir b├╝ltene d├Ân├╝┼čt├╝.

Sonu├ž olarak Takvim-i Vek├óyi ile ilgili olarak denilebilir ki, b├╝t├╝n eksikliklerine ra─čmen T├╝rk├že bas─▒na ├Ânc├╝l├╝k etti─či i├žin ├Ânemlidir. ─░lk T├╝rk muhabir bu gazetede g├Ârevlendirilmi┼č, 11. say─▒s─▒nda ilk T├╝rk├že ilana yer verilmi┼č, 8. say─▒s─▒nda ilk terc├╝me makaleye yer verilmi┼č, M├╝sl├╝man halk─▒n d─▒┼č d├╝nyay─▒, s─▒n─▒rl─▒ da olsa, tan─▒mas─▒na imk├ón vermi┼č ve daha sonra ├Âzel T├╝rk├že gazeteleri ├ž─▒karacak olanlara bir deneyim olmu┼čtur. T├╝rk bas─▒n hayat─▒ i├žin bir okul vazifesi g├Ârm├╝┼čt├╝r.

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin Resm├« Gazetesi: Takvim-i Vekayi

Kapit├╝lasyonlar─▒n tan─▒d─▒─č─▒ geni┼č ayr─▒cal─▒klardan yararlanan ve ─░stanbulÔÇÖa yerle┼čen bir ─░ngiliz vatanda┼č─▒ olan William Churchill, 1836 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ Devletinden gazete ├ž─▒karma imtiyaz─▒n─▒ ald─▒. Bu imtiyaz─▒ d├Ârt y─▒l sonra kullanarak, 31 Temmuz 1840 tarihinde yar─▒ resmi bir T├╝rk├že gazete olan Ceride-i HavadisÔÇÖi ├ž─▒kard─▒. W.Churchill, ilk say─▒da yazd─▒─č─▒ mukaddimede, gazetenin halk─▒n bilgisini art─▒rd─▒─č─▒n─▒, di─čer ├╝lkelerde olup bitenlerin aktar─▒ld─▒─č─▒n─▒, halk─▒n merak hislerinin artt─▒─č─▒n─▒ ve bu yolla meslek ve ticaret hayat─▒n─▒n geli┼čmesinin ├Ân├╝n├╝n a├ž─▒ld─▒─č─▒n─▒ belirtiyordu

Bu gazete ilk y─▒llar─▒nda halktan hemen hi├žbir ilgi g├Ârememi┼č ve hatta ilk say─▒lar─▒ bedava da─č─▒t─▒lm─▒┼čt─▒r. 1843 y─▒l─▒nda sadece 150 civar─▒nda abonesi olan bu gazetenin i├žerik olarak Takvim-i Vek├óyiÔÇÖden farkl─▒ oldu─ču ├Âzellikler vard─▒r. ├ľzellikle d─▒┼č haberlere geni┼č yer veren gazete, yurt d─▒┼č─▒nda muhabirlere sahip olmakla bas─▒nda bir yenilik ger├žekle┼čtirmi┼čtir. ├ľzellikle K─▒r─▒m Sava┼č─▒nda (1853-1856) CerideÔÇÖye olan ilgi ├žok artm─▒┼č ve sava┼č muhabirli─či konusunda ├Ânc├╝ olmu┼čtur. Ayr─▒ca ilave gazete vermek konusunda da bir ilk ya┼čatm─▒┼čt─▒r. Yar─▒ resmi olan bu gazete ├Âzel T├╝rk├že gazetecili─če ge├ži┼čte bir basamak te┼čkil etmesi bak─▒m─▒ndan da ├Ânemlidir.

Ceride-i Havadis gazetesi bi├žimsel olarak Takvim-i Vek├óyiÔÇÖye benzemekte, t─▒pk─▒ onun gibi Dahiliye ve Hariciye ana ba┼čl─▒klar─▒n─▒ kullanm─▒┼č, ├Ânce iki s├╝tunlu bir sayfa d├╝zeni kullanm─▒┼č, 1847ÔÇÖden sonra ├╝├ž s├╝tuna ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r. Gazetenin ├╝├ž├╝nc├╝ ba┼čl─▒─č─▒ olan ─░lan├ót ba┼čl─▒─č─▒ ├žok ├že┼čitli ilanlar─▒ i├žermektedir. ─░lk ├Âl├╝m ve ilk i┼č ilanlar─▒, gemi tarifeleri, kiral─▒k ve sat─▒l─▒k ilanlar─▒ bu gazetede ├ž─▒km─▒┼č, hatta ─░stanbulÔÇÖun g├╝nl├╝k hava s─▒cakl─▒klar─▒n─▒ bile vermi┼čtir.

Gazetenin d├╝zenli aral─▒klarla yay─▒nland─▒─č─▒n─▒ s├Âylemek zordur. Ba┼člang─▒├žta haftal─▒k, sonra da on g├╝nl├╝k s├╝re ile yay─▒nlanm─▒┼čsa da, ilk y─▒llar─▒nda ├žok seyrek ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. ─░lk be┼č y─▒lda sadece 210 say─▒ ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Gazete devlet hazinesinden parasal yard─▒m almakla kalm─▒yor, ayn─▒ zamanda Takvimh├óne-i AmireÔÇÖden de eleman ve teknik destek al─▒yordu.

─░ngiliz Vatanda┼č─▒ ChurchillÔÇÖin ├ç─▒kard─▒─č─▒ Yar─▒ Resm├« T├╝rk├že Gazete: Ceride-i Havadis

Bir Osmanl─▒ Ayd─▒n─▒ Olarak ─░brahim ┼×inasi Efendi (1824 -1871)

Tasv├«r-i Efk├órÔÇÖ─▒n bas─▒n tarihimizdeki ├Ânemini daha iyi kavramak i├žin, gazetenin kurucusu olan ┼×inasiÔÇÖnin hayat─▒ hakk─▒nda bilgi sahibi olmak, e─čitim s├╝recini bilmek ve buradan d├╝┼č├╝nce d├╝nyas─▒na girmek, eserlerini tan─▒mak gerekir. Onun hayat ├Âyk├╝s├╝n├╝, yurt d─▒┼č─▒ndaki ya┼čam─▒n─▒, devlet kademelerindeki g├Ârevlerini anlamadan Tasv├«r-i Efk├órÔÇÖ─▒n yay─▒nc─▒l─▒k politikas─▒n─▒ anlayamay─▒z.

─░brahim ┼×inasi Efendi, M├╝sl├╝man ve T├╝rk bir ailenin ├žocu─ču olarak, 1824 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖda do─čmu┼čtur. Osmanl─▒ ordusunda top├žu y├╝zba┼č─▒ olan babas─▒, 1828-1829 Osmanl─▒-Rus sava┼č─▒nda hayat─▒n─▒ kaybetmi┼čtir. ┼×inasiÔÇÖnin ├žocuklu─ču ve ilk yeti┼čme d├Ânemi, II.MahmudÔÇÖun ─▒slahatlar─▒n─▒n hen├╝z ba┼člang─▒├ž a┼čamas─▒nda oldu─ču d├Âneme rastlamaktad─▒r. E─čitim hayat─▒na mahalle mektebinde ba┼člayan ┼×inasi, hen├╝z orta ├Â─črenim kurumlar─▒ olu┼čmad─▒─č─▒ i├žin, ilk├Â─čreniminin hemen ard─▒ndan Tophane M├╝┼čirli─či kalem odalar─▒nda ├žal─▒┼čmaya ba┼člad─▒. S├Âz konusu bu ve benzeri devlet daireleri bir t├╝r okul g├Ârevi g├Âr├╝yorlard─▒.

Olduk├ža gen├ž say─▒labilecek bir ya┼čta kalem hayat─▒na ba┼člamas─▒, ┼×inasiÔÇÖnin titiz gazetecili─či ve dil bilimcili─či ├╝zerinde etkili olacakt─▒r. ├ľ─črenmeye ├žok hevesli, zeki ve ├žal─▒┼čkan bir gen├ž olan ┼×inasi, ├Ânce Arap├ža, ard─▒ndan Fars├žaÔÇÖy─▒ ├Âzel ├žabalar─▒ ve ald─▒─č─▒ derslerle ├Â─črendi. Gen├ž ┼×inasiÔÇÖnin hayat─▒nda ├Ânemli bir d├Ân├╝m noktas─▒ da,┬á Frans─▒z zabitlerinden olup, daha sonra M├╝sl├╝manl─▒─č─▒ se├žen Re┼čad Bey (Chateauneuf) ile tan─▒┼čmas─▒d─▒r. ─░stanbulÔÇÖda askeri uzman olarak ├žal─▒┼čan ve bazen ┼×inasiÔÇÖnin ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ kuruma da u─črayan Re┼čad Bey, hayattaki yeg├óne ihtiras─▒n─▒, ilim ve h├╝ner ├Â─črenmek olarak ifade eden ┼×inasiÔÇÖye Frans─▒zca ├Â─čretmeye ba┼člad─▒. B├Âylece ┼×inasi i├žin Bat─▒ d├╝nyas─▒na giden zihinsel kap─▒ ilk kez a├ž─▒l─▒yordu.

├çal─▒┼čt─▒─č─▒ kurumda ├žal─▒┼čkanl─▒─č─▒ ile dikkat ├žekerek, r├╝tbesini y├╝kseltti. Bu arada ┼čiirle de u─čra┼čan ┼×inasi, manzum tarihi kitabeler yazma konusunda kendisini geli┼čtirdi. Onun yazd─▒─č─▒ bu ilk edebi dizeler, baz─▒ k├Âpr├╝lere ve ├že┼čmelere kitabe oldu. 3 Kas─▒m 1839ÔÇÖda G├╝lhane Hatt─▒ÔÇÖn─▒n ilan─▒ ile Tanzimat D├Ânemi denilen yeni bir d├Âneme giren Osmanl─▒ Devleti, ├Ânemli bir Bat─▒l─▒la┼čma hamlesi ba┼člatt─▒. Bu d├Ânemin ├Ânemli mimarlar─▒ndan olan ve ┼×inasiÔÇÖnin de hayran oldu─ču Mustafa Re┼čit Pa┼ča, AvrupaÔÇÖya ├Â─črenci g├Ânderiyordu. Bu durum, Frans─▒zcas─▒n─▒ geli┼čtirmek ve AvrupaÔÇÖy─▒ tan─▒mak isteyen ┼×inasi Efendi i├žin bir f─▒rsat idi. Tophane M├╝┼čiri Fethi Pa┼čaÔÇÖn─▒n arac─▒l─▒─č─▒ ve Mustafa Re┼čit Pa┼čaÔÇÖn─▒n da uygun g├Ârmesi ve Padi┼čah─▒n iradesi ile 1849 y─▒l─▒nda ParisÔÇÖe gitti.

┼×inasiÔÇÖnin d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝n├╝n ┼čekillenmesinde, onun ParisÔÇÖteki bu ilk y─▒llar─▒n─▒n rol├╝ b├╝y├╝kt├╝r. O 1849ÔÇÖdan 1855 y─▒l─▒n─▒n ba┼člar─▒na kadar, hat─▒r─▒ say─▒l─▒r bir s├╝re i├žin, burada kald─▒. Bu s├╝re i├žinde AvrupaÔÇÖdaki geli┼čmeleri bizzat g├Ârme ┼čans─▒n─▒ yakalad─▒. Osmanl─▒ ile Avrupa Devletleri aras─▒ndaki farklar─▒ g├Ârm├╝┼č oldu.┬á Ayr─▒ca ParisÔÇÖteki ├╝nl├╝ ┼×arkiyat├ž─▒ bilim adamlar─▒ ve edebiyat├ž─▒larla tan─▒┼čt─▒. De Sacy ailesi, Lamartine, Ernest Renan gibi ├Ânemli insanlarla tan─▒┼čan ┼×inasi, 1851 y─▒l─▒nda ParisÔÇÖte Do─ču D├╝nyas─▒ ile ilgili ara┼čt─▒rmalar yapan ve Journal Asiatique Dergisini ├ž─▒karan ├žok ├Ânemli bir kuruma, Societe Asiatique Cemiyetine ├╝ye oldu. ┼×inasiÔÇÖnin ParisÔÇÖteki tahsil hayat─▒nda g├Âsterdi─či ba┼čar─▒lardan memnun kalan ve kendisini daha da te┼čvik etmek isteyen Mustafa Re┼čit Pa┼ča, maa┼č─▒na zam yap─▒lmas─▒n─▒ sa─člad─▒. ┼×inasiÔÇÖnin FransaÔÇÖda bir yandan maliye ├Â─črenimi, bir yandan tabii bilimler ile u─čra┼čt─▒─č─▒ bilinse de, onun as─▒l ilgi alan─▒ Edebiyat, Dil ve sosyal bilimler oldu. Dolayl─▒ da olsa bir siyasi d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ edindi.

AvrupaÔÇÖdaki ├Â─čreniminin ard─▒ndan 1854 y─▒l─▒ sonlar─▒nda ─░stanbulÔÇÖa d├Ânen ┼×inasi, bir s├╝re daha Tophane M├╝┼čirli─činde ├žal─▒┼čt─▒ktan sonra daha y├╝ksek bir g├Ârev olan Meclis-i Maarif ├╝yeli─čine atand─▒. Osmanl─▒n─▒n geli┼čmesi i├žin e─čitimin ├Ânemli oldu─čunu, e─čitimin yayg─▒nla┼čmas─▒, halk─▒n anlayaca─č─▒ bir dille sunulmas─▒ gerekti─čini d├╝┼č├╝nen ┼×inasi Efendi, istedi─či nitelikte ├Ânemli bir g├Âreve getirilmi┼č oldu. Art─▒k devletin e─čitim programlar─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒nda, ┼čekillenmesinde onun da katk─▒s─▒ olabilecekti. ┼×inasi, bu g├Ârevini 1860ÔÇÖta gazetecilik hayat─▒na ba┼člad─▒ktan sonra da s├╝rd├╝rd├╝. Ancak ├Âzellikle gazetesi arac─▒l─▒─č─▒ ile savundu─ču kimi g├Âr├╝┼člerinden rahats─▒z olan Sadrazam ├él├« Pa┼čaÔÇÖn─▒n talimat─▒ ile g├Ârevinden azledildi. Tam olarak kesin olmayan nedenlerden ├Ât├╝r├╝ 1865 y─▒l─▒nda dostu GiampetriÔÇÖnin arac─▒l─▒─č─▒yla ParisÔÇÖe ka├žan ┼×inasi, 1870 y─▒l─▒na kadar burada kald─▒. Bu s├╝re i├žerisinde kendini dil ├žal─▒┼čmalar─▒na adayan ┼×inasiÔÇÖnin en b├╝y├╝k hayali T├╝rk dilinin b├╝y├╝k bir s├Âzl├╝─č├╝n├╝ haz─▒rlamakt─▒. Ancak idealindeki b├Âyle bir ├žal─▒┼čmay─▒ tamamlayamad─▒. 1870 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖa tekrar d├Ând├╝. Bir s├╝re sonra da rahats─▒zlanarak, 12 Eyl├╝l 1871ÔÇÖde vefat etti.

─░brahim ┼×inasi Efendi

┼×inasi, Tanzimat reformlar─▒n─▒ destekleyen, ancak bunlar─▒n daha da geli┼čtirilmesinden yana olan ve Osmanl─▒ devletinin ├ža─čda┼č bir hukuk devleti olmas─▒n─▒ savunan tipik bir Tanzimat ayd─▒n─▒d─▒r. O, Padi┼čah─▒n s─▒n─▒rs─▒z, sorumsuz otoritesine kar┼č─▒ gerekti─činde padi┼čaha bile haddini bildiren bir yasa g├╝c├╝nden yanad─▒r. Ancak parlamentolu bir anayasay─▒ hi├žbir zaman a├ž─▒k├ža savunmam─▒┼čt─▒r. ┼×inasiÔÇÖnin as─▒l ├Ânemi bir yandan Osmanl─▒ devlet ve ayd─▒n dilinin halka inmesini savunurken, di─čer yandan dilimize ├Âzellikle Bat─▒ÔÇÖdan esinlenerek, yeni kavramlar─▒ yerle┼čtirme ├žabas─▒d─▒r. Bu ├žok ├Ânemli anlamlar ve kavramlardan baz─▒lar─▒ ┼č├Âyle s─▒ralanabilir: ÔÇťUm├╗m Efk├ór, Heyet-i ─░ctimaiyye, Mukteseb Haklar, Halk, Vatan, Medeni Milletler, Maarif Kuvveti ÔÇŽ..v.s.ÔÇŁ. ─░┼čte bu ve benzeri yeni kavramlardan hareket eden ┼×inasi, esin kayna─č─▒n─▒ Bat─▒ÔÇÖdan alan yeni bir d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ in┼ča etmeye ├žal─▒┼č─▒r.

┼×inasi, ┼čiir ve d├╝zyaz─▒ t├╝rlerinde ├žok say─▒da eser kaleme ald─▒. D├╝┼č├╝nce tarihimizde ├Âzellikle d├╝zyaz─▒ alan─▒ndaki eserleri ve yaz─▒lar─▒ ile ├Ânem kazand─▒.┬á Bunun yan─▒ s─▒ra ├ževiri eserler de yay─▒nlad─▒.┬á T├╝rk edebiyat─▒n─▒n ilk telif tiyatro eseri olan ┼×air Evlenmesi adl─▒ komedi oyununda toplumda h├ókim olan g├Âr├╝c├╝l├╝k usul├╝ gibi geleneksel adetlerin ele┼čtirisini yapt─▒. T├╝rk Edebiyat─▒nda halka inme ak─▒m─▒n─▒ ba┼člatan ┼×inasi, bin be┼č y├╝z civar─▒nda T├╝rk atas├Âz├╝n├╝n derlendi─či bir eser yay─▒nlad─▒. Dur├╗b-u Ems├ól-i Osmaniye ad─▒ndaki bu ├Ânemli eseri titizlikle haz─▒rlayarak, kendi matbaas─▒nda bast─▒rd─▒. Yazd─▒─č─▒ ┼čiirlerin baz─▒lar─▒n─▒ M├╝ntehab├ót-─▒ E┼čÔÇśar ad─▒ alt─▒nda bir kitap halinde toplad─▒. Frans─▒zcadan terc├╝me etti─či ┼čiirleri ise, Terc├╝me-i Manzume ad─▒yla yay─▒mlad─▒. Bunun yan─▒ s─▒ra gramer konular─▒ ile ilgili eser yazd─▒─č─▒ biliniyorsa da, elde mevcut bir bask─▒s─▒ bulunmamaktad─▒r.

├ľzel T├╝rk Gazetelerinin Ortaya ├ç─▒kmas─▒nda ┼×inasiÔÇÖnin Rol├╝

Osmanl─▒ Devletinde do─črudan do─čruya T├╝rk ayd─▒nlar─▒ taraf─▒ndan ├ž─▒kar─▒lan ve ger├žek anlamda bir gazete karakterini daha ├žok ta┼č─▒yan Terc├╝man-─▒ Ahv├ól, ilk ├Âzel T├╝rk├že gazetedir. 21 Ekim 1860 tarihinde Agah Efendi taraf─▒ndan ├ž─▒kar─▒lan bu gazete ile T├╝rk Bas─▒n Tarihi i├žin yeni bir d├Ânem ba┼člamaktad─▒r.

─░lk ├ľzel T├╝rk├že Gazete: Terc├╝man-─▒ Ahval

Gazetenin imtiyaz sahibi olan Agah Efendi, 1832ÔÇÖde d├╝nyaya gelmi┼č, aslen Yozgatl─▒ k├Âkl├╝ bir aile olan ├çapano─čullar─▒ndan gelen zengin bir T├╝rk gencidir. Galatasaray T─▒bbiye Mektebini bitirdikten sonra Paris el├žisi Sad─▒k R─▒fat Pa┼čaÔÇÖn─▒n katipli─čine girmi┼č ve FransaÔÇÖda bulunmu┼čtur. 1860 y─▒l─▒nda gazete ├ž─▒kard─▒─č─▒nda 28 ya┼č─▒nda bulunan bu ayd─▒n gen├ž, ayn─▒ zamanda Terc├╝me B├╝rosunda da ├žal─▒┼č─▒yordu.

Agah EfendiÔÇÖyi bir gazete ├ž─▒karmas─▒ konusunda ┼×inasi ikna etmi┼čtir.Terc├╝man-─▒ Ahv├ól Gazetesinin ba┼čyazar─▒ ┼×inasi Efendi, gazetenin ilk say─▒s─▒nda ├žok ├Ânemli bir giri┼č yaz─▒s─▒ kaleme ald─▒. D├╝┼č├╝nce tarihimizde, Osmanl─▒n─▒n ayd─▒n T├╝rk kesiminin ula┼čt─▒─č─▒ yeni seviyeyi g├Âstermesi bak─▒m─▒ndan ├Ânemli olan bu yaz─▒da ┼č├Âyle deniliyordu:

ÔÇťMadem ki; bir toplum i├žinde ya┼čayan halk, bunca yasal y├╝k├╝ml├╝l├╝kler alt─▒na al─▒nm─▒┼čt─▒r. O zaman s├Âzle ve yaz─▒ ile vatan─▒n menfaatine dair g├Âr├╝┼č beyan etmeyi kazan─▒lm─▒┼č haklar─▒ndan sayar. Bu ger├že─či anlamak i├žin Maarif kuvveti ile zihni a├ž─▒lm─▒┼č olan milletlerin yaln─▒z politika gazetelerine bakmak bile yeterlidir. Asl─▒nda devlet, Tanzimat sayesinde, millete ifade h├╝rriyeti hakk─▒ vermi┼čtir. Osmanl─▒ devletinde, M├╝sl├╝man olmayan unsurlar─▒n kendi dillerinde ├ž─▒kard─▒klar─▒ gazeteleri, serbest├že yay─▒nlanmaktad─▒r. Fakat bu zamana dek M├╝sl├╝man milletin hi├žbir ├Âzel gazetesi ├ž─▒kar─▒lamam─▒┼čt─▒r. ┼×imdi bu gazete i├ž ve d─▒┼č durumu yans─▒tan haberleri ve ├že┼čitli faydal─▒ bilgileri ve de─či┼čik konulardaki maddeleri yay─▒nlamak i├žin bir arac─▒ olaca─č─▒ndan ad─▒ Terc├╝man-─▒ Ahv├ól olarak konulmu┼čtur. S├Âz, ihtiya├žlar─▒, talepleri ifade etmeye yarayan vergisi oldu─ču gibi, insan akl─▒n─▒n en g├╝zel icad─▒ olan yaz─▒ ise, s├Âz├╝n kalemle tasviridir. Bu ger├žeklerden yola ├ž─▒karak, b├╝t├╝n halk─▒n kolayl─▒kla anlayabilece─či d├╝zeyde bu gazeteyi ├ž─▒karak bir gereklilik oldu.ÔÇŁ

Terc├╝man-─▒ Ahv├ól, haftal─▒k bir gazete olarak, Pazar g├╝nleri ba┼člad─▒─č─▒ yay─▒n hayat─▒nda bir s├╝re sonra haftada iki ve ├╝├ž defa ┼čeklinde yay─▒nlanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. ─░├žeri─či ve genel d├╝zeni a├ž─▒s─▒ndan ├Ânceki T├╝rk├že gazetelerden daha geli┼čmi┼čtir. Sadece bir haber gazetesi de─čil, ayn─▒ zamanda bir fikir gazetesi i┼člevini de ├╝stlenmi┼čtir. Zaman zaman h├╝k├╝met politikalar─▒n─▒ ele┼čtiri konusu yapabilmi┼č ve bu y├╝zden May─▒s 1861 tarihinde iki hafta s├╝re ile h├╝k├╝met taraf─▒ndan kapat─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu, bas─▒n tarihimizdeki ilk gazete kapat─▒lmas─▒d─▒r. ┼×inasiÔÇÖnin deyimiyle sorumluluklar─▒nda fazla haklara sahip olan az─▒nl─▒k gazetelerine dokunamayan h├╝k├╝met, ilk T├╝rk├že gazetelere kar┼č─▒ hi├ž m├╝samaha g├Âstermiyordu.

┼×inasiÔÇÖnin yay─▒n y├Ânetmenli─či alt─▒nda faaliyetine ba┼člayan bu ├Âzel T├╝rk gazetesi, imzal─▒ ba┼čyaz─▒ gelene─či, siyasi makale ve tefrika konusunda ├Ânc├╝ olmu┼čtur. ┼×inasiÔÇÖnin eseri olan ┼×air Evlenmesi, bas─▒n tarihimizin ilk tefrikas─▒ olarak, burada yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. ├ľzel T├╝rk├že gazetecili─čin devlet memuru s─▒fat─▒ ta┼č─▒yan bir T├╝rk taraf─▒ndan a├ž─▒lmas─▒, devletten hazine yard─▒m─▒ almakta olan Ceride-i HavadisÔÇÖi tedirgin etmi┼č ve ayr─▒cal─▒klar─▒n─▒n elinden gidece─čini d├╝┼č├╝nen Churchill, Terc├╝man-─▒ Ahval ile polemiklere giri┼čmi┼čtir. Gazetecilik tarihimizin ilk gazeteler aras─▒ polemik olay─▒ b├Âylece ge├žekle┼čmi┼čtir.

┼×inasi, gazetenin 24. say─▒s─▒ndan itibaren ayr─▒lm─▒┼č, burada sadece alt─▒ ay ├žal─▒┼čmas─▒na ra─čmen gazeteye damgas─▒n─▒ vurmu┼čtur. Onun ayr─▒lmas─▒ndan bir s├╝re sonra gazetenin boyutu k├╝├ž├╝lt├╝ld├╝. Tasv├«r-i Efk├ór Gazetesinin ├ž─▒kmas─▒ ile ikinci plana d├╝┼čt├╝. Gazetenin sahibi olan Agah Efendi, hi├žbir zaman devlet adaml─▒─č─▒ kimli─čini b─▒rakmam─▒┼č, b├╝t├╝n enerjisini sadece gazeteye vermemi┼čtir. Terc├╝man-─▒ Ahv├ól, biraz da sahibinin bu tercihinin bir sonucu olarak istenilen seviyeyi bir t├╝rl├╝ yakalayamam─▒┼čt─▒r. Dikkat ├žekici bir okuyucu kitlesine ula┼čamam─▒┼č, sat─▒┼č miktar─▒ bak─▒m─▒ndan Tasv├«r-i Efk├órÔÇÖdan ├žok daha d├╝┼č├╝k seviyede kalm─▒┼čt─▒r.

Agah EfendiÔÇÖnin Yeni Osmanl─▒ Cemiyetine girmesi, siyasi muhalefet i┼čine bula┼čmas─▒ ve 1867 y─▒l─▒nda yurt d─▒┼č─▒na ka├žmas─▒, Terc├╝man-─▒ Ahv├ólÔÇÖin yay─▒n─▒n─▒ zor duruma soktu. Sonu├žta ayn─▒ y─▒l, gazete kapand─▒. Liberal e─čilimli ├Âzel bir T├╝rk├že gazete olarak kabul g├Âren Terc├╝man-─▒ Ahv├ól, T├╝rk toplumunun siyasal ve k├╝lt├╝rel uyan─▒┼č─▒nda belirli bir rol oynam─▒┼č ve T├╝rk bas─▒n tarihinde bir ├ž─▒─č─▒r a├žm─▒┼čt─▒r. Gazetenin sahibi olan Agah Efendi ise, profesyonel gazetecilik mesle─činin kurucusu olmu┼čtur.┬á Osmanl─▒da ya┼čayan T├╝rkler aras─▒nda o,┬á ilk gazete sahibi, ilk yaz─▒ i┼čleri m├╝d├╝r├╝ ve ayn─▒ zamanda ilk ba┼čyazard─▒r.

Tasvir-i Efk├ór Gazetesinin ├ç─▒kar─▒lmas─▒ ve Gazetenin Baz─▒ ├ľzellikleri

─░stanbulÔÇÖda ├ž─▒kar─▒lan ilk ├Âzel T├╝rk├že gazete olan Terc├╝man-─▒ Ahv├ólÔÇÖin sadece ilk yirmi d├Ârt say─▒s─▒nda g├Ârev alan ─░brahim ┼×inasi, 12 Mart 1861 tarihinde bu gazeteden ayr─▒ld─▒. Bir├žok ara┼čt─▒rmac─▒ taraf─▒ndan Terc├╝man-─▒ Ahv├ólden ┼×inasiÔÇÖnin ayr─▒lma nedeni hakk─▒nda ├že┼čitli nedenler ileri s├╝r├╝lm├╝┼čse de, bu konuda kesin bir bilgi yoktur. Onun as─▒l amac─▒, tek ba┼č─▒na sahip oldu─ču bir gazete ├ž─▒karmakt─▒. Asl─▒nda Terc├╝man-─▒ Ahv├ól, bir bak─▒ma ┼×inasiÔÇÖye kendi ba┼č─▒na ├ž─▒karaca─č─▒ bir gazete i├žin bir atlama ta┼č─▒ hizmetini g├Ârm├╝┼čt├╝r.

Terc├╝man-─▒ Ahv├ólÔÇÖden ayr─▒ld─▒ktan k─▒sa bir s├╝re sonra ├Âzel bir gazete ├ž─▒karmak i├žin Bab─▒aliÔÇÖye m├╝racaat eden ┼×inasi, h├╝k├╝metten gerekli olan izni 2 Temmuz 1861 tarihinde ald─▒. Gazete ├ž─▒karmak i├žin gerekli olan izni ald─▒ktan sonra, bir y─▒l s├╝recek olan titiz ve uzun bir ├žal─▒┼čman─▒n i├žine giren ┼×inasi, d├Âneminin en tertipli gazetesini yay─▒mlamak istiyordu. Gazete basmak i├žin i┼če ├Ânce ─░stanbulÔÇÖun Hamidiye semtinde ├Âzel bir matbaa kurarak ba┼člad─▒. D├Âneminin en g├╝zel harfleri olarak kabul edilen Kazasker Yes├óriz├óde ─░zzet Efendi hatt─▒ ile d├Âk├╝lm├╝┼č olan matbaas─▒n─▒ gazete ve kitap basmaya uygun hale getirdi.

Neticede bir memur olan ┼×inasiÔÇÖnin b├Âyle b├╝y├╝k bir matbaay─▒ kurabilmek i├žin gereken maddi imk├ón─▒ nas─▒l elde etti─či a├ž─▒k├ža bilinmemekle beraber, ┼×ehz├óde Murat ve/veya zengin M─▒s─▒r prenslerinden Faz─▒l Mustafa Pa┼čaÔÇÖn─▒n desteklemi┼č olabilecekleri d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Ayr─▒ca ┼×inasiÔÇÖnin AvrupaÔÇÖdan tan─▒d─▒─č─▒ dostlar─▒n─▒n, ├Âzellikle matbaac─▒ dostu Jean PietriÔÇÖnin (Giampetri) destekleri dikkat ├žekicidir.

┼×inasiÔÇÖnin yay─▒n izni ald─▒ktan sonra gazete ├ž─▒karmakta gecikmesinin tek nedeni titiz ├žal─▒┼čma iste─či de─čildi. D├Ânemin sadrazamlar─▒ ile olan ili┼čkisi onun gazete ├ž─▒karmas─▒nda bir ┼čekilde olumlu ya da olumsuz etkide bulunuyordu. Bu d├Ânemde Osmanl─▒ Devletinde s─▒k s─▒k sadrazam de─či┼čmekte idi. K─▒br─▒sl─▒ Mehmet Pa┼ča zaman─▒nda gazete ruhsat─▒ alan ┼×inasi, daha sonra muhalif oldu─ču ├él├« Pa┼čaÔÇÖn─▒n sadrazam olmas─▒ nedeni ile yay─▒n i┼čini geciktirmek zorunda kald─▒. Sonunda ancak Fuat Pa┼čaÔÇÖn─▒n sadrazam olmas─▒ ile uygun ortam─▒ yakalayan ┼×inasi, gazetesini yay─▒nlad─▒. Ayr─▒ca ┼×inasiÔÇÖnin Avrupal─▒ do─ču bilimci dostlar─▒ da bu olaya sevinmi┼č ve Jean Pietri, daha haz─▒rl─▒klar s├╝rerken, Tasv├«r-i Efk├ór─▒n ├ž─▒kaca─č─▒n─▒ m├╝jdelemi┼čtir.

┼×inasiÔÇÖnin gazetesini yay─▒nlamas─▒, de─či┼čik ├ževrelerde farkl─▒ tepkilerle kar┼č─▒land─▒. M├╝sl├╝man-T├╝rk ayd─▒n ├ževrelerinde b├Âyle geli┼čmi┼č bir gazetenin ├ž─▒kmas─▒ sevin├žle kar┼č─▒land─▒. ┼×inasiÔÇÖnin daha ├Ânce ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ Terc├╝man-─▒ Ahv├ól, bir vefa ├Ârne─či g├Âstererek TasvirÔÇÖin ├ž─▒kmas─▒n─▒ kutlad─▒. Kutlaman─▒n ├Âtesinde bir sevin├žle TasvirÔÇÖin ├ž─▒kmas─▒n─▒ destekleyen yay─▒n organlar─▒ndan biri de M├╝nifÔÇÖin ├ž─▒kard─▒─č─▒ Mecmua-i F├╝nunÔÇÖdur. Bu yeni gazete ile hemen hemen e┼č zamanl─▒ olarak yay─▒n hayat─▒na ba┼člayan mecmuas─▒n─▒ vatan evlatlar─▒na hizmet niyetiyle yola ├ž─▒kan iki karde┼č ┼čeklinde nitelendiren M├╝nif, yaz─▒s─▒n─▒ ┼č├Âyle s├╝rd├╝r├╝yordu:

ÔÇťMeclis-i Maarif azas─▒ndan izzetl├╝ ┼×inasi Efendinin biraz vakitten ber├╝ tanzim ve tehiyyesiyle i┼čtigal eyledi─či gazete i┼č bu sene- i hicriye ibtidas─▒nda (Tasvir- i Efkar) ├╝nvan─▒yla safha-i pira-y─▒ zuhur ve muntaz─▒r─▒ olan dil-te┼čne-g├ón havadis ve ahbara bais hatt mevfur olmu┼čtur. Muharririn ehliyet ve fet├ónetinden dahi memul oldu─ču vechle gazete-i mezkurun h├╝sn-i tertib ve insicam─▒ ┼čayan-─▒ tahsin ve erbab-─▒ himmet ve hamiyet taraflar─▒ndan mazhar-─▒ te┼čci ve te┼čvik oldu─ču halde ileride bir kat daha kesb-i v├╝sÔÇśat ve intizam edece─či nezd-i aciz├ónemizde reh├«n-i r├╝tbe-i ilm el yak├«ndirÔÇŁ.

Ancak Osmanl─▒ bas─▒n hayat─▒ndaki tekelinin sars─▒laca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nen Ceride-i Hav├ódisÔÇÖin sahibi Churchill, ├Âzel T├╝rk├že gazetelerin yay─▒n hayat─▒na ba┼člamas─▒ndan pek memnun olmad─▒. Yay─▒n hayat─▒na ba┼člayan Tasvir-i Efk├órÔÇÖ─▒ kutlayan yaz─▒ yazmad─▒─č─▒ gibi, ├žok ge├žmeden bu yeni gazete aleyhinde yaz─▒lara ba┼člad─▒.

27 Haziran 1862 Cuma g├╝n├╝ (Hicri 1278 senesinin son g├╝n├╝) T├╝rk Bas─▒n Tarihinde ├žok ├Ânemli bir yeri olan T├╝rk├že ├Âzel bir gazete ÔÇťTasv├«r-i Efk├órÔÇŁ ad─▒yla ├ž─▒kt─▒. Gazetenin ad─▒n─▒ bizzat se├žen ┼×inasi, bu ad─▒ se├žmekle, basit bir g├╝nl├╝k olay gazetesi de─čil de, bir d├╝┼č├╝nce ve yorum gazetesi ├ž─▒karaca─č─▒n─▒n i┼čaretini veriyordu. ├ľnceki gazetelerden ├žok farkl─▒ bir d├╝┼č├╝nce ve nitelikte ├ž─▒kan Tasv├«r-i Efk├ór, ─░stanbulÔÇÖda haftada iki g├╝n (├çar┼čamba ve Cumartesi) olarak yay─▒n hayat─▒na ba┼člad─▒. 7 Haziran 1868 tarihli 592. say─▒dan itibaren yay─▒n─▒ haftada be┼č g├╝ne ├ž─▒kartan gazete, yakla┼č─▒k ├╝├ž ay sonra tekrar haftada iki g├╝nl├╝k yay─▒n politikas─▒na d├Ând├╝.

Gazetenin ba┼čl─▒─č─▒n─▒n hemen alt─▒nda, parantez i├žinde ÔÇťHav├ódis ve Ma├órife Dair Osmanl─▒ GazetesiÔÇŁ ibaresi yer almaktad─▒r. Bu ibarenin alt─▒nda boydan boya iki sat─▒r halinde dizilmi┼č olarak, ÔÇťHaftada iki defa ─░stanbulÔÇÖda tabÔÇś ve ne┼čr olunur. Gazeteh├ónesi HamidiyeÔÇÖde k├óindir. Ma├órif ve um├╗r-u hayriye ilan├ót─▒ mec├ónen bas─▒l─▒rÔÇŁ denildikten sonra gazetenin fiyat─▒ hakk─▒nda bilgiler yer almaktad─▒r.

Toplam d├Ârt sayfa olarak yay─▒n hayat─▒na ba┼člayan Tasv├«r-i Efk├órÔÇÖda her sayfa ├žift s├╝tun ┼čeklinde ayr─▒lm─▒┼č olup, yaz─▒lar┬á ÔÇťHav├ódis-i DahiliyeÔÇŁ ve ÔÇťHav├ódis-i HariciyeÔÇŁ olmak ├╝zere iki ana ba┼čl─▒k alt─▒nda toplanm─▒┼čt─▒r. Memleketin i├ž olaylar─▒na ayr─▒lan ana ba┼čl─▒─č─▒n alt─▒ndaki haberler, ÔÇťPayitahtÔÇŁ ve ÔÇťEyal├ótÔÇŁ olarak ayr─▒lm─▒┼čt─▒r. Payitaht ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda, genellikle yap─▒lan atamalar, ├že┼čitli resmi yaz─▒lar, Hatt-─▒ H├╝m├óy├╗nlar ve ─░stanbul ile ilgili ├že┼čitli haberler bulunmaktad─▒r. Bunun d─▒┼č─▒nda Osmanl─▒ memleketini olu┼čturan eyaletlerle ilgili ├že┼čitli haberler yer almaktad─▒r.

Ta┼čradan gelen bu haberlerin kayna─č─▒, baz─▒ eyaletlerde bulunan ki┼čilerin g├Ânderdikleri ├Âzel mektuplar ile telgraflard─▒r. D├Ânemin b├╝t├╝n gazetelerinde oldu─ču gibi Tasv├«r-i Efk├ór da, ├╝lke ├žap─▒nda d├╝zenli faaliyet g├Âsteren resmi muhabir ekibinden yoksundur. 1860ÔÇÖlar─▒n ba┼člar─▒nda hen├╝z b├Âyle bir meslek geli┼čmemi┼čtir. Yine de ├že┼čitli eyaletlerde ├Âzel haber kaynaklar─▒na sahip olmaya ├žal─▒┼čan Tasv├«r-i Efk├ór, haber kaynaklar─▒ bak─▒m─▒ndan benzerlerine oranla daha geli┼čmi┼čtir. 1864 y─▒l─▒nda yay─▒mlanan idari nizamn├ómenin sonucu olarak vilayetlerin kurulmas─▒yla birlikte ├že┼čitli vilayet gazeteleri ortaya ├ž─▒kt─▒. ─░┼čte Tasv├«r-i Efk├órÔÇÖ─▒n ta┼čra ile ilgili en ├Ânemli haber kayna─č─▒ bu yerel gazetelerdir. Bu tarihten sonra ÔÇťHav├ódis-i DahiliyeÔÇŁ i├žinde yer alan ÔÇťEyaletÔÇŁ ba┼čl─▒─č─▒n─▒n ÔÇťVilayetÔÇŁ olarak de─či┼čtirildi─či g├Âr├╝lmektedir.

┼×inasiÔÇÖnin Gazetesi: Tasvir-i Efk├ór

Tasv├«r-i Efk├ór Gazetesinin ├Âzellikle resmi haberleri verirken, devletin resmi gazetesi olan Takv├«m-i vek├óyiÔÇÖden haber kayna─č─▒ olarak yararland─▒─č─▒ ve bu t├╝rden haberlerin ├žo─čunda kaynak olarak bu gazetenin ad─▒n─▒n a├ž─▒k├ža belirtilmesinden anl─▒yoruz. Ayr─▒ca Osmanl─▒ memleketinde yay─▒n hayat─▒n─▒ s├╝rd├╝ren bir├žok yerli ve yabanc─▒ gazeteden de yararland─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. ─░stanbulÔÇÖda faaliyet g├Âsteren yabanc─▒ gazetelerden ├Âzellikle Courrier dÔÇÖOrient, La Turquie, Levant Herald┬á gibi gazeteler ├Ânemli haber kaynaklar─▒ aras─▒ndad─▒r.

D├╝nyadaki geli┼čmeleri aktaran ÔÇťHav├ódis-i HariciyeÔÇŁ ba┼čl─▒─č─▒n─▒n alt─▒nda ise, Avrupa, Asya, Afrika ve Amerika b├Âl├╝mleri bulunmaktad─▒r. S├Âz konusu yerlerle ilgili ├že┼čitli haberlerin verildi─či bu b├Âl├╝m├╝n haber kayna─č─▒ genellikle yabanc─▒ gazetelerden yap─▒lm─▒┼č al─▒nt─▒lard─▒r. Bu b├Âl├╝mdeki haberlerin b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču, yabanc─▒ devletlerin birbirleri ile ili┼čkileri ve o devletlerin i├žinde ya┼čanan ilgin├ž geli┼čmelerdir. ├ľzellikle Avrupa devletlerinin Osmanl─▒ ile ili┼čkilerini irdeleyen yaz─▒lara daha az yer verilmesi d├╝┼č├╝nd├╝r├╝c├╝d├╝r.

Gazetede, i├ž ve d─▒┼č olaylar─▒ ele alan iki ana ba┼čl─▒─č─▒n d─▒┼č─▒nda ÔÇť─░lan├ótÔÇŁ ve ÔÇťTefrikaÔÇŁ ad─▒nda iki ba┼čl─▒k daha bulunmaktad─▒r. Gazete ├žok ├že┼čitli ilanlarla maddi destek sa─člamaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. ├çe┼čitli ihaleler, m├╝zayedeler, sat─▒┼člar, sa─čl─▒k ilanlar─▒ gibi duyurular d├Ânemin sosyal ve ekonomik ya┼čam─▒ hakk─▒nda ipu├žlar─▒ vermektedir. Ayr─▒ca gazetenin ├žok ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝ olan tefrika b├Âl├╝m├╝nde ise, ├že┼čitli konularda yaz─▒lan eserler, b├Âl├╝mler halinde yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r.

1862 y─▒l─▒ndan 1869 y─▒l─▒na kadar yedi y─▒l boyunca, olduk├ža d├╝zenli bir bi├žimde yay─▒n hayat─▒n─▒ s├╝rd├╝ren Tasv├«r-i Efk├órÔÇÖ─▒n 830 say─▒ ├ž─▒kt─▒─č─▒ s├Âylense de, k├╝t├╝phanelerde 743. say─▒ya kadar n├╝sha mevcuttur. Gazeteyi ├ž─▒karanlar─▒n ayn─▒ zamanda devlet kademelerinde g├Ârev almalar─▒, yapt─▒klar─▒ muhalefetin sonucu olarak zaman zaman ya┼čad─▒klar─▒ zorluklar, Tasvir-i Efk├órÔÇÖ─▒n daha fazla s├╝rmesini engelledi. Gazetenin 1869 y─▒l─▒ sonlar─▒na do─čru kendili─činden kapand─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r.

┼×inasi, gazetenin hem sahibi, hem de ba┼čyazar─▒d─▒r. Onun ayn─▒ zamanda bir d├╝zeltmen olarak ├žal─▒┼čt─▒─č─▒, yaz─▒lar─▒n imla ve noktalamalar─▒na ├Âzen g├Âsterdi─či g├Âr├╝lmektedir. Bu ├Âzenin sonucu olarak Tasv├«r-i Efk├ór, d├╝zenli, tertipli, disiplinli bir gazete olarak farkl─▒ bir yer edinmi┼čtir.┬á 1864 Bas─▒n Nizamnamesinin getirdi─či yasal bir zorunluluktan hareketle gazetenin 261. say─▒s─▒ndan itibaren sahibinin ad─▒ yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Buna g├Âre, ÔÇťSahib-i ─░mtiyaz─▒ÔÇŁ ─░brahim ┼×inasi EfendiÔÇÖdir. Ancak onun gazeteyi bir s├╝re sonra b─▒rak─▒p, AvrupaÔÇÖya gitmesi ├╝zerine 29 Ocak 1865 tarihli (Hicri 2 Ramazan 1281 senesi) 269. say─▒dan itibaren imtiyaz sahibinin vekili olarak Ra┼čid ismine rastlanmaktad─▒r. Gazetenin elimizde mevcut 22 Aral─▒k 1869 tarihli 682. Say─▒s─▒n─▒n sonunda da Ra┼čid EfendiÔÇÖnin imzas─▒ mevcuttur.

Bir ba┼čyazar olarak gazetenin ilk say─▒s─▒nda yay─▒nlad─▒─č─▒ mukaddime yaz─▒s─▒nda daha ├Ânce Terc├╝man-─▒ Ahv├ólÔÇÖde kaleme ald─▒─č─▒ ├Ân s├Âz├╝ndeki g├Âr├╝┼člerini bir bak─▒ma tekrarlayan ┼×inasi, gazetecilikteki amac─▒n─▒ ve beklentilerini ortaya koydu. Bu mukaddimeye g├Âre, devlet, milletin vekilidir. Devletin g├╝c├╝, halka g├Ât├╝rd├╝─č├╝ iyi hizmetlerden do─čar. Devlet, ancak toplumla var olur. Gazeteler ise, halk─▒n bu hizmetler hakk─▒ndaki d├╝┼č├╝ncelerinin terc├╝man─▒d─▒r. Ona g├Âre gazete, kamuoyu olu┼čturmada ve devletle halk aras─▒ndaki ba─č─▒ kurmada ├Ânemli bir vas─▒tad─▒r.

Halk─▒n anlayabilece─či bir dille yazmaya ├žok ├Ânem veren ┼×inasi, bir yazar olarak alt─▒na imzas─▒n─▒ atmaktan ├žekindi─či yaz─▒lar─▒n─▒ ince taktiklerle yay─▒mlamay─▒ ba┼čar─▒yordu. Genellikle devlet y├Ânetimini ele┼čtiren nitelikteki bu t├╝r makaleleri, arkada┼č─▒ olan Jean PietriÔÇÖnin Courrier dÔÇÖOrient Gazetesine Frans─▒zca olarak yaz─▒p, sonra da oradan al─▒nt─▒ ┼čeklinde kendi gazetesine al─▒yordu. Ancak yine de Bab─▒ali, bu nispeten serbest fikirli gazetenin muhalif tavr─▒ndan rahats─▒z olarak, ┼×inasiÔÇÖnin devletteki g├Ârevine son verdi. B├Âylece hem devlet g├Ârevini ve hem de gazete i┼čini ancak 106. say─▒ya kadar s├╝rd├╝rebildi.

Gazetenin g├╝├žl├╝ bir yazar kadrosunun oldu─ču ve Nam─▒k Kemal, Recaizade Ekrem, Kayazade Re┼čat, Ahmet Vefik gibi d├Ânemin ├Ânemli edebi ki┼čilerinin yazd─▒klar─▒ yaz─▒larda genellikle kendi imzalar─▒n─▒ kulland─▒klar─▒ g├Âr├╝lmektedir. Maarif MeclisiÔÇÖnden ┼×inasiÔÇÖnin mesai dostlar─▒ ile Terc├╝me B├╝rosuÔÇÖnda ├žal─▒┼čan kimi ayd─▒nlar, Tasv├«r-i Efk├órÔÇÖ─▒ yaz─▒lar─▒ ve ├ževirileri ile beslediler. Bu yazarlar taraf─▒ndan, edebi, k├╝lt├╝rel, tarihi gibi bir├žok konuda fikir yaz─▒lar─▒ kaleme al─▒nm─▒┼čt─▒r. Gazetenin 35. say─▒s─▒ndan itibaren yaz─▒lar─▒ ├ž─▒kmaya ba┼člayan Nam─▒k Kemal, 261. say─▒dan itibaren ┼×inasiÔÇÖnin yerine ba┼čyazarl─▒─ča terfi etmi┼čtir. ┼×inasiÔÇÖnin idaresinde iken, siyasi konulara do─črudan girmeyen gazete, ├Âzellikle Nam─▒k Kemal idaresinde daha sert siyasi muhalefete giri┼čti ve Yeni Osmanl─▒ Cemiyetinin d├╝┼č├╝ncelerinin savunucusu oldu.

Sonu├ž

T├╝rk Bas─▒n Tarihinin ger├žek anlamda ortaya ├ž─▒kmas─▒ ancak on dokuzuncu y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda ger├žekle┼čmi┼čtir. Oysa Avrupa Tarihine bakt─▒─č─▒m─▒zda bas─▒n hayat─▒n─▒n on yedinci y├╝zy─▒l ortalar─▒ndan itibaren ba┼člad─▒─č─▒n─▒ ve on sekizinci y├╝zy─▒lda iyice geli┼čti─čini g├Ârmekteyiz. Osmanl─▒lar, Matbaa konusunda ├žok geciktikleri gibi Gazete ├ž─▒karma konusunda da gecikmi┼člerdir. Gerek matbaa ve gerekse de gazete konusunda Osmanl─▒da ya┼čayan az─▒nl─▒klar ve yabanc─▒lar ├Ânc├╝ olmu┼č; T├╝rkler ise, bu yeniliklerle ├žok daha sonra tan─▒┼čm─▒┼člard─▒r.

Osmanl─▒da devletin bas─▒n─▒n ├Ânemini kavramas─▒, Bat─▒l─▒la┼čma politikas─▒n─▒n ba┼člamas─▒ ile parelilik g├Âstermekte ve bas─▒n, devletin ─▒slahatlar─▒n─▒ halka anlatan resmi bir ara├ž olarak g├Âr├╝lmektedir. Ancak Tanzimat D├Ânemi ile birlikte T├╝rk├že gazete ├ž─▒karmas─▒ i├žin yabanc─▒ uyruklu ki┼čiler devlet taraf─▒ndan te┼čvik edilip, kendilerine hazine yard─▒m─▒ yap─▒l─▒rken, M├╝sl├╝man-T├╝rk halk─▒n bu konuda hi├ž te┼čvik g├Ârmemesi Tanzimat zihniyetini g├Âstermesi bak─▒m─▒ndan d├╝┼č├╝nd├╝r├╝c├╝d├╝r.

1831 y─▒l─▒nda devletin tekeli alt─▒nda ba┼člayan T├╝rk├že bas─▒n─▒n, M├╝sl├╝man T├╝k halk─▒na mal olmas─▒ i├žin otuz y─▒l─▒n daha ge├žmesi gerekmi┼č ve nihayet 1860 y─▒l─▒nda ilk kez T├╝rk├že bas─▒n konusuna T├╝rkler el atm─▒┼člard─▒r. Ayn─▒ zamanda birer devlet memuru olan gen├ž T├╝rk ayd─▒nlar─▒, bas─▒n─▒n ├Ânemini kavramaya ba┼člam─▒┼č ve gazete ├ž─▒karmak i├žin devletten izin alm─▒┼člard─▒r. Agah Efendi, devletin d─▒┼č─▒nda, bir gazeteye sahip olan ilk T├╝rk olarak 1860 y─▒l─▒ sonlar─▒nda Terc├╝man-─▒ Ahv├ól Gazetesini ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r.

T├╝rk Bas─▒n Tarihinde en ├Ânemli yere sahip olan ├Ânc├╝ ki┼či ─░brahim ┼×inasiÔÇÖdir. ├ľzel T├╝rk├že bas─▒n─▒n yay─▒n hayat─▒na ba┼člamas─▒ ├Ânemli ├Âl├ž├╝de onun eseridir. Gazeteyi sadece haber arac─▒ de─čil; ayn─▒ zamanda edebiyat, sanat, yorum, bilim gibi konularda da bir ara├ž olarak g├Ârm├╝┼č ve fikir gazetecili─činde ├ž─▒─č─▒r a├žm─▒┼čt─▒r. Terc├╝man-─▒ Ahv├ólÔÇÖde yay─▒nlad─▒─č─▒ imzal─▒ giri┼č yaz─▒s─▒nda ├žok ├Ânemli mesajlar vermi┼č ve ├ža─čda┼č bir d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ ortaya koymu┼čtur. Ona g├Âre, gazete halk─▒n anlayaca─č─▒ sade bir dille yay─▒n yapmal─▒, s├╝tunlar─▒nda halk─▒n g├Âr├╝┼člerine yer vermelidir. Devletle ilgili konularda s├Âz s├Âyleme hakk─▒ bulunan, sorumlu vatanda┼č─▒n gerekli oldu─čunu belirten ┼×inasi, bir M├╝sl├╝man ÔÇôT├╝rk devleti olan Osmanl─▒ÔÇÖda M├╝sl├╝man halk─▒n di─čer unsurlar─▒n gerisinde kald─▒─č─▒na dikkat ├žekiyordu. Gazete, halk─▒n k├╝lt├╝rel seviyesini art─▒ran, halk─▒ e─čiten bir ara├žt─▒r.

Gazetenin kamuoyu olu┼čturmadaki g├╝c├╝n├╝ fark eden ┼×inasi, kendi ├Âzel gazetesi olan Tasv├«r-i Efk├órÔÇÖ─▒ 1862 y─▒l─▒nda ├ž─▒kard─▒. T├╝rk bas─▒n tarihinde ├žok ├Ânemli bir yeri olan bu gazete, nitelik, bi├žim ve i├žerik y├Ân├╝nden Tanzimat D├Âneminin en geli┼čmi┼č T├╝rk gazetesidir. ├ľzel gazete niteli─čini daha ├žok kar┼č─▒layan, devlet y├Ânetimine kar┼č─▒ zaman zaman muhalif bir duru┼č sergileyen Tasv├«r-i Efk├ór, kendi ├Âzel matbaas─▒ bulunan d├╝zg├╝n bir gazetedir. ├ľzellikle T├╝rk dili ve edebiyat─▒n─▒n geli┼čmesinde, sadele┼čmesinde ve halka inmesinde ├Ânemli bir ara├ž olmu┼čtur. B├╝t├╝n bunlar─▒n sonucunda daha ├Ânceki ve kendi zaman─▒ndaki T├╝rk├že gazetelerin i├žinde en fazla ilgi g├Âren gazetesidir. Ancak yine de gazete hen├╝z okuma-yazma seviyesi ├žok d├╝┼č├╝k olan halka tam anlam─▒ ile inememi┼č ve h├╝k├╝metin de yasaklay─▒c─▒ politikalar─▒ sonucu uzun s├╝re ya┼čayamam─▒┼čt─▒r.

  • Dr. Salih EROL

KAYNAKÇA

  1. Tasvir-i Efk├ór GazetesiÔÇÖnin Hakk─▒ Tar─▒k Us Koleksiyonu ve Atat├╝rk Kitapl─▒─č─▒ndaki Say─▒lar─▒
  2. Ar┼čiv Vesikalar─▒
  3. Kitaplar ve Makaleler
  • Ak├╝n, ├ľmer Faruk, ÔÇť┼×inasiÔÇŁ, ─░slam Ansiklopedisi, 11, ─░stanbul, 1979.
  • —— ——-┬á┬á , ÔÇťNam─▒k KemalÔÇŁ, ─░slam Ansiklopedisi, 9, ─░stanbul, 1979.
  • Aky├╝z, Kenan, ÔÇť┼×inasiÔÇÖnin FransaÔÇÖdaki ├ľ─črenimi ile ─░lgili BelgelerÔÇŁ, T├╝rk Dili, No: 31, 1954.
  • Banarl─▒, Nihad Sami, Resimli T├╝rk Edebiyat─▒ Tarihi, E.B. Yay., ─░stanbul, 1978.
  • Berkes,Niyazi, T├╝rkiyeÔÇÖde ├ça─čda┼čla┼čma, bs., Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar, ─░stanbul, 2004.
  • Cevad, Mahmut, Ma├órif-i Um├╗miye Nezareti Tarih├že-i Te┼čkilat ve ─░craat─▒, E.B. Yay., Ankara, 2002.
  • Cevdet, Pa┼ča, Tez├ókir, Cavid Baysun, T.T.K. Bas─▒mevi, Ankara, 1991.
  • Dizdaro─člu, Hikmet, ┼×inasi: Hayat─▒ ve Eserleri, ─░stanbul, 1954.
  • Duman, Hasan, Osmanl─▒ ÔÇô T├╝rk S├╝reli Yay─▒nlar─▒ ve Gazeteleri (1828-1928), 3 cilt, Enformasyon ve Dok├╝mantasyon Hizmetleri Vakf─▒ Yay., Ankara, 2000.
  • Ekinci, Necdet, ÔÇťT├╝rk Bas─▒n Tarihinden KesitlerÔÇŁ, T├╝rkler Ansiklopedisi,
  • Ersoy, Osman, ÔÇťT├╝rkiyeÔÇÖye Matbaan─▒n Giri┼či ve ilk Bas─▒lan EserlerÔÇŁ, A├ťDTCF,, Ankara 1959.
  • Ertu─č, Hasan Refik, Bas─▒n ve Yay─▒n Hareketleri Tarihi, 1, ─░stanbul, 1959.
  • Ger├žek, Selim N├╝zhet, T├╝rk Gazetecili─či, ─░stanbul, 1931.
  • Giz, Adnan, ÔÇť─░lk T├╝rk Gazetesinin Ad─▒ Nas─▒l Se├žildi?ÔÇŁ, Belgelerle T├╝rk Tarihi Dergisi,64, 1973.
  • G├Âvsa, ─░brahim, Alaaddin, T├╝rk Me┼čhurlar─▒, Yedig├╝n Ne┼čriyat─▒, ─░stanbul.
  • G├╝nyol, Vedat, ÔÇťMatbuatÔÇŁ, ─░slam Ansiklopedisi,7, ─░stanbul, 1979.
  • Hayta, Necdet, Tarih Ara┼čt─▒rmalar─▒na Kaynak Olarak Tasvir-i Efk├ór Gazetesi, K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒, Ankara, 2002.
  • ——- ——-┬á┬á , T├╝rk Bas─▒n─▒nda ─░z B─▒rakanlar, ─░stanbul, 1988.
  • ─░nal, Mahmut Kemal, Son As─▒r T├╝rk ┼×airleri, Milli E─čitim Bas─▒mevi, c.10, ─░stanbul, 1940.
  • —— ——, Son Sadrazamlar, Milli E─čitim Bas─▒mevi, ─░stanbul, 19
  • ─░nu─čur,M. Nuri, Bas─▒n ve Yay─▒n Tarihi, Der Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1993.
  • ─░skit, Server, Amme Efk├ór─▒ ve ─░lk Gazetelerimiz, ─░stanbul, 1959.
  • —— ——-, T├╝rkiyeÔÇÖde Matbuat ─░dareleri ve Politikalar─▒, Ba┼čvekalet Bas─▒n ve Yay─▒n Umum M├╝d├╝rl├╝─č├╝ Yay., Ankara, 1943.
  • —— ——-,┬á T├╝rkiyeÔÇÖde Ne┼čriyat Hareketleri Tarihine Bir Bak─▒┼č,bs., Milli E─čitim Bas─▒mevi, Ankara, 2000.
  • —– ——-, Hususi ─░lk T├╝rk├že Gazetemiz Terc├╝man-─▒ Ahv├ól ve Agah Efendi, Ulus Bas─▒mevi, Ankara, 1937.
  • Karal, Enver Ziya, Osmanl─▒ Tarihi, bs., c.7, T.T.K. Bas─▒mevi, Ankara, 1983.
  • Kurdakul, Necdet, Tanzimat D├Ânemi Bas─▒n─▒nda Sosyo-Ekonomik Fikir Hareketleri, Ankara, 1997.
  • Kolo─člu, Orhan, ÔÇťOsmanl─▒ Bas─▒n─▒: ─░├žeri─či ve RejimiÔÇŁ, Tanzimattan Cumhuriyete T├╝rkiye Ansiklopedisi, 1, ─░leti┼čim Yay., ─░stanbul, 1985.
  • —— ——, Bas─▒mevi ve Bas─▒n─▒n Gecikme Sebepleri ve Sorunlar─▒, Gazeteciler Cemiyeti Yay., ─░stanbul, 1987.
  • —— ——┬á┬á , ÔÇť─░lk T├╝rk├že Gazete; Vakayi-i M─▒sriyeÔÇŁ, Tarih ve Toplum Dergisi,58, Ekim 1988.
  • Lewis, Bernard, Modern T├╝rkiyeÔÇÖnin Do─ču┼ču, ├žev.Metin K─▒ratl─▒, 8.bs., T.T.K. Yay., Ankara, 2000.
  • Lutfi, Efendi, Vakaniv├╝s Ahmed Lutfi Efendi Tarihi, M├╝nir Aktepe, c.11,12,13, T.T.K. Yay., Ankara, 1988.
  • Mustafa, Nihat, ÔÇťY├╝z y─▒ll─▒k Gazetecili─čimizÔÇŁ, Ay─▒n Tarihi, 46-50, Matbuat M├╝d├╝riyet-i Umumiyesi, Ankara, 1928.
  • M├╝nif ÔÇť Zuh├╗r-i Tasvir-i Efk├órÔÇŁ, Mecm├╗a-i F├╝n├╗n, 1, Muharrem 1279.
  • Oral, Fuat S├╝reyya, T├╝rk Bas─▒n Tarihi, Yeni Ad─▒m Matbaas─▒.
  • Ortayl─▒, ─░lber, ÔÇťTanzimat Devri Bas─▒n─▒ ├ťzerine NotlarÔÇŁ, Cahit TalasÔÇÖa Arma─čan, Ankara, 1990.
  • ├ľz├Ân, Mustafa Nihat, ÔÇťY├╝zy─▒ll─▒k Gazetecili─čimizÔÇŁ, Ay─▒n Tarihi, 46-47, Ankara, 1928.
  • Parmaks─▒zo─člu, Abbas, T├╝rk Gazetecilik Tarihi ve Bas─▒n Tarihi, 2 cilt, ─░stanbul, 1983.
  • Rasim, Ahmet, ─░lk B├╝y├╝k Muharrirlerden ┼×inasi, Yeni Matbaa, ─░stanbul, 1927.
  • Refik, Ahmet, ÔÇť┼×inasiÔÇÖnin Ber├ó-y─▒ Tahsil ParisÔÇÖe GitmesiÔÇŁ, T.E.M., No: 9, Ankara, 1925.
  • S├╝mer, T├╝lin, ÔÇť─░lk B├╝y├╝k Gazetecimiz ┼×inasi ve Tasvir-i Efk├ór─▒n ├ç─▒k─▒┼č─▒ÔÇŁ, Belgelerle T├╝rk Tarihi Dergisi, 26, ─░stanbul, 1969.
  • ┼×apolyo, Enver Behnan, T├╝rk Gazetecilik Tarihi ve Her Y├Ân├╝yle Bas─▒n, G├╝ven Matbaas─▒, Ankara, 1969.
  • Tanp─▒nar, Ahmet Hamdi, As─▒r T├╝rk Edebiyat─▒ Tarihi, 6.bs., ├ça─člayan Kitabevi, ─░stanbul, 1985.
  • Tevfik, Ebuziyya, ÔÇťYeni Osmanl─▒larÔÇŁ, Yeni Tasv├«r-i Efk├ór, No: 10-12, 1909.
  • Topuz, H─▒fz─▒, 100 Soruda T├╝rk Bas─▒n Tarihi, ─░stanbul, 1973.
  • Yaz─▒c─▒, Nesim, ÔÇťTanzimat D├Ânemi Bas─▒n─▒ÔÇŁ, Tanzimat─▒n 150. Y─▒l─▒ Uluslararas─▒ Sempozyumu, Ankara, 1989.
  • —— ——-┬á , Takvim-i Vek├óyi: Belgeler,├ť.B.Y.Y.O. Yay., Ankara, 1983.
  • —— ——- , ÔÇťTakvim-i Vekayi ve Ceride-i HavadisÔÇÖin Mukadimmelerinin Kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒lmas─▒ÔÇŁ, ├ť. B.Y.Y.O. Dergisi, S.6,Ankara, 1984.
  • Y├Ântem, Ali Canip, T├╝rk Edebiyat─▒ Antolojisi, ─░stanbul, 1934.
  • Ziyad, Eb├╝ziya, ┼×inasi, H├╝seyin ├çelik, ─░leti┼čim Yay., ─░stanbul, 1997.

647 Toplam, 2 okuma bug├╝n

Dr. Salih EROL

Dr. Salih EROL

E─čitimci ve Tarih ara┼čt─▒rmac─▒s─▒ ÔÇô yazar. Lisans ├Â─črenimini Bal─▒kesir Necatibey E─čitim Fak├╝ltesi Tarih ├ľ─čretmenli─činde tamamlad─▒. Anadolu ├ťniversitesinde Tarih b├Âl├╝m├╝nde y├╝ksek lisans ve doktora yapt─▒. 1998ÔÇÖden beri BursaÔÇÖda ├Â─čretmenlik yapmaktad─▒r. Birisi T├╝rk Tarih KurumuÔÇÖndan olmak ├╝zere iki kitab─▒ ve ├žok say─▒da makalesi yay─▒nland─▒. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

15 Kas─▒m 2019, 25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n i├žin yorumlar kapal─▒
├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

14 Kas─▒m 2019, ├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

14 Kas─▒m 2019, T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri i├žin yorumlar kapal─▒
Akadlar ve AnadoluÔÇÖda T├╝rki Devlet

Akadlar ve AnadoluÔÇÖda T├╝rki Devlet

13 Kas─▒m 2019, Akadlar ve AnadoluÔÇÖda T├╝rki Devlet i├žin yorumlar kapal─▒
Karake├žililer

Karake├žililer

11 Kas─▒m 2019, Karake├žililer i├žin yorumlar kapal─▒
├çanakkale Sava┼č─▒ ve M├╝stecip Onba┼č─▒

├çanakkale Sava┼č─▒ ve M├╝stecip Onba┼č─▒

4 Kas─▒m 2019, ├çanakkale Sava┼č─▒ ve M├╝stecip Onba┼č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Altay Teorisinin Gizemleri

Altay Teorisinin Gizemleri

3 Kas─▒m 2019, Altay Teorisinin Gizemleri i├žin yorumlar kapal─▒
Bir M├╝badele ├ľyk├╝s├╝: Langaza’dan ├çe┼čnigir K├Ây├╝’ne

Bir M├╝badele ├ľyk├╝s├╝: Langaza’dan ├çe┼čnigir K├Ây├╝’ne

2 Kas─▒m 2019, Bir M├╝badele ├ľyk├╝s├╝: Langaza’dan ├çe┼čnigir K├Ây├╝’ne i├žin yorumlar kapal─▒
20. Y├╝zy─▒l─▒n ─░lk Yar─▒s─▒nda T├╝rk-Ermeni ─░li┼čkileri Bilgi ┼×├Âleni

20. Y├╝zy─▒l─▒n ─░lk Yar─▒s─▒nda T├╝rk-Ermeni ─░li┼čkileri Bilgi ┼×├Âleni

2 Kas─▒m 2019, 20. Y├╝zy─▒l─▒n ─░lk Yar─▒s─▒nda T├╝rk-Ermeni ─░li┼čkileri Bilgi ┼×├Âleni i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Yeni┼čehirlinin ─░┼čgal, Milli M├╝cadele ve Cumhuriyet D├Ânemi An─▒lar─▒

Bir Yeni┼čehirlinin ─░┼čgal, Milli M├╝cadele ve Cumhuriyet D├Ânemi An─▒lar─▒

2 Kas─▒m 2019, Bir Yeni┼čehirlinin ─░┼čgal, Milli M├╝cadele ve Cumhuriyet D├Ânemi An─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar