Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Osmanl─▒ taht─▒na g├Âz diken Giraylar
  • 14 Nisan 2019 Pazar
  • +
  • -

 

Tarih boyunca T├╝rk devletlerinin y─▒k─▒lma nedenlerinin ba┼č─▒nda saltanat kavgalar─▒ gelir. Veraset konusu kurallara ba─članmam─▒┼čt─▒r. Hanedan mensubu her fert, taht─▒n do─čal aday─▒d─▒r. G├╝├žl├╝ ki┼čiler tahta ge├žmediyse bitmez t├╝kenmez taht kavgalar─▒ ba┼člar.

T├╝rk devletlerinin tarihi kurulu┼č d├Âneminden sonra bitip t├╝kenmez bir i├ž sava┼č d├Âng├╝s├╝ ba┼člar. Ta ki devlet y─▒k─▒lana kadar bu kavga s├╝rer.

Bat─▒da veraset konusu kat─▒ kurallara ba─članm─▒┼čt─▒r. ├ťstelik bey, kral, imparatorÔÇŽ Her kimse tek e┼člidir. Bu e┼čten do─čan ├žocuklar erkek k─▒z fark etmeden varis olurlar. Erkek o─čul yoksa k─▒z varistir. H├╝k├╝mdar─▒n en b├╝y├╝k erkek evlad─▒ varistir. Hi├žbir karde┼čin ├Âl├╝m olmad─▒k├ža tahtta hakk─▒ yoktur. Grand├╝k veya d├╝k unvan─▒ verilir, e┼činden miras gelmediyse kayda de─čer bir toprak verilmez.

H├╝k├╝mdar─▒n ba┼čka bir kad─▒ndan (metres, sevgiliÔÇŽ) olan erkek veya k─▒z ├žocuklar─▒n─▒n tahta hi├žbir hakk─▒ yoktur. Kilisenin de destek verdi─či bu d├╝zen oturdu─ču i├žin kolay kolay hanedan de─či┼čmez.

Osmanl─▒n─▒n kurulu┼čunda ayn─▒ s─▒k─▒nt─▒lar─▒n ya┼čand─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝yoruz. Osman Bey, kom┼čular─▒na kar┼č─▒ izlenecek politika konusunda g├Âr├╝┼č farkl─▒l─▒─č─▒na d├╝┼čt├╝─č├╝ amcas─▒n─▒ ├Âld├╝r├╝r. Osman Gazi ├Âl├╝nce, komutanlar ve dervi┼čler a─č─▒rl─▒k koyarlar; a─č─▒rl─▒k a─čabeyi de─čil, karde┼člerden Orhan GaziÔÇÖyi beylik taht─▒na ├ž─▒kar─▒r.

Sultan I.MuratÔÇÖa evlad─▒ Savc─▒ Bey isyan eder, hem de Bizans taht─▒n─▒n varisiyle. Kosova Sava┼č─▒ÔÇÖnda d├╝┼čman─▒ kovalayan ┼×ehzade YakupÔÇÖa, ÔÇťBaban ├ža─č─▒r─▒yorÔÇŁ denilir, sonra ├Âld├╝r├╝l├╝r. Adamlar─▒ o─člunu MacaristanÔÇÖa ka├ž─▒r─▒rlar. B├╝y├╝yen ┼čehzade taht i├žin ┼čans─▒n─▒ denemek isterse de Hristiyan olmas─▒ y├╝z├╝nden ba┼čar─▒l─▒ olamaz.

Y─▒ld─▒r─▒m Beyaz─▒tÔÇÖ─▒n Ankara Sava┼č─▒ÔÇÖnda yenilip, esir d├╝┼čmesinden sonra fetret devri diye an─▒lan bir d├Ânem ya┼čan─▒r. ├çelebi Mehmet, karde┼člerini bertaraf ederek tahta ├ž─▒kar. Sa─č kalan ye─čenlerinin g├Âzlerini k├Âr eder.

Benzer olaylar─▒n devam etti─čini s├Âyleyelim. Kurulu┼č d├Âneminden I. SelimÔÇÖe kadar BalkanlarÔÇÖa ├ž─▒kan her ┼čehzade buradaki ak─▒nc─▒ beyleri ve halktan destek bulmu┼čtur. Fatih Sultan MehmetÔÇÖe, yeni├žerilerin ÔÇťKarde┼čin OrhanÔÇÖ─▒ biliyoruzÔÇŁ demesi silahl─▒ g├╝c├╝n ve bu g├╝c├╝ arkas─▒na alan b├╝rokrasinin sultan─▒ belirleyecek bir g├╝ce ula┼čt─▒─č─▒n─▒n bir i┼čaretidir.

┼×ehzade Selim babas─▒ II. Beyaz─▒tÔÇÖa isyan eder. ├ľncesinde abisi ┼×ehzade Korkut, M─▒s─▒rÔÇÖa s─▒─č─▒nm─▒┼č ve sonra geri d├Ânm├╝┼čt├╝r. ┼×ehzade KorkutÔÇÖtan ├Ânce Fatih Sultam MehmetÔÇÖin o─člu ┼×ehzade Cem M─▒s─▒rÔÇÖa s─▒─č─▒nm─▒┼čt─▒. T├╝rkmenler taraf─▒ndan ÔÇťYavuzÔÇŁ lakab─▒ tak─▒lan Sultan Selim, t├╝m karde┼člerini ve ├╝├ž├╝ haricinde ye─čenlerini ├Âld├╝rt├╝r.

┼×ehzade AhmetÔÇÖin ─░ranÔÇÖa s─▒─č─▒nan o─člu ┼×ehzade MuratÔÇÖa, ┼×ah ─░smail b├╝y├╝k ilgi g├Âsterir. ┼×ah, ┼čehzadeyle beraber ava ├ž─▒kar. Fakat bir g├╝n ┼čehzadenin ├Âld├╝─č├╝ haberi yay─▒l─▒r. Tarih├ži L├╝tfi Pa┼ča,┬á ┼×ehzade MuratÔÇÖ─▒n ┼×ah ─░smail taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝ld├╝─č├╝nde ─▒srarc─▒d─▒r. (L├╝tfi Pa┼ča, s, 207, Tevarih-i ├él-i Osman. Aktaran, Haldun Ero─člu, Osmanl─▒ÔÇÖda Muhalefet, s, 148)

Bir m├╝ddet sonra ┼čehzadenin ├Âlmeyip ─░ranÔÇÖdan ka├ž─▒p AmasyaÔÇÖya geldi─či s├Âylentisi ├ž─▒kt─▒. Bu haber Sultan SelimÔÇÖi endi┼čelendirmi┼čti. Sultan Selim, bu endi┼česinin nedenini soran nedimi Hasan CanÔÇÖa; ÔÇť┼×erirler ve e┼čk─▒ya g├╝ruh, fitne ve fesada bahane isterler. B├Âyle i┼či s─▒k─▒ tutmay─▒nca, g├╝zel memleketimizde fesat berteraf olmaz. Bu ihtimamdan sonra, e┼čk─▒ya bundan b├Âyle harekete yol bulamaz. Sonumuz intihaldir. ┼×imdi dikkatleri biz etmezsek, saltanat evlad─▒m─▒za intikal etti─činde, reaya ve ber├óy├ó ├ósud ve rahat olma ihtimalini yitirirÔÇŁ cevab─▒n─▒ vermi┼čtir. (Haldun Ero─člu, Osmanl─▒ÔÇÖda Muhalefet, s, 148)

Yap─▒lan tahkikat neticesinde sahte ┼čehzadenin k─▒sa bir s├╝re ├Ânce ├ťsk├╝darÔÇÖda ├Âld├╝─č├╝ anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.

┼×ehzade AhmetÔÇÖin o─člu Murat, ─░ranÔÇÖa ka├žarken Alaeddin Ali ve S├╝leyman M─▒s─▒rÔÇÖa ka├žt─▒lar. Bu iki ┼čehzade 1513 y─▒l─▒nda KahireÔÇÖde ├ž─▒kan veba salg─▒n─▒nda ├Âld├╝ler ve KahireÔÇÖye defnedildiler. Cenaze namazlar─▒na Meml├╝k Sultan─▒ Kansu GavriÔÇÖde kat─▒ld─▒.( Haldun Ero─člu, Osmanl─▒ÔÇÖda Muhalefet, s, 147)

Sultan AhmetÔÇÖin Kas─▒m ad─▒ndaki o─člu Haziran 1516ÔÇÖda lalas─▒yla beraber M─▒s─▒rÔÇÖa s─▒─č─▒nd─▒. Memluk Sultan─▒ Kansu Gavri, ┼čehzadeyi himayesine al─▒p, KahireÔÇÖye getirdi.

Tarih├ži ─░bn ─░lyas, ÔÇťBed├óyi├╝ÔÇÖz-z├╝hur fi vekayiiÔÇÖd-d├╝hurÔÇŁ adl─▒ eserinde Sultan SelimÔÇÖin ┼×ehzade Kas─▒mÔÇÖ─▒n hayatta olmas─▒ndan b├╝y├╝k endi┼če duydu─čunu ordusunun ┼čehzade taraf─▒na ge├žmesi ihtimalinden endi┼če etti─čini yazar. (Aktaran, Haldun Ero─člu, Osmanl─▒ÔÇÖda Muhalefet, s, 149)

Mercidab─▒k Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehzade Kas─▒mÔÇÖda bulunur. Sava┼čtan sonra Memluk g├╝├žleriyle beraber KahireÔÇÖye d├Ând├╝. Ridaniye Sava┼č─▒ÔÇÖna yeni Memluk sultan─▒ TomanbayÔÇÖ─▒n emrine verdi─či bir birlikle ve Osmanl─▒ bayra─č─▒ ile kat─▒l─▒r.

Sava┼čtan sonra ┼čehzade saklan─▒r. Sultan Selim d├Ând├╝kten sonra s─▒─č─▒nd─▒─č─▒ ki┼či taraf─▒ndan Osmanl─▒ g├╝├žlerine ihbar edildi. 30 Ocak 1518ÔÇÖde M─▒s─▒rÔÇÖda idam edildi. (Haldun Ero─člu, Osmanl─▒ÔÇÖda Muhalefet, s, 151) B├╝t├╝n bunlar─▒n ─▒┼č─▒─č─▒nda Sultan SelimÔÇÖin M─▒s─▒rÔÇÖa sald─▒r─▒s─▒n─▒n arkas─▒nda ka├žan ┼čehzadelerin s─▒─č─▒nd─▒─č─▒ bir ├╝lkenin olmas─▒ yatt─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyebiliriz.

Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒n d─▒┼č─▒na ka├žabilen son ┼čehzade Beyaz─▒t oldu. Onun ve evlatlar─▒n─▒n sonu abisi ┼×ehzade SelimÔÇÖin g├Ânderdi─či cell├ótlar─▒n elinden oldu.

Ya┼članan sultan, (1494 do─čumlu) o─člu MustafaÔÇÖy─▒ tehlikeli bulmu┼čtu. Yeni├žerilerin ÔÇťPadi┼čah ya┼čl─▒ÔÇŁ diye m─▒r─▒ldanmalar─▒ 1553ÔÇÖde ┼×ehzade MustafaÔÇÖn─▒n sonunu getirir. Padi┼čah III. Mehmet, Celali isyanlar─▒n─▒ bast─▒rmak i├žin kendinden ordu isteyen o─člu ┼×ehzade MahmutÔÇÖu bo─čdurur.

Sultan I. Ahmet (saltanat─▒, 1603-1617), veraset sistemini de─či┼čtirir, ÔÇťEkber ve Er┼čadÔÇŁ evlat kural─▒n─▒ getirir. ┼×ehzadeler, sanca─ča g├Ânderilmeyip, sarayda hapsedilirler. Ulema ve ordu, deneyimsiz padi┼čahlar─▒ istedi─či gibi y├Ânlendirir desek abart─▒ olmaz. Padi┼čahlar a─č─▒rl─▒k koymak istedikleri zaman devrilirler. Padi┼čah Gen├ž OsmanÔÇÖ─▒n(saltanat─▒,1618-1622), IV. MuratÔÇÖ─▒n (saltanat─▒, 1623-1640) karde┼člerini ├Âld├╝rtmelerinin ard─▒nda bu korku vard─▒r.

FatihÔÇÖe ─░stanbulÔÇÖdaki karde┼čin hat─▒rlatan yeni├žeriler, padi┼čahlar─▒n isyanlarla s├╝rekli tahttan indirildikleri, ├žocuk ya┼čta tahta ├ž─▒kt─▒klar─▒, kimisinin ├žocuksuz ├Âld├╝─č├╝ 1600ÔÇÖl├╝ y─▒llar─▒n karga┼čas─▒nda Osmanl─▒ taht─▒na varis olarak K─▒r─▒m giraylar─▒n─▒ hat─▒rlatmalar─▒ ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ olmaz.

***

Alt─▒nordu Devleti da─č─▒l─▒nca ayn─▒ Cengiz soyundan gelen Hac─▒ Giray, Litvanya D├╝kal─▒─č─▒ÔÇÖndan yard─▒m alarak 1449’da K─▒r─▒mÔÇÖ─▒ ele ge├žirip, K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ kurdu.

 

Osmanl─▒ Kafkas ili┼čkilerinin ba┼člamas─▒ Fatih Sultan MehmetÔÇÖin ipek yolu ├╝zerinde yer alan KefeÔÇÖnin ele ge├žirilmesiyle ba┼člam─▒┼čt─▒r. Fatih, 1461 y─▒l─▒nda Amasra, Sinop ve TrabzonÔÇÖu fetih ederek Karadeniz ticaretini kontrol alt─▒na alm─▒┼čt─▒.

1475 y─▒l─▒nda Gedik Ahmet Pa┼čaÔÇÖn─▒n y├Ânetimindeki donanma ve kara ordusu KefeÔÇÖyi ku┼čatt─▒. A─č─▒r bombard─▒mana tutulan kale 4 g├╝n sonra teslim olmu┼č. (A┼č─▒kpa┼čazade, S.182) KefeÔÇÖyle beraber Cenevizlilerin elindeki Ker├ž, So─čdak, Bal─▒klava, Azak, Taman, Menkup ve ─░nkerman gibi k├╝├ž├╝k hisarlarda teslim al─▒n─▒r. K─▒r─▒m taht─▒na da KefeÔÇÖde Cenevizliler taraf─▒ndan zindanda tutulan Mengli Giray zindandan ├ž─▒kar─▒l─▒r. Mengli Giray, FatihÔÇÖin deste─čiyle K─▒r─▒m Han─▒ olur.

Mengli Giray k─▒z─▒ Ay┼če HatunÔÇÖu I. Selim ile evlendirmi┼čtir. Sultan Selim, bir k─▒z─▒n─▒ Mengli GirayÔÇÖ─▒n o─člu Saadet Giray (1514-1532) ile evlendirmi┼čtir.

***

T├╝rk pa┼čalar─▒n entrikalar─▒yla K─▒r─▒m taht─▒n─▒ ele ge├žiren Gazi-Giray, Saadet-Giray’─▒n o─člu Nureddin Devlet-Giray’─▒ da ├Âld├╝rtm├╝┼čt├╝r. Devlet-Giray’─▒n o─člu ┼×ahin-Giray ├çerkesya’ya, di─čeri Mehmed Giray AnadoluÔÇÖya ka├žm─▒┼čt─▒. K─▒sa bir s├╝re sonra kalgay Selamet-Giray da AnadoluÔÇÖya ka├žm─▒┼č ve orada ├Ânce Karayaz─▒c─▒, sonra da karde┼či Deli HasanÔÇÖ─▒n isyan─▒na kat─▒lm─▒┼čt─▒r.

Sultan Ahmet, Gazi GirayÔÇÖ─▒n hunharl─▒klar─▒n─▒n faturas─▒ onu tekrar hanl─▒k koltu─čuna oturma yolunu a├žan Sadrazam ─░brahim Pa┼ča’ya kesilmi┼čti. Sultan, sadrazaml─▒─č─▒ ba┼čkas─▒na vermi┼čti.

Gazi-GirayÔÇÖla Bab-─▒ Ali aras─▒nda g├óh hasmane, g├óh dostane ili┼čkiler, han─▒n ├Âl├╝m├╝ne kadar s├╝rd├╝ gitti. Fakat bu arada, her iki taraf─▒n da kendi derdi kendine yetti─či i├žin, bu ili┼čkileri d├╝zeltme yolunda herhangi bir ad─▒m at─▒lmad─▒. Bab-─▒ Ali, Anadolu vilayetlerinde Celal├« isyanlar─▒yla u─čra┼č─▒yordu. Asi Karayaz─▒c─▒ ├Âl├╝nce isyanc─▒lar─▒n ba┼č─▒na karde┼či Deli Hasan ge├žti.

Gazi-Giray ├Âld├╝─č├╝nde Tatar beyleri Mart 1608ÔÇÖde o─člu I. Tohtam─▒┼č GirayÔÇÖ─▒ tahta ├ž─▒kard─▒lar ve tarih├žilerin kayd─▒na g├Âre bu i┼či eski T├╝rk geleneklerine uygun olarak yapt─▒lar. ┼×irin, Bar─▒n, Selciut ve Mansur kabile beylerinden olu┼čan D├Ârt kara├žu / karaci, Tohtam─▒┼č GirayÔÇÖ─▒ bir ke├ženin ├╝zerine oturtarak, d├Ârt bir yan─▒ndan tutup kald─▒rd─▒lar ve kabul meclisi salonunun divan─▒na kurulan tahta g├Ât├╝rd├╝ler. T├╝rk tarih├žiler do─črudan do─čruya Tohtam─▒┼č Giray’in tahta ├ž─▒kar─▒lmas─▒nda babas─▒n─▒n a─čalar─▒n─▒n o─člunun Bab-─▒ Ali taraf─▒ndan tayiniyle ilgili babal─▒k vasiyetinin bulundu─čunu s├Âylemelerinin etkili oldu─čunu belirtmektedirler. Yine de Tatarlar ├╝├ž g├╝n kadar sonra Bab-─▒ AliÔÇÖye ├Âzel bir el├ži g├Ândererek Tohtam─▒┼č GirayÔÇÖ─▒n tahta ├ž─▒kar─▒ld─▒─č─▒n─▒ belirtip, ├Ânceki sultan ferman─▒n─▒n onun han olarak tayini i├žin yenilenmesini talep etiler.

Asi Deli Hasan, affedilip Bosna beylerbeyi yap─▒ld─▒ktan sonra affedilen Selamet Giray ve Mehmet Giray d├Ârt bu├žuk y─▒l ge├žirecekleri Rumelihisar─▒ÔÇÖnda hapsedilirler. Muhtemelen bu ikisi ├žok tehlikeli g├Âr├╝lmedikleri i├žin infaz edilmeleri belirsiz bir tarihe ertelenmi┼čti. Daha sonra bu giraylar affedildiler.

Sultan III. Murat 1595 y─▒l─▒nda ├Âl├╝nce yeni Osmanl─▒ b├╝rokrasisi Gazi GirayÔÇÖ─▒n vasiyeti dikkate almam─▒┼č, Tohtam─▒┼č GirayÔÇÖ─▒n K─▒r─▒m taht─▒ndan al─▒nm─▒┼č ve saray─▒ndaki baz─▒ n├╝fuzlu ki┼čilerin destekleriyle Rumelihisar─▒ÔÇÖndaki iki tutukludan Selamet Giray ve Mehmet Giray birisi han, di─čeri kalgay yap─▒lm─▒┼čt─▒. (s,293). Selamet-Giray deniz yoluyla K─▒r─▒mÔÇÖa giderken, karde┼či Mehmet GirayÔÇÖ─▒ belki yolda Tohtam─▒┼čÔÇÖla kar┼č─▒la┼č─▒r d├╝┼č├╝ncesiyle kara yoluyla g├Ândermi┼čti. G├Ârevden al─▒nan Tohtam─▒┼č Han, karayoluyla ─░stanbulÔÇÖa gelirken karde┼či Selamet Giray taraf─▒ndan yolunu kesmekle g├Ârevlendirilen Mehmet Giray Akkerman yak─▒nlar─▒nda Tohtam─▒┼č HanÔÇÖa sald─▒r─▒r ve karde┼čiyle beraber ├Âld├╝r├╝r. (s,295)

Kalgay yap─▒lan Mehmet Giray pek rahat duramaz. Aradan bir y─▒l bile ge├žmeden hana kar┼č─▒ tav─▒rlar almaya ba┼člar. Selamet-GirayÔÇÖ─▒n kendisini ortadan kald─▒rmay─▒ kafaya koydu─čunu ├Â─črenen Mehmet Giray, karde┼či ┼×ahin GirayÔÇÖla anla┼čarak hana kar┼č─▒ isyan bayra─č─▒ a├žarlar. Birka├ž ├žat─▒┼čmadan sonra asi karde┼čler ├╝lke d─▒┼č─▒na ka├žarlar. Kalgay Canibek Giray han taht─▒na oturur.

Bu iki karde┼č, taht─▒ Selamet GirayÔÇÖ─▒n elinden almak i├žin giri┼čti─či bir iki ba┼čar─▒s─▒z denemeden sonra, Akkerman yak─▒nlar─▒nda, Ruslara kom┼ču olduklar─▒ bir yeri kendilerine kararg├óh edindiler. Kendilerine iltihak eden Tatarlarla birlikte Rus topraklar─▒na ak─▒nlar d├╝zenliyor ve ele ge├žirdikleri esirleri sat─▒yorlard─▒. Ganimete ve ya─čmaya susam─▒┼čl─▒k, k─▒sa s├╝rede onlar─▒n yan─▒nda kalabal─▒k bir Tatar grubunun toplanmas─▒na zemin haz─▒rlad─▒ ve hatta han─▒n ordusunda dahi onlar─▒n saf─▒na ge├žme temay├╝lleri belirdi. Bu durum yeni han Can─▒bek GirayÔÇÖ─▒ endi┼čelendirmi┼čti, ama onlar Rus ve di─čer halklara mensup esirler almay─▒ ve onlar─▒ AkkermanÔÇÖda satmay─▒ s├╝rd├╝rd├╝ler. Bu durum kar┼č─▒s─▒nda han, onlar─▒n bu haydutluklar─▒na bir son verme karar─▒ ald─▒. Han, ├╝zerlerine y├╝r├╝d├╝. Akkerman yak─▒nlar─▒nda vuku bulan ├žarp─▒┼čma han─▒n ├╝st├╝nl├╝─č├╝yle sonu├žland─▒. Asi karde┼čler tekrar taraftarlar─▒n─▒ toplamaya giri┼čtiler.

Mehmet Giray, o Sadrazam Nasuh Pa┼čaÔÇÖya meylederek sultana itaat arz etmeyi kendisi i├žin daha yararl─▒ buldu. Nasuh Pa┼ča, Mehmet GirayÔÇÖ─▒ Edirne davet etti. Sultan Ahmet, Edirne civar─▒nda avlan─▒rken ┼čahinini bir kartal─▒n ├╝zerine sald─▒. Mehmet Giray da hi├žbir ┼čeyden haberi olmadan yak─▒ndaki bir tepenin arkas─▒ndan ┼čahinini ayn─▒ kartal ├╝zerine sald─▒. Sultan buna ├žok ├Âfkelendi ve kendi ganimeti ├╝zerine ┼čahin g├Ânderenin kim oldu─čunu sordu. Sonra ├ževresine bak─▒nma bir tepe ├╝zerinde yan─▒ndaki 40-50 kadar Tatarla ayn─▒ b├Âlgede avlanmakta olan Mehmet Giray’─▒ g├Ârd├╝. Sultan Ahmet, Mehmet Giray’─▒n tutuklan─▒p Yedikule zindanlar─▒na kapat─▒lmas─▒n─▒ emretti. N├óim├óÔÇÖn─▒n kayd─▒na g├Âre, daha sonra idam edilen Nasuh Pa┼čaya yap─▒lan su├žlamalar aras─▒nda Edirne’deki av partisinde onun Mehmet Giray lehine tak─▒nd─▒─č─▒ tavr─▒n da rol oynad─▒─č─▒ belirtilmektedir.

Mehmet Giray padi┼čah─▒n gazab─▒na ├žarp─▒l─▒p hapse at─▒ld─▒─č─▒nda karde┼či ┼×ahin Giray Kili kalesindeydi. Onu tutuklamas─▒ i├žin biri g├Ânderilmi┼č, fakat o baz─▒ adamlar─▒yla birlikte ka├ž─▒p ┼×ah AbbasÔÇÖa s─▒─č─▒nm─▒┼čt─▒. Mehmet Giray hapiste yatarken ─░stanbulÔÇÖda olup bitenleri d├Ârt g├Âzle takip ediyordu. I. Mustafa’n─▒n taht─▒ndan indirilip 1617 de II. OsmanÔÇÖ─▒n tahta ├ž─▒kar─▒l─▒┼č─▒ esnas─▒ndaki endi┼čeli ko┼ču┼čturmalar ona ka├žmak i├žin iyi bir f─▒rsat haz─▒rlam─▒┼čt─▒ ve yeni sultan─▒n c├╝lus t├Âreni s─▒ras─▒nda daha ├Ânceden konu┼čtu─ču Halef mirza ona ka├žmak i├žin atlar haz─▒rlam─▒┼čt─▒. Hemen arkas─▒ndan karadan ve denizden adamlar ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č ve Mehmet Giray PravadiÔÇÖde yakalayarak sultana getirilmi┼čti. Sultan onu s─▒k─▒ bir ┼čekilde sorgulad─▒ktan sonra tekrar Yedikule’ye at─▒ld─▒, oradan da RodosÔÇÖa g├Ânderildi. K─▒r─▒ml─▒ tarih├žiler Mehmet Giray’─▒n maiyetinde bulunan 30-40 kadar ki┼činin tamam─▒n─▒n infaz edildi─čini belirtmektedirler.

Mehmet Giray hapiste bulundu─ču g├╝nlerde daha sonralar─▒ sadrazam olup onun hanl─▒k taht─▒na ├ž─▒kmas─▒na yard─▒m eden Mere H├╝seyin Pa┼ča ile yak─▒n dost olmu┼čtu. Bu arada Can─▒bek Giray T├╝rklerin yan─▒nda ─░ran seferine kat─▒lm─▒┼č ve bir varl─▒k g├Âsterememi┼čti. T├╝rklerin ma─člubiyetinde en ├Ânemli rol├╝ ┼čimdi kendi Tatarlar─▒na kar┼č─▒ ─░ran ordusunda sava┼čan ┼×ahin Giray oynam─▒┼čt─▒. ┼×ahin Giray k─▒sa s├╝re sonra bunu telafi ederek Lehistan seferi s─▒ras─▒nda b├╝y├╝k yararl─▒l─▒klar sergileyecek ve ├Âzellikle II. OsmanÔÇÖ─▒n 1621ÔÇÖde d├╝zenledi─či seferde sultan─▒n dikkatini ├žekecek kahramanl─▒klar ortaya koyacakt─▒.

III. Mehmet Giray (1623-1627) hemen ─░ranÔÇÖdan karde┼či ┼×ahin GirayÔÇÖ─▒n geri g├Ânderilmesi i├žin yaz─▒┼čmalara giri┼čti ve o geldikten sonra B├ób-─▒ AliÔÇÖnin oluru ile kalgay olarak atad─▒. Rivayete g├Âre ┼×ahin-GirayÔÇÖ─▒n ayr─▒l─▒┼č─▒ s─▒ras─▒nda hamisi ┼×ah AbbasÔÇÖla tam da onun maceraperest ruhunu ve ars─▒zl─▒─č─▒n─▒ yans─▒tan bir konu┼čma ge├žmi┼čti. ┼×ah Abbas, ┼×ahin GirayÔÇÖ─▒ u─čurlarken elini tutup ┼čaka yollu, ÔÇťPeki padi┼čah seni ├╝zerimize g├Ânderirse, bizimle ├žarp─▒┼čacak m─▒s─▒n?ÔÇŁ diye sormu┼č, o da gayet pi┼čkin bir ┼čekilde, ÔÇťKurt kuzuyu g├Âr├╝r de sabredebilir mi? ┼×ahin de bir g├╝vercin g├Âr├╝rse onu tutmak ne m├╝mk├╝n?ÔÇŁ cevab─▒n─▒ vermi┼č.

Bab-─▒ Ali s├╝rekli sahil ┼čehirlerini ya─čmalayan ve yak─▒p y─▒kan Kossaklarla u─čra┼čmaktayd─▒. Kossak belas─▒n─▒ defetmek i├žin B├ób-─▒ Ali Mehmet GirayÔÇÖa ferman ├╝st├╝ne ferman g├Ânderiyor. Sultan─▒n─▒n fermanlar─▒na pek kulak asm─▒yordu. Gerek hana ve gerekse kalgay─▒ olan karde┼či ┼×ahin GirayÔÇÖa kar┼č─▒ giri┼čilen birka├ž m├╝racaat─▒n arkas─▒ndan B├ób-─▒ AliÔÇÖnin sabr─▒ t├╝kendi ve tekrar Il. Can─▒bek-Giray han tayin edildi. Hasan Pa┼ča adl─▒ vezirin ve di─čer ayanlar─▒n refakatinde Canibek Giray bir gemiye bindirilerek K─▒r─▒mÔÇÖa g├Ât├╝r├╝ld├╝.

Fakat Can─▒berk Giray iki karde┼čin ├Âyle bir direni┼čiyle kar┼č─▒la┼čt─▒ ki muhtemelen Bab-─▒ Ali dahi b├Âyle bir muhalefet beklemiyordu. Her iki karde┼č, sava┼čmak i├žin ordular─▒n─▒ toplam─▒┼č ve haz─▒rlanm─▒┼člard─▒. Hasan Pa┼ča durumu Bab-─▒ AliÔÇÖye rapor ederken, Can─▒bek, Kefe’de ─░smail Pa┼čaÔÇÖn─▒n Varna’dan bir filoyla geli┼čini beklemek ├╝zere Ali Kad─▒ ad─▒nda birinin evine misafir olmu┼čtu. Bu arada padi┼čah─▒n ferman─▒na uygun olarak Mehmet GirayÔÇÖ─▒n teslim olmas─▒ i├žin Kefe’den toplar ve Tatar askerleri getirilmi┼čti.

Giraylar bu s├Âzlere kulak asmazlar. Osmanl─▒ ordusunu bozguna u─črat─▒rlar. KefeÔÇÖyi ele ge├žirirler. Osmanl─▒ ordusunda kendilerine kar┼č─▒ sava┼čan Kantemir MirzaÔÇÖn─▒n ailesini i┼čkence ile ├Âld├╝r├╝rler. ┼×ahin Giray bu galibiyetten sonra TunaÔÇÖy─▒ a┼čar ve TunaÔÇÖn─▒n her iki yakas─▒n─▒ ya─čma etmeye ba┼člar. Ailesinin intikam─▒n─▒ almak isteyen Kantemir Mirza, padi┼čah─▒n izniyle otuz bin tatar sava┼č├ž─▒y─▒ yan─▒na toplad─▒. ─░ki giray, 1625 y─▒l─▒nda Tuna sahilinde kar┼č─▒la┼čt─▒lar. ┼×ahin Giray bozguna u─črad─▒. (Smirnov, V.D., Osmanl─▒ D├Ânemi K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ ,s, 307)

Buna ra─čmen Mehmet Giray saltanat─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝. ┼×ahin Giray ├ľz├╝ boyundaki Kossaklara s─▒─č─▒nd─▒. 1627ÔÇÖde K─▒r─▒m taht─▒na Canibek tekrar getirildi. Bunun ├╝zerine Mehmet GirayÔÇÖda karde┼činin yan─▒na s─▒─č─▒nd─▒. ─░ki giray, Kossaklarla K─▒r─▒mÔÇÖ─▒ ya─čmaya ba┼člad─▒lar. Bir ak─▒nda Mehmet Giray ├Âld├╝r├╝ld├╝. ┼×ahin Giray ka├žt─▒. Be┼č y─▒l K─▒r─▒m ve KafkasyaÔÇÖda ├že┼čitli yerlere sald─▒ran ┼×ahin Giray, be┼č y─▒l sonra ─░stanbulÔÇÖa gelerek IV. MuratÔÇÖtan af diledi. Affedilen ┼×ahin Giray, 1631ÔÇÖde RodosÔÇÖa s├╝r├╝ld├╝. IV. MuratÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra tahta ├ž─▒kan sultan ─░brahimÔÇÖin emriyle idam edildi.

*

G├╝├žl├╝ hanlara, ate┼čli silahlara ve toplara sahip bir ordudan yoksun olan K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ s─▒k s─▒k Rus istilas─▒na u─čramaya ba┼člad─▒. K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n 1774ÔÇÖde K├╝├ž├╝k Kaynarca Antla┼čmas─▒ÔÇÖyla s├Âzde ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒n ard─▒ndan Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n kontrol├╝ne girmesi ve ard─▒ndan 1783 y─▒l─▒nda ilhak─▒ndan sonra K─▒r─▒m giraylar─▒ unutulup gittiler. Balkanlara yerle┼čen giraylar Osmanl─▒ kay─▒tlar─▒na sadece adli vaka olarak ge├žtiler. Sultan Giray, ├çiftli─činden ge├žirilen ve hazineye vergi olarak g├Ât├╝r├╝len s├╝r├╝ye el koydu─ču i├žin yirmi ki┼čilik maiyetiyle Limnos adas─▒na s├╝r├╝l├╝r. (Smirnov, V.D., Osmanl─▒ D├Ânemi K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒, s,643)

1791-92 y─▒llar─▒nda Tuna Nehri civar─▒nda haydutluk ve ya─čma olaylar─▒n─▒n arkas─▒ndan giraylar ├ž─▒kar. ┼×umnuÔÇÖda Mehmet Giray ve K─▒rkkiliseÔÇÖde (K─▒rklareli) Selamet Giray, haydutlarla i┼čbirli─či yaparlar ve soygundan ele ge├žen mallar─▒ b├Âl├╝┼č├╝rler. Bunun ├╝zerine ├╝zerlerine kuvvet g├Ânderilerek cezaland─▒r─▒l─▒rlar. (Smirnov, V.D., Osmanl─▒ D├Ânemi K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒, s,643)

KAYNAKÇA:

  • Akdes, Nimet Kurat, IVXIII. Y├╝zy─▒lda KaradenizÔÇÖin Kuzeyinde T├╝rk Devletleri, Ankara1972,TTK
  • Akdes, Nimet Kurat, T├╝rkiye ve ─░dil Boyu, Ankara2011, TTK
  • Allen, David W.E,Muhte┼čem S├╝leyman Zaman─▒nda T├╝rk D├╝nyas─▒
  • A┼č─▒kpa┼čazade, Haz─▒rlayan Nihal Ats─▒z, ─░stanbul1970, 1000 Temel Eser
  • Babinger, F, Fatih Sultan Mehmet ve Zaman─▒, ─░stanbul2003
  • Ero─člu, Haldun, Osmanl─▒ÔÇÖda Muhalefet, ─░stanbul2016, Bilge K├╝lt├╝r Sanat
  • Fischer, Alan, K─▒r─▒m Tatarlar─▒, ─░stanbul2009, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • Goodwin, Jason, Ufuklar─▒n Efendisi Osmanl─▒lar, ─░stanbul1999, Sabah Kitaplar─▒
  • Hammer, B├╝y├╝k Osmanl─▒ Tarihi, ─░stanbul, Sabah Kitaplar─▒
  • ─░drisi Bitlisi, Hest Behi┼čt, VII. Ketibe, Fatih Sultan Mehmet Devri, Ankara2013, TTK
  • ─░nalc─▒k, Halil, Devleti Aliyye I, ─░stanbul2010, T. ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒
  • ─░nalc─▒k, Halil, Fatih Devri ├ťzerinde Tetkikler ve Vesikalar I, Ankara2014, TTK
  • ─░nalc─▒k, Halil, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun Ekonomik ve Sosyal Tarihi (13001600) C. I, ─░stanbul2000, T. ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒
  • Selaniki Mustafa Efendi, Selaniki Tarihi, Ankara1999, TTK
  • Ostrogorski, Georg Bizans Devleti Tarihi Ankara2011, TTK
  • Oru├ž Bey Tarihi (Haz. Nihal Ats─▒z), Terc├╝man 1001 Temel Eser, ─░stanbul
  • Smirnov, V.D., Osmanl─▒ D├Ânemi K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒, ─░stanbul2016, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • Yabubovski, Yu, Alt─▒nordu ve ├ç├Âk├╝┼č├╝, Ankara2000, TTK

814 Toplam, 1 okuma bug├╝n

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

21 Ekim 2019, 1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken! i├žin yorumlar kapal─▒
NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

20 Ekim 2019, NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

20 Ekim 2019, K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

20 Ekim 2019, ─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en i├žin yorumlar kapal─▒
Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

20 Ekim 2019, Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar