ÔÇťHerkes Geldi Ama Zuhram GelmediÔÇŁ

ÔÇťHerkes Geldi Ama Zuhram GelmediÔÇŁ

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

Bazen bir kelime, okudu─čumuz ┼čiirin bir m─▒sras─▒, dinledi─činiz ┼čark─▒n─▒n, t├╝rk├╝n├╝n na─čmeleri sizi uzaklara al─▒p g├Ât├╝r├╝r. Bir dostumu ziyaret i├žin ofisine gitti─čim. Dostumun toplant─▒dan ├ž─▒kmas─▒n─▒ bekler iken, arkada┼č─▒ ile sohbet ediyordum. Bu esnada ├žalan radyodan bir t├╝rk├╝ sesi y├╝kseldi ÔÇťZ├ťHREM GELMED─░ÔÇŁ.

Sordum, dinledi─či bu t├╝rk├╝ Kars y├Âresine aitmi┼č. Sevdal─▒s─▒ oldu─čuna, kavu┼čmay─▒ bekledi─čine yak─▒lm─▒┼č bir t├╝rk├╝. ÔÇťT├╝rk├╝de seni ne etkiledi sorarsan─▒zÔÇŁ T├╝rkistanÔÇÖa kadar uzanan bir yolculu─ča ├ž─▒kart─▒r─▒m sizi.

Uzun bir s├╝re kald─▒─č─▒m ├ľzbekistanÔÇÖda ├žok sevilen ve s├Âylenen bir t├╝rk├╝yd├╝ dinledi─čim. Orada kelimeler bizde oldu─ču gibi inceltilmemi┼čti. ÔÇťZUHRAM GELMED─░ÔÇŁ diye s├Âyleniyordu.

├é┼č─▒k sevgilisine sesleniyor, t├╝m tan─▒d─▒klar─▒ say─▒yor onlar─▒n geldi─čini s├Âyl├╝yor ve ard─▒ndan ekliyordu, ÔÇťBir tek sen gelmedinÔÇŁ. ─░ki t├╝rk├╝n├╝n s├Âzlerini, aradan ge├žen y├╝zy─▒llar, de─či┼čen co─črafyalar de─či┼čtirmi┼č ama ├Âz hep ayn─▒ kalm─▒┼č. Belli ki ayn─▒ ocaktan gelmi┼čler. S├Âzc├╝kler, adetler, t├╝rk├╝ler aradaki ba─člar─▒n hala kopmad─▒─č─▒n─▒ g├Âsteriyor.

Zuhra ismini g├Âkteki Ven├╝sÔÇÖe vermi┼č Ortado─ču halklar─▒. Ad─▒na tap─▒naklar kurmu┼člar. Antik Yunan da a┼čk ve g├╝zellik tanr─▒s─▒ Afrodit olmu┼č. Roma ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda ad─▒ Ven├╝s olmu┼č. RomaÔÇÖda a┼čktan kopmu┼č ekili alanlar─▒n ve bah├želerin tanr─▒├žas─▒ olmu┼č. Ven├╝s gezegeni, ├Ânceleri Babil tanr─▒s─▒ ─░┼čtarÔÇÖ─▒n sonra Afrodit in y─▒ld─▒z─▒ idi. Ortado─čuÔÇÖda Zuhra olarak kalmaya devam etti.

B├Âyle bir s├Âzc├╝─če Atlas dergisinde rastlam─▒┼čt─▒m. Bir Atlas okuru Amasya y├Âresinde kay─▒s─▒ya ÔÇť├ľrikÔÇŁ dendi─čini yazm─▒┼čt─▒. ├ľzbekler kay─▒s─▒ya ÔÇť├ÂrikÔÇŁ diyorlard─▒. Eri─če de ÔÇťalhariÔÇŁ diyorlard─▒. S├Âzc├╝kler k├Âklerimizi g├Âsteriyor.

*

Ta┼čkent metrosunda okudu─čum bir ilanda Keles ad─▒n─▒ okuyunca ├žok ┼ča┼č─▒rm─▒┼čt─▒m. Ta┼čkent yak─▒nlar─▒ndaki kasaba bana da─č y├Âremizdeki KelesÔÇÖi hat─▒rlatt─▒. Da─čdakiler 800-850 y─▒l ├Ânce buradan da─č y├Âresine gelip, Keles kasabas─▒n─▒ kurmu┼člar. Keles ├╝zerinden Tav┼čanl─▒, Simav dolaylar─▒nda g├Ârd├╝─č├╝m Su ├žark─▒n─▒ Ta┼čkent yak─▒nlar─▒ndaki ├ç─▒r├ž─▒kÔÇÖda ─▒rma─č─▒n kenar─▒nda g├Ârd├╝m.

SemerkantÔÇÖta gezerken g├Ârd├╝─č├╝m o muhte┼čem mimari, ger├žektende beni ├žok etkilemi┼čti. Ama o mimari ┼čaheserlerin bir k─▒sm─▒ bana BursaÔÇÖdaki Ye┼čil T├╝rbeÔÇÖyi, Ye┼čil CamiÔÇÖyi, Koza HanÔÇÖ─▒n kap─▒s─▒n─▒ an─▒msatt─▒. Birden kendimi BursaÔÇÖda hissettim. Sonra ara┼čt─▒rd─▒─č─▒mda Bursal─▒ L├ómi ├çelebiÔÇÖnin dedesi nakka┼č Ali Bin ─░lyasÔÇÖ─▒n Emir TimurÔÇÖun AnadoluÔÇÖdan SemerkantÔÇÖa g├Ât├╝rd├╝─č├╝ san├ótkar aras─▒nda oldu─čunu ├Â─črendim. Bu sanatk├ór 1403de Emir TimurÔÇÖun ├Âl├╝m├╝nden (1405) sonra BursaÔÇÖya geldi.

Sonra, Sultan ├çelebi MehmetÔÇÖin ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan o g├╝ne kadar g├Âr├╝lmedik ihti┼čamdaki yap─▒lar─▒n bezemelerini yapt─▒. Hac─▒ ─░vaz Pa┼čaÔÇÖn─▒n yap─▒m─▒n─▒ ├╝slendi─či Sultan ├çelebi Mehmet ad─▒na yap─▒lan t├╝rbe, medrese ve caminin (Bursa/Ye┼čil y├Âresi) bezemelerinde SemerkantÔÇÖ─▒n firuze renkli ├žinilerini kullan─▒r.

*

├ľzbekistanÔÇÖda ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ bir fabrikan─▒n idari i┼čler g├Ârevini y├Âneten bayan─▒n ad─▒ MunisaÔÇÖyd─▒. Ge├ženlerde sitemizde yeni kap─▒c─▒m─▒z i┼č ba┼č─▒ yapt─▒. E┼činin ad─▒ Munise, BursaÔÇÖn─▒n da─č y├Âresinden. Benzerlik sizce ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ m─▒?

Bir ├ľzbek atas├Âz├╝ ┼č├Âyle diyor; ÔÇťEvrende iki b├╝y├╝k yol vard─▒r; g├Âky├╝z├╝nde Samanyolu yery├╝z├╝nde ipek yoluÔÇŁ arada binlerce kilometrelik yollar olsa da bazen g├Âr├╝nmeyen yollar bizi birbirimize ba─čl─▒yor. ├ľzbek ┼čark─▒c─▒n─▒n s├Âzleri hala kulaklar─▒mda ├ž─▒nl─▒yor.

ÔÇťHerkes Geldi, Bir Sen Gelmedin

┬áZ├╝hram GelmediÔÇŁ

                                                                                 *

├ľzbekistanÔÇÖda evlenirken k─▒z taraf─▒na verilen ba┼čl─▒k i├žin ÔÇťKal─▒nÔÇŁ dendi─čini ├Â─črenince de ┼ča┼č─▒rm─▒┼čt─▒m. G├╝ney MarmaraÔÇÖda 93 muhacirleri ve manavlar da bu kelimeyi kullan─▒yorlard─▒. K├Ây├╝m G├╝ll├╝ceÔÇÖde bir yak─▒n─▒m babas─▒na, annesine ÔÇťBen evlenirken kal─▒n istemiyorum demi┼čtiÔÇŁ. ├ľzbekistanÔÇÖda bu kelimeyi duyunca ├žok ┼ča┼č─▒rm─▒┼čt─▒m.

S├Âzc├╝kler, yer adlar─▒, ├Âren yerleri ve mezarlardan ├ž─▒kan buluntular hepsi birer ipucu, bize y├Ân g├Âsteren birer ok oluyor. Bizi k├Âklere ta┼č─▒yor.

Kal─▒n kelimesi b├╝t├╝n T├╝rkistanÔÇÖda kullan─▒lan bir kelime.1860ÔÇÖl─▒ y─▒llarda T├╝rkistan ve SibiryaÔÇÖda ya┼čayan T├╝rk kavimlerini ara┼čt─▒ran, T├╝rkoloji biliminin kurucusu say─▒lan Wilhem Radlof (1837-1918),Bug├╝n Hakasya denilen b├Âlgede ya┼čayan T├╝rklerin evlilik adetlerini incelemi┼č. Burada da ayn─▒ s├Âzc├╝k kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒k─▒yor, ÔÇťKal─▒nÔÇŁ. Yakla┼č─▒k 150 y─▒l ├Ânceki d├╝─č├╝n adetlerini ve d├╝─č├╝n├╝ beraber ya┼čayal─▒m; ├Âl├╝m adetlerini ├Â─črenelim.

T├╝rk k├╝lt├╝r├╝ ├╝zerine de─čerli ara┼čt─▒rmalar yapan Pr. Dr. Bahaeddin ├ľgelÔÇÖin yazd─▒─č─▒, ÔÇť─░slamiyetten ├ľnce T├ťRK K├ťLT├ťR TAR─░H─░ Orta Asya Kaynak ve Buluntular─▒na G├ÂreÔÇŁ adl─▒ eserinin (Ankara-1991) G├Âkt├╝rkler b├Âl├╝m├╝nde:

ÔÇťAltay b├Âlgesinde bilhassa Sal─▒ncak ve Onugug da─člar─▒nda bulunan yumu┼čak ve sert ├želikler de─činir. Tuhayta ve Kuray kurganlar─▒ndaki baz─▒ metal e┼čyalar─▒n kaliteli ├želikten yap─▒ld─▒─č─▒n─▒, b├Âlgede y├╝ksek kalitede demir cevherleri bulundu─čunuÔÇŁ yazar.

Altaylarda demircilik y├╝zy─▒llarca devam eder. Altaylara yollar─▒ d├╝┼čen seyyahlar, Altay halk─▒n─▒n ├žok mahir demirciler olduklar─▒n─▒ yazm─▒┼člard─▒r. (A. P. Papatov, P├žerk ─░storiii Oyrotii, s. 28, 96-97, 1933-Novosibirsk, Aktaran B.├ľ─čel, age, s.163

W.Radlof, Altay b─▒├žaklar─▒n─▒n Rus b─▒├žaklar─▒na tercih edildi─čini, b├Âlgedeki Rus t├╝ccarlar─▒n─▒n Altay b─▒├žaklar─▒n─▒ ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒; Altayl─▒ demircilerin bilhassa kaynak i┼člerinde ├žok ileri oldu─čunu yazar. (W.Radlof, SibiryaÔÇÖdan, ├çev. A. Temir, ─░stanbul, 1956, I. S.303, age.163)

G├Âkt├╝rklerin, Ergenekon efsanesine konu olan Altay b├Âlgesinde Hun ─░mparatorlu─ču devrinde bir ziraat k├╝lt├╝r├╝ oldu─ču anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. G├Âkt├╝rk devrinden kalan kurganlarda ziraat i┼člerinde kullan─▒lan k├╝rek ve pulluklar bulunmu┼čtur.

Sovyet d├Âneminde, b├Âlgede yap─▒lan y├╝zey ara┼čt─▒rmalar─▒nda biri on kilometre uzunlu─čunda olan ├žok say─▒da sulama kanal─▒ tespit edilmi┼čtir. Kanallar geli┼čig├╝zel de─čil, belli bir plan do─črultusunda yap─▒ld─▒─č─▒ anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.┬á Botanik├žileri yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rmalar─▒n sonucunda bu kanallar─▒n oldu─ču b├Âlgede tar─▒m yap─▒ld─▒─č─▒ anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.

1935 y─▒l─▒nda b├Âlgeyi tar─▒ma a├žmak isteyen Sovyet yetkilileri yapt─▒klar─▒ ara┼čt─▒rmalar─▒n sonucunda var olan eski kanallar─▒ kullanmaya karar vermi┼člerdi.

*

Altayl─▒lar─▒n d├╝─č├╝n adetleri ┼č├Âyledir: Delikanl─▒, be─čendi─či e┼čini arar ve onu babas─▒ndan ister. Yoksullarda, erke─čin babas─▒ kendisi ba┼čvurur, zenginlerde, k─▒za istekli olmak i├žin yak─▒n akrabadan iki ki┼či g├Ânderilir (kuda). K─▒za istekli olanlar yurda varmadan attan iner ve a─č─▒r a─č─▒r yakla┼č─▒r. Kap─▒dan girer girmez dururlar, biri ayakta iken piposunu doldurur di─čeri de elindeki kav─▒ ate┼čler. Bu durumda k─▒z─▒n babas─▒na yakla┼čarak onun ├Ân├╝nde sol dizleri ├╝zerine ├ž├Âkerek derin bir ┼čekilde e─čildikten sonra biri ┼čunlar─▒ s├Âyler:

ÔÇťEvinin e┼či─či ├Ân├╝nde

┼×imdi diz ├ž├Âk├╝yorum,

Senin evine geldim,

Bayl─▒─č─▒na sevindim.

Senin evine geldim,

Evinin ba┼č─▒n─▒ istemek i├žin.

├ç├Âz├╝lmez ba─člarla

Sa─čd─▒├žl─▒k bizi ba─člas─▒n;

Yanaklar nas─▒l ay─▒rmazsa,

Z─▒rh─▒n yakas─▒ nas─▒l kopmazsa,

Bizi de akrabal─▒k ba─člas─▒n!

Kay─▒n kabu─ču katlar─▒ gibi sa─člam,

─░nce ├žift diki┼č gibi s─▒k olsun!

Niyetim b─▒├ža─č─▒n sap─▒n─▒ istemektir!

Kazanan─▒n kulpunu istemektir.

├çoktan beri sava┼č s├╝rd├╝,

Dokuz nesli g├╝re┼čtirdi,

┼×imdi bar─▒┼č kural─▒m,

Art─▒k akrabal─▒k kural─▒m,

Bize cevab─▒n─▒ ver!ÔÇŁ

O bunlar─▒ s├Âylerken piposunu k─▒z─▒n babas─▒na uzat─▒r, di─čeri de, iste─čin kabul edildi─čine i┼čaret olmak ├╝zere pipo al─▒nd─▒─č─▒ zaman derhal yakmak ├╝zere s├╝ngeri haz─▒r tutar. Genellikle baba pipoyu hemen al─▒r, ├ž├╝nk├╝ resmi istekten ├Ânce art─▒k gizlice konu┼čulmu┼č olur. E─čer b├Âyle bir durum olmam─▒┼čsa, ana, k─▒z ve akrabalarla konu┼čmak i├žin biraz izin ister. O zaman akrabalar kom┼ču yurtta toplanarak g├Âr├╝┼č├╝rler. Sonra yurda d├Ânerek pipoyu al─▒r ve a─čz─▒na g├Ât├╝r├╝rken konuklar taraf─▒ndan yak─▒l─▒r. ┼×imdi kal─▒m (g├╝vey taraf─▒ndan k─▒z─▒n babas─▒na verilecek para ya da hayvan) ve ├žeyiz (enci konc─▒) ├╝zerinde konu┼čma ba┼člar. Para i┼či ├ž├Âz├╝mlendi─či zaman, hepsi de bir halka olarak ate┼čin ├ževresinde toplanarak ne┼če ile i├žmeye ba┼člarlar. K─▒z─▒n babas─▒, rak─▒ dolu ilk iki ├žana─č─▒ sa─čd─▒├žlara uzat─▒r. Bunun ├╝zerine sa─čd─▒├žlar baban─▒n yurdundan ayr─▒larak g├╝veyin yurduna gider ve ayn─▒ t├Ârenle baban─▒n ko┼čullar─▒n─▒ bildirirler. Ko┼čullar kabul edildikten sonra burada da bolca i├žilir. Kal─▒mÔÇÖ─▒n yaln─▒z miktar─▒ de─čil, ├Âdenme zaman─▒ da belirlenir.

Bu olaydan sonra gen├žler ni┼čanlanm─▒┼č say─▒l─▒r. G├╝vey (koltu) gelini (s─▒rgal─▒) ziyaret edebilir, fakat yurtta ancak ak┼čama kadar kalmak hakk─▒na sahiptir. K─▒z─▒n babas─▒na ├Âdeme yap─▒ld─▒ktan sonra d├╝─č├╝n d├╝zenlenir. G├╝veyin babas─▒, o─člu i├žin yeni bir yurt yapar ve servetinin bir k─▒sm─▒n─▒ ona b─▒rak─▒r.

Sonra d├╝─č├╝n g├╝n├╝nde, g├╝vey iki delikanl─▒n─▒n e┼čli─činde gelinin evine gider. Onlar, yakla┼č─▒k yurda y├╝z ad─▒m kala durarak attan iner ve d├╝─č├╝n ┼čark─▒lar─▒ s├Âyleyerek yakla┼č─▒rlar:

Ormanda de─čerli olan nedir?

G├╝zel samur de─čerlidir.

Halkta de─čerli olan nedir?

Alt─▒ ├Ârg├╝l├╝ k─▒z de─čerlidir.

 

Ormanda ne de─čerlidir?

D├Ârt ayakl─▒ samur de─čerlidir,

Halkta ne de─čerlidir?

D├Ârt ├Ârg├╝l├╝ k─▒z de─čerlidir.

 

Beyaz otu yolan

Beyaz at, s├Âyle neredesin?

Ensesinde sar─▒ sa├žl─▒

Gelin, s├Âyle neredesin?

 

Mavi otu yolan

Mavi at, s├Âyle neredesin?

Ensesinde kara sa├žl─▒

Gelin, s├Âyle neredesin?

Gelinin ana babas─▒ yurttan ├ž─▒karak g├╝veyi kap─▒n─▒n ├Ân├╝nde kar┼č─▒larlar. G├╝vey t├Ârenle yurdun i├žerisine al─▒n─▒r, rak─▒ ikram edilir ve k─▒z─▒n babas─▒ gelini g├╝veye teslim eder. Bundan sonra gen├ž ├žift b├╝t├╝n akrabalarla birlikte g├╝veyin evine gider. Gelin, ilgin├ž bir ┼čekilde s├╝slenmi┼č at ├╝zerinde g├Ât├╝r├╝l├╝r. G├╝veyin iki arkada┼č─▒ kendi ├Ânlerinde ve e─čerin ├╝zerinde iki┼čer k├╝├ž├╝k kay─▒n a─čac─▒ tutarak at─▒n iki taraf─▒nda y├╝r├╝rler. Bu kay─▒n a─ča├žlar─▒na, gelinin ├Ân├╝ne gelecek ┼čekilde bir perde konmu┼č olur. Gelin, at ├╝zerinde gitti─či s├╝rece ne yolu ve ne de kendisi i├žin haz─▒rlanm─▒┼č yurdu g├Ârmemelidir. Bu gelin alay─▒n─▒, akraba ve dostlardan olu┼čan b├╝y├╝k bir kalabal─▒k izler. Kay─▒nbaban─▒n yurdu akraba ve dostlarla dolar. Ayr─▒l─▒rken ana ve baba vedala┼č─▒r ve k─▒za yabanc─▒ yerde nas─▒l ya┼čamas─▒ gerekti─či konusunda ├Âneride bulunurlar. Gelin, kay─▒nbabas─▒n─▒n yurduna girdikten sonra oca─č─▒n ├Ân├╝nde yere kadar e─čilir. Bunun ├╝zerine kay─▒nbaba ya da akrabalardan biri gelini kutsayarak ┼čunlar─▒ s├Âyler:

AllahÔÇÖ─▒n g├Âzleri sana baks─▒n,

Ya┼čl─▒lar─▒n kutsamas─▒ sana konsun,

Y├╝ksek tanr─▒n─▒n g├Âzleri sendedir!

Y├╝ksek adamlar─▒n kutsamas─▒ sendedir!

Oturdu─čun yerin k├╝l├╝ bol olsun!

Koyun ve kuzu s├╝r├╝lerinden

Daha ├žok neslin olsun!

Yaban─▒l horozun yavrular─▒ndan

Daha ├žok ├žocu─čun olsun!

Otlaktaki ├žal─▒l─▒klardan daha s─▒k,

Tarladaki ekinden daha s─▒k olsun!

├ľn├╝nde her zaman ay ─▒┼č─▒ldas─▒n!

Arkanda her zamanda g├╝ne┼č parlas─▒n!

├ľn├╝nde, mantonun ete─činde ├žocuklar,

Arkanda, hayvanlardan s├╝r├╝ler bulunsun!

├ť├ž ya┼čl─▒k atlar kulun do─čursun!

D├Ârt ya┼čl─▒k atlar─▒n tohumlar bulsun!

Elbisen her zaman temiz kals─▒n!

At s├╝r├╝lerin art─▒k zay─▒flamas─▒n!

Arkan tembelle┼čmesin!

Hayat─▒n uzun olsun!

G├╝nlerin sonsuz olsun!

Al─▒nacak ┼čey kalmad─▒─č─▒ zaman da almal─▒s─▒n,

Tutulacak ┼čey kalmad─▒─č─▒ zaman da tutmal─▒s─▒n!

Akl─▒n ├žabuk i┼člesin,

Ruhun ├žabuk kavras─▒n!

Akrabalar─▒n seninle ├žeki┼čmesin,

Omuz ba─člar─▒n seni ezmesin!

Alt─▒ndaki yer demir gibi sa─člam olsun!

Sana kar┼č─▒ gelenlere demir gibi davranmal─▒s─▒n!

Mangal─▒n ta┼č gibi sa─člam olsun!

K├╝l├╝n y─▒─č─▒nlar yaps─▒n!

Ya┼čad─▒─č─▒n yer s─▒cak olsun!

Ate┼čin her zaman s─▒cak versin!

G─▒dan besleyici olsun!

A┼člar─▒n bol bol aks─▒n!

Evinde elbisen ├žok olsun!

─░├žine girdi─čin ev ne g├╝zeldir!

Tanr─▒ seni kuvvetlendirsin!

Bir ard─▒l do─čuras─▒n,

Kolundan hasta olmayas─▒n!

Koltuk altlar─▒n a─čr─▒mas─▒n!

Ha┼čmetli bir o─člun olsun!

Bir├žok ┼č├Âlen haz─▒rlayas─▒n!

Y├╝z, y├╝z y─▒llar ya┼čayas─▒n!

H─▒zl─▒ bir yar─▒┼č at─▒na binesin!

Bu s├Âzlerden sonra k─▒z─▒n babas─▒ gen├ž ├žifte bir kase rak─▒ sunar. Herkes ikram g├Ârd├╝kten sonra, evli ├žift t├Ârenle kendilerinin yeni yurduna g├Ât├╝r├╝l├╝r. ─░ki kay─▒n a─čac─▒na tak─▒l─▒ perde bu kez de ├Ânlerinde ta┼č─▒n─▒r. Gen├ž kad─▒n, yurda girdikten sonra oca─č─▒n ├Ân├╝nde e─čilerek ate┼če bir par├ža et atar ve birka├ž damla k─▒m─▒z d├Âker. Bunun ├╝zerine yeni evlilerin yata─č─▒ ├Ân├╝ne beyaz ├Ârt├╝ tak─▒l─▒r. B├╝t├╝n bunlar yap─▒ld─▒ktan sonra, evli ├žift ev sahibi olarak yerlerini al─▒rlar. T├Âren, zengin Altayl─▒larda g├╝nlerce s├╝ren bir ┼č├Âlenle sona erer. Yurt genellikle konuklar─▒n hepsini de almad─▒─č─▒ndan, d─▒┼čar─▒da a├ž─▒kta da b├╝y├╝k kazanlar kaynar ve her kazan─▒n ├ževresinde konuklar toplan─▒r. Bu gibi ┼č├Âlen, ├Âzellikle ak┼čamlar─▒ bir asker kararg├óh─▒n─▒ and─▒r─▒rm─▒┼č.

*

Altayl─▒ ├Âld├╝kten sonra dul kad─▒n, ceset yurtta kald─▒─č─▒ s├╝rece kocas─▒ i├žin a─člamak zorundad─▒r. ├ľrnek olarak ┼ču a─č─▒t─▒ al─▒yorum:

Kahraman─▒m hayatta iken,

Alt─▒n yakal─▒ ipek k├╝rk giyerdim

Fakat o ├Âld├╝kten sonra

A┼ča─č─▒ k├Âleler gibi

Deriden kaput giyerim.

Kahraman─▒m hayatta iken,

Çinlilerin ekmek ve pirincini yerdim.

Kahraman─▒m g├╝zel ve g├Ârkemliydi,

Oca─č─▒m─▒z ne┼čeli idi,

Ambar─▒nda mallar ├žoktu,

Kocam─▒n g├Âl├╝nde

Ku─čular y├╝zemezdi,

Fakat ┼čimdi onun ├╝zerine

K├Ât├╝ karga bile u├žuyor.

Kocam─▒n g├Âl├╝nde

Kaz bile y├╝zemezdi,

Fakat ┼čimdi onun ├╝zerine,

K├Ât├╝ karga bile u├žuyor.

Eskiden bana yakla┼čmaya

Cesaret edemeyen k├Ât├╝ adamlar,

┼×imdi k├╝stah├ža bana:

Sen art─▒k bizimsin ey dul! diyorlar.

G├Âmme i┼č gizlice ve hi├žbir t├Âren yap─▒lmadan yerine getirilir. Altayl─▒lar ├Âl├╝lerini genellikle da─č ├╝zerinde ki gizli yerlerde topra─ča g├Âmerler, ├Âl├╝ tam giyinmi┼č ┼čekilde mezara konur ve yan─▒na, yol i├žin torba yiyecek de yerle┼čtirilir. Zenginler birlikte binek at─▒ da g├Âmerlermi┼č. ├ľl├╝n├╝n d├Ârt de─čnek ├╝zerine kurulmu┼č iskeleye yerle┼čtirilmekle g├Âmme ├ódeti AltayÔÇÖda ancak baz─▒ yerlerde uygulan─▒rm─▒┼č, ben buna ancak Soyonlar aras─▒nda rastlad─▒m. Ancak ├Âl├╝ g├Âm├╝ld├╝kten sonra akraba ve kom┼čular yurtta toplanarak ┼č├Âlen d├╝zenlerler. Geride kalanlar, ┼č├Âlenden sonra yurdu ┼×amanlara temizlettirerek ba┼čka bir yere ta┼č─▒rlar. A─ča├ž kabu─čundan ve k├╝t├╝klerden yap─▒lm─▒┼č olan yurtlar, aileden birinin ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine terk edilerek oldu─ču yerde b─▒rak─▒l─▒r ve aile kendisine ba┼čka bir yerde yeni bir yurt yapar. ├ľrne─čin 1870 y─▒l─▒nda A┼čyaktuÔÇÖdan ge├žerken, o s─▒rada sahibi ├Âlm├╝┼č oldu─ču i├žin Kurtu-ZaysanÔÇÖa ait a─ča├ž direklerinden yap─▒lm─▒┼č g├╝zel bir yurt oldu─čunu g├Ârd├╝m.

Do─čudaki di─čer T├╝rk boylar─▒ndan olan Tele├╝tler, AltayÔÇÖ─▒n kuzey do─čusunda ya┼čayan Tatarlar ve Abakan Tatarlar─▒, Altayl─▒lar gibi ayr─▒ bir halk olu┼čturmay─▒p, da─č─▒n─▒k bir├žok kabile ve kabilecikler olarak bulunur.

DO─×UM

Bir kad─▒n do─čuraca─č─▒ zaman b├╝t├╝n kad─▒n akrabalar yurdun i├žinde toplan─▒r, erkekler d─▒┼čar─▒da kal─▒r. Yurdun d─▒┼č─▒nda bulunan erkeklerin g├Ârevi, herhalde ├ževredeki k├Ât├╝ ruhlar─▒ kovmak olsa gerektir, ├ž├╝nk├╝ kad─▒n─▒n a─čr─▒s─▒ ba┼člar ba┼člamaz korkun├ž bir g├╝r├╝lt├╝ kopararak yurdun ├ževresinde ko┼čmaya ba┼člarlar ve t├╝fek de patlat─▒rlar. Bu g├╝r├╝lt├╝ ├žocuk do─čuncaya kadar devam eder. Yurttaki lohusa ise ├že┼čitli bask─▒, o─ču┼čturma ve zor durumlara sokularak eziyet ├žeker. ├çocu─ča ad verme genellikle hemen do─čduktan sonra aile ba┼čkan─▒ taraf─▒ndan yap─▒l─▒r. Ya do─čumdan sonra yurda ilk giren ki┼činin s├Âz├╝, ya palta (balta), m─▒lt─▒k (t├╝fek) gibi ilk s├Âylenen bir e┼čya ad─▒ ya da do─čumdan sonra ilk gelen ki┼činin ilgi ├žekici bir s├Âz├╝ isim olarak tak─▒l─▒r, ├Ârne─čin Sar─▒pa┼č (Sar─▒ba┼č) gibi. ├ľnceki ├žocuklar ├Âlm├╝┼čse, yeni do─čana, k├Ât├╝ ad takarlar, ├Ârne─čin ─░t-K├Âd├Ân (─░t g├Ât├╝), Pal├ž─▒k (Bal├ž─▒k) gibi. Yukarda an─▒lan ki┼či Rus ise Rus├ža ad da tak─▒l─▒r, ├Ârne─čin: Muklay (=Nikolay), Mulkolka (=Nikolka), Pab─▒l(=Pavel) ┬ágibi. Zenginler ad verme dolay─▒s─▒ ile toplant─▒ d├╝zenlerler, ├žocu─čun ad─▒ burada t├Ârenle ilan edilir.

416 total views, 1 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒