Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Vub─▒hlar / Ub─▒hlar
  • 03 Nisan 2018 Sal─▒
  • +
  • -

Rus askeri kay─▒tlar─▒na g├Âre ÔÇťVub─▒hlar, KaradenizÔÇÖden karl─▒ s─▒rada─člara kadar, Psezuap┼čeÔÇÖden itibaren A┼če, ┼×ahe, Vardane, Dagom─▒s ve So├ži nehirleri boyunca da─čl─▒k ve g├╝r ormanlarla kapl─▒ b├Âlgede ya┼č─▒yorlar. Yabani ├╝z├╝mlerle ve sarma┼č─▒k bitkilerle ├Âr├╝l├╝ s─▒k ormanlardan atla sadece patikalardan ge├žmek m├╝mk├╝n. Vub─▒hlar, bir vadiden di─čerine deniz k─▒y─▒s─▒ndan, So├ži veya ┼×ahe nehirlerinin a─č─▒zlar─▒ndan ge├žiyorlar. Vub─▒hlar─▒n toplumsal yap─▒s─▒ her zaman s─▒k─▒ ittifak halinde ya┼čad─▒klar─▒ Abzehlerinki gibiydi. Halk─▒ Berzeg ve Di┼čan soyundan etkili aileler y├Ânetiyor.
Abzehlerin ve Vub─▒hlar─▒n bat─▒s─▒nda, Kafkas s─▒rada─člar─▒n─▒n her iki taraf─▒nda ┼×aps─▒─člar ve Natuhaylar ya┼č─▒yor.ÔÇŁ
Abazalar ve Ad─▒geler aras─▒nda ya┼čayan Vub─▒hlar her iki halktan da etkilenmi┼člerdir. Osmanl─▒ kay─▒tlar─▒nda ilk defa Evliya ├çelebi seyahatnamesinde raslar─▒z. Evliya ├çelebi, Ub─▒hlar─▒ bir Abaza a┼čireti olarak tan─▒mlar. Bug├╝n Sochi olarak adland─▒r─▒lan sahil b├Âlgesi halk─▒na “So├želer” der; onlar─▒n biti┼čik kom┼čusu ve soyda┼č─▒ olarak Ub─▒hlardan ve memleketlerinden “Sad┼če” diye s├Âz eder. Evliya ├çelebi’nin tan─▒mlad─▒─č─▒ “Sad┼če”, Abhazca’daki Sadze”den ba┼čka bir ┼čey de─čildir. “Sadze” ise, Ub─▒hlar─▒n Abhazca’daki eski ad─▒d─▒r.
Evliya ├çelebi, seyahatnamesinde ÔÇťAbhazistanÔÇÖtan s├Âz ederken, bug├╝nk├╝ AdlerÔÇÖin (o zaman Ar─▒dlar) kuzeyinde da─člar i├žinde Sad┼če vilayeti vard─▒r. Seydi Ahmet Pa┼čaÔÇÖn─▒n ├╝lkesidir. Kuzey taraf─▒ndan ├çerkesÔÇÖle al─▒p verdikleri hesab─▒yla ├çerkesce ve Abazacay─▒ fasih bilirler. Yedi bin ┼čeci bahad─▒rlar. Bunlar─▒n ┼čerrinden ├çerkesler ve Abazalar ├žekinirler. Ar─▒d kavmi bunlara aman verdiklerinden Ar─▒dlar iskelesine esir ve balmumu getirerek ticaret ederlerÔÇŁ diye bahseder.
Ub─▒hlar denizcilikle de u─čra┼č─▒rlard─▒. Tarihlerinin bir d├Âneminde “Ha├žapa” ad─▒n─▒ verdikleri 30ÔÇô40 m.lik teknelerle Deniz ticareti ve korsanl─▒k yapt─▒klar─▒ bilinmektedir.
So├ži Procopius, De Bello GoticoÔÇÖda (Gotik Sava┼č─▒) ╬▓¤ü╬┐ß┐Ž¤ç╬┐╬╣ (Brou├žoi) olarak adland─▒rd─▒─č─▒ halk─▒n Ub─▒hlar─▒n atalar─▒ oldu─ču san─▒l─▒yor.
Macar Dil bilimci Prof.Mesharosh, Ub─▒h├žaÔÇÖn─▒n Proto-Hitit yani HattilerÔÇÖin dili oldu─čunu ├Âne s├╝rm├╝┼čt├╝r (Tarihte Kafkasya, General ─░smail Berkuk).Tarih├ži, Ord. Prof. Zeki Velidi Togan, Vub─▒hlar─▒n eski kaynaklarda ad─▒ ge├žen Cik veya Ciget olarak adland─▒r─▒lan kavim oldu─čunu belirtmi┼čtir. (Umumi T├╝rk Tarihine Giri┼č, s.47)
S├╝nni M├╝sl├╝man olan Ub─▒hlar, So├ži civar─▒nda Rus birliklerine yenilerek, 1864 y─▒l─▒nda b├╝t├╝n bir n├╝fus olarak Osmanl─▒ topraklar─▒na g├Â├ž etiler. ├ço─čunlu─ču T├╝rkiyeÔÇÖde, Sakarya’n─▒n Sapanca y├Âresine ve Bal─▒kesir ilinin Manyas il├žesine yerle┼čtiler. Bu n├╝fusun ├Ânemli b├Âl├╝m├╝, ayn─▒ tarihlerde g├Â├žle gelen Adigelere kar─▒┼čm─▒┼čt─▒r.
Co─črafi konumlar─▒ Vub─▒hlar─▒ 1830 y─▒l─▒na kadar i┼čgalci Rus tehlikesinden uzak tuttu. Ancak Osmanl─▒lar Ruslarla imzalad─▒klar─▒ Edirne Antla┼čmas─▒ÔÇÖyla kontrol etmedikleri Kuzey KafkasyaÔÇÖy─▒ Rusyaya verdiler.
Edirne Antla┼čmas─▒ÔÇÖyla Osmanl─▒lardan ald─▒klar─▒ topraklar─▒n─▒ i┼čgal etmek isteyen Ruslar Sohum ÔÇô Anapa hatt─▒n─▒ i┼čgal etmek i├žin hemen harekete ge├žtiler. Bu do─črultuda ilk hedef Abhazya idi. Ruslar, 2000 ki┼čilik piyade ve s├╝vari ile Redut-kaleÔÇÖden hareketle Sohum ve GagraÔÇÖya ├ž─▒kartma yapt─▒lar. Hemen ard─▒ndan GagraÔÇÖda g├╝├žl├╝ bir askeri tahkimat olu┼čturdular.
1830 y─▒l─▒ndan 1836 y─▒l─▒na kadar Rus ordusu Karadeniz k─▒y─▒s─▒nda herhangi bir harekatta bulunmad─▒. Ancak s├╝rekli olarak tahkimatlar─▒n─▒ g├╝├žlendirdi. 1837 y─▒l─▒nda ├çar I.NikolaÔÇÖn─▒n KafkasyaÔÇÖy─▒ ziyareti sonras─▒nda bu ├╝lkenin t├╝mden ele ge├žirilmesi konusunda ciddi at─▒l─▒mlara giri┼čtiler. Bu ama├žla Vub─▒h topraklar─▒nda yeni tahkimatlar olu┼čturdular. Vub─▒hlar ┼čiddetle direni┼če ge├žtiler. Bu kararl─▒ savunma Ruslar─▒n bir s├╝re i├žin bile olsa geri ad─▒m atmalar─▒na neden oldu.
Ruslarla sava┼čt─▒klar─▒ d├Ânemlerde Ub─▒h halk─▒n─▒n liderli─čini Berzeg ailesi ├╝stlenmi┼čti. ├ťnl├╝ Hac─▒ Grand├╝k Berzeg de bu ailedendir. Hac─▒ G. Berzeg’in otoritesi yaln─▒z Ub─▒hlar aras─▒nda de─čil t├╝m KafkasyaÔÇÖda tan─▒nm─▒┼č ve hatta Ruslar onun ba┼č─▒n─▒ getirene ├Âd├╝l koymu┼člard─▒. Kafkas sava┼člar─▒ boyunca Hac─▒ G. Berzeg yaln─▒z Ub─▒h topraklar─▒n─▒ savunmakla kalmam─▒┼č, b├╝t├╝n KafkasyaÔÇÖn─▒n Ruslara kar┼č─▒ birle┼čik bir savunma sistemi kurmalar─▒n─▒ da savunmu┼č ve bu yolda ├žal─▒┼čmalar yapm─▒┼čt─▒r.
Ub─▒hlar 1837 y─▒l─▒nda ┼×aps─▒─člarla birlikte Vulan nehri ├╝zerindeki Mihailovskoe tahkimatlar─▒na sald─▒rd─▒lar. ├çar ordular─▒n─▒n sald─▒r─▒lar─▒na kar┼č─▒ birle┼čme zorunlulu─čunu hisseden Bat─▒ Kafkasya halklar─▒n─▒n kalplerinde bu hareket ├Ânemli sempati toplad─▒. Bu ├Âzg├╝rl├╝k sava┼č─▒ 1840 y─▒l─▒n─▒n yaz─▒nda ├žok k├Ât├╝ bir ├╝r├╝n alman─▒n ve uzun ve sert bir k─▒┼č ya┼čaman─▒n sonucunda hayvanlar─▒n a├žl─▒ktan ├Âlmeleri ile darbe yedi. Daha k├Ât├╝s├╝ ise k─▒y─▒lardaki Rus tahkimatlar─▒ y├╝z├╝nden Osmanl─▒larla olan ticari ili┼čkileri tamamen kesilmi┼čti. T├╝m bunlara kar┼č─▒n 1840 y─▒l─▒nda alt─▒ hafta s├╝ren bir m├╝cadele sonucunda d├Ârt Rus tahkimat─▒n─▒ ele ge├žirdiler.
Ruslarla sava┼čta ak─▒ll─▒l─▒─č─▒ ve s─▒n─▒rs─▒z cesareti ile nam salm─▒┼č ├╝nl├╝ Vub─▒h lideri Hac─▒ Degumuko Berzeg c da─čl─▒lar g├╝├žlerini birle┼čtirdiler ve m├╝thi┼č bir kahramanl─▒k ├Ârne─či g├Âsterdiler. 7 ┼×ubat 1840ÔÇÖda ├žok b├╝y├╝k ├çerkesler Lazarev KalesiÔÇÖni ku┼čatt─▒lar. Lazarev KalesiÔÇÖnin al─▒nmas─▒ ├çerkeslere cesaret Hemen ard─▒ndan Velyaminovskoye istihk├óm─▒n─▒ ele ge├žirdiler.
Ub─▒hlar Truval─▒lar─▒n tahta ata hilesine benzer bir taktikle Lazarovskoe kalesini ┼č├Âyle ele ge├žirmi┼člerdi: Ku┼čatmadan ├╝├ž ay ├Ânce Bir Vub─▒h mezaliminden ka├ž─▒yormu┼č gibi g├Âsterip kaleye soktular. O da ├╝├ž ay i├žinde kale ile ilgili olduk├ža ├Ânemli bilgiler edinip harekat gecesi kale kap─▒lar─▒n─▒ a├žm─▒┼čt─▒. D─▒┼čar─▒da bekleyen 1200 kadar Ub─▒h, ┼×aps─▒─č ve Natukhay i├žin sonras─▒ olduk├ža kolayd─▒. Harekat ├╝├ž saat gibi k─▒sa bir s├╝rede bitirildi─či gibi 184 Rus subay─▒ da esirler aras─▒ndayd─▒.
Vub─▒hlar─▒n bu ba┼čar─▒lar─▒ ne yaz─▒k ki uzun s├╝rmedi. ├ç├╝nk├╝ bundan sonraki sava┼člar─▒nda Abhazlar da dahil olmak ├╝zere di─čer Kafkasya halklar─▒ndan destek g├Ârmediler. Yaln─▒zca ┼×aps─▒─č ve Natuhaylarla birlikte sava┼čt─▒lar.
1841-1846 y─▒llar─▒ aras─▒nda tam 88 sava┼č yap─▒lm─▒┼čt─▒r.
Ayn─▒ tarihlerde ─░mam ┼×amil komutas─▒ndaki Do─ču Kafkas halklar─▒ Ruslara kar┼č─▒ ├Ânemli ba┼čar─▒lar kazand─▒lar. Hatta 1843 y─▒l─▒nda ├çe├ženistan ve Da─č─▒stanÔÇÖda bir tek Rus askeri b─▒rak─▒lmam─▒┼čt─▒. 1845 y─▒l─▒nda DargoÔÇÖda Da─čl─▒lar─▒n Ruslara kar┼č─▒ kazand─▒klar─▒ muhte┼čem zafer Ruslar─▒n moralini bozdu─ču gibi kar┼č─▒ tarafa da yo─čun silah ve te├žhizat kazand─▒rd─▒. ├çe├ženistan ve Da─č─▒stanÔÇÖ─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ kazanan ┼×eyh ┼×amil bat─▒ya Kabardey b├Âlgesine y├╝r├╝d├╝. Bu ba┼čar─▒lar Vub─▒hlar─▒n da direnme azmini artt─▒rd─▒.
1844 yaz aylar─▒nda Ub─▒hlar ┼×aps─▒─člarla birle┼čerek yeniden harekete ge├žtiler. 1846 y─▒l─▒nda Abhazya y├Ân├╝nde ilerleyerek Abhazlar─▒ Ruslara kar┼č─▒ k─▒┼čk─▒rtmak istediler.
┼×eyh ┼×amilÔÇÖin naip olarak atad─▒─č─▒ Muhammed Emin, Vub─▒hlara ve ┼×aps─▒─člara y├Ânetmek te┼čkilat kurdu. Etkili prenslerle m├╝cadele etse de etkisini Karadeniz k─▒y─▒s─▒ndaki halklar aras─▒nda da yaymaya ba┼člar. Fakat Vub─▒hlar, ┼×aps─▒─člar ve Natuhaylar bu etkiden rahats─▒z olurlar ve 1853-1856 Do─ču sava┼č ├Âncesinde, o zamana kadar T├╝rkiyeÔÇÖde bulunan ├çerkes Prensi Seferbey Zan onlar aras─▒nda ortaya ├ž─▒k─▒nca NaipÔÇÖle ili┼čkilerini kesin olarak kopar─▒rlar.
K─▒r─▒m Sava┼č─▒ sona erer ermez ├çar ordular─▒ tekrar KafkasyaÔÇÖya y├Âneldi. Abhazya ve ├ževresi ablukaya al─▒nd─▒. GagraÔÇÖn─▒n zapt─▒ i├žin ├žetin sava┼člar verildi. Bu cephede Ub─▒hlar Sadzlara birlikte omuz omuza sava┼čt─▒lar.
Gunip Ruslar─▒n eline ge├žip, ┼×eyh ┼×amilÔÇÖin teslim olmas─▒ndan sonra Da─č─▒stan ve ├çe├ženistanÔÇÖdaki direni┼č bitince Ruslar t├╝m g├╝├žleriyle Kuzey-Bat─▒ Kafkasya y├╝klendiler.
Abzehler, ┼×aps─▒─člar ve Vub─▒hlar se├žtikleri ya┼čl─▒lar─▒n─▒ g├Ânderdikleri So├žiÔÇÖde, 13 Haziran 1861ÔÇÖde g├╝├žlerini birle┼čtirerek hareket etmek i├žin anla┼č─▒rlar. Bu kongrede ├çerkesler oybirli─či ile ola─čan├╝st├╝ bir ittifak kurmaya ve ├╝lkede i├ž d├╝zeni korumaya karar verdirler. Bu ittifak─▒n y├Ânetimi i├žin ulema ve bilgili ki┼čilerden olu┼čan 15 ki┼čilik meclis kurulur. Bu meclise, ÔÇťB├╝y├╝k ├ľzg├╝r MeclisÔÇŁ ad─▒n─▒ verirdi. B├Âlge 12ÔÇÖye b├Âl├╝n├╝r, bunlardan her biri i├žin sorumlu ki┼čiler tayin edilir.
Bu d├╝zenlemelerle de yetinmeyerek Vub─▒hlar T├╝rkiyeÔÇÖden ve ─░ngiltereÔÇÖden yard─▒m isterler. SohumÔÇÖdaki ─░ngiltere Konsolosu DiksonÔÇÖa ba┼čvurarak Rus ordusu taraf─▒ndan ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒na kastedildi─čini ─░ngiltere h├╝k├╝metinin bilgisine sunmas─▒n─▒ rica ettiler. ├ťlkelerini her taraftan ku┼čatt─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyerek ┼čik├óyet├ži oldurlar. SohumÔÇÖdan ─░ngiltere konsolosuna g├Ânderdikleri mektupta ┼čunlar yaz─▒yordu: ÔÇť13 Haziran 1861 g├╝n├╝ b├╝t├╝n ├çerkesler Arakhian kanununu yeniden kurmak ve ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒ ilan etmek i├žin bir kons├╝l kurmaya davet olundular. Ola─čan├╝st├╝ bir birlik kurmaya, bu birlikten ayr─▒lmamaya, ayr─▒lanlar─▒n ┼čiddetle cezaland─▒r─▒lmas─▒na oy birli─či ile karar verdiler. Meclise B├╝y├╝k ve Ba─č─▒ms─▒z Meclis ad─▒ verilmi┼čtir. Meclisin karar─▒na g├Âre ├╝lkemiz 12 b├Âlgeye ayr─▒l─▒yor ve her b├Âlgeye bir m├╝ft├╝, bir kad─▒, bir muhtar ve bir de zaptiye tayin olunuyordu. Bu ki┼čiler b├╝y├╝k meclisin ad─▒na meclisin kararlar─▒n─▒ uygulayacaklard─▒r. ├çerkesyaÔÇÖda 100 hane i├žin be┼č atl─▒, mahkemenin uygun g├Ârece─či vergileri toplamak ├╝zere tahsis edildi. Toplanan vergiler Tanr─▒n─▒n r─▒zas─▒yla ve ├çerkes h├╝rriyetinin temsilcisi olan B├╝y├╝k Meclis taraf─▒ndan memleketin y├Ânetiminde en iyi, do─čru ve yararl─▒ ┼čekilde kullan─▒lacakt─▒r.ÔÇŁ
Kutais askeri valisi Prens Gagarin bu toplant─▒y─▒ ┼č├Âyle anlat─▒yor: ÔÇťD├╝┼čmanlar─▒m─▒ takdir etmeliyim. ├çerkesler ne ak─▒llar─▒n─▒, ne de kalelerini kaybetmediler. Aksine varl─▒klar─▒n─▒ koruma amac─▒yla yabac─▒lardan yard─▒m almaya da karar verdiler. Esas rol├╝ ├╝stlenen Abzeh ve Ub─▒hlar kendi istekleri ile harekete ge├žtiler. ├ľnce i├ži┼člerini d├╝zenleyip merkezi otorite olu┼čturmaya y├Âneldiler. Bu ama├žla bir meclis kurdular.
K─▒sa bir s├╝re sonra Abzeh topraklar─▒n─▒n her kar─▒┼č─▒nda kanl─▒ ├žarp─▒┼čmalar oldu. Vub─▒hlar─▒n kahramanl─▒klar─▒ ├çarÔÇÖ─▒n generallerini bile hayran b─▒rakt─▒. Vub─▒hlar─▒n en ├╝nl├╝ 60 ailesi bu sava┼čta tamamen yok oldu. Ruslar─▒n b├╝y├╝k g├╝c├╝ne kar┼č─▒ 2000 kadar Ciget direndi.
4 MartÔÇÖta 1863 tarihinde Kont Yevdokimov, Harek├ót emrini verdi. Rus askerleri ├╝├ž kol halinde sahil ┼čeridi boyunca ilerleyip 5 MartÔÇÖta eski Lazarev KalesiÔÇÖni ald─▒. En g├╝├žl├╝ kavim Ub─▒hlara kar┼č─▒ harek├ót buradan yap─▒lacakt─▒.
B├╝t├╝n Ub─▒h ileri gelenlerinden o s─▒rada en etkili olanlar, Berzeg ailesinden ├╝├ž ki┼čiydi. Hac─▒ Giranduk-Degumuko, Hac─▒ Alimgirey Babuk, Elbuzbek Hapakh ve Zef┼č ailesinden ─░smail Barakay. Degumoko, sava┼čan grubun ba┼č─▒nda bulunuyordu.
1863 y─▒l─▒ sonunda Ruslar AbzehlerÔÇÖi teslime zorlad─▒lar. ┼×aps─▒─č topraklar─▒ zapt olundu. 1864 y─▒l─▒ ┼×ubatÔÇÖ─▒nda ise Ub─▒hlar ├žember i├žine al─▒nd─▒. 6 Mart 1864 y─▒l─▒nda Ub─▒h direni┼či sona erdi. ├çar II. AleksandrÔÇÖ─▒n talimat─▒ gere─či Ub─▒hlarÔÇÖa iki alternatif sunuldu: Ya Osmanl─▒ topraklar─▒na g├Â├žecekler ya da KubanÔÇÖda RuslarÔÇÖ─▒n tespit etti─či bir yere s├╝r├╝leceklerdi. Ub─▒hlar Osmanl─▒ topraklar─▒na s├╝rg├╝n├╝ se├žtiler. 21 May─▒s 1864 tarihinde Kafkasya valisi Grand├╝k Mi┼čel, PetersburgÔÇÖdaki ├çarÔÇÖa Kafkas sava┼člar─▒n─▒n biti┼čini duyurdu
HÂREKATIN AYRINTILARI
5 MartÔÇÖta, General Geyman taraf─▒ndan Ub─▒hlara bir mektup yollad─▒. Mektupta ┼čunlar deniyordu: ÔÇťSiz de ├žok iyi biliyorsunuz ki, Abzeh ve ┼×aps─▒─č halklar─▒ silahlar─▒m─▒za kay─▒ts─▒z ┼čarts─▒z boyun e─čdiler ve serbest├že T├╝rkiyeÔÇÖye yerle┼čiyorlar. ─░steyenler bize ba┼čvuruyorlar ve LabaÔÇÖda, KubanÔÇÖda toprak al─▒yorlar. ┼×imdi; Ub─▒hlar, en son siz kald─▒n─▒z. Sizinle ilgili taleplerimizi bilmek istiyorsan─▒z i┼čte onlar: B├╝t├╝n Rus esirlerini derhal teslim edin; hemen ┼čimdi, s├╝re tespit etmeksizin, T├╝rkiyeÔÇÖye gitmek isteyenler kafileler halinde ┼×ahe, Vardane ve So├ži a─čz─▒nda, deniz k─▒y─▒s─▒nda toplanacaklar, bu noktalara T├╝rk buharl─▒lar─▒ ve tekneleri (ko├žerma) yana┼čabilir, buralardan T├╝rkiyeÔÇÖye gidebilirsiniz. Fazla e┼čyalar─▒n─▒z─▒ birliklere satman─▒za izin verilecektir. Bize gelmek isteyenler hemen KubanÔÇÖa, onlara g├Âsterilen topraklara yerle┼čecektir. Aran─▒zda ak─▒ll─▒ insanlar oldu─čunu biliyorum; siz, Azak Denizi k─▒y─▒s─▒na yerle┼čtirileceksiniz. Abzehleri bize kar┼č─▒ ayakland─▒rd─▒─č─▒n─▒z─▒ ve bu talihsiz zavall─▒ halk─▒ sefalete d├╝┼č├╝rd├╝─č├╝n├╝z├╝ unutmay─▒nÔÇŁ.
Ertesi g├╝n kampa Vub─▒h ya┼čl─▒lar─▒ gelir. Ba┼člar─▒nda Elbruz-Hapakh BerzegÔÇÖle birlikte 15 ya┼čl─▒yd─▒lar. Onunla birlikte di─čer Berzeg, Hac─▒ Babuk da gelir. GeymanÔÇÖa ├Ânceden, liderlerin boyun e─čdiklerini bildirmek i├žin de─čil, sadece, topraklar─▒na Rus birliklerinin girmesini geciktirmeyi hesaplayarak, g├Âr├╝┼čmek i├žin geldikleri bildirilmi┼čti.
-ÔÇťNe o Vub─▒hlar?ÔÇŁ dedi Geyman, liderlere do─čru ├ž─▒karak.
-ÔÇťBana ni├žin geldiniz? O kadar yaygaras─▒n─▒ yapt─▒─č─▒n─▒z Avrupa ├╝niformal─▒ birlikleriniz nerede? Yivli toplar─▒n─▒z ve mermileriniz nerede? Nerede m├╝ttefikleriniz?ÔÇŁ
-ÔÇťBiz art─▒k inand─▒k ki, b├╝t├╝n d─▒┼č yard─▒m umutlar─▒m─▒z hayalmi┼č; yaln─▒z kald─▒─č─▒m─▒z─▒ g├Âr├╝yoruz, ├Ânceden pe┼čimizde dola┼čanlar ┼čimdi y├╝z ├ževiriyorlar. Ama biz yine de Vub─▒h olarak kal─▒yoruz, biz yine de b├╝t├╝n bir halk─▒z ve herhalde, kendi yarar─▒m─▒za temas kurabilir ve taleplerimizi a├ž─▒klayabiliriz. ÔÇŁ
-ÔÇťSiz Vub─▒hlar g├Âr├╝┼čme mi yapacaks─▒n─▒z? Bizi yenin, ordumuzu kovalay─▒n. Siz g├╝├žl├╝s├╝n├╝z, kudretlisiniz ya!ÔÇŁ
-ÔÇť┼×imdi zafer ├╝mit etmemiz zor. Yine de kan─▒m─▒z─▒n son damlas─▒na kadar sizinle sava┼čabiliriz; size b├╝y├╝k zarar verebiliriz, ama sonunda kendimiz de yok oluruz. Bu ac─▒lardan ka├ž─▒nmak i├žin meseleyi bar─▒┼č yoluyla bitirmeyi arzu ederdik. Sadece ├╝├ž ay s├╝re istiyoruz; hepimiz T├╝rkiyeÔÇÖye gitmek istiyoruz; hastalar─▒m─▒z var, mal─▒m─▒z m├╝lk├╝m├╝z var; bir├žok ki┼či k─▒y─▒dan uzak ya┼č─▒yor. O zamana kadar birlikleri topraklar─▒m─▒za sokmaman─▒z─▒ rica ediyoruz.ÔÇŁ
-ÔÇťBa┼č─▒n─▒za gelecekleri ├Ânceden ┼×aps─▒─člardan biliyordunuz. ─░steyen g├Â├že haz─▒rlanmak i├žin vakit bulabilirdi. Ruslara verece─činiz zarardan hi├ž endi┼čelenmiyorum. Buras─▒ da bizim i├žin Abzehlere ┼×aps─▒─člara boyun e─čdirdi─čimizden daha zor olmayacak. Size merhamet g├Âstermemizi hi├ž beklemeyin. ÔÇťSiz b├Âyle en ufak bir merhameti hak etti─činizi mi san─▒yorsunuz? Bilin ki sizinle art─▒─▒k herhangi bir g├Âr├╝┼čme yapmak istemiyorum. Taleplerimi mektubumda s├Âyledim, yerine getirmek istemiyorsan─▒z ordumla yard─▒ma gelirim. ÔÇŁ
-ÔÇťRuslar─▒n taleplerini yerine getirmek zorunda oldu─čumuzu biliyoruz, -diye s├Âze ba┼člad─▒ Elbruz. -┼×amilÔÇÖi yenen b├╝t├╝n Da─č─▒stanÔÇÖ─▒ ve ├çe├ženistanÔÇÖ─▒ h├ókimiyeti alt─▒na alan kalabal─▒k ├žok n├╝fuslu Abadzehlere ve ┼×aps─▒─člara boyun e─čdirenlerle sava┼čmaya g├╝c├╝m├╝z yetmez. Biz ┼čimdi art─▒k yorgun d├╝┼čm├╝┼č bir halk─▒z, fakat bu halimizle sizden merhamet istiyoruz. ├élicenapl─▒─ča ve asalete mahsus merhamet. ÔÇŁ
-ÔÇťBana masal anlatmay─▒n! Ben sizin ci─čerinizi okurum. Hemen ├╝zerinize y├╝r├╝medi─čim i├žin ┼čansl─▒s─▒n─▒z. Herkesin k─▒y─▒ya ├ž─▒kmas─▒ i├žin hen├╝z vakit var. K─▒y─▒ya nas─▒l gidece─čini bilmeyen varsa ┼×aps─▒─člardan ve Abzehlerden sorup ├Â─črensin. Benim taraf─▒mdan uzla┼čma yok ve ileride de olmayacak. ÔÇŁ
Bu s├Âzlerle Geyman konu┼čmay─▒ bitirir. Ya┼čl─▒ liderler de halklar─▒n─▒n kaderinin itirazs─▒z ┼čekilde ├žizildi─čini anlarlar.
Bu sayg─▒n Vub─▒hlar─▒n Rus kamp─▒n─▒n ortas─▒ndaki durumu fevkalade g├╝zel bir tablo arz ediyordu. G├Âr├╝┼čme herkesin g├Âz├╝ ├Ân├╝nde yap─▒l─▒yordu. Subaylar ve askerler, boyun e─čmeyen son kavmin temsilcilerini b├╝y├╝k bir dikkatle izliyorlard─▒.
Her Vub─▒h─▒n duru┼čunda, bak─▒┼č─▒nda tam bir izzeti nefisin bilinci fark ediliyordu. En ufak bir k├╝├ž├╝lme veya korku yoktu. Ancak bu dakikalar─▒ hayatlar─▒nda ilk ve son kez ya┼čad─▒klar─▒ belliydi. En zay─▒f noktalar─▒ndan, onurlar─▒ndan vurulduklar─▒ g├Âr├╝l├╝yordu. S─▒rma ve g├╝m├╝┼č diki┼čli, zengin ve gururlu Vub─▒hlar g├╝├žs├╝z olduklar─▒n─▒ itiraf etmek zorunda kalm─▒┼člard─▒.
General Geyman, birlikleriyle 7 MartÔÇÖta ├╝lke i├žine hareket etti. ├ť├ž kola ayr─▒lan birlikler, ├╝├ž g├╝n boyunca b├╝t├╝n k├Âyleri yak─▒p k├╝l ederler ve halk─▒n─▒ deniz k─▒y─▒s─▒na do─čru s├╝rd├╝ler.
10 MartÔÇÖta Rus askerleri Tuapse Nehri boyunca yukar─▒ya ilerdiler. Da─čl─▒k ┼čeride harek├óta ba┼člad─▒lar.
B├╝t├╝n halk denize iniyordu. 18 MartÔÇÖta, PsezuapseÔÇÖden be┼č verst mesafede, eski bir Hristiyan manast─▒r─▒n─▒n yan─▒nda bulunan kestane korulu─čundaki b├╝y├╝k Vub─▒h ve Ah├žipshu gruplar─▒ direni┼č g├Âsterdiler. Vub─▒hlar─▒n Daho M├╝frezesiÔÇÖnin taarruzunu ilk durdurma giri┼čimleri ba┼čar─▒s─▒zl─▒kla sonu├žland─▒. Rus askerleri ilerlemeye devam ettiler. B├╝t├╝n k├Âyleri yak─▒l─▒r.
24 MartÔÇÖta Hac─▒ Giranduk Degumuko (Berzeg), Loo NehriÔÇÖndeki kampa kendisinin gelmesine izin verilmesi i├žin GeymanÔÇÖa birka├ž sayg─▒n Vub─▒h─▒ g├Ânderdi. Bunun hemen ard─▒ndan bo─čazdan hepsi yam├ž─▒l─▒ ve ba┼čl─▒kl─▒ bir grup Vub─▒h g├Âr├╝n├╝r.

Degumuko yakla┼č─▒p birka├ž saniye konu┼čmadan kal─▒nca Geyman:
– Merhaba Hac─▒, seninle tan─▒┼čt─▒─č─▒ma ├žok memnun oldum.
– Ben, do─čruyu s├Âylemek gerekirse, seninle tan─▒┼čt─▒─č─▒ma hi├ž memnun olmad─▒m, diye kar┼č─▒l─▒k verir.
-Duydum ki yan─▒mda bulunmak istemi┼čsin; siz Vub─▒hlar ├žok kibirli oldu─čunuz i├žin ilk ├Ânce ben geldim.
– B├Âyle misafirler bizim i├žin ├žok can s─▒k─▒c─▒d─▒r, diye kar┼č─▒l─▒k verir Degumuko.
– Ne s├Âyleyeceksin? Niye geldin?
-Biz vatan topraklar─▒m─▒z─▒ b─▒rakmak ve T├╝rkiyeÔÇÖye gitmek istiyoruz; mallar─▒m─▒z─▒ toplamam─▒z, hayvanlar─▒m─▒z─▒ satmam─▒z laz─▒m.
– Peki denizin ├Âtesinden yard─▒ma gelecek ordular─▒ neyle besleyeceksiniz?
– Hangi ordu?
Daha sonra Degumuko, Vub─▒h halk─▒ ad─▒na, tamamen boyun e─čdiklerini ve emredilen her ┼čeyi yerine getirmeye haz─▒r oldu─čunu bildirir. B├╝t├╝n bu kavmin ├Ân├╝nde e─čildi─či, bir zamanlar─▒n bu deh┼četli ve g├╝├žl├╝ ├Ânderi ┼čimdi merhamet ad─▒na g├Â├ž etmek i├žin birka├ž g├╝n rica etmek zorunda kal─▒yordu.
25 MartÔÇÖta tek bir kur┼čun at─▒lmadan So├ži al─▒n─▒r So├žiÔÇÖnin al─▒nmas─▒yla da b├╝t├╝n da─čl─▒k ┼čeridin h├ókimiyeti Ruslara ge├žmi┼č oldu. B├Âylece Ad─▒gelerin yakla┼č─▒k 300 y─▒ll─▒k direni┼či sona erdi. ─░nsanl─▒─č─▒n bu kadim halk─▒ anayurtlar─▒ndan s├Âk├╝l├╝p at─▒ld─▒lar.

*

Kafkas kavimleri i├žerisinde Vub─▒hlar sava┼č d├╝zenleri a├ž─▒s─▒ndan hemen g├Âze ├žarparlar. Vub─▒hlar─▒n sava┼č d├╝zenleri y├╝zlerce y─▒ll─▒kt─▒r.
Vub─▒h askeri ├Ârg├╝tlenmesi konusunda Rus generali N.Dubrovin ┼č├Âyle yaz─▒yordu: ÔÇťVub─▒hlar sava┼č boyunca liderlerine tam ba─č─▒ml─▒l─▒k g├Âsterirler. Lider insiyatif kullanmakta ve d├╝┼č├╝ncelerini yan─▒ndakilere a├ž─▒p a├žmamakta tamamen ├Âzg├╝rd├╝r. Her sava┼č├ž─▒ kendi silah ve erza─č─▒n─▒ yan─▒nda bulundurur. 800-3000 ki┼čilik bir birlik olu┼čturulunca lider toplant─▒ yerine gidip erzak kontrol├╝ yapar. Birlikler ├Ânc├╝ ve art├ž─▒ olmak ├╝zere iki grubu ana kuvvetten ayr─▒rlar. Ayn─▒ k├Âylerden cepheye gelenler 10-100 gruplar olu┼čturur. Bu gruplar─▒n kendi aralar─▒nda se├žtikleri birer liderleri vard─▒r. Bu liderler as─▒l liderden ald─▒klar─▒ direktifler do─črultusunda gruplar─▒n─▒ y├Ânetirler. Vub─▒h ordusu iki saf halinde harekete ge├žer. ├ľzellikle hava karar─▒nca sava┼č─▒rlar ve g├╝n a─čar─▒nca bitirirler.ÔÇŁ
Yazar Aytek Kundukh, Vub─▒hlarÔÇÖdaki askeri ├Ârg├╝tlenme i├žin ┼čunlar─▒ yazar : ÔÇťO zamanki ko┼čullara g├Âre askeri ├Ârg├╝tlenme bi├žimiyle di─čer Da─čl─▒ halklardan ayr─▒lan ve ilgin├ž bir yetkinlik g├Âsteren ├çerkeslerin k├╝├ž├╝k kabilelerinden biri olan Vub─▒hlar─▒ burada vurgulamamak b├╝y├╝k bir haks─▒zl─▒k olur. B├Âyle bir askeri ├Ârg├╝t di─čer Da─čl─▒ halklarda, hatta salt ├çerkes kabilelerinin t├╝m├╝nde olsayd─▒, RusyaÔÇÖyla sava┼č─▒m─▒n sonucu da b├╝y├╝k bir olas─▒l─▒kla bu denli korkun├ž olamazd─▒. Bu bak─▒mdan Vub─▒hlar b├╝t├╝n Da─čl─▒lar─▒n genel niteli─činden say─▒lan direni┼čleriyle de─čil, askeri d├╝zenleri ve disiplinleriyle de her t├╝rl├╝ ├Âvg├╝ye lay─▒kt─▒rlar. ***
Osmanl─▒ devleti ├çerkesleri imparatorlu─čun d├Ârt bir yan─▒na da─č─▒tt─▒. Aileler aras─▒nda ├ž─▒kan ├žat─▒┼čmalar bahane edilerek Hac─▒ Granduk Berzeg RodosÔÇÖa s├╝rg├╝n edildi.
BalkanlarÔÇÖda ya┼čayan ├çerkesler de Osmanl─▒ ordusuna yard─▒ma ko┼čtular. Sava┼čan g├Ân├╝ll├╝lerin yar─▒dan ├žo─ču ├çerkes idi. Babada─č, Do─ču ve Bat─▒ BulgaristanÔÇÖda 16.000 ├çerkes s├╝varisinin Osmanl─▒ saflar─▒nda ├žarp─▒┼čt─▒─č─▒ belirtiliyor. Bu say─▒ Osmanl─▒ s├╝varilerinin iki kat─▒yd─▒.
M─▒s─▒r ordusunda g├Ârev yapan birka├ž y├╝z ├çerkes g├Ân├╝ll├╝ olarak Osmanl─▒ ordusunda g├Ârev ald─▒.
BalkanlarÔÇÖdaki Osmanl─▒ ordular─▒nda ├çerkes pa┼čalar g├Ârev alm─▒┼čt─▒. Rauf Pa┼ča, Sofya komutan─▒ ├çerkes Hasan Pa┼ča, ┼×evket Pa┼ča, Karzeg Dilaver Pa┼ča, Deli Fuat Pa┼ča, Nusret Pa┼ča bu komutanlardan birka├ž─▒yd─▒. G├Ân├╝ll├╝ birliklere ├çerkes ─░brahim Pa┼ča, Grand├╝k Hac─▒ Berzeg ve o─člu ─░slam Bey komuta ediyordu. Do─ču cephesinde ├çerkes Osman Pa┼ča, Abhaz M├╝hlis Pa┼ča g├Ârev yap─▒yordu.

*

├çerkesyaÔÇÖn─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ i├žin m├╝cadelenin ├Ânderlerinden Hac─▒ ─░smail Degumuko BerzegÔÇÖin ye─čeni olan ve son g├╝ne kadar m├╝cadelesini s├╝rd├╝ren Hac─▒ Granduk Berzeg s├╝rg├╝n oldu─ču RodosÔÇÖtan BalkanlarÔÇÖa getirildi ve Umum Muavene Komutan─▒ (Yard─▒mc─▒ G├╝├žler Komutan─▒) yap─▒ld─▒. 75 ya┼č─▒n─▒ a┼čm─▒┼č olan bu kahraman toplad─▒─č─▒ ├çerkes g├Ân├╝ll├╝lerle burada Rus Kazaklar─▒na k├Âk s├Âkt├╝rd├╝. Sava┼čta o─člu ─░slam Bey ┼čehit d├╝┼čt├╝. Di─čer o─člu Mehmet Bey May─▒s 1887ÔÇÖde AbhazyaÔÇÖya ├ž─▒kan Osmanl─▒ kuvvetlerinde g├Ârev alm─▒┼čt─▒r.
BalkanlarÔÇÖdaki Rus kuvvetleri i├žinde bu sava┼ča g├Ân├╝ll├╝ olarak kat─▒lm─▒┼č Kabardeyler de vard─▒. Bunlar─▒n bir k─▒sm─▒ Osmanl─▒ ordusunda g├Ân├╝ll├╝ olarak sava┼čan ├çerkes s├╝varilerine kat─▒ld─▒lar.
Eski Za─čra M├╝ft├╝s├╝ H├╝seyin Raci Efendi yazd─▒─č─▒ an─▒ kitab─▒nda bu sava┼čta d├╝┼čmanla korkusuzca sava┼čan ├çerkeslere geni┼č yer verir. Eski Za─čraÔÇÖn─▒n kurtar─▒lmas─▒nda yer ald─▒klar─▒n─▒ anlat─▒r. (Tarih├že-i VakÔÇÖa-i Za─čra, ─░stanbul, S:61-76-106-131-132ÔÇö141-146-147-151)Yine kitab─▒nda Eski Za─čraÔÇÖda ya┼čayan Yahudilerin M├╝sl├╝manlarla beraber askerlerimize ekmek, yemek, su ve sigara verdiklerini yazar. (Tarih├že-i VakÔÇÖa-i Za─čra, ─░stanbul, s.65)

*

Vub─▒h├žaÔÇÖy─▒ bilen tek ki┼či kabul edilen Tevfik Esen├žÔÇÖin ├Âl├╝m├╝nden sonra bu dil tarihin karanl─▒klar─▒na g├Âm├╝lm├╝┼čt├╝r. Ancak O hen├╝z ├Âlmeden ├Ânce Frans─▒z dil bilimci Georges Dumezil, Ub─▒h├žaÔÇÖy─▒ kayda alm─▒┼č, FransaÔÇÖdaki akademisinden y─▒lda 6 kadar ├Â─črenciyi Vub─▒h Dili konusunda e─čitim alm─▒┼č olarak mezun etmenin hazz─▒n─▒ ya┼čam─▒┼čt─▒r.Ku┼č├žuba┼č─▒ E┼čref, Cihangiro─člu ─░brahim ve ┼×hapli Kamil Efendi gibi vatana eme─či ge├žmi┼č pek ├žok Vub─▒h kahraman─▒ bulunmaktad─▒r.

4,564 Toplam, 3 okuma bug├╝n

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

12 Eyl├╝l 2019, Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

12 Eyl├╝l 2019, Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar