Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Antik ├ça─člardan G├╝n├╝m├╝ze Gelen Bir Kavim: Sahalar
  • 17 Nisan 2020 Cuma
  • +
  • -
  • Ekrem Hayri PEKER /

Antik ├ça─čda ya┼čam─▒┼č, ad─▒ yaz─▒ya ve efsanelere ge├žmi┼č bir├žok kavimin g├╝n├╝m├╝ze sadece ad─▒ kalm─▒┼čt─▒r. As─▒rlarca h├╝kmetmi┼č kavimler di─čer kavimlerin i├žinde erimi┼č ya da hastal─▒k ve katliamlarla yok olup gitmi┼čtir. ─░klim de─či┼čiklikleri de bir├žok medeniyetin ├ž├Âkmesine sebep olmu┼čtur.

Baz─▒ kavimlerin torunlar─▒ g├╝n├╝m├╝zde de ya┼č─▒yor. Bunlardan KafkasyaÔÇÖda ya┼čayan Osetler/Aslar, Alanlar─▒n soyundan gelmektedir. ─░skitler/Skitler olarak Avrasya bozk─▒r─▒na h├ókim olan ─░skitlerin torunlar─▒ da ya┼čad─▒klar─▒ b├Âlgeden ├žok uzaklarda, Saha ad─▒yla SibiryaÔÇÖn─▒n uzak bir k├Â┼česinde Yakutistan da ya┼čamaktad─▒rlar.

Sakalar─▒n s─▒─č─▒nd─▒─č─▒ b├Âlgeye ├žok say─▒da T├╝rk ve Mo─čol as─▒ll─▒ kavimler de s─▒─č─▒nm─▒┼čt─▒r. Sakalar, k─▒sa zamanda iklime uyum sa─člam─▒┼člar ve Sakalar, at yerine ren geyiklerini kullanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Arkeolojik ara┼čt─▒rmalara g├Âre Yakut ├╝lkesinde ilk insan izleri erken ta┼č devrine kadar gider.

SibiryaÔÇÖda buluna balballar─▒n bir k─▒sm─▒ Hakasya m├╝zesinde sergilenmektedir.

Sibirya b├Âlgesinde en eski arkeolojik kal─▒nt─▒lar 300.000 y─▒l ├Âncesine aittir. B├Âlgeye ilk insanlar─▒n Buzul ├ža─č─▒ sonlar─▒nda yerle┼čmeye ba┼člad─▒─č─▒ anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. O d├Ânemde Bering Bo─čaz─▒ hen├╝z olu┼čmad─▒─č─▒ndan Sibirya ve Kuzey AmerikaÔÇÖn─▒n olu┼čturdu─ču b├╝y├╝k co─črafya insan az oldu─ču bir b├Âlgeydi.

Buzul ├ža─č─▒n─▒n hemen sonras─▒nda ─▒rmak boylar─▒nda ilk yerle┼čme yerleri g├Âr├╝l├╝r. Lena havzas─▒nda yar─▒ g├Â├žebe hayat─▒ s├╝ren bal─▒k├ž─▒ ve avc─▒ gruplar ya┼čam─▒┼čt─▒r. Geyik av─▒n─▒ yans─▒tan kaya resimlerinin mevcudiyeti bunu kan─▒tlar. Maden devriyle birlikte Baykal ├ževresine has mezarlar bu b├Âlgede yayg─▒nla┼č─▒r. VI. y├╝zy─▒lda T├╝rk k├Âkenli ve Proto-Mo─čol kabileler b├Âlgeye gelmeye ba┼člad─▒lar. Sahalar kal─▒c─▒ konut yap─▒m─▒n─▒, atl─▒ hayvanc─▒ k├╝lt├╝r├╝n├╝, hayvan besicili─čini, demircili─či, ├ž├Âmlek├žili─či ve kuyumculu─ču b├Âlgeye getirdiler; b├Âylece ekonomik hayat geli┼čti. Baz─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar ─░sl├óm kaynaklar─▒nda ge├žen Furi/Kuri toplulu─čunu KurikanlarÔÇÖla ├Âzde┼čle┼čtirmektedir. ├çin kaynaklar─▒nda g├Âr├╝len Ku-li-kan ve Orhon yaz─▒tlar─▒ndaki Kurikanlar YakutlarÔÇÖ─▒n atalar─▒ kabul edilmektedir.

Sahalar, XVII. y├╝zy─▒ldan beri Rus ve Avrupa literat├╝r├╝nde Yakutlar diye an─▒lmakta, dolay─▒s─▒yla onlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgeye Yakutistan (Yakutya) denilmektedir. RuslarÔÇÖ─▒n Sahalar i├žin kulland─▒─č─▒ Yakut ad─▒ TunguzlarÔÇÖ─▒n onlara verdi─či Yako ad─▒n─▒n +t ekiyle yap─▒lm─▒┼č ├žo─čul halidir. G├╝n├╝m├╝zde buras─▒ Rusya Federasyonu i├žinde ├Âzerk bir cumhuriyettir. YakutistanÔÇÖdan ba┼čka Taym─▒r, Evenki, Magadan, Sahalin ve bunlar─▒n y├Âresinde de Yakutlar ya┼čamaktad─▒r. Ayr─▒ca YakutlarÔÇÖa ba─čl─▒ Dolgan adl─▒ bir topluluk vard─▒r. Kuzey Yakutlar─▒ ile G├╝ney Yakutlar─▒ aras─▒nda k├╝lt├╝rel farkl─▒l─▒klar bulunmakta, kuzeydekiler daha ├žok avc─▒ bal─▒k├ž─▒ bir hayat s├╝rd├╝r├╝rken g├╝neydekiler Tunguz ve YukagirlerÔÇÖle benzer k├╝lt├╝r ├Âzellikleri ta┼č─▒maktad─▒r.

SahalarÔÇÖ─▒n tarih├« rivayetlerine g├Âre yap─▒lan g├Â├žlerden sonra Omogoy, Elley ve Uluu Koro adl─▒ ├╝├ž ana grup bir topluluk olu┼čturdu. XVIII. y├╝zy─▒la ait kay─▒tlara g├Âre Sahalar, Baday ToyonÔÇÖun liderli─činde Baykal b├Âlgesinden YakutistanÔÇÖa geldiklerini kabul ederler. XVI. y├╝zy─▒lda b├Âlgeye g├╝neyden yeni bir n├╝fus hareketi ger├žekle┼čti. Atla g├Âmme gelene─čini temsil eden topluluklar Saha k├╝lt├╝r├╝ne son ┼čeklini verdi. Bu geli┼čmelerden hareketle, Baykal g├Âl├╝ civar─▒ndan g├Â├ž ederek tedricen Lena boyuna yerle┼čen YakutlarÔÇÖ─▒n Do─ču SibiryaÔÇÖn─▒n en eski kavimlerini te┼čkil etti─či ileri s├╝r├╝l├╝r. YakutlarÔÇÖ─▒n dili di─čer T├╝rk leh├želerinden epeyce farkl─▒ oldu─čundan onlar─▒n ana T├╝rk kitlesinden ├žok erken ayr─▒ld─▒─č─▒ ve SibiryaÔÇÖn─▒n di─čer unsurlar─▒yla kar─▒┼čarak bir Yakut kavmi meydana getirdi─či kaydedilmektedir. Yakutlar eski T├╝rk yurdundan hayvanlar─▒yla (at, s─▒─č─▒r) birlikte geldikleri i├žin SibiryaÔÇÖn─▒n ┼čiddetli iklim ┼čartlar─▒na bakmadan ehl├« hayvan beslemeyi s├╝rd├╝rd├╝ler. B├Âylece SibiryaÔÇÖn─▒n kuzeyindeki di─čer kavimlerden farkl─▒ bir ekonomik hayat kurdular.

T├╝rkolojinin ├ľyk├╝s├╝ ve RusyaÔÇÖda T├╝rkoloji

─░lk T├╝rkoloji K├╝rs├╝s├╝ 1795’te Paris’te “Ecole des Languages Orientales Vivantes”da kurulmu┼čtur. Bunu ┼×arkiyat ve T├╝rkoloji ile ilgili enstit├╝ler takip etmi┼čtir. Moskova’da (1814) Paris’te (1821) ve Londra’da (1906) kurulan bu t├╝r kurulu┼člar─▒n yay─▒mlad─▒─č─▒ ├žok say─▒da bilimsel eser, dergi, makale ve b├╝ltenler mevcuttur

Alt─▒nordu DevletiÔÇÖne ba─čl─▒ Rus ├çarl─▒─č─▒ geni┼čledik├že Tatarlar─▒ b├╝nyesine katm─▒┼č, asillerini asil s─▒n─▒f─▒na eklemi┼čtir. ├çarl─▒k, kendini Alt─▒norduÔÇÖnun varisi g├Âr├╝yordu diyebiliriz. Kazan (1552) ve Astrahan (15569 hanl─▒klar─▒n─▒ b├╝nyesine katan Ruslar M├╝sl├╝manlara zaman zaman bask─▒ uygulad─▒lar, zorla din de─či┼čtirmeye ├žal─▒┼čt─▒lar. Genelde i┼člerine kar─▒┼čmad─▒lar. E─čitim y├Ân├╝nden zay─▒f b─▒rakt─▒lar.

RusyaÔÇÖda 1725 y─▒l─▒nda Rus Bilimler Akademisi kuruldu. Daha sonra da T├╝rkoloji konusunda ├žal─▒┼čmalar h─▒zland─▒. Bu alanda en b├╝y├╝k ├žal─▒┼čmay─▒ W.Radlof (1837-1918), N.A. Aristov (1847-1903) yapm─▒┼čt─▒r.

Radlof, Orta Asya ve Sibirya’n─▒n az tan─▒nm─▒┼č dillerini kendisine ├žal─▒┼čma sahas─▒ olarak se├žmi┼č, T├╝rk├že ile birlikte Mo─čolca, Man├žuca ve ├çinceyi de ara┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r.

Radlof, T├╝rkoloji biliminin ├Ânc├╝s├╝ say─▒l─▒r. 81 y─▒ll─▒k ├Âmr├╝n├╝n 60 y─▒l─▒n─▒ adad─▒─č─▒ T├╝rkoloji bilimi ile ilgili olarak, “Ben, hayat─▒m boyunca yeni bir ilmin, T├╝rkolojinin kurulu┼č ve geli┼čmesini ya┼čad─▒m ve g├╝c├╝m├╝n yetti─či kadar bu ilmin ilerlemesine hizmet ettim. Bu y├╝zden benim ├žal─▒┼čmalar─▒m, ba┼čkalar─▒n─▒n da yard─▒m─▒n─▒ gerektiren bu ilim dal─▒n─▒n tamamlanmas─▒ ve T├╝rkolojinin devam etmesi i├žin birer yap─▒ ta┼č─▒ olmaktan ba┼čka bir ┼čey ifade etmez” demi┼čtir.

1866 y─▒l─▒nda yay─▒mlad─▒─č─▒ ilk eserinin ├Ân s├Âz├╝nde T├╝rk├že i├žin, “Yery├╝z├╝ndeki hi├žbir dil ailesi T├╝rk├že kadar geni┼č sahalara yay─▒lm─▒┼č de─čildir. Afrika’n─▒n kuzeydo─ču b├Âlgesinden T├╝rkiye’ye ve Rusya’n─▒n g├╝neydo─čusundan Sibirya’n─▒n g├╝neyine ve Gobi ├ç├Âl├╝’n├╝n i├žlerine kadar T├╝rk├že konu┼čan kavimler ya┼čamaktad─▒rÔÇŁ.

***

Sahalar ├╝zerine en ayr─▒nt─▒l─▒ ├žal─▒┼čmay─▒ V.L. Sero┼čevsky yapm─▒┼čt─▒r. Sero┼čevsky, yazd─▒─č─▒ kitapta (SAHA YAKUTLAR, Selange yay─▒nlar─▒ ─░stanbul ÔÇô 2007), Sahalar i├žin ┼ču bilgileri vermi┼čtir:

ÔÇťD─▒┼č g├Âr├╝n├╝┼č itibar─▒yla Sahalar ├╝├ž gruba ayr─▒labilir: 1) Rus kan─▒n─▒n belirgin bi├žimde fark edilebildi─či grup; 2) Mo─čol tipi olup, Tunguslara daha yak─▒n olan grup; 3) ├ľz T├╝rk ya da Saha grubu; ki bu grubun Kuzey k─▒z─▒lderilileriyle benzerli─čini A.C. Middendarf da kaydetmi┼čtir.

├ť├ž├╝nc├╝ gruba ait ki┼čilerin burnu kemerli, y├╝z e─črisi ├žok ho┼č olup, dudaklar─▒ belirgin, g├Âzleri kara ve parlakt─▒r; bu grubun temsilcileri her tarafta ya┼čamaktad─▒rlar. Yer yer kalabal─▒k koloniler, oymaklar ve boylar olu┼čturuyorlar. Bu grup, say─▒ itibar─▒yla di─čer iki gruba nazaran daha k├╝├ž├╝kt├╝r ve anla┼č─▒lan di─čer gruplara kar─▒┼čarak yok olmak ├╝zeredir. S.59 -60

Yerle┼čim yerlerine ait ilk izler Lena, Yana, ─░ndigmka, Kolima, Anabara, Olenek ve bunlar─▒n kollar─▒ olan Alden, Vily├╝y, Olekna nehirleri havzalar─▒nda bulunmu┼čtur.

B├Âlgeye yerle┼čen halklar, do─čayla uyum i├žinde di─čer b├Âlgelerden farkl─▒ bir uygarl─▒k olu┼čturdular. Bu uygarl─▒─č─▒ yaratanlar b├Âlgenin yerli halk─▒ olan Sahalar, Evenkler, Evenler, Yugagirler, ├çuk├žiler ve Dolgarlar bu b├Âlgenin uygarla┼čt─▒r─▒lmas─▒na b├╝y├╝k katk─▒da bulundular.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  BursaÔÇÖda Gizli Nikah ve Sinemac─▒ Bahri Akku┼čo─čluÔÇÖnun G├Âz├╝nden Bursa Sinemalar─▒

Bu halklar k├╝rk hayvanlar─▒ avc─▒l─▒─č─▒, geyik besicili─či ve hayvanc─▒l─▒k y├Ântemlerini ba┼čar─▒yla uygulad─▒lar.

Eski ta┼č devri insanlar─▒n─▒n yerle┼čim yerine ait i┼čler Lena nehrinin yukar─▒ ve a┼ča─č─▒ boylar─▒nda, Alden vadisinde g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Saha ├╝lkesinin g├╝ney b├Âlgesinde a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak geyik av─▒n─▒ yans─▒tan kaya resimleri yayg─▒nd─▒r. M├ľ II bin y─▒l─▒n─▒n sonlar─▒na tarihlenen demir ve pirin├ž silahlar bulunmu┼čtur. M├ľ I. Biny─▒l ba┼člar─▒nda b├Âlgede demircilik yay─▒lm─▒┼čt─▒r.

Tungusca konu┼čan Evan ve Evan ve Evenkler M.S. Bininci y─▒l ortalar─▒nda yerle┼čmeye ba┼člam─▒┼člard─▒r. Sahalar─▒n b├Âlgeye geli┼či birka├ž dalga halinde olmu┼čtur. Son g├Â├ž dalgas─▒ M.S.IIIÔÇôXIV y├╝zy─▒llarda ger├žekle┼čti─či bilim adamlar─▒nca kabul edilen g├Âr├╝┼čt├╝r.

B├Âlge n├╝fusunun az olu┼čunun yan─▒ s─▒ra b├Âlgede kullan─▒lan e┼čyalar─▒n ah┼čap olu┼ču, nehir yataklar─▒n─▒n de─či┼čmesi, buzlar─▒n ilerleyip gerilemesi y├╝z├╝nden eski ├ža─člara ait kal─▒nt─▒lar az say─▒dad─▒r. Bunlara bir de b├Âlgede yap─▒lan kaz─▒lar─▒n azl─▒─č─▒ eklenirse b├Âlge tarihinin daha uzun bir s├╝re karanl─▒kta kald─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyebiliriz. B├Âlge tarihi ├╝zerine ara┼čt─▒rma yapanlar b├Âlge halklar─▒n─▒n desteklerinden faydalanmaktad─▒r.

Sahalar─▒n M.S. VII ÔÇô VIII y├╝zy─▒ldaki ikinci g├Â├žlerine ait bilgiler ├çin y─▒ll─▒klar─▒ ve Orhun an─▒tlar─▒nda G├╝lika ve Kurikan halk─▒ olarak ge├žer.

G├╝n├╝m├╝z tarih├žileri Sahalar─▒n etnik k├Âkenlerini ─░skit ve Hunlara dayand─▒r─▒rlar. Saha k├╝lt├╝r├╝ G├╝ney Sibirya ve Orta Asya erken k├╝lt├╝r├╝ ├╝zerinde geli┼čmi┼č ve onun Kuzey Sibirya ┼čartlar─▒nda devam─▒ niteli─čindedir.

Sahalar─▒n atalar─▒, Kuzey SibiryaÔÇÖn─▒n a┼č─▒r─▒ so─čuk iklim ┼čartlar─▒nda, atl─▒ hayvanc─▒ k├╝lt├╝r├╝ muhafaza etmeyi ba┼čard─▒lar, b├Âlgeye kal─▒c─▒ konut yap─▒m─▒n─▒ ve demircilik, kuyumculuk, ├ž├Âmlek├žilikÔÇŽ gibi yeni zanaatlar getirdiler. Hayvan besicili─či b├Âlgede ekonomik hayat─▒n esasl─▒ bi├žimde de─či┼čmesine sebep oldu. (Saka Yakutlar, S.260, V.L. Sero┼čevsky)

Ruslar b├Âlgeyi i┼čgal ettiklerinde yerli halk─▒n ana kitlesini sahalar olu┼čturmaktayd─▒lar. Sahalar, b├╝y├╝k ba┼č hayvanlar─▒ ve atlar─▒ bu iklime uygunla┼čt─▒rmay─▒ ba┼čarm─▒┼č, demircili─či geli┼čtirmi┼č, b├Âlgede egemen konuma gelmi┼člerdi.

B├Âlge 1632 y─▒l─▒nda Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖna kat─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu tarihten itibaren Rus ara┼čt─▒rmac─▒lar b├Âlgeye gelmi┼člerdir. B├╝y├╝k PetroÔÇÖnun 1720ÔÇÖde Rus Bilimler Akademisini kurduktan sonra b├Âlgeye ├žok say─▒da ara┼čt─▒rma heyeti g├Ânderildi ve ara┼čt─▒rmalar kayda ge├žirildi.

Bir├žok saha boyunun tamgas─▒ Ku─ču ku┼čudur. Kaya resimlerinde daire halinde dizilmi┼č insanlar ├žizilmi┼čtir. Bu g├Â├ž eden Sahalar─▒n son grubu olan K─▒r─▒kan gelene─čidir.

S.M. Akincanov, K─▒p├žaklar adl─▒ kitab─▒nda K─▒p├žaklar ve Sahalar aras─▒nda ortak k├╝lt├╝r ├Â─čelerine i┼čaret eder. Sahalar─▒n Elleyada destan─▒ ile ─░dil Tatarlar─▒n─▒n destanlar─▒ aras─▒nda benzerlikler vard─▒r. Elleyada tabir edilen Saha destanlar dizisi, Altaylardan TunaÔÇÖya kadar olan geni┼č topraklarda K─▒p├žak k├Âkenli T├╝rk topluluklar─▒ aras─▒nda yayg─▒n olan ÔÇťEdige ve Toktam─▒┼čÔÇŁ destan─▒yla ├Ânemli ├Âl├ž├╝de yak─▒nl─▒k sergilemektedir. (S.279))

At bilimci I.P. GuryevÔÇÖe g├Âre Saha boylar─▒ndan Nam oyma─č─▒ atlar─▒n─▒n Mo─čol ve T├╝rkmen Ahalteke atlar─▒na yak─▒nl─▒k arzetmektedir. (S.274)

Saha dili, dilbilgisi a├ž─▒s─▒ndan O─čuz grubuna, s├Âzc├╝k dara─čac─▒ a├ž─▒s─▒ndan O─čuz ÔÇô Uygur alt grubuna ve k─▒smen de K─▒p├žak grubuna aittir.

Hayvanc─▒l─▒kla u─čra┼čan Sahalar, ge├žm├╝┼čte bir t├╝r etek giydiklerini, bu k─▒yafet K─▒p├žaklar─▒n Do─ču Avrupa bozk─▒rlar─▒nda ya┼čayan Orta├ža─č K─▒p├žaklar─▒n─▒n kulland─▒─č─▒ k─▒yafetin ayn─▒s─▒d─▒r.

Orta├ža─č gezginlerinden G.Rubruk, K─▒p├žaklarda zengin birisi ├Âld├╝─č├╝nde Piramitler, yani sivri ├žat─▒l─▒ evcikler yaparlarm─▒┼č. Sahalar aras─▒nda da mezarlar ├╝zerinde sekiz k├Â┼čeli k├╝t├╝k mozole yap─▒lmas─▒ bir gelenektir. Bu yap─▒ ├žat─▒s─▒ genellikle sekiz k├Â┼čeli piramit bi├žimindeydi. (S.277)

Rus bilgin, Sahalar─▒n atayurdunun ÔÇťAral G├Âl├╝ÔÇÖn├╝n do─ču ve kuzeydo─ču y├Ân├╝ndeÔÇŁ yer alabilece─čini ├Âne s├╝rm├╝┼čt├╝r. D.A. Ko├žnev, 1899 y─▒l─▒nda Sahalar─▒n atayurdunun T├╝rkistan oldu─čunu ├Âne s├╝rm├╝┼čt├╝r.

Antik yazarlar, Orta Asya bozk─▒rlar─▒n─▒n eski g├Â├žebe boylar─▒n─▒ ÔÇťSakÔÇŁ ad─▒yla tan─▒mlamaktayd─▒lar. XVIII. Y├╝zy─▒lda esir d├╝┼čen ve Sibirya ara┼čt─▒rmac─▒s─▒ olmak zorunda kalan ─░sve├žli subay, Sahalar─▒n atalar─▒n─▒n Orta Asya Saklar─▒ olabilece─čini ilk dile getiren insand─▒r. Rus bilim adam─▒ N. A. Aristov da ayn─▒ sonuca varm─▒┼čt─▒r. Ancak Sovyet d├Âneminde eski Saklar─▒n Do─ču ─░ran k├Âkenli bir halk oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝ bilim adamlar─▒na empoze edilmi┼čtir.

1632 y─▒l─▒nda ├çarl─▒k Lena nehri k─▒y─▒s─▒nda bir kale kurdular ve b├Âlge halklar─▒n─▒ vergiye ba─člad─▒lar. Bu y├╝zden bir├žok say─▒da Saha farkl─▒ b├Âlgelere g├Â├ž ettiler. Bu da b├Âlgenin demografik yap─▒s─▒n─▒ de─či┼čtirmi┼čtir.

─░┼čgal, bir m├╝ddet sonra H─▒ristiyanla┼čt─▒rmay─▒ getirdi. XVIII. Y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda 160 bin insan h─▒ristiyanla┼čt─▒r─▒ld─▒.

Rus ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n raporlar─▒nda 1883ÔÇÖde Kohma b├Âlgesinde mezarlar─▒n ├╝zerine yemek, at ba┼člar─▒, silah, kapkacak ve g├╝nl├╝k e┼čya koyarlarm─▒┼č. Kuzey b├Âlgelerinde eski mezarlar ├╝zerinde paslanm─▒┼č k─▒r─▒k tencere, b─▒├žak, m─▒zrak ucu, ├╝zengi, ko┼čum ve eyer halkalar─▒ bulunmu┼čtur. (S.204)

┼×amanlar i├žin ┼čunlar yaz─▒lm─▒┼čt─▒r; ÔÇťErkek ve kad─▒n ┼čamanlar ├Âl├╝nce, ┼čamanlar ile ruhlar─▒n ├Âzellikle ├žok sevdikleri ormanl─▒k bir tepeye defnederler. Kilisede ayin yapmazlar. ├ľlen ┼čaman─▒n giysilerini mezar─▒n yak─▒nlar─▒nda bir a─čaca asarlar. Onlar─▒ geceleyin ya da ak┼čam ├╝zeri defnederler ve defnedikleri yerlere bir daha u─čramazlarm─▒┼č.

┼×amanlar, Hristiyanl─▒k sonras─▒ b├╝y├╝k bir bask─▒ g├Ârm├╝┼čler. ┼×amanlar─▒n u├žtu─čuna inan─▒l─▒r. ┼×amanlar s─▒n─▒fland─▒r─▒l─▒r. Zay─▒f ve korkak olan ┼čamanlar k├Âpek, en g├╝├žl├╝ ┼čamanlar bo─ča, ayg─▒r, kartal, geyik, siyah ay─▒ olan ┼čamanlard─▒r. ┼×aman─▒n koruyucu bir ruhu vard─▒r.

Nam oyma─č─▒nda M─▒r├ž─▒lla adl─▒ bir ┼čaman─▒n yapt─▒klar─▒ 1888 y─▒l─▒ndaki bir raporda ┼č├Âyle anlat─▒l─▒yor; (s.215)

20 ya┼č─▒ndaki ┼čaman kad─▒n─▒ Prof. Miller davet eder. Kad─▒n─▒n marifetlerini sergilemesi i├žin bir tarih belirlenir. Belirlenen tarih ve saatte, gelen ┼čaman kad─▒n ┼čaman kost├╝m├╝n├╝ giyer, davulunu ├žalarak s─▒├žramaya, atlamaya ba┼člar. Davul sesine kar─▒┼čan hayk─▒r─▒┼člar─▒ k├óh ay─▒ b├Â─č├╝rt├╝s├╝ne, k├óh aslan k├╝kremesine, k├óh k├Âpek havlamas─▒na, kedi miyavlamas─▒na benziyordu. Davuluna binerek k├óh havadaki, k├óh yerdeki cinlerle konu┼čuyordu.

┼×aman giysisi, i┼členmi┼č s─▒─č─▒r derisinden yap─▒lma bir kaftan olup, ├Ân taraf─▒ ├Âylesine k─▒sa ki dizlerini kapatamaz. Arka taraf─▒ ise yerlerde s├╝r├╝n├╝r. Bu kaftan─▒n yan taraflar─▒nda; keza y├╝zeyin tamam─▒n─▒ kapsayan bi├žimde ince deri ┼čeritlerinden yap─▒lm─▒┼č bir t├╝r p├╝sk├╝l dikilmi┼čtir. Bu p├╝sk├╝lleri olu┼čturan deri ┼čeritlerine ziller ve de─či┼čik bi├žimli demir par├žalar─▒ tutu┼čturulmu┼čtur. Bunlardan her birisinin ├Âzel ad─▒, yeri ve simgesel anlamlar─▒ vard─▒r.

K├╝ngela (G├╝ne┼č): Yuvarlak, p├╝r├╝zs├╝z ve ├žay taba─č─▒ b├╝y├╝kl├╝─č├╝nde parlak bir levha. S─▒rt k─▒sm─▒n─▒n tam ortas─▒na as─▒lm─▒┼č haldedir. Ortas─▒ndan ge├žen kay─▒┼čla tutturulmu┼č olup, serbest├že sallanmaktad─▒r.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  BursaÔÇÖya s├╝rg├╝n edilen ┼čeyh├╝lislamlar

Oybon ÔÇô K├╝nge (Buz deli─či ÔÇô G├╝ne┼č): ilk levha b├╝y├╝kl├╝─č├╝nde ve ayn─▒ bi├žimde bir levhad─▒r. Yaln─▒z ortas─▒ndaki delik daha b├╝y├╝kt├╝r. S─▒rt k─▒sm─▒nda, ilk levhan─▒n ├╝st├╝ne tutturulmu┼č ya da onun alt─▒na bir kay─▒┼čla ba─članm─▒┼čt─▒r.

K─▒z─▒lderililerle Olan K├╝lt├╝rel Benzerlik

Saha ┼čaman─▒

Eskiden bahad─▒rlar sava┼čmaya giderken ┼čark─▒ s├Âylerlerdi. Destanlarda kahramanlar sava┼č ├Âncesinde mutlaka ┼čark─▒ s├Âyler, d├╝┼čmanlar─▒n─▒ yener, kendilerini ├Âverler… B├╝t├╝n bunlar k├óh ─░lyada kahramanlar─▒n─▒, k├óh da Amerikan k─▒z─▒lderililerini hat─▒rlatmaktad─▒r. S.158

Ural dilleri ile Atabask ve onlara akraba ama daha g├╝neyde bulunan Apa├ži ve Navajo k─▒z─▒lderililerinin dili aras─▒ndaki akrabal─▒k g├╝n├╝m├╝z bilim literat├╝r├╝nde kan─▒tlanm─▒┼č bir olgu durumundad─▒r. Dolay─▒s─▒yla, sahalar─▒n Kuzey Amerika k─▒z─▒lderililerine yak─▒nl─▒─č─▒ daha fazla fantastik bir iddia de─čildir. (A.N. Alekseev, Drevnyaya A. N. Alekseev, Drevnyaya Yakutiya, Jelezniy veki epokha Srednevekovya Novosibirsk 1996 S.66 ÔÇô 67)

Men┼čei ├ťzerine G├Âr├╝┼čler

├ľncelikle ÔÇťsahaÔÇŁ kavim ad─▒na bakarak Sahalar─▒n tarih├« Saka kavimleriyle alakas─▒ oldu─ču ├Âne s├╝r├╝lm├╝┼č, sonra da Sahalar─▒n g├╝neyden kuzeye g├Â├ž ettiklerini belirtmek i├žin ┼čimdi Minusinsk b├Âlgesinde ya┼čayan Sagay T├╝rkleri Sahalar─▒n atalar─▒ olarak g├Âsterilmi┼čtir. Bu g├Âr├╝┼čler Poppe ve Cafero─člu taraf─▒ndan reddedilmi┼č, daha sonra ─░nan da bu fikrinden vazge├žmi┼čtir. ─░nan ve Hayit Sahalar─▒n ana T├╝rk kitlesinden tarihten ├Ânceki zamanlarda ayr─▒ld─▒─č─▒n─▒ ve ├çin kaynaklar─▒nda Guligan olarak ge├žen kavmin Tunguzlarla kar─▒┼čmas─▒ndan meydana geldiklerini tahmin etmektedirler. Orhun ├ébideleriÔÇÖnde ├ť├ž-Kur─▒kan olarak zikredilen Guliganlar─▒n Baykal g├Âl├╝n├╝n ├žervesinde, Selenga ─▒rma─č─▒n─▒n a┼ča─č─▒ k─▒y─▒lar─▒nda Angara ve Lena nehirlerinin yukar─▒ b├Âlgelerinde ya┼čad─▒klar─▒ tespit edilmi┼čtir. ├ľgel, antropoloji ├ólimlerine de dayanarak bu Kur─▒kanlar─▒n Sahalar─▒n atalar─▒ olmad─▒─č─▒n─▒, sadece Altay ve Sayan da─člar─▒ndan Yakutistana kadar T├╝rk├že konu┼čan kavimler aras─▒nda m├╝nasebet kuran ortadaki bir T├╝rk kavmi oldu─čunu belirtmi┼čtir. Kafeso─čluÔÇÖnun ─░. ├ľ.700ÔÇÖlerden itibaren Minusinsk havalisinde Androva k├╝lt├╝r├╝nden farkl─▒ olarak bir ÔÇťKarasukÔÇŁ k├╝lt├╝r├╝n├╝n do─čdu─čunu ve G├╝ney SibiryaÔÇÖy─▒, Baykal b├Âlgesini, Mo─čolistanÔÇÖ─▒ ve Yedi-Su havzas─▒n─▒ tesirine alan bu k├╝lt├╝r├╝n ├çin ile Rusya aras─▒nda temas─▒ sa─člayan kavimler kitlesine ├óit oldu─čunu hatta, bu co─čraf├« ayr─▒l─▒─č─▒n leh├želerin do─čmas─▒na yol a├žt─▒─č─▒n─▒ belirtmesi, dil tarih├« a├ž─▒s─▒ndan da dikkat ├žekici bir noktad─▒r.

Saha ┼čaman─▒

Sahalar─▒n men┼čei konusunda en yayg─▒n g├Âr├╝┼člerden biri Re┼čid├╝ddinÔÇÖin Cami├╝ÔÇÖt-tev├órihÔÇÖte zikretti─či Uryank─▒tlar─▒n Sahalar─▒n atalar─▒ oldu─čudur. Bu da Sahalar─▒n kendilerine ÔÇťUraanxay SaxaÔÇŁ demeleriyle alakal─▒d─▒r. Cafero─člu, Mo─čolistanÔÇÖ─▒n bat─▒s─▒nda oturan T├╝rk halklar─▒na ÔÇťUranhayÔÇŁ denildi─čini ve Tuvalardan bahsederken Yenisey ─▒rma─č─▒n─▒n kollar─▒ndan Kem nehri havzas─▒n─▒n vaktiyle Uranhay Ovas─▒ ad─▒yla tan─▒nd─▒─č─▒n─▒ belirtmi┼čtir. ─░nan, Tuba (Tuva) T├╝rklerinin Uranhay ad─▒yla an─▒lmalar─▒n─▒ kom┼čular─▒ Mo─čollar─▒n isimlendirmelerine ba─člar. Poppe de, Sahalarla Tuvalar─▒n ayn─▒ soya mensup olduklar─▒n─▒ yazar. Sahalar─▒n, Tuvalar─▒n ve Telengitlerin Uranhaylar diye an─▒lmalar─▒ muhtemelen yer ismiyle alakal─▒d─▒r. Asl─▒nda bu b├Âlgede ÔÇťuryank─▒tÔÇŁ ad─▒yla iki kavim ya┼čad─▒─č─▒, bunlardan birinin Mo─čol as─▒ll─▒, di─čerinin T├╝rk as─▒ll─▒ oldu─ču kaynaklarda belirtilmi┼čtir. Bug├╝n Uraanxay ad─▒n─▒ Vilyuy ─▒rma─č─▒ k─▒y─▒s─▒nda Tunguzlarla kar─▒┼čm─▒┼č olan Sahalar ta┼č─▒maktad─▒r. Ayr─▒ca Man├žuryaÔÇÖda Uranhay ad─▒l─▒ bir Tunguz boyu vard─▒r. Antropoloji ├ólimleri de Sahalar─▒ Mo─čollardan ay─▒rarak Orta-Asya ve Sibirya K─▒rg─▒z-Kazak grubuna dahil etmi┼člerdir. Ayr─▒ca son y─▒llarda yap─▒lan ├žal─▒┼čmalarla Sahalar─▒n etnik men┼čeinde 5 d├Ânem oldu─ču ileri s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu d├Ânemler: 1- Eski T├╝rk D├Ânemi, 2- Kur─▒kan D├Ânemi, 3- Mo─čol D├Ânemi, 4- Eski Saha D├Ânemi, 5- Ge├ž Saha D├ÂnemiÔÇÖdir. Bug├╝n sahalar hakk─▒ndaki en sa─člam bilgi onlar─▒n yurtlar─▒ konusundad─▒r. Buna g├Âre, Baykal G├Âl├╝ ve civar─▒, ─░rkutsk havalisi ve Yenisey boylar─▒ bunlar─▒n yurtlar─▒ olmu┼čturÔÇŁ.

K─▒sa Saha Tarihi

Sahalar─▒n Rus istilas─▒ndan ├Ânceki tarihleri hakk─▒nda az say─▒da yaz─▒l─▒ kaynaktan sa─čl─▒kl─▒ bilgi edinmek m├╝mk├╝n olmamaktad─▒r. Sahalar, g├╝neyde Baykal g├Âl├╝ civar─▒nda Lena ve Vilyuy nehirlerinin a┼ča─č─▒ k─▒s─▒mlar─▒nda eski kavim hayatlar─▒n─▒ devam ettirirlerken bug├╝ne kadar tespit edilemeyen b├╝y├╝k bir tarih├« hadise sonucunda yurtlar─▒ndan g├Â├žerek kuzeye do─čru hareket etmi┼člerdir. T├╝rkologlar─▒n tetkiklerine g├Âre bug├╝nk├╝ vatanlar─▒na 13-14. as─▒rlarda gelmi┼člerdir. Bu b├Âlgede 16. asr─▒n sonlar─▒na kadar kendi g├╝nl├╝k hayatlar─▒ ile me┼čgulken SibiryaÔÇÖda yay─▒lmakta olan Ruslar─▒n Obi ve Yenisey nehri civar─▒na kadar geldiklerinden habersizdirler

Bu b├Âlgede 16. asr─▒n sonlar─▒na kadar kendi g├╝nl├╝k hayatlar─▒ ile me┼čgulken SibiryaÔÇÖda yay─▒lmakta olan Ruslar─▒n Obi ve Yenisey nehri civar─▒na kadar geldiklerinden habersizdirler. Sahalar o zamana kadar Kangalas, Megin, Borogon, Betun, ve Baturus boylar─▒n─▒n te┼čkil etti─či bir toyonluk sistemi i├žinde ya┼č─▒yorlard─▒. Her boyun damgas─▒, bayra─č─▒, asker├« parolas─▒ ve mukaddes sayd─▒klar─▒ bir ku┼ču vard─▒. Hakanlar─▒ Ulu Toyon da Kangalas boyunun beyi T─▒─č─▒n Toyon idi.

Toyon/toyun eski bir T├╝rk├že lakapt─▒r, Avarlar ve Hazarlar taraf─▒ndan da kullan─▒lm─▒┼čt─▒r; bunun Hazarlar vas─▒tas─▒yla Rus├žaÔÇÖya ge├žti─či ve XVII. y├╝zy─▒la kadar geldi─či bilinmektedir. RuslarÔÇÖ─▒n SibirÔÇÖe girmesi esnas─▒nda YakutlarÔÇÖ─▒n bir k─▒sm─▒n─▒n Tigin adl─▒ bir toyonun idaresinde ya┼čad─▒─č─▒ rivayet edilir; tigin/tegin ad─▒ da T├╝rklerÔÇÖde bilinen adlardan olup ÔÇťprensÔÇŁ m├ónas─▒na gelir. B├╝t├╝n YakutlarÔÇÖ─▒n ba┼č─▒ndaki idareciye ulu toyon denir.

Ruslar, 1552ÔÇÖde Kazan Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ i┼čgal ettikten sonra, 1577ÔÇÖde Sibir Hanl─▒─č─▒ÔÇÖna girdiler ve 1598ÔÇÖde Sibir Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ y─▒kt─▒lar. Rus ordusu Obi nehri etraf─▒nda 1594ÔÇÖte Surgut, 1596ÔÇÖda Nar─▒m, 1602ÔÇÖde Ket ve 1604ÔÇÖte Tom (Tomsk) gibi istihk├ómlar─▒ kurduktan sonra Vah Elaguy, T─▒m S─▒m ve Kati nehirleri yoluyla YeniseyÔÇÖe ula┼čt─▒lar. Ruslar, Sahalar─▒n varl─▒─č─▒n─▒ kendilerine esir d├╝┼čen Evenkilerden ├Â─črenmi┼člerdir.

Ruslar, 1630 y─▒l─▒nda Lena nehri k─▒y─▒s─▒nda bir koruma kalesi in┼ča ettiler. Sahalar bu kaleyi ortadan kald─▒rd─▒lar. Bunun ├╝zerine Ruslar ─░van Galkin komutas─▒nda asker├« birlik g├Ânderdilerse de ba┼čar─▒l─▒ olamad─▒lar. Ruslar 1632ÔÇÖde ─░. GalkinÔÇÖin yerine Peter Betekov komutas─▒nda yeni bir asker├« birlik g├Ânderdi. Bu birlikler, ├žok zor ┼čartlar alt─▒nda ve b├╝y├╝k bir direni┼če ra─čmen YakutskÔÇÖda bir k─▒┼čla kurmay─▒ ba┼čard─▒lar. Buna ra─čmen Sahalar uzun y─▒llar boyunca kendilerinden kat be kat kuvvetli ve ate┼čli silahlarla te├žhiz edilmi┼č Ruslarla sava┼čm─▒┼člard─▒r. Ruslar─▒n YakutistanÔÇÖ─▒ tamamen i┼čgali 18. asr─▒n sonuna kadar s├╝rm├╝┼čt├╝r.

Ruslar 1638ÔÇÖde Yakut Asker├« ─░daresini kurdular ve ayn─▒ y─▒l YakutistanÔÇÖ─▒ RusyaÔÇÖn─▒n bir vilayeti olarak ilan ettiler. Eski toyonlar yeni idarenin alt basama─č─▒nda vazife ald─▒lar.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Muy M├╝barek

1670ÔÇÖden itibaren Rus S├Âm├╝rgeci siyaseti taraf─▒ndan Sahalar─▒n toyonlar─▒na ┼čayet H─▒ristiyanl─▒─č─▒ kabul ederlerse Rus idaresinde memur olabilecekleri bildirilmi┼č, toyonluk idare ve hukuku yasak edilmi┼čtir. Buna ra─čmen Sahalar din ve t├Ârelerini hi├žbir zaman b─▒rakmam─▒┼člard─▒r. Rus ├çar─▒ I. Petro, 1720ÔÇÖde bir emirle H─▒ristiyan olan Sahalara 6 y─▒l vergi muafiyeti tan─▒m─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca bununla kalmayarak Sahalar─▒n din adamlar─▒ olan erkek ve kad─▒n ┼čamanlar sistematik bir ┼čekilde katledilmi┼člerdir. ─░lk defa 1731ÔÇÖde ─░rkutsk ┼čehrinde H─▒ristiyan Din├« ─░daresi kurulmu┼čtur. 1859ÔÇÖda Yakutsk ┼čehrindeki kiliselerde Saha T├╝rk├žesiyle ibadet yap─▒lmaya ba┼čland─▒. Sahalar─▒n ├žo─čunlu─ču bu bask─▒lar neticesinde 19. asr─▒n sonunda ┼čeklen H─▒ristiyanl─▒─č─▒ kabul etmelerine ra─čmen eski din ├ódetlerinden vazge├žmemi┼člerdir.

RusyaÔÇÖdaki 1905 ─░htilali Sahalara biraz h├╝rriyet ve mill├« k├╝lt├╝r alan─▒nda ├žal─▒┼čma imk├ón─▒ verince 1906 Ocak ay─▒ ba┼člar─▒nda ÔÇťYakut Mill├« Birli─či ÔÇťkuruldu. Saha ayd─▒nlar─▒, Rus H├╝k├╝metiÔÇÖne bir deklarasyon vererek, toprak ─▒slahat─▒, yeni idare yap─▒s─▒ ve vergiler konusunda PetersburgÔÇÖun i├ž i┼člerine kar─▒┼čmamas─▒n─▒ ve YakutistanÔÇÖ─▒n muhtar bir eyalet olarak idare edilmesini istediler. Sahalar 27 Nisan 1906ÔÇÖda ayakland─▒lar fakat, hepsi tutuklanarak a─č─▒r cezalara ├žarpt─▒r─▒ld─▒lar.

Ekim 1917 ─░htilaliÔÇÖnden sonra, Nikiferov ba┼čkanl─▒─č─▒ndaki Saha ayd─▒nlar─▒ ÔÇťYakut Mill├« KomitesiÔÇŁÔÇÖni kurdular. Komite, Sovyet y├Ânetimini tan─▒may─▒nca 1 Temmuz 1918ÔÇÖde ─░rkutsk ┼čehri k─▒z─▒l ordu birliklerince i┼čgal edildi. Bunun ├╝zerine Saha milliyet├žileri 1918 ┼×ubatÔÇÖ─▒nda Yakutistan H├╝k├╝metiÔÇÖni il├ón ettiler. Bunun ├╝zerine k─▒z─▒l ordu birlikleri YakutistanÔÇÖ─▒ 1921 y─▒l─▒na kadar ├╝lkeyi tamamen i┼čgal ettiler.

Milliyetler Komiserli─či d─▒┼č etkileri de g├Âz ├Ân├╝ne alarak 16 ┼×ubat 1922ÔÇÖde muhtariyet karar─▒ verdi. 27 Nisan 1922ÔÇÖde Yakut Avtanom Sovyet Sosyalist Respublikas─▒ (YASSR) resmen kuruldu. 21 Ocak 1923ÔÇÖte bu Sovyet Muhtar CumhuriyetiÔÇÖnin h├╝k├╝meti te┼čkil ettirildi. Devlet Ba┼čkanl─▒─č─▒ vazifesine Sahalardan Platon Alekseyevi├ž Oyunskiy, ba┼čbakan olarak da yine Sahalardan I. N. Barahov se├žildiler.

Sovyetler Birli─čiÔÇÖnin da─č─▒lma s├╝recinde 27 Eyl├╝l 1990 tarihinde ÔÇťYakut-Saha Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Devlet Egemenlik DeklarasyonuÔÇŁ ilan edilmi┼č, 20 Aral─▒k 1991ÔÇÖde de do─črudan ba┼čkanl─▒k se├žimi olmu┼čtur. Cumhuriyetin ad─▒ ├Ânce ÔÇťYakut-Saha Sovyet Sosyalist CumhuriyetiÔÇŁ, sonra 27 Aral─▒k 1991ÔÇÖde ÔÇťSaha CumhuriyetiÔÇŁ oldu ve ÔÇťYakutyaÔÇŁ kelimesi de parantez i├žinde verilmeye ba┼čland─▒. Mevcut sistem bir ba┼čkanl─▒k sistemi olup, 200 ki┼čiden m├╝te┼čekkil ─░l T├╝men adl─▒ bir de parlamento vard─▒r. H├╝k├╝met cumhurba┼čkan─▒, yard─▒mc─▒lar─▒ ve cumhurba┼čkan─▒n─▒n atad─▒─č─▒ 14 bakandan olu┼čmaktad─▒r.

1991ÔÇÖde do─črudan ba┼čkanl─▒k se├žimi yap─▒ld─▒ ve M. Y. Nikolavyev ilk cumhurba┼čkan─▒ se├žildi, devletin ad─▒ Saha Cumhuriyeti olarak de─či┼čtirildi. Saha Cumhuriyeti anayasas─▒ 27 Nisan 1992ÔÇÖde y├╝r├╝rl├╝─če girdi. H├╝k├╝met cumhurba┼čkan─▒ ve onun yard─▒mc─▒lar─▒ndan olu┼čmaktad─▒r. Halen Saha CumhuriyetiÔÇÖndeki on d├Ârt bakanl─▒ktan on ikisi Saha T├╝rkleriÔÇÖnin y├Ânetimindedir. ├ťlkenin parlamentosu (il t├╝men) 200 ki┼čiden meydana gelir; bunlar─▒n %83ÔÇÖ├╝ Saha as─▒ll─▒d─▒r. Cumhuriyetin sembol├╝ beyaz turnad─▒r. ├ťlkede Yakutsk, Aldan, Verhoyansk, Mirn─▒y, Olyokminsk adl─▒ eyaletlerin (oblas) d─▒┼č─▒nda otuz iki ÔÇťrayonÔÇŁ vard─▒r. Resm├« dil Sahaca ve Rus├žaÔÇÖd─▒r. Saha Cumhuriyeti Rusya Federasyonu topraklar─▒n─▒n be┼čte birini olu┼čturur.

Sahac/Yakut├ža, T├╝rk dillerinin kuzey ├Âbe─čine ba─čl─▒ bir dildir. ├ço─čunlu─ču Saha Cumhuriyeti’nde olmak ├╝zere, bu dili yakla┼č─▒k 456.000 ki┼či konu┼čur. Yakut├ža, Magadan, Sahalin b├Âlgelerinde, Taymir ve Evenk ├Âzerk b├Âlgelerinde de konu┼čulur. Sahalar─▒n dili, ayn─▒ zamanda kuzey Sibirya’n─▒n k├╝├ž├╝k halklar─▒n─▒n ticar├« dilidir. 1960 ve 70’lerde k├╝lt├╝rel ve manevi bir canlanma Saha dili ve edebiyat─▒n─▒n yeniden do─čmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. YakutlarÔÇÖ─▒n ana T├╝rk k├╝tlesiyle ba─člar─▒ eski devirlerde koptu─čundan Saha T├╝rk├žesi, T├╝rkiye T├╝rk├žesiÔÇÖnden ve di─čer T├╝rk leh├želerinden ├žok uzakt─▒r.

  • Ekrem Hayri PEKER

KAYNAKÇA:

  • Aristov, N.A.,T├╝rk Halklar─▒n─▒n Etnik Yap─▒s─▒, ─░stanbul-2014, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • Chavannes, Edouard, ├çin Kaynaklar─▒na g├Âre Bat─▒ T├╝rkleri, ─░stanbul-2012, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • Do─čan, ─░smail, KafkasyaÔÇÖdaki G├Âkt├╝rk (Runik) ─░┼čaretli Yaz─▒tlar, Ankara-2000, TDK yay─▒nlar─▒
  • Do─čan, ─░smail, Do─ču AvrupaÔÇÖdaki G├Âkt├╝rk (Runik) ─░┼čaretli Yaz─▒tlar, Ankara-2002, TDK yay─▒nlar─▒
  • Durmu┼č, ─░lhami, ─░skitler, ─░stanbul-2007, Kaynak Yay─▒nlar─▒
  • Durmu┼č, ─░lhami, Sarmatlar, ─░stanbul-2007, Kaynak Yay─▒nlar─▒
  • Firudin A─čas─▒o─člu, Ta┼čbaba, ─░stanbul-2014, Bilgeo─čuz Yay─▒nlar─▒
  • Gumilev, L. N., Eski T├╝rkler, ─░stanbul-1999, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • Gumilev, L. N., Hazar ├çevresinde Bin Y─▒l, ─░stanbul-2009, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • Gumilev, L. N., Hunlar, ─░stanbul-2013, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • Heredot, Histories, s, 407, ─░stanbul-2012, ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒
  • ─░slam Ansiklopedisi, Yakutlar maddesi, Dr.Fatih Kiri┼č├žio─člu
  • Kazak ─░limler Akademisi, Kazakistan ve Kazaklar, ─░stanbul-2013, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • Mi┼čan, Kaz─▒m T├╝rklerin Kaybolan Atalar─▒, Bursa-2011
  • Karatay, Osman, T├╝rklerin K├Âkeni, Ankara-2009, Kripto
  • ├ľzcan, Emine Sonnur, K├╝lt├╝r Tarihi A├ž─▒s─▒ndan ─░skit-T├╝rk Aynili─či, ─░stanbul-2016, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • Peker, Ekrem Hayri, Ta┼č An─▒tlar, Balballar-ta┼č Babalar ve Balballar, belgeseltarih.com
  • Radlof, Wilhem, T├╝rkler, ─░stanbul-2008, Erg├╝n Yay─▒nevi
  • Rasonyi, Laszlo, Tarihte T├╝rkl├╝k, Ankara-1971, TTK yay─▒nlar─▒
  • Sero┼čevsky, V.L., ─░stanbul ÔÇô 2007, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • Sevin, Veli, Hakk├óri Ta┼člar─▒ Gizemi Pe┼činde, Ankara-2015, TTK yay─▒nlar─▒
  • Somuncuo─člu, Servet, Saymal─▒ Ta┼č, G├Âky├╝z├╝ Atlar─▒, ─░stanbul-2011, AC Yap─▒
  • Togan, Zeki Velidi, Umumi T├╝rk Tarihine Giri┼č, ─░stanbul-1970, ─░stanbul ├ťn. Edebiyat Fak├╝ltesi Yay─▒n─▒
  • Tomilov, N. A, Bat─▒ Sibirya T├╝rkleri, ─░stanbul-2013, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • Tuncay, Bahtiyar, ├ľn T├╝rk Tarihi Ara┼čt─▒rmalar─▒, ─░stanbul-2017, Ankara-2013, TTK yay─▒nlar─▒
  • Zekiev, Nurfatih Z., T├╝rklerin ve Tatarlar─▒n K├Âkeni, ─░stanbul-2007, Selenge Yay─▒nlar─▒

Toplam Okuma: 897 , Bug├╝n: 1 

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar. Bursa Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri

1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri

18 Ekim 2020, 1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri i├žin yorumlar kapal─▒
Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ

Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ

18 Ekim 2020, Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler

K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler

18 Ekim 2020, K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rkiye’de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri ve Sivil Toplum ├ľrg├╝t├╝ Olarak T├╝rk Dernekler

T├╝rkiye’de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri ve Sivil Toplum ├ľrg├╝t├╝ Olarak T├╝rk Dernekler

18 Ekim 2020, T├╝rkiye’de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri ve Sivil Toplum ├ľrg├╝t├╝ Olarak T├╝rk Dernekler i├žin yorumlar kapal─▒
Nogay T├╝rklerinin Gelece─či: ÔÇťT├╝rkiye ve Rusya ─░li┼čkileriÔÇť

Nogay T├╝rklerinin Gelece─či: ÔÇťT├╝rkiye ve Rusya ─░li┼čkileriÔÇť

18 Ekim 2020, Nogay T├╝rklerinin Gelece─či: ÔÇťT├╝rkiye ve Rusya ─░li┼čkileriÔÇť i├žin yorumlar kapal─▒
─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že

─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že

10 Ekim 2020, ─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že i├žin yorumlar kapal─▒
─░lk Gazeteden 1990’lara Yeni┼čehir’de Gazetecilik Faaliyetleri

─░lk Gazeteden 1990’lara Yeni┼čehir’de Gazetecilik Faaliyetleri

10 Ekim 2020, ─░lk Gazeteden 1990’lara Yeni┼čehir’de Gazetecilik Faaliyetleri i├žin yorumlar kapal─▒
─░ttihat ve Terakki’nin Kurucusu ─░brahim Temo

─░ttihat ve Terakki’nin Kurucusu ─░brahim Temo

10 Ekim 2020, ─░ttihat ve Terakki’nin Kurucusu ─░brahim Temo i├žin yorumlar kapal─▒
1957’de Bursa Ulu CamiiÔÇÖde ─░rtica ve Mehdi Olay─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝

1957’de Bursa Ulu CamiiÔÇÖde ─░rtica ve Mehdi Olay─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝

10 Ekim 2020, 1957’de Bursa Ulu CamiiÔÇÖde ─░rtica ve Mehdi Olay─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
532 Nika Ayaklanmas─▒

532 Nika Ayaklanmas─▒

6 Ekim 2020, 532 Nika Ayaklanmas─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Umurbey Sinemalar─▒

Umurbey Sinemalar─▒

2 Ekim 2020, Umurbey Sinemalar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
MudanyaÔÇÖya gidememek

MudanyaÔÇÖya gidememek

2 Ekim 2020, MudanyaÔÇÖya gidememek i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa’n─▒n sordu─ču soru

Bursa’n─▒n sordu─ču soru

2 Ekim 2020, Bursa’n─▒n sordu─ču soru i├žin yorumlar kapal─▒
Hebron ÔÇśAna Tanr─▒├žaÔÇÖ kavram─▒n─▒ ihra├ž ediyor

Hebron ÔÇśAna Tanr─▒├žaÔÇÖ kavram─▒n─▒ ihra├ž ediyor

2 Ekim 2020, Hebron ÔÇśAna Tanr─▒├žaÔÇÖ kavram─▒n─▒ ihra├ž ediyor i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ

27 Eyl├╝l 2020, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒

Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒

27 Eyl├╝l 2020, Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒

Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒

24 Eyl├╝l 2020, Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti

Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti

20 Eyl├╝l 2020, Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
A─čustos Ay─▒nda Vatan

A─čustos Ay─▒nda Vatan

30 A─čustos 2020, A─čustos Ay─▒nda Vatan i├žin yorumlar kapal─▒
Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒

Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒

28 A─čustos 2020, Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar