Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Milis Yarbay Osman A─ča
  • 20 ┼×ubat 2021 Cumartesi
  • +
  • -
  • Ekrem Hayri PEKER /

M─░L─░S YARBAY OSMAN A─×A

Hayat ├žizgimizi belirleyen nedir derseniz: ÔÇťYarad─▒l─▒┼č─▒m─▒z ve bizim d─▒┼č─▒m─▒zda geli┼čen ve bizi etkileyen olaylard─▒rÔÇŁ derim.

ÔÇťGiresun G├Ân├╝ll├╝ Alaylar─▒ÔÇŁ ve Osman A─ča2n─▒n yapt─▒klar─▒n─▒ ara┼čt─▒rmaya Selim Erdo─čanÔÇÖ─▒n ÔÇťSAKARYA T├╝rk Bitti Demeden BitmezÔÇŁ kitab─▒n─▒n ikinci bask─▒s─▒n─▒ okuyunca ba┼člad─▒m (Ocak 2020, ikinci bask─▒). Kitapta Giresun G├Ân├╝ll├╝ alaylar─▒n─▒n, 42. ve 47. Alaylar─▒n Mangal Da─č─▒ÔÇÖndaki m├╝cadelesini ve Sakarya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n nas─▒l cereyan etti─činin ayr─▒nt─▒lar─▒n─▒ bu kitaptan ├Â─črendim. Kitab─▒ okuduktan sonra ├çanakkaleÔÇÖye yap─▒lan gezilerin buraya niye yap─▒lmad─▒─č─▒na a├ž─▒k├žas─▒ ┼ča┼č─▒rd─▒m.

├ľnce binba┼č─▒, sonra Yarbay r├╝tbesi verilen ve bazen iki alaya komuta edilen Osman Bey, maalesef baz─▒ ├ževreler taraf─▒ndan k├╝├ž├╝msenir ve bu ÔÇťTopalÔÇŁ lakab─▒yla k├╝├ž├╝msenir. Oysa, o topall─▒k babas─▒n─▒n bedel ├Âdemesine ra─čmen toplad─▒─č─▒ g├Ân├╝ll├╝lerle Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖna kat─▒lan ve ├çatalcaÔÇśda Bulgarlarla yap─▒lan var olma sava┼č─▒nda ├╝zerlerine at─▒lan bir top mermisinden f─▒rlayan ┼čarapnel par├žas─▒n─▒n eseridir.

Osman Bey, g├Ânderdi─či Giresun u┼čaklar─▒yla Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n g├╝venli─čini sa─člam─▒┼čt─▒r. Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n en kritik g├╝nlerinde Giresunlu u┼čaklar bu g├Ârevi lay─▒k─▒yla yerine getirdiler.

Topal diyerek a─č─▒z b├╝k├╝len, e┼čk─▒ya derekesine indirilmeye ├žal─▒┼č─▒lan Osman BeyÔÇÖle asl─▒nda Mustafa KemalÔÇÖe de vurulmak istenmektedir. ├ľyle ya, e┼čk─▒ya reisini muhaf─▒z yapan bir kurtar─▒c─▒ (!). Oysa, AnkaraÔÇÖdaki h├╝k├╝met, Osman BeyÔÇÖe ├Ânce binba┼č─▒ sonra da yarbay r├╝tbesi vermi┼čtir.

Saray ve H├╝rriyet ve ─░tilaf F─▒rkas─▒n─▒n ├Ârg├╝tledi─či i├ž isyanlar olmasayd─▒, ─░stiklal Harbi Yunanl─▒lar Bursa ve Eski┼čehirÔÇÖe gelmeden sona ererdi.

T├╝ccar ve denizci bir aileden gelen Osman A─ča 1883 y─▒l─▒nda do─čdu. Varl─▒kl─▒ bir aileden geliyordu. R├╝┼čtiye son s─▒n─▒fa kadar tahsil yapan Osman A─ča, ticaretle u─čra┼čt─▒.

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda 1908 y─▒l─▒ndaki II. Me┼črutiyet devrimine destek veren Osman A─ča, 1912 y─▒l─▒nda patlayan Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖna babas─▒n─▒n Bedel ├Âdemesine ra─čmen toplad─▒─č─▒ 65 g├Ân├╝ll├╝ ile kat─▒ld─▒. KumburgazÔÇÖda Bulgarlarla sava┼č─▒rken bir ┼čarapnel par├žas─▒ diz kapa─č─▒na geldi. ─░yile┼čti ama dizini k─▒ramad─▒ ve ÔÇťTopalÔÇŁ lakab─▒ bu sava┼čtan Osman A─čaÔÇÖya yadig├ór kald─▒. Milis y├╝zba┼č─▒ r├╝tbesiyle bu sava┼čtan terhis oldu.

─░ki y─▒l sonra patlayan I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna GiresunÔÇÖdan toplad─▒─č─▒ 93 g├Ân├╝ll├╝ ile Yakup CemilÔÇÖin m├╝frezesine kat─▒ld─▒. M├╝freze terimi sizi yan─▒ltmas─▒n bu m├╝frezeler birka├ž bin ki┼čiden olu┼čuyordu. BatumÔÇÖa ilk girenler aras─▒nda Osman A─čaÔÇÖda vard─▒. Cephede tifoya yakalanan Osman A─ča GiresunÔÇÖa d├Âner.

Ruslar, Sar─▒kam─▒┼č facias─▒ndan sonra Do─ču Anadolu ve Do─ču KaradenizÔÇÖi i┼čgal eden Ruslar, Har┼čit ├çay─▒ÔÇÖnda durdurulur. Buradaki cephede de Osman A─čaÔÇÖy─▒ g├Âr├╝yoruz.

Mondros M├╝tarekesiÔÇÖnden sonra GiresunÔÇÖa d├Ânen Osman A─ča M├╝sl├╝man halk─▒n g├╝vencesi olur. Zira, EgeÔÇÖye g├Âz diken Yunan Ba┼čbakan─▒ Venizelos, g├Âz├╝ Do─ču KaradenizÔÇÖe dikmi┼čtir. Burada Pontus adl─▒ bir devlet kurulmas─▒n─▒ te┼čvik eden Venizelos, ─░ngilizlere bu devletin ihtiyac─▒ olan Rumlar─▒ RusyaÔÇÖdan getirilmesini ├Ânerir. Bu teklif reddedilir. Ermeniler de TrabzonÔÇÖa g├Âz├╝ dikmi┼člerdir. Oysa b├Âlgedeki Rum ve Ermeni n├╝fusun oran─▒ y├╝zde onu ge├žmez.

Pontus hareketinin ba┼č─▒n─▒ Trabzon Metropoliti Hrisantos, GiresunÔÇÖda ise Metropolit Lavrandros ├žekiyordu.

Pontus├žu Rumlar, Osman A─čaÔÇÖy─▒ ─░stanbulÔÇÖa ┼čik├óyet ederler. Hakk─▒nda tutuklama karar─▒ ├ž─▒kart─▒l─▒r. Osman A─ča, politik manevralarla ve Rum Metropolitlere yapt─▒─č─▒ bask─▒ ile bu karar─▒ kald─▒rtmaya muvaffak olur. Bu arada GiresunÔÇÖdaki okula bas─▒lan Yunan bayra─č─▒n─▒ indirtir ve asan─▒ ├Âld├╝r├╝r.

8 Mart 1920ÔÇÖde GiresunÔÇÖa gelen Yunan band─▒ral─▒ bir gemiyle K─▒z─▒lha├ž heyeti gelmi┼čtir. Daha ├Ânce de bir Frans─▒z sava┼č gemisi gelmi┼č, geminin s├╝varisi bir subayla beraber GiresunÔÇÖdaki Frans─▒z Konsolosuyla beraber ┼čehri gezmi┼člerdi. Bu ziyaretler, b├Âlgedeki Rumlar aras─▒nda heyecan uyand─▒rm─▒┼čt─▒.

1920 y─▒l─▒n─▒n Nisan ay─▒nda Giresun liman─▒na alt─▒ ─░ngiliz z─▒rhl─▒s─▒ gelmi┼č, Osman A─čaÔÇÖn─▒n m├╝dahalesi ile baz─▒ ─░ngiliz askerlerinin ┼čehri ziyaretine izin verilmi┼čtir.

KaradenizÔÇÖde ve Do─ču AnadoluÔÇÖda i┼čgale ve kurulmas─▒ istenen Ermeni ve Pontus devletlerine kar┼č─▒ bir m├╝cadele ve ├Ârg├╝tlenme ba┼člar. Bundan ├╝rken ─░stanbul h├╝k├╝meti, asayi┼či sa─člamas─▒ i├žin Mustafa KemalÔÇÖi SamsunÔÇÖa g├Ânderir.

19 May─▒s 1919ÔÇÖda SamsunÔÇÖa ├ž─▒kan Mustafa Kemal Pa┼ča, b├Âlge hakk─▒nda bilgi al─▒r ve k─▒sa bir s├╝re sonra HavsaÔÇÖya ge├žer. ├ťn├╝n├╝ duydu─ču Osman A─čaÔÇÖy─▒ HavsaÔÇÖya davet eder. Burada g├Âr├╝┼č├╝rler. G├Âr├╝┼čmeden sonra Pontus├žular─▒ ÔÇťOsman A─čaÔÇÖya havale ederÔÇŁ. Mustafa Kemal Pa┼ča, Osman A─čaÔÇÖn─▒n yan─▒ndaki ÔÇťGiresun u┼čaklar─▒ÔÇŁndan etkilenir ve ondan ├Âzel muhaf─▒z ister. Ayr─▒ca Giresun belediye ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ ├╝stlenmesini ister.

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin zay─▒flamas─▒ ve Frans─▒z DevrimiÔÇÖnin etkisiyle 1800ÔÇÖlerin ba┼č─▒ndan beri Osmanl─▒ DevletiÔÇÖndeki gayrim├╝slimler aras─▒nda ayr─▒l─▒k├ž─▒ bilgiler yay─▒l─▒r. 1908 y─▒l─▒nda ilk Pontus cemiyeti kurulur. Protestan misyonerler ve Merzifon Amerikan Koleji de bu faaliyetlere zemin olu┼čtururlar. Rus ├çarl─▒─č─▒nda ya┼čayan Rumlar b├Âlgeye ├žok say─▒da silah sokarlar.

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ patlay─▒nca b├Âlgedeki Rumlar askere al─▒nmak istenir. Rumlar─▒n ├žo─ču ka├ž─▒p da─ča ├ž─▒karlar. ─░syan─▒n merkezi SamsunÔÇÖdaki Nebiyon Da─č─▒ÔÇÖd─▒r.

Do─ču AnadoluÔÇÖda yap─▒lan Sava┼č─▒n k─▒r─▒lma noktas─▒ ÔÇťSar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒ÔÇŁ oldu─čunu s├Âylemi┼čtim. Osman Dedemin ┼čehit oldu─ču bu sava┼č─▒n sonunda iki ordumuz, 2. Ve 3. Ordu sava┼čamaz hale gelmi┼čtir. Kimi s├Âzde tarih├žilerin belirtti─či gibi ÔÇťSava┼čta 90 bin de─čil, 30-35 bin ki┼činin ┼čehit oldu─ču, rakam─▒n abartma oldu─čuÔÇŁ safsatalar─▒n─▒ bir tarafa b─▒rakal─▒m. Harek├óttan sonra ├ž─▒kan tif├╝s salg─▒n─▒, a├žl─▒k, so─čuk ve hastal─▒klar─▒n yaratt─▒─č─▒ kay─▒plar g├Âzden ka├ž─▒r─▒lmak istenmektedir. Ruslar ├Ânce 2. orduya, sonra da 3. Orduya sald─▒r─▒p ma─člup ettiler. Bir ordumuz di─čerinin yard─▒m─▒na ko┼čamad─▒. Sar─▒kam─▒┼č facias─▒ndan sonra Van y├Âresindeki Ermeniler isyan ettiler ve VanÔÇÖ─▒ i┼čgal ettiler.

15 Haziran 1915 tarihinde Ermeni komitac─▒lar─▒n eylemleri sonucunda ┼×ebinkarahisarÔÇÖdaki Ermeniler isyan ettiler ve kaleye ├žekildiler. Ayaklanma g├╝nlerce s├╝rd├╝ ve zorlukla bast─▒r─▒ld─▒.

Ya┼čananlar ÔÇťErmeni TehciriÔÇŁni g├╝ndeme getirdi ve ayr─▒ bir facia ya┼čand─▒. Bu tehcirden sonra Yeti┼čkin Rumlar─▒n i├ž AnadoluÔÇÖya g├Ânderilmesi karar─▒ istenilen neticeyi vermedi. Rumlar─▒n ├žo─ču da─ča ├ž─▒kt─▒. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin bu isyan─▒ bast─▒racak ve b├Âlgede asayi┼či sa─člayacak g├╝c├╝ yoktu.

Bir mucize ger├žekle┼čti ve ÔÇťRusyaÔÇÖda Ekim DevrimiÔÇŁ meydana geldi. ├çarl─▒k RusyaÔÇÖs─▒ y─▒k─▒ld─▒. Do─ču Anadolu ve 1878-79 harbinde Rus ├çarl─▒─č─▒na b─▒rak─▒lan Elviye-i Selase (├ť├ž Sancak) kurtar─▒ld─▒.

30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan Mondros m├╝tarekesi b├Âlgeye beklenen huzuru getiremedi. Zira 13 Kas─▒m 1918 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ba┼čkenti ─░stanbulÔÇÖun ─░tilaf Devletleri taraf─▒ndan i┼čgali gayrim├╝slim tebaa aras─▒nda ayr─▒l─▒k├ž─▒ e─čilimleri artt─▒rd─▒. B├╝y├╝k Ermenistan kurmak isteyenlerin d─▒┼č─▒nda, Yunan ba┼čbakan─▒ VenizelosÔÇÖda bu ayr─▒l─▒k├ž─▒lar─▒ desteklemesi Karadeniz B├ÂlgesiÔÇÖndeki gerginli─či artt─▒rd─▒.

Sava┼č y─▒llar─▒ ve m├╝tareke sonras─▒ Do─ču Anadolu kan g├Âl├╝ne d├Ânm├╝┼čt├╝. K├Ây yakmalar, katliamlar do─čal hale gelmi┼čti. M├╝sl├╝man halk, direni┼č i├žin ├Ârg├╝tlenmeye ba┼člam─▒┼č ve Te┼čkilat-─▒ Mahsusa ├Ânderli─činde yerel cumhuriyetler kurmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n b├Âlgeye g├Ânderilmesi sebebi asl─▒nda Karadeniz ve Do─ču AnadoluÔÇÖda i┼čgal ve payla┼č─▒ma kar┼č─▒ direni┼či ├Ânlemekti.

Rumlar ve Ermeniler b├Âlgeyi aralar─▒nda payla┼čm─▒┼člar, Rumlar istemeye istemeye TrabzonÔÇÖu Ermenilere b─▒rakm─▒┼člard─▒.

Osman A─čaÔÇÖn─▒n ne yapt─▒─č─▒na anlatan en iyi ├Ârnek, 24 Haziran 1919 tarihinde GiresunÔÇÖu ziyaret eden Amiral Bristol, ÔÇťGezdi─čim ┼čehirlerin en temiziydiÔÇŁder.┬á Osman A─ča, GiresunÔÇÖu k─▒zar─▒p ge├žiren Frengi ile m├╝cadele eder. N├╝fusun y├╝zde yirmisi Frengiliydi. Frengi, Do─ču Karadeniz ve Do─ču AnadoluÔÇÖda ellili y─▒llar─▒n ortalar─▒na kadar etkisini s├╝rd├╝.

Osman A─ča, ÔÇťAmerikan Yard─▒m Te┼čkilat─▒ÔÇŁ ad─▒na GiresunÔÇÖu ziyaret eden Blanche NortonÔÇÖdan yard─▒m ister. (Seyrek, Murat, Milis Yarbay Topal Osman A─ča, s, 40)

Osman A─čaÔÇÖn─▒n faaliyetlerinden Rumlar ve ─░stanbul H├╝k├╝metleri rahats─▒z olur. ─░stanbul h├╝k├╝metleri, b├Âlgeyi g├Ânderdi─či vali ve mutasarr─▒flarla kontrol etmeye ├žal─▒┼č─▒rlar. Giresun mutasarr─▒f─▒ (kaymakam) B├ódi Nedim, Osman A─čaÔÇÖy─▒ ├Âld├╝rtmek ister ama ba┼čar─▒l─▒ olamaz.

1919 y─▒l─▒n─▒n ┼čubat ay─▒nda GiresunÔÇÖda Muhafazai├╝ Hukuk-u Milliye cemiyeti kurulmu┼čtur. ─░zmirÔÇÖin Yunanl─▒lar taraf─▒ndan i┼čgali AnadoluÔÇÖda b├╝y├╝k bir tepki g├Ârm├╝┼č, hemen hemen her vilayette bir protesto mitingi d├╝zenlenmi┼čtir. GiresunÔÇÖda 17 May─▒s 1919 tarihinde bir miting d├╝zenlenmi┼čtir. Mitingden sonra d├╝zenleme komitesi ─░stanbulÔÇÖdaki i┼čgal devletleri y├╝ksek komiserliklerine birer protesto telgraf─▒ ├žekilmi┼čtir.

O g├╝nlerin havas─▒n─▒ ┼ču sat─▒rlar san─▒r─▒m iyi anlat─▒r. GiresunÔÇÖdan 23 Temmuz ve 7 A─čustos 1919 tarihleri aras─▒nda toplanan Erzurum KongresiÔÇÖne kat─▒lan delegeler, Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n divan ba┼čkan─▒ olmas─▒na kar┼č─▒ ├ž─▒kmalar─▒ ironik bir durumdu. Durumdan haberdar olan Osman A─čaÔÇÖn─▒n tepkisi sert olur. Delegeler, Dr. Ali Duyduk ve M├╝hendis Hamdi Bey ├Ânce ─░stanbulÔÇÖa oradan da yurt d─▒┼č─▒na ka├žarlar. ─░stiklal Harbi bittikten sonra ├╝lkeye d├Ânerler.

Mustafa Kemal Pa┼ča,8 Eyl├╝l 1919 tarihinde Harbiye Nezaretine g├Ânderdi─či telgrafla askerlikten istifa etmi┼čtir.

Osman A─ča, KarsÔÇÖ─▒ kurtarmak i├žin taarruza ge├žen Kaz─▒m Karabekir Pa┼čaÔÇÖya 300 ki┼čilik bir g├Ân├╝ll├╝ birli─či g├Ânderir.

Giresun u┼čaklar─▒ d─▒┼č─▒nda nizami bir birlik olu┼čturmak isteyen Mustafa Kemal Pa┼ča, muhaf─▒z b├Âl├╝─č├╝ ba┼č─▒na Deli Halit Pa┼čaÔÇÖy─▒ getirmek ister. Ama Kaz─▒m Karabekir Pa┼ča ihtiya├ž duydu─ču Deli Halit Pa┼čaÔÇÖy─▒ g├Ândermez. Deli Halit Pa┼ča, gelemez ama g├Âz├╝n├╝ budaktan sak─▒nmayan sava┼čta kendini kabul ettirmi┼č disiplinli bir asker ama yeri geldi─činde bir ÔÇťKomitac─▒ÔÇŁ gibi davranmaktan ├žekinmeyen Y├╝zba┼č─▒ ─░smail hakk─▒ (Tek├že) komutas─▒nda 3 ├žavu┼č 81 erden olu┼čan bir birlik g├Ânderir. B├Âylece bir muhaf─▒z b├Âl├╝─č├╝ olu┼čturulur. Muhaf─▒z b├Âl├╝─č├╝ Sakarya Sava┼č─▒ÔÇÖnda cephedeki yerini al─▒r.

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda Do─ču AnadoluÔÇÖda sava┼čm─▒┼č olan H├╝seyin Avni Bey (Alpaslan) m├╝tarekeden sonra ─░stanbulÔÇÖa d├Âner. ─░stanbulÔÇÖda Karakol Cemiyeti ile temasa ge├žer. Cemiyetin ├žabas─▒yla Giresun Askerlik ┼×ubesiÔÇÖne atan─▒r. Osman A─čaÔÇÖn─▒n bekledi─či destek gelmi┼čtir.

Kas─▒m 1920ÔÇÖde AnkaraÔÇÖya gelen Osman A─ča, 11 Kas─▒mÔÇÖda Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖyla g├Âr├╝┼č├╝r ve yan─▒nda getirdi─či 15 Giresun u┼ča─č─▒ndan onunu muhaf─▒z olarak b─▒rak─▒r.12 Kas─▒m 1920ÔÇÖde Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n muhaf─▒zl─▒─č─▒n─▒ yapacak ÔÇťGiresun Maiyet M├╝frezesiÔÇŁ kuruldu. Osman A─ča Giresunlu muhaf─▒zlara, ÔÇťPa┼ča hazretlerinin taht-─▒ muhafazas─▒, yaln─▒z ve yaln─▒z size aittir Onu her yerde sizler koruyacaks─▒n─▒z. ┼×ayet Pa┼ča hazretlerine en ufac─▒k bir ┼čey olursa kendiniz yok bilin. Hatta ve hatta geride kalanlar─▒ daÔÇŁ.

GiresunÔÇÖda ┼×ark Cephesi Kumandanl─▒─č─▒na ba─čl─▒ olarak 19 Aral─▒k 1919 47. Alay, ┼×ubat 1921ÔÇÖde 42.Alay kuruldu. Bu alaylar─▒n silahlar─▒ Osman A─čaÔÇÖn─▒n gayretleriyle BatumÔÇÖdan getirildi. F─▒nd─▒k y├╝kl├╝ takalar BatumÔÇÖdan silah ve mermiyle d├Ând├╝ler. Bu ama├žla RomanyaÔÇÖya gidildi, takalarla GiresunÔÇÖa silah ta┼č─▒nd─▒.

Bat─▒ AnadoluÔÇÖda ├ž─▒kan isyanlar yetmezmi┼č gibi Erzincan y├Âresinde ÔÇťKo├žgiri Ayaklanmas─▒ÔÇŁ patlak verir. Bat─▒ AnadoluÔÇÖda saray ve ─░stanbul h├╝k├╝metleri destekli ayaklanmalar ├ž─▒kar─▒lmasayd─▒ ─░stiklal Harbi iki y─▒l ├Ânce, Yunan Ordusu belki de BursaÔÇÖy─▒ i┼čgal edemeden biterdi.

Ko├žgiri ─░syan─▒ Bat─▒ cephesinden ├žekilebilecek askeri g├╝├ž olmad─▒─č─▒ i├žin 3.5 ay s├╝rm├╝┼čt├╝r (6 Mart-17 Haziran 1921). AnkaraÔÇÖn─▒n uzla┼čma ├žabalar─▒, Ko├žgiri A┼čireti liderlerinden Haydar ve Ali┼čan beylerin nahiye m├╝d├╝rl├╝klerine atanmalar─▒ yetersiz kal─▒r. B├Âlgede faaliyet g├Âsteren ÔÇťK├╝rt Teali CemiyetiÔÇŁ Sevr Antla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒n uygulanmas─▒ ve ba─č─▒ms─▒z bir K├╝rdistan i├žin ayaklan─▒r.

Tarih├žilerimizin pek ara┼čt─▒rmad─▒─č─▒ bir konu, Do─ču AnadoluÔÇÖda ki K├╝rt a┼čiretlerinin ─░stanbul h├╝k├╝metleri ve ─░ngilizlere destek vermeyip Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖya destek vermeleri. K├╝rtler, Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n Mu┼č ve Bitlis y├Ârelerini Rus i┼čgalinden kurtard─▒─č─▒n─▒ biliyorlard─▒. Onu tan─▒yor ve g├╝veniyorlard─▒.

Ko├žgiri ayaklanmas─▒ Merkez Ordusu taraf─▒ndan ┼čiddetle bast─▒r─▒l─▒r. ─░syan─▒n bast─▒r─▒lmas─▒nda Giresun alaylar─▒ ├Ânemli bir g├Ârev ├╝stlenir.

─░syan─▒n bast─▒r─▒lmas─▒ndan sonra isyanc─▒larda ganimet olarak ele ge├žirilen b├╝y├╝kba┼č hayvanlar─▒n GiresunÔÇÖda sat─▒lmas─▒ olay olur. Bug├╝n ├╝zerinde tart─▒┼č─▒lan konu o zaman ├žok normal kar┼č─▒lan─▒yordu. Gerek isyanc─▒lar kendilerine boyun e─čmeyen k├Âyleri yakarlard─▒, h├╝k├╝met g├╝├žleri de isyanc─▒ k├Âyleri.

Merkez Ordusu Kumandan─▒ Nurettin Pa┼ča, isyan─▒ bast─▒r─▒rken uygulad─▒─č─▒ y├Ântemler TBMMÔÇÖnde ┼čiddetle ele┼čtirilir. Ele┼čtirenlerin ba┼č─▒nda Ali ┼×├╝kr├╝ Bey geliyordu. ├ľ. Erden Mente┼čo─člu, ÔÇťGiresunlu Fedailerle Konu┼čtum Onlarda ├ç─▒lg─▒nd─▒ÔÇŁ kitab─▒nda, ÔÇťMecliste kendini savunan Nurettin Pa┼čaÔÇÖn─▒n Osman BeyÔÇÖden yard─▒m istedi─čini, Osman BeyÔÇÖin meclise gelip Nurettin Pa┼čaÔÇÖy─▒ savundu─čunuÔÇŁ yazar. ─░syan bast─▒r─▒ld─▒ktan sonra Giresun G├Ân├╝ll├╝ Alaylar─▒ÔÇÖna Samsun y├Âresindeki Rum isyan─▒n─▒ bast─▒rma g├Ârevi verilir.

Yunan ve ─░ngilizlerin isyanc─▒ Rumlara destek vermek i├žin b├Âlgeye asker ├ž─▒karma ihtimali s├╝rekli AnkaraÔÇÖy─▒ tedirgin etmi┼čtir. Milis Binba┼č─▒ Osman A─ča, Rum ├žeteleri tenkil ede ede, i├ž b├Âlgelere gitmeyi kabul etmeyen k├Âyleri yakarak SamsunÔÇÖa ula┼č─▒rlar. Nebiyon Da─č─▒ÔÇÖn─▒ ├╝s tutan Rum isyanc─▒lar─▒ tenkil ederler.

Bu y├Âredeki Rum isyanc─▒lar─▒n eylemleri i├žin ─░├ži┼čleri Bakan─▒ Ali Fethi Bey (Okyar) i├žin gensoru verilir. Gizli oturumda ├žok ┼čiddetli tart─▒┼čmalar meydana gelir.

─░syan─▒n b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de bast─▒r─▒lmas─▒ndan sonra Giresun G├Ân├╝ll├╝ Alaylar─▒ HavsaÔÇÖya gelirler. Yol boyunca Rum isyanc─▒lar temizlenir.

HavsaÔÇÖda mola veren Giresun G├Ân├╝ll├╝ Alaylar─▒ y├╝r├╝yerek AnkaraÔÇÖya gelirler.┬á AnkaraÔÇÖda ├╝├ž g├╝n dinlendikten sonra trenle Polatl─▒ÔÇÖya, SakaryaÔÇÖya sava┼ča g├Ânderilirler. Giresun G├Ân├╝ll├╝ Alaylar─▒n─▒n Sakarya Meydan MuharebesiÔÇÖnde yapt─▒klar─▒n─▒ daha ├Ânce yazd─▒─č─▒m iki yaz─▒y─▒ www.belgeseltarih.com sitesinde okuyabilirsiniz. Say─▒n Selim Erdo─čanÔÇÖ─▒n Sakarya kitab─▒n─▒ okumalar─▒n─▒ tavsiye ederim.

R─▒za Nur, hat─▒rat─▒nda BafraÔÇÖda bir k├Âye Rumlar─▒n yapt─▒─č─▒ bask─▒n─▒ ve katliam─▒; Osman Bey ve H├╝seyin Avni BeyÔÇÖin m├╝dahalesini anlat─▒r (Seyrek, Murat, Milis Yarbay Topal Osman A─ča, s.95)

H├╝seyin Avni (Alpaslan) Bey Sakarya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼čehit oldu.

Bu s├╝re├žte Yunan donanmas─▒na ait gemiler KaradenizÔÇÖde s─▒k s─▒k boy g├Âstermeye ve limanlar─▒m─▒z─▒ bombalamaya devam ederler. Yunan sava┼č gemileri 9 Haziran 1921 y─▒l─▒nda ─░nebolu ve 7 Haziran 1922ÔÇÖde Samsun bombard─▒mana u─črar. Bunun ├╝zerine Karadeniz k─▒y─▒s─▒nda ya┼čayan eli silah tutan Rumlar─▒n ─░├ž AnadoluÔÇÖya sevki ba┼člad─▒. ─░lk kafile 17 Haziran 1921 g├╝n├╝ SamsunÔÇÖdan yola ├ž─▒kt─▒.

Pontus├žular─▒ yarg─▒lamak i├žin 1921 y─▒l─▒ a─čustos ay─▒nda AmasyaÔÇÖda bir ─░stiklal Mahkemesi kurulur. Mahkeme isyan─▒n ate┼či d├╝┼č├╝nce kapat─▒l─▒r.┬á Mahkeme, 10 Ekim 1921 tarihine kadar yarg─▒lama yapar. Bu s├╝rede 174ÔÇÖ├╝ Rum 177 ki┼či i├žin idam cezas─▒ verir. 77 ki┼či g─▒yaplar─▒nda idam cezas─▒na ├žarpt─▒r─▒l─▒r. 34 ki┼čiye s├╝rg├╝n cezas─▒ verilir. (s.118). ─░dam cezas─▒ verilenlerin emval ve Emlaklar─▒ m├╝sadere edilir. Mahkemenin ba┼čkan─▒ Mustafa Necati Beydir.

TBMMÔÇÖnde 29 Aral─▒k 1921 tarihinde ─░├ži┼čleri Bakan─▒ Ali Fethi Bey hakk─▒nda verilen gensoruda Pontus meselesi geni┼č bir ┼čekilde tart─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. G├Âr├╝┼čmelerde Ali ┼×├╝kr├╝ Bey, ├žok sert bir konu┼čma yapm─▒┼čt─▒r.

Samsun milletvekilleri yap─▒lan oturumda vilayetlerinde ya┼čananlar─▒ dile getirmi┼člerdir. Milletvekillerinden Emin Bey, ya┼čananlar─▒ geni┼č bir ┼čekilde anlam─▒┼čt─▒r. Emin Bey, ÔÇťN├╝fus kay─▒tlar─▒na g├Âre 1914 y─▒l─▒nda Samsun Livas─▒nda 229.857 M├╝sl├╝man ve 93.176 Rumun ya┼čad─▒─č─▒n─▒, Jandarma kay─▒tlar─▒na g├Âre 1914-30 Ekim 1918 tarihleri aras─▒nda livada 588 M├╝sl├╝man─▒n ├Âld├╝r├╝ld├╝─č├╝n├╝, 760 evin yak─▒ld─▒─č─▒n─▒, 110 bin lira para, 906 merkep, 1788 manda, 1337 ├Âk├╝z, 2476 s─▒─č─▒r ve 9036 koyun ve 487 at─▒n yan─▒ s─▒ra 180 ton arpa ve m─▒s─▒r─▒n gasp edildi─čini SamsunÔÇÖda d├Ârt bin civar─▒nda RumÔÇÖun e┼čk─▒yal─▒k yapt─▒─č─▒n─▒ s├Âylemi┼čtir (Seyrek, Murat, Milis Yarbay Topal Osman A─ča, s.197-98-99)

Emin Bey, 45 bin ki┼činin i├ž b├Âlgelere g├Ânderildi─čini, SamsunÔÇÖda ihtiyar, kad─▒n, ├žocuk 51 bin ki┼činin kald─▒─č─▒n─▒, da─člarda silahl─▒ k─▒rk bin ki┼činin bulundu─čunu; BafraÔÇÖda K─▒z─▒l─▒rmakÔÇÖ─▒n sa─č─▒ndaki 35 k├Âyden sadece 3-4 k├Ây├╝n kald─▒─č─▒n─▒ s├Âyler. Emin Bey, AmasyaÔÇÖdaki ─░stiklal mahkemesinde g├Ârev yapm─▒┼čt─▒.

***

Osman Bey ve Giresun G├Ân├╝ll├╝ Alaylar─▒ B├╝y├╝k Taarruzda da g├Ârev al─▒rla 26 A─čustos g├╝n├╝ Osman A─ča komutas─▒ndaki 47. Alay Afyon Kaba├žk─▒ran─▒ DedesivriÔÇÖde bulunan Yunan mevzilerine h├╝cum ettiler. 27 A─čustos g├╝n├╝ hedeflerindeki tepeleri ele ge├žirdiler.

Alay, 28 A─čustos g├╝n├╝ Dumlup─▒narÔÇÖdan SalihliÔÇÖye do─čru ilerledi. S─▒ras─▒yla Manisa, Turgutlu, Akhisar, K─▒rka─ča├ž, Soma, Ayval─▒k ve EdremitÔÇÖi kurtar─▒rlar. Ayval─▒kÔÇÖa ilk giren 47. Alayd─▒r.

Ayval─▒kÔÇÖta sava┼č─▒n ac─▒ bir cilvesi ya┼čan─▒r. Rumlar─▒n kad─▒n, ihtiyar ve ├žocuklar─▒ ayr─▒l─▒r. Yeti┼čkinler amele taburlar─▒na g├Ânderilirler. ─░ki sene sonra YunanistanÔÇÖa g├Ânderilen erkeklerin ailelerini bulup kavu┼čmalar─▒ y─▒llar s├╝rer.

Zaferden sonra yarbay r├╝tbesi ve ─░stiklal Madalyas─▒ ile onurland─▒r─▒ld─▒. 21 Aral─▒k 1922ÔÇÖde d├Ând├╝─č├╝ memleketi GiresunÔÇÖda b├╝y├╝k bir co┼čku ile kar┼č─▒land─▒.

Zaferden sonra yarbay r├╝tbesi ve ─░stiklal Madalyas─▒ ile onurland─▒r─▒ld─▒. 21 Aral─▒k 1922ÔÇÖde d├Ând├╝─č├╝ memleketi GiresunÔÇÖda b├╝y├╝k bir co┼čku ile kar┼č─▒land─▒. Osman Bey, daha sonra AnkaraÔÇÖya, kaderine do─čru yolu ├ž─▒kar.

Kurtulu┼č Sava┼č─▒ y─▒llar─▒nda TBMMÔÇÖnde grupla┼čmalar meydana geldi. Bu grupla┼čmalar─▒n k├Âkeni Meclis-i MebusanÔÇÖa dayan─▒yordu. Grupla┼čman─▒n ba┼č─▒n─▒ ─░ttihat├ž─▒lar ve ─░ttihat├ž─▒ kar┼č─▒tlar─▒ ├žekiyordu. ─░ttihat├ž─▒lar, Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ ge├žici g├Âr├╝yorlard─▒. Zaman─▒ geldi─činde onu ekarte etmeyi ve Enver Pa┼čaÔÇÖy─▒ davet etmeyi d├╝┼č├╝n├╝yorlard─▒.┬á Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 4 A─čustos 1922ÔÇÖdeki ┼čehadeti bunu de─či┼čtirmemi┼čti.

Gazi Mustafa Kemal Atat├╝rk

 

Birbirine kar┼č─▒ olan bu iki grup, Mustafa Kemal Pa┼ča kar┼č─▒tl─▒─č─▒nda birle┼čiyorlard─▒. Mustafa Kemal Pa┼ča, bu iki gruba kar┼č─▒ Anadolu ve Rumeli M├╝dafaa-i Hukuk GrubuÔÇÖnu kurdu. Zamanla bu gruba birinci grup, kar┼č─▒tlar─▒na da ikinci grup ad─▒ verildi. Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda da Ba┼čta ÔÇťYe┼čil orduÔÇŁ grubu olmak ├╝zere ├že┼čitli k├╝├ž├╝k gruplar da olu┼čtu.

Atat├╝rk kar┼č─▒tlar─▒n─▒n en b├╝y├╝k korkusu Atat├╝rkÔÇÖ├╝n iktidar─▒ saltanat makam─▒na devretmemesi, iktidarda kalmas─▒ ve cumhuriyeti ilan etme korkusuydu.

Mustafa Kemal Pa┼ča ba┼čkomutanl─▒─č─▒ ve ├Âzel yetkileri meclisin ─▒srar─▒ sonucu kabul etmi┼čtir. Sakarya Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra ba┼čkomutanl─▒─č─▒n uzat─▒lmas─▒ i├žin gerekli oyu alamad─▒─č─▒ zamanlarda olmu┼čtur. Erzurum Milletvekili H├╝seyin Avni Bey (Ula┼č) ve arkada┼člar─▒ cumhuriyetin ilan─▒ndan sonra cumhurba┼čkan─▒ se├žilme ┼čartlar─▒na Misak-─▒ Milli s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde do─čmak ve bir yerde be┼č y─▒l ikamet etme ┼čart─▒n─▒n eklenmesini istemi┼člerdi. Do─čal olarak Mustafa Kemal Atat├╝rk, bu iki ┼čart─▒ da ta┼č─▒m─▒yordu.

Mustafa Kemal Pa┼ča, Mecliste daha g├╝├žl├╝ olmak ve istedi─či kararlar─▒ alabilmek i├žin, I. Grup olarak adland─▒r─▒lan ÔÇťAnadolu ve Rumeli M├╝dafaa-i Hukuk GrubuÔÇŁnu kurdu. Bu gruba ─░ttihat├ž─▒lar─▒n ve saltanat yanl─▒lar─▒n─▒n ├Ânde gelenlerini almad─▒. Kar┼č─▒tlar─▒ da ikinci grup olarak ├Ârg├╝tlendilerse de i├žlerinden ├Ânderlik yapacak birisi ├ž─▒kmad─▒─č─▒ ve m├╝tecanis olmad─▒klar─▒ i├žin ba┼člang─▒├žtaki g├╝├žlerini kaybettiler.

Meclisteki sert tart─▒┼čmalardan bir ├Ârne─čini yukar─▒da vermi┼čtik. ─░kinci grubun en ├Ânemli temsilcilerinden birisi Ali ┼×├╝kr├╝ BeyÔÇÖdir (*). 36 ya┼č─▒nda Meclis-i MebusanÔÇÖa se├žilen Ali ┼×├╝kr├╝ Bey, ├žok iyi ─░ngilizce konu┼čan hitabet yetene─či y├╝ksek, s├Âz├╝n├╝ esirgemeyen bir insand─▒. Saltanat├ž─▒ ve hilafet├ži oldu─čunu her zaman dile getirirdi. Rejimin de─či┼čmesini asla istemiyordu. Bu y├╝zden Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖyla s─▒k s─▒k kar┼č─▒ kar┼č─▒ya geliyorlard─▒. ─░kinci grubun AnkaraÔÇÖda ├ž─▒kard─▒─č─▒ Tan gazetesi ortam─▒ germi┼čti. Gazete tam da Lozan g├Âr├╝┼čmelerinin en zorlu s├╝recinde ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Tan, Misak-─▒ MilliÔÇÖnin kat─▒ks─▒z bir ┼čekilde savunulmas─▒n─▒ dile getiriyordu.

LozanÔÇÖa kar┼č─▒ ├ž─▒kanlar─▒n tezi, MusulÔÇÖun bu y├Ântemle kaybedilece─čini, durumun ÔÇťYa sava┼č ya da bar─▒┼čÔÇŁ ikilemine girilmesinden h├╝k├╝meti mesul tutuyorlard─▒. Ancak ├Âne s├╝rd├╝kleri farkl─▒ bir y├Ântem yoktu. ÔÇťHeyet de─či┼čsinÔÇŁ noktas─▒na kilitlenmi┼člerdir. LozanÔÇÖla ilgili gizli g├Âr├╝┼čmeler mecliste 67 g├╝n s├╝rm├╝┼čt├╝r. ─░┼čin ac─▒ taraf─▒ ─░ngilizler bu tart─▒┼čmalardan g├╝n├╝ g├╝n├╝ne haberdar olmu┼člard─▒r.

Ali ┼×├╝kr├╝ Bey

G├Âr├╝┼čmeler s─▒ras─▒nda Ali ┼×├╝kr├╝ BeyÔÇÖle Mustafa Kemal Pa┼ča birbirlerine girecek konuma gelmi┼člerdi. Oturumu y├Âneten Ali Fuat Bey (Cebesoy), an─▒lar─▒nda o g├╝n├╝ ┼č├Âyle anlat─▒yordu; ÔÇťMustafa Kemal Pa┼ča, Mecliste konu┼čurken ortam gergindi. O konu┼čuyor, s├Âz├╝ kesiliyor, o cevapl─▒yordu. Pa┼ča, s├Âzlerini tamamlad─▒ktan sonra, Ali ┼×├╝kr├╝ BeyÔÇÖin ÔÇśBen de s├Âyleyece─čimÔÇÖ demesi ├╝zerine Gazi Pa┼ča, hiddetli bir tav─▒rla, ÔÇśBir haftad─▒r s├Âyl├╝yorsunuz, memleketi zarar-dide ediyorsunuz. Maksad─▒n─▒z nedir?ÔÇÖ dedi ve k├╝rs├╝den inerek elleri cebinde oldu─ču halde asabi bir ┼čekilde Ali ┼×├╝kr├╝ BeyÔÇÖin ├╝zerine y├╝r├╝d├╝. Bu arada herkes meclisin ortas─▒nda birbirlerine ba─č─▒rmakta olan mebuslar─▒n etraf─▒nda toplanm─▒┼čt─▒. Ali ┼×├╝kr├╝ Bey, ÔÇśKimseye ithama hakk─▒n─▒z yokÔÇÖ diye ba─č─▒r─▒yorduÔÇŽBu halin biraz daha devam─▒ m├╝essif hadiselere sebep olacakt─▒. Hatta birbiri aleyhine tabanca vesaire istimaline kadar varacakt─▒. ─░ntizam─▒ iade maksad─▒yla meclis emniyet memurlar─▒n─▒ ├ža─č─▒ramad─▒m. ├ç├╝nk├╝ m├╝zakereler gizliydi. Ne yapabilirdim? Derhal riyaset ├žan─▒n─▒ her iki taraf─▒n ortas─▒na att─▒m ve ┼ča┼čk─▒nl─▒ktan istifade ile oturumu kapatt─▒m.

Osman Bey, herkesin ba┼č─▒n─▒n ├╝st├╝nde tuttu─ču milli bir kahramand─▒. ─░stiklal Harbi bitmi┼č, bar─▒┼č ufukta g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝. S├╝re├ž i├žinde Giresun u┼čaklar─▒n─▒n memleketlerine geri d├Âneceklerdi. ─░smail hakk─▒ BeyÔÇÖin komuta etti─či Muhaf─▒z Alay─▒ Sakarya Sava┼č─▒nda kendini ispatlam─▒┼čt─▒.

TrabzonÔÇÖu bir derebeyi gibi y├Âneten ve Enver Pa┼čac─▒ Yahya Kaptan (**) 3 Temmuz 1922 tarihinde bir suikasta u─črar. Yahya Kaptan TrabzonÔÇÖda Enver Pa┼ča lehine mitingler d├╝zenlemi┼č ve AnkaraÔÇÖya gelmek i├žin AnadoluÔÇÖya ge├žen TKP lideri Mustafa Suphi (***) ve 15 arkada┼č─▒n─▒ deniz ortas─▒nda ├Âld├╝rm├╝┼č, kar─▒s─▒n─▒ kapatma yapm─▒┼čt─▒.

Zavall─▒ kad─▒n birka├ž y─▒l sonra eziyet ├žekerek ├Âlm├╝┼čt├╝.

Yahya Kaptan ve adamlar─▒n─▒n Suphi’lerin ├╝zerindeki alt─▒n ve paray─▒ zimmetlerine ge├žirdikleri, Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ s─▒ras─▒ndaki Rus i┼čgali d├Âneminde de g├Â├žmenlerin m├╝lklerine el koyduklar─▒ iddia ediliyordu.

Y─▒llar sonra ─░smail Hakk─▒ Bey, bu suikast─▒ yan─▒na ald─▒─č─▒ iki Giresunlu muhaf─▒z ile ger├žekle┼čtirdi─čini itiraf edecekti.

Ali ┼×├╝kr├╝ BeyÔÇÖle Osman A─ča aras─▒nda g├Âr├╝n├╝rde iyi bir ili┼čki vard─▒. Birbirlerini ziyaret ederlerdi. Ancak, Ko├žgiri ─░syan─▒n─▒n bast─▒r─▒lmas─▒ndan sonra mecliste ya┼čanan tart─▒┼čmalardan dolay─▒ bir so─čukluk ya┼čanm─▒┼čt─▒.

─░smail Hakk─▒ Tek├že

1912-1922 y─▒llar─▒ aras─▒ndaki her sava┼ča kat─▒lan Osman A─ča, ├╝lkenin nas─▒l ve ne fedakarl─▒klarla kurtar─▒ld─▒─č─▒n─▒; Sakarya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n nas─▒l kazan─▒ld─▒─č─▒n─▒, sava┼ča kat─▒lan Giresun G├Ân├╝ll├╝ Alaylar─▒n─▒n y├╝zde doksan─▒n─▒n ve yak─▒n m├╝cadele arkada┼č─▒ H├╝seyin Avni BeyÔÇÖin ┼čehit oldu─čunu g├Âzleriyle g├Ârm├╝┼čt├╝. Kendisi de say─▒s─▒z kere yaralanm─▒┼čt─▒. B├╝y├╝k TaarruzÔÇÖda Yunan ordusunun il-il├že ve k├Âyleri nas─▒l yak─▒p y─▒kt─▒─č─▒n─▒ ├žok iyi biliyordu.

Osman A─ča, Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n ve komutanlar─▒n hangi ┼čartlarda m├╝cadele etti─čini yakinen biliyordu. Kendisine yap─▒lan a─č─▒r ele┼čtirilere katlanam─▒yordu. Sava┼č─▒ kazanm─▒┼č Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n mecliste nas─▒l s─▒k─▒┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒na da ┼čahit olmu┼čtu.

B├╝y├╝k ZaferÔÇÖden sonra AnkaraÔÇÖda Ayranc─▒ civar─▒nda kendisine tahsis edilen ÔÇťPapaz’─▒n Ba─č─▒ÔÇŁ denilen yerde ya┼čam─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝. ├ľzel Muhaf─▒z Alay─▒’n─▒n komutan─▒ olarak g├Ârevine devam etti.

Gerisi hepimizin bildi─či ac─▒ hik├óye. A─ča, Ali ┼×├╝kr├╝ BeyÔÇÖi ├Âld├╝rt├╝r. Osman A─čaÔÇÖn─▒n hangi saikle bu cinayeti i┼čledi─čini bilemiyoruz.┬á Yak─▒n adamlar─▒ da bu konuda bir beyanda bulunmad─▒lar. ┼×a┼č─▒rt─▒c─▒ olan, Osman A─ča, bu cinayetten ceza almadan kurtulaca─č─▒n─▒, hesab─▒n─▒n sorulmayaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmesi ve bu eylemi yapmas─▒d─▒r.┬á Osman A─ča, cinayetten sonra Meclise gider ve cinayet ile ilgili tart─▒┼čmalar─▒ da izler (Seyrek, Murat, Milis Yarbay Topal Osman A─ča, s, 266).

Ali ┼×├╝kr├╝ Bey, 27 Mart 1923 g├╝n├╝ ortadan kaybolmu┼č, iki g├╝n sonra kayboldu─ču karde┼či ┼×evket (Doruker) Bey taraf─▒ndan h├╝k├╝mete bildirilmi┼č, ├╝├ž g├╝n sonra da cesedi bulunmu┼čtur.

Ali ┼×├╝kr├╝ Bey’in cesedi, Ankara’n─▒n M├╝hye k├Ây├╝ civar─▒nda bulundu; bo─čularak ├Âld├╝r├╝ld├╝─č├╝ anla┼č─▒ld─▒. Meclise katillerin meclis kap─▒s─▒ ├Ân├╝nde as─▒larak te┼čhiri i├žin yasa teklifi verildi. Cinayeti ara┼čt─▒rmak ├╝zere kurulan komisyon, Ali ┼×├╝kr├╝ Bey’i Topal Osman’─▒n Ankara’da, Papaz─▒nba─č─▒’ndaki evinde ├Âld├╝rd├╝─č├╝n├╝ tespit etti. Yard─▒mc─▒s─▒ Mustafa Kaptan, Ali ┼×├╝kr├╝ BeyÔÇÖin yemek bahanesiyle Topal OsmanÔÇÖ─▒n Samanpazar─▒ÔÇÖndaki evine g├Ât├╝r├╝ld├╝─č├╝n├╝; burada Topal Osman ve sekiz adam─▒ taraf─▒ndan kementle bo─čuldu─čunu itiraf etti. Osman A─ča hakk─▒nda yakalama emri ├ž─▒kar─▒ld─▒.

AnkaraÔÇÖda ve Mecliste k─▒yamet kopmu┼čtur. AnkaraÔÇÖn─▒n her taraf─▒ aran─▒r ve Ali ┼×├╝kr├╝ BeyÔÇÖin cesedi 1 NisanÔÇÖda ├çankaya s─▒rtlar─▒nda M├╝hye K├Ây├╝ civar─▒nda bulunur. Cesedin bulundu─ču haberini duyan Osman A─ča, k├Â┼čkteki Giresunlu u┼čaklar─▒n kald─▒─č─▒ ├çankaya K├Â┼čk├╝ civar─▒ndaki evine ├žekilir.

Ali ┼×├╝kr├╝ BeyÔÇÖin cesedi bulunduktan sonra Ba┼čbakan Rauf Bey, Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ istasyon binas─▒na ├ža─č─▒r─▒r. Pa┼ča, e┼či Latife beraber Han─▒mÔÇÖla gelir.┬á Rauf Bey, geli┼čmeleri anlat─▒r. Mustafa Kemal Pa┼ča, Osman A─čaÔÇÖn─▒n yakalanmas─▒ i├žin ─░smail Hakk─▒ BeyÔÇÖi ├ža─č─▒rt─▒r. Gelince olay─▒ anlat─▒r ve k├Â┼čk├╝n krokisini ├žizer. Osman A─čaÔÇÖn─▒n yakalanmas─▒ i├žin nereden ve ne ┼čekilde h├╝cum etmesi gerekti─čini anlat─▒r.

Bir nisan─▒ iki nisana ba─člayan gece Muhaf─▒z taburu harekete ge├žer ve bir ├žat─▒┼čma ya┼čan─▒r. Yeni kurulan muhaf─▒z birli─či taraf─▒ndan 1 Nisan 1923 gecesi Papaz─▒n Ba─č─▒ÔÇÖndaki evinde k─▒st─▒r─▒lan Topal Osman A─ča ve adamlar─▒, b├╝t├╝n gece ├žat─▒┼čt─▒. Topal Osman, yaral─▒ olarak ele ge├žirildi. Papaz─▒n Ba─č─▒’ndaki bask─▒ndan yaral─▒ ele ge├žirilen Topal Osman A─ča hastaneye kald─▒r─▒l─▒rken ─░smail Hakk─▒ Tek├žeÔÇÖnin emri ile kafas─▒ kur┼čun s─▒k─▒larak tutularak ve bilahare ├çankaya yak─▒nlar─▒na g├Âm├╝ld├╝. ├çat─▒┼čmada, Osman A─čaÔÇÖn─▒n cinayeti i┼čledi─čini ihbar eden muhbirin de ve olaya kar─▒┼čanlar─▒nda bulundu─ču on ki┼či de ├žat─▒┼čmada hayat─▒n─▒ kaybeder.

MeclisÔÇÖte Ali ┼×├╝kr├╝ BeyÔÇÖin katilinin yakalanarak Ulus Meydan─▒ÔÇÖnda idam edilmesi karar─▒ oy birli─či ile al─▒n─▒nca ama ba┼č─▒ndan as─▒lmas─▒ m├╝mk├╝n olamay─▒nca ceset mezardan ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č, MeclisÔÇÖin kap─▒s─▒nda, aya─č─▒ndan as─▒lm─▒┼čt─▒r.

Ali ┼×├╝kr├╝ Bey’in cenazesi Hac─▒ Bayram Camii’nde cenaze namaz─▒n─▒n ard─▒ndan Trabzon’a g├Ânderilmi┼č ve Boztepe’de defnedilmi┼čtir.

Enterne edilen Giresunlu muhaf─▒zlar bir s├╝re hapsedilmi┼čtir. Hapiste tutulan Giresunlu muhaf─▒zlara Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n e┼či Latife Han─▒m para yard─▒m─▒nda bulunmu┼čtur. Merkez komutan─▒ da Giresunlu muhaf─▒zlar─▒n ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lam─▒┼čt─▒r.

Osman A─čaÔÇÖn─▒n cenazesi, daha sonra karde┼člerinin Atat├╝rkÔÇÖten ricas─▒ ├╝zerine GiresunÔÇÖa nakledildi. Osman A─čaÔÇÖn─▒n cenazesi ├ç─▒narlar CamisiÔÇÖnde k─▒l─▒nan cenaze namaz─▒ndan sonra Giresun KalesiÔÇÖne ve Kurban Dede mezar─▒n─▒n yan─▒nda defnedildi.

Giresun Kalesi

1925 y─▒l─▒nda GiresunÔÇÖu ziyaret eden K─▒l─▒├ž Ali Bey, ziyaret etti─či Osman BeyÔÇÖin mezar─▒n─▒ bak─▒ms─▒z bulur. Ankara d├Ând├╝─č├╝ kendini davet eden Atat├╝rkÔÇÖe durumu anlat─▒r. Atat├╝rk, Osman A─ča i├žin an─▒t mezar yap─▒lmas─▒n─▒ emreder. Osman A─čaÔÇÖn─▒n cesedi Giresun KalesiÔÇÖnin en y├╝ksek en y├╝ksek tepesinde yapt─▒r─▒lan an─▒t mezara nakledilmi┼čtir.

Osman A─čaÔÇÖn─▒n mezar─▒n─▒ sadece K─▒l─▒├ž Ali de─čil, Rize Mebusu s─▒fat─▒yla Ankara Mevki Kumandan─▒ Fuat BeyÔÇÖde ziyaret etmi┼čtir.

Atat├╝rk, hi├žbir zaman Osman A─čaÔÇÖya su├žlu dememi┼č, san─▒k ifadesini kullanm─▒┼čt─▒r. GiresunÔÇÖdan gelen heyetleri kabul etmi┼č, onlara Osman BeyÔÇÖin ailesini sormu┼čtur.

Osman A─čaÔÇÖn─▒n An─▒t Mezar─▒

Mustafa Kemal Pa┼ča, 24 Eyl├╝l 1924 Cuma g├╝n├╝ cumhurba┼čkan─▒ s─▒fat─▒yla ├ž─▒kt─▒─č─▒ yurt gezisinde GiresunÔÇÖu ziyaret etmi┼čtir. Ziyaretinde Osman A─čaÔÇÖn─▒n k├╝├ž├╝k o─člu MustafaÔÇÖy─▒ sevmi┼č, ÔÇťMa┼čallah pek b├╝y├╝m├╝┼čs├╝nÔÇŁ demi┼čtir. Pa┼ča, ÔÇťYavrum baban cumhuriyet ┼čehidi olduÔÇŁ diye ilave etmi┼čtir.

┼×ehri ziyaret ederken, Osman A─čaÔÇÖn─▒n evinin ├Ân├╝ne geldiklerinde, yan─▒ndakilerden birisi, ÔÇťPa┼čam, i┼čte Topal Osman A─čaÔÇÖn─▒n eviÔÇŁ deyince, ÔÇťTopal Osman de─čil, cumhuriyetin banisi Osman A─ča HazretleriÔÇŁ diye cevap vermi┼čtir. Pa┼ča, daha sonra halk─▒n b├╝y├╝k tezah├╝rat─▒ aras─▒nda Hamidiye z─▒rhl─▒s─▒na d├Ânm├╝┼čt├╝r.

Mustafa Kemal Pa┼ča, 1925 y─▒l─▒nda kendini ziyaret eden Giresun heyetini kabul├╝nde ÔÇťOsman A─ča ve Giresun G├Ân├╝ll├╝ Alaylar─▒n─▒n hizmetlerini dile getirmi┼čtir.┬á Pa┼ča, hitap etti─či Giresunlulara ÔÇťAfyonkarahisar ve Dumlup─▒narÔÇÖda sizin u┼čaklar vard─▒ÔÇŁ diye hitap etmi┼čtir.

Osman A─čaÔÇÖn─▒n, Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n emriyle Ali ┼×├╝kr├╝ BeyÔÇÖi ├Âld├╝rd├╝─č├╝ iddialar─▒n─▒n temelinde iki ┼čey yatar. Birincisi Lozan Antla┼čmas─▒ÔÇÖndan sonra Mustafa Kemal Pa┼ča ile ters d├╝┼čen R─▒za NurÔÇÖun ÔÇťHayat ve Hat─▒ratÔÇŁ─▒m kitab─▒ndaki iddialar─▒na dayan─▒r. Oysa Mustafa Kemal Pa┼ča, hayat boyu m├╝cadelesini hukuk temelinde s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r. Kongre ve meclislerde kendine kar┼č─▒ ├žo─ču haks─▒zca olan en a─č─▒r ele┼čtirileri sab─▒rla g├Â─č├╝s germi┼čtir.

Milli M├╝cadelede kendini ba┼čkumandan ilan etmemi┼č ve meclis ba┼čkan─▒ olarak kalm─▒┼čt─▒r. Ba┼čkumandanl─▒─ča meclisin ─▒srar─▒yla gelmi┼čtir. Meclisin bu cinayetle ilgili bir ┼č├╝phesi olsayd─▒, meclis ba┼čkanl─▒─č─▒nda onu hi├žbir kuvvet tutamazd─▒.

─░kinci husus ise Mustafa Kemal Pa┼ča ve ├ževresinin Osman A─čaÔÇÖy─▒ hi├ž su├žlamamas─▒ ve an─▒t mezar yapt─▒rmas─▒d─▒r. ┼×undan eminim ki, Osman A─čaÔÇÖn─▒n ailesi ihtiya├ž sahibi olsayd─▒ Mustafa Kemal Atat├╝rk, Osman BeyÔÇÖin ailesine ÔÇťVatana HizmetÔÇŁ tertibinden maa┼č ba─člard─▒.

*

Esas g├╝ndeme getirilmesi gereken ÔÇťGiresun, AnadoluÔÇÖda i┼čgale u─čramay─▒p ta g├Ân├╝ll├╝ alay ├ž─▒karan tek ilÔÇŁ olmas─▒d─▒r. Bu tarihte ender rastlan─▒lan bir durumdur. Buna Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n muhaf─▒zl─▒─č─▒n─▒ yapan ÔÇťGiresun Maiyet M├╝frezesiÔÇŁ kurulmas─▒n─▒ da ekleyebiliriz. Atat├╝rk Milli M├╝cadele y─▒llar─▒nda sa─č kald─▒ysa bunu Giresun u┼čaklar─▒na bor├žluyuz.

KAYNAKÇA:

  • -Akbal, ─░smail, Komitac─▒ Eylemlerin Son Temsilcisi ─░smail Hakk─▒ Tek├že ve Faaliyetleri
  • -Ak┼čin, Sina, ─░stanbul H├╝k├╝metleri ve Milli M├╝cadele, ─░stanbul-2004
  • -Arif, Cemil, I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda Te┼čkilat-─▒ Mahsusa, ─░stanbul-1977
  • -Allen, W.E.D.1828-1921 T├╝rk-Kafkas S─▒n─▒r─▒ndaki Harplerin Tarihi, Ankara-1966,
  • -Apak, Rahmi, Yetmi┼člik Bir Subay─▒n Hat─▒ralar─▒, Ankara-1988
  • -Apak, Rahmi, ─░stiklal Sava┼č─▒ÔÇÖnda Garp Cephesi Nas─▒l Kuruldu
  • -Aralov, S.─░, Bir Sovyet Diplomat─▒n An─▒lar─▒, ─░stanbul-
  • -Avc─▒o─člu, Do─čan, Milli Kurtulu┼č Tarihi, ─░stanbul-1974
  • -Aydemir, ┼×evket S├╝reyya, Enver Pa┼ča, ─░stanbul-1975
  • -Aydemir, ┼×evket S├╝reyya, Tek Adam, ─░stanbul-1991
  • -Bozkurt, Abdurrahman, ─░tilaf Devletlerinin ─░stanbulÔÇÖda ─░┼čgal Y├Ânetimi, Ankara-2014
  • -Cebesoy, Ali Fuat, Milli M├╝cadele Hat─▒ralar─▒-─░stanbul
  • -├çi├žek, M. Talha, Cemal Pa┼ča SuriyeÔÇÖde, ─░stanbul-2020
  • -Dedeo─člu, ├ľmer, Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n Gizli Oturum Konu┼čmalar─▒, ─░stanbul-2008
  • -Hasan ─░zzettin Dinamo, Kutsal ─░syan, ─░stanbul-2012
  • -Erdo─čan Selim, SAKARYA T├╝rk Bitti Demeden Bitmez, ─░stanbul-2020, Kronik
  • -Esengin, Kenan, Milli M├╝cadelede ayaklanmalar, ─░stanbul-2006
  • -─░pek, Nedim, Canik ve G├Â├ž, Samsun-2018
  • -Kandemir, Feridun, Rauf Orbay, ─░stanbul-1965
  • -Karabekir, Kaz─▒m, Erzincan ve ErzurumÔÇÖun Kurtulu┼ču, Ankara-2001
  • -K├Âse, Mustafa, ┼×ehit Binba┼č─▒ H├╝seyin Avni Alpaslan, Samsun-2007
  • -Kutay, Cemal, Rauf Orbay, Hayat ve Hat─▒rat─▒m, ─░stanbul-1997
  • -Nur, R─▒za, Hayat─▒m ve Hat─▒rat─▒m, ─░stanbul-1967
  • -Mente┼čo─člu, ├ľ. Erden, Giresunlu Fedailerle Konu┼čtum Onlarda ├ç─▒lg─▒nd─▒, Ankara-2008
  • -Mente┼čo─člu, ├ľ. Erden, Milis Yarbay Osman A─ča, Ankara-2014
  • -Mumcu, U─čur, K├╝rt-─░slam Ayaklanmas─▒, ─░stanbul-1994
  • -Peker, Ekrem Hayri, Yeni Bir Cihan ─░mparatorlu─ču Kurma M├╝cadelesi Te┼čkilat-─▒ Mahsusa, ─░stanbul-2020
  • -Seyrek, Murat, Milis Yarbay Topal Osman A─ča, ─░stanbul-2019
  • -Sorgun, Taylan, Halil Pa┼ča, ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖden Cumhuriyete Bitmeyen Sava┼č, ─░stanbul-2003
  • -Sorgun, Taylan, M├╝tareke D├Ânemi, ─░stanbul-2007
  • – ┼×im┼čir. B.N, Malta s├╝rg├╝nleri, Ankara-1985
  • -Tansu, Semih Nafiz, ─░ki Devrin Perde Arkas─▒, ─░stanbul-2011
  • -Yerasimos, Stefanos, Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖnda T├╝rk-Sovyet ─░li┼čkileri
  • -Yel, Selma, Yakup ┼×evki Pa┼ča ve Askeri Faaliyetleri, Ankara-2002

 

(*) Ali ┼×├╝kr├╝ Bey, Trabzonlu olup 1884 y─▒l─▒nda Be┼čikd├╝z├╝’ne ba─čl─▒ Denizli k├Ây├╝nde do─čmu┼čtur.. Aileleri mahallen “Reiso─čullar─▒” nam─▒yla me┼čhurdur.

Heybeliada’da bulunan Bahriye Mektebi’nde ├Â─črenim g├Ârd├╝. Okulu 1904 y─▒l─▒ndan tamamlad─▒ ve bahriye erkan-─▒ harp subay─▒ oldu. 1909 y─▒l─▒nda kurulan Donanma-y─▒ Osman├« Muavenet-i Milliye Cemiyeti’nin kurucular─▒ndan birisi oldu ve bir s├╝re ikinci ba┼čkanl─▒k g├Ârevini ├╝stlendi. Cemiyetin Osmanl─▒ donanmas─▒ i├žin almak istedi─či nakliye gemilerini almak ├╝zere Liverpool’a g├Ânderildi─činde e─čitimini tamamlad─▒ ve ├žok iyi d├╝zeyde ─░ngilizce ├Â─črendi. ─░ngiltere’de bulundu─ču d├Ânemde T├╝rkiye aleyhine yap─▒lan propagandalara kar┼č─▒ ├žal─▒┼čt─▒; Liverpool Times gazetesinde ├že┼čitli makaleleri yay─▒mland─▒.

Y├╝zba┼č─▒ r├╝tbesinde iken askerlikten istifa edip siyasete at─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░stanbul’un i┼čgalinden sonra Meclis-i Mebusan’─▒n kendini feshetmesi ├╝zerine Ankara’ya giderek ilk T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisi’ne Trabzon milletvekili olarak girdi. Ali ┼×├╝kr├╝ Bey, TBMM’ye giri┼činden hemen sonra, halk─▒n Mill├« M├╝cadele’ye inand─▒r─▒lmas─▒ ve d├╝┼čman propagandalar─▒n─▒n etkisiz hale getirilmesi amac─▒yla meclis taraf─▒ndan olu┼čturulan ─░r┼čad Enc├╝meni’ne kat─▒ld─▒ ve bu enc├╝menin bir ├╝yesi olarak civar illeri gezdi. Muhafazak├ór bir yap─▒da olan Ali ┼×├╝kr├╝ Bey mecliste, Mustafa Kemal Pa┼ča’n─▒n ├Ânderli─čindeki Birinci Grup’a muhalif milletvekillerinin topland─▒─č─▒ ─░kinci Grup’un liderlerinden biri oldu. 28 Nisan 1920ÔÇÖde i├žki yasa─č─▒ konusunda meclise yasa teklifi verdi ve yasala┼čmas─▒ i├žin b├╝y├╝k ├žaba sarf etti.

─░kinci grubun g├Âr├╝┼člerini a├ž─▒klamak ve yaymak ├╝zere Mustafa Kemal Pa┼ča’n─▒n H├ókimiyet-i Milliye gazetesine kar┼č─▒ Tan gazetesini yay─▒mlamaya ba┼člad─▒. 68 say─▒ ├ž─▒kabilen gazetenin hemen hemen t├╝m ba┼čyaz─▒lar─▒n─▒ Ali ┼×├╝kr├╝ Bey yazd─▒. Lozan g├Âr├╝┼čmelerinden sonra yap─▒lan meclis oturumlar─▒nda; ─░smet Pa┼ča’n─▒n hariciyeci olmad─▒─č─▒ i├žin Lozan’da acemice i┼čler yapt─▒─č─▒n─▒ ve TBMM’nin kendisine verdi─či yetki s─▒n─▒rlar─▒n─▒n d─▒┼č─▒na ├ž─▒karak m├╝zakereleri s├╝rd├╝rd├╝─č├╝n├╝ savundu. Lozan’da devam eden m├╝zakerelerin durumu hakk─▒nda TBMM’ye a├ž─▒klanan resmi bilgiler ile d─▒┼č kaynakl─▒ haberler aras─▒nda ├želi┼čkileri dile getirdi. 27 Mart 1923 g├╝n├╝ ortadan kayboldu, iki g├╝n sonra karde┼či ┼×evket (Doruker) Bey taraf─▒ndan h├╝k├╝mete bildirilmi┼č, ├╝├ž g├╝n sonra da cesedi bulunmu┼čtur. Cinayeti ara┼čt─▒rmak ├╝zere kurulan komisyon, Ali ┼×├╝kr├╝ Bey’i Topal Osman’─▒n Ankara’da, Papaz─▒nba─č─▒’ndaki evinde ├Âld├╝rd├╝─č├╝n├╝ tespit etti.

H├╝k├╝met, olay─▒n failinin Gazi Milis Yarbay Topal Osman A─ča oldu─čuna h├╝kmetmi┼č ve A─ča’y─▒ tutuklamak ├╝zere hareket ge├žmi┼čtir. Nihayetinde Osman A─ča, yaral─▒ bir ┼čekilde tevkif edilmi┼č bir halde iken ├Âld├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Meclis’in idam karar─▒ sebebiyle Ulus Meydan─▒’nda ba┼č─▒ olmadan ayaklar─▒ndan as─▒lm─▒┼čt─▒r. Ali ┼×├╝kr├╝ Bey’in cenazesi Hac─▒ Bayram Camii’nde cenaze namaz─▒n─▒n ard─▒ndan Trabzon’a g├Ânderilmi┼č ve Boztepe’de defnedilmi┼čtir.

Ali ┼×├╝kr├╝ Bey, 27 Mart’ta ortadan kaybolmu┼č; 3 g├╝n sonra karde┼či aranmas─▒ i├žin Bakanlar Kurulu’na ba┼čvurmu┼čtu. ┬áAli ┼×├╝kr├╝ Bey’in cesedi, Ankara’n─▒n M├╝hye k├Ây├╝ civar─▒nda bulundu; bo─čularak ├Âld├╝r├╝ld├╝─č├╝ anla┼č─▒ld─▒. Meclise katillerin meclis kap─▒s─▒ ├Ân├╝nde as─▒larak te┼čhiri i├žin yasa teklifi verildi. Teslim olmay─▒ kabul etmeyen Topal Osman, 1 Nisan’─▒ 2 Nisan’a ba─člayan gece Muhaf─▒z Taburu jandarmalar─▒ ile kendi adamlar─▒ aras─▒nda ya┼čanan ├žat─▒┼čmada yaral─▒ olarak ele ge├žirildi. Ba┼č─▒ndan vurularak ├Âld├╝r├╝ld├╝ ve ba┼č─▒ kesilerek defnedildi.

(**) Erzurum KongresiÔÇÖnden beri Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖya tav─▒r alan TrabzonÔÇÖdaki bir k─▒s─▒m M├╝dafaa-i Hukuk├žunun i├žerisinde Trabzon Kay─▒k├ž─▒lar Kahyas─▒ Yahya Kaptan da vard─▒r. Kay─▒k├ž─▒lar Kahyas─▒ Yahya Kaptan, TrabzonÔÇÖda adeta h├╝k├╝met i├žinde h├╝k├╝met gibiydi. Maiyetinde ├žok say─▒da adam─▒ olan Kahya, limana giren gemilerden M├╝dafaa-i Hukuk ad─▒na vergi al─▒yordu. KahyaÔÇÖn─▒n ba┼č─▒na buyruk bu hareketlerini onaylamayan Do─ču Cephesi Komutan─▒ Kaz─▒m Karabekir Pa┼ča bir yaz─▒s─▒nda ÔÇť─░skele H├╝k├╝metiÔÇŁ tabirini kullanm─▒┼čt─▒r. Kahya, i┼či o derece ileri g├Ât├╝rm├╝┼čt├╝r ki, hi├žbir otorite ona s├Âz ge├žiremez olmu┼čtur.

Hatta ├Âyle ki, Enver Pa┼čaÔÇÖdan ald─▒─č─▒ talimatla, g├Âr├╝n├╝┼čte Milli M├╝cadeleÔÇÖye kat─▒lmak ├╝zere Osman A─čaÔÇÖya nazire olarak, tahliye ettirdi─či mahkumlardan ve asker firarilerinden olu┼čan bir tabur kurdurmu┼čtur. Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n ger├žek amac─▒ ise, ÔÇťAliÔÇŁ takma ad─▒yla bu taburun ba┼č─▒na ge├žerek, Albay Deli HalitÔÇÖin f─▒rkas─▒na dayanarak, bir darbeyle Mustafa KemalÔÇÖi devirip, ba┼čkumandanl─▒─č─▒ ele ge├žirmekti.

1921 y─▒l─▒n─▒n ocak ay─▒nda TBMM’nin ├ža─čr─▒l─▒s─▒ olarak AnkaraÔÇÖya do─čru yola ├ž─▒kan Suphi ve arkada┼člar─▒n─▒n T├╝rkiye’ye gelmesi ─░ttihat├ž─▒lar─▒ ve saltanat├ž─▒lar─▒ rahats─▒z eder. Do─ču Cephesi Komutanl─▒─č─▒ kendilerine koruma vermeyerek, Kars ve ErzurumÔÇÖda lin├ž giri┼čimlerine u─čramalar─▒na ilgisiz kal─▒rlar. Mustafa Suphi ve arkada┼člar─▒ Kaz─▒m Karabekir Pa┼ča taraf─▒ndan ErzurumÔÇÖdan TrabzonÔÇÖa y├Ânlendirilirler. 1921 y─▒l─▒n─▒n 28 Oca─č─▒’n─▒ 29’a ba─člayan gecesi 14 yolda┼č─▒ ile birlikte Trabzon’dan Sovyetler’e getri g├Ânderilmek ├╝zere 15 ki┼čiyi bir tekneye bindirirler. Karadenizli Suphi teknenin ah┼čap aksaml─▒ oldu─čunu (uzun yol teknesi olmad─▒─č─▒n─▒) g├Âr├╝nce ba┼člar─▒na gelecekleri anlar, kar┼č─▒ koymaya kalkarlarsa da Yahya’n─▒n zorbalar─▒ bask─▒n gelir. Tekne denize a├ž─▒l─▒r, katiller arkadan ba┼čka bir tekneyle yeti┼čerek hepsini kur┼čunlay─▒p, s├╝ng├╝leyip denize atarlar. Sald─▒r─▒dan sadece Mustafa SuphiÔÇÖnin kar─▒s─▒ Meryem sa─č olarak kurtulabilmi┼čtir. Ankara ├Âl├╝mleri deniz kazas─▒ diye a├ž─▒klar.

Bu i┼či yapmakla g├Ârevli olanlar kay─▒k├ž─▒lar kahyas─▒ Yahya ve ├žetesidir. Yahya heyettekilerin silahlar─▒n─▒, para, saat ve di─čer k─▒ymetli e┼čyalar─▒n─▒ al─▒r, KahyaÔÇÖn─▒n, otorite tan─▒maz ba┼č─▒na buyruk bu tav─▒rlar─▒, gizli faaliyetleri, hayli uzun yaz─▒larla ayr─▒nt─▒l─▒ bir ┼čekilde AnkaraÔÇÖya rapor edilmektedir. Cinayetin ba┼č sorumlular─▒ndan Yahya Kahya, b├Âlgede yapt─▒─č─▒ yolsuzluklar ve Enver Pa┼ča’y─▒ ├╝lkeye sokma planlar─▒ y├╝z├╝nden daha sonradan Sivas’ta a─č─▒r ceza mahkemesinde yarg─▒lansa da, su├žsuz bulunup sal─▒verildi. Bunun ├╝zerine Yahya Kahya’n─▒n ├Âzellikle dost meclislerinde “Sanki b├╝t├╝n i┼člerde, ben tek ba┼č─▒ma m─▒ idim? Daha ├╝st├╝me var─▒rlarsa, her ┼čeyi oldu─ču gibi ortaya d├Âkerim.” minvalli s├Âzler s├Âylemesi sonras─▒ Yahya Kahya, Muhaf─▒z B├Âl├╝─č├╝ Kumandan─▒ ─░smail Hakk─▒ Tek├že ve yan─▒ndaki Giresunlu muhaf─▒zlar taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝ld├╝.

(***) Mustafa Suphi, 1883 Giresun do─čumludur. Mustafa Suphi, ─░dadi’yi Erzurum’da okumu┼č, ─░stanbul’daki hukuk ├Â─čreniminden 1908 y─▒l─▒nda ParisÔÇÖe gitti. Sorbonne Siyasal Bilimler Fak├╝ltesi’nden mezun oldu.

Bu d├Ânem Suphi, 1910 y─▒l─▒nda “T├╝rkiye’de tar─▒m kredilerinin ├Ârg├╝tlenmesi” isimli bir tez yazar ve bu tezi ├Âzet olarak “Ekonomi ve Sosyal Enstit├╝leri B├╝rosu B├╝lteni” dergisinde yay─▒nlan─▒r. E─čitimini tamamlad─▒ktan sonra ─░stanbul’a d├Âner. Burada Tanin, Servet-i F├╝nun ve Hak gazetelerine yaz─▒lar yazar; Ticaret Mekteb-i Alisi’nde, Dar├╝lmuallimin-i Aliye ve Mekteb-i Sultani’de hukuk ve iktisat dersleri verir.

─░ttihat ve Terakki F─▒rkas─▒’n─▒n 1911 y─▒l─▒ndaki genel kongresine Anadolu delegesi olarak kat─▒l─▒r. ─░ttihat├ž─▒l─▒ktan kopu┼ču bu kongreden sonra ba┼člar ve 1912 A─čustos’unda partiden tamamen ayr─▒l─▒r ve f─▒rkaya muhalefet etmeye ba┼člar. 1912 y─▒l─▒nda Ahmet Ferit’in ba┼čkanl─▒─č─▒nda kurulan ve kurucular─▒ aras─▒nda Yusuf Ak├žura’n─▒n da bulundu─ču Mill├« Me┼črutiyet F─▒rkas─▒n─▒n kurucular─▒ aras─▒nda yer al─▒r.

Suphi, muhaliflere kar┼č─▒ 1913 y─▒l─▒n─▒n sonlar─▒nda ba┼člayan s├╝rg├╝n furyas─▒ndan nasibini al─▒r ve Sinop’a s├╝r├╝l├╝r.

Sinop’taki Rus konsolos yard─▒mc─▒s─▒ V. Ciudi├ži ÔÇśnin yard─▒m─▒yla bir grup arkada┼č─▒ ile birlikte bir tekne ile RusyaÔÇÖya ka├žt─▒. Bak├╝’ye gitmek ├╝zere Sivastopol’dan ayr─▒ld─▒. Suphi bu d├Ânemlerde Osmanl─▒’ya d├Ân├╝k ├že┼čitli faaliyetlerde bulunur. Osmanl─▒’n─▒n yakla┼čan sava┼ča girmesine kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒. ┬áSava┼č ba┼člad─▒ktan sonra Rus h├╝k├╗meti b├╝t├╝n T├╝rk vatanda┼člar─▒n─▒ g├Âzalt─▒na alt─▒na ald─▒. 22 Ekim 1914’de 975 sava┼č esiri ├že┼čitli i┼člerde ├žal─▒┼čt─▒r─▒lacaklar─▒ Kaluga’ya g├Ânderildi. Buradan Urallar’a s├╝r├╝ld├╝ler. Mustafa┬á Suphi,┬á Urallar’da 1915 y─▒l─▒nda Rusya Sosyal-Demokrat ─░┼č├ži Partisi (Bol┼čevik) ├╝yesi oldu.

┼×ubat Devrimi ile serbest kalan Suphi, Ekim Devrimi’nden sonra Moskova’ya gider. Stalin’in de onay─▒yla Narkomants’a ba─čl─▒ M├╝skom (M├╝sl├╝man Komiserli─či) alt─▒nda bir T├╝rk ┼×ubesi te┼čkil eder ve bunun yay─▒n organ─▒ olarak Yeni D├╝nya’y─▒ ├ž─▒kar─▒r.

Bu d├Ânemde K─▒r─▒m ve Odessa’daki, Rusya k├Âkenli ya da sava┼č esiri T├╝rkler aras─▒nda ├žal─▒┼čma yapan Suphi,K─▒z─▒lordu i├žinde ├Ârg├╝tlenen T├╝rk sava┼č esirlerinden bir birlik ile Rus ─░├ž Sava┼č─▒na kat─▒l─▒r.

10 Eyl├╝l 1920ÔÇÖde 15 b├Âlgeden gelen 75 delegenin kat─▒l─▒m─▒ ile 10-16 Eyl├╝l 1920 tarihleri aras─▒nda T├╝rkiye ─░┼čtirakiyun Te┼čkilat─▒ 1. Kongresi toplanm─▒┼č, bu kongrede Rusya’daki ve T├╝rkiye’deki t├╝m te┼čkilatlar─▒n birle┼čtirilmesi karar─▒ al─▒nm─▒┼č ve T├╝rkiye Kom├╝nist F─▒rkas─▒ kurulmu┼čtur.

Sovyet h├╝k├╗meti taraf─▒ndan g├╝venilen ve AnadoluÔÇÖdaki kom├╝nist hareketin gelecekteki lideri olarak g├Âr├╝len Suphi, partinin ald─▒─č─▒ karar do─črultusunda AnadoluÔÇÖya ge├žme ve T├╝rkiye’deki kom├╝nist harekete y├Ân verme karar─▒n─▒ al─▒r. Bu kapsamda i┼čgale kar┼č─▒ Anadolu’da sava┼čmak ├╝zere Sovyetler Birli─či’nde bulunan T├╝rk askerlerden bir Bol┼čevik Tabur olu┼čtur ve Anadolu’daki Kuv├ó-yi Milliye hareketi komutanl─▒─č─▒n─▒n emrine verilir. Ancak bu de─či┼čik birliklere da─č─▒t─▒l─▒r.

1921 y─▒l─▒n─▒n ocak ay─▒nda TBMM’nin ├ža─čr─▒l─▒s─▒ olarak AnkaraÔÇÖya do─čru yola ├ž─▒kan Suphi ve arkada┼člar─▒n─▒n T├╝rkiye’de siyasi karga┼ča ├ž─▒kartmak istedi─činden ┼č├╝phelenen TBMM ve Do─ču Cephesi Komutanl─▒─č─▒ kendilerine koruma vermeyerek, Kars ve ErzurumÔÇÖda lin├ž giri┼čimlerine u─čramalar─▒na ilgisiz kal─▒rlar.

1921 y─▒l─▒n─▒n 28 Oca─č─▒’n─▒ 29’a ba─člayan gecesi 14 yolda┼č─▒ ile birlikte Trabzon’dan Sovyetler’e geri g├Ânderilmek i├žin bindirildikleri teknede Kay─▒k├ž─▒lar Kahyas─▒ Yahya Kahya taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝ld├╝ler. Daha sonra bindikleri tekne de bat─▒r─▒lm─▒┼č ve kimsenin cans─▒z bedeni bulunamam─▒┼čt─▒r. Sald─▒r─▒dan sadece Mustafa SuphiÔÇÖnin kar─▒s─▒ Meryem sa─č olarak kurtulabilmi┼čtir. O da Yahya taraf─▒ndan ├Ânce seks k├Âlesi yap─▒lm─▒┼č daha sonra ise b├Âlgenin zenginlerinden Nemlizade Rag─▒p BeyÔÇÖe sat─▒lm─▒┼čt─▒r. Kad─▒n birka├ž y─▒l sonra ├Âlm├╝┼čt├╝r.

Toplam Okuma: 195 , Bug├╝n: 3 

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar. Bursa Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Kalayc─▒l─▒k ├ťzerine

Kalayc─▒l─▒k ├ťzerine

20 ┼×ubat 2021, Kalayc─▒l─▒k ├ťzerine i├žin yorumlar kapal─▒
Aya┼č A┼čireti ve Aya┼čl─▒lar ÔÇô Ankara Aya┼čÔÇÖa Ba─čl─▒ Bayram K├Ây├╝

Aya┼č A┼čireti ve Aya┼čl─▒lar ÔÇô Ankara Aya┼čÔÇÖa Ba─čl─▒ Bayram K├Ây├╝

20 ┼×ubat 2021, Aya┼č A┼čireti ve Aya┼čl─▒lar ÔÇô Ankara Aya┼čÔÇÖa Ba─čl─▒ Bayram K├Ây├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Zamanlar Bir Hasan Turan Vard─▒

Bir Zamanlar Bir Hasan Turan Vard─▒

20 ┼×ubat 2021, Bir Zamanlar Bir Hasan Turan Vard─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
├çukurova, Tura├ž Senin ├ľzku┼čun

├çukurova, Tura├ž Senin ├ľzku┼čun

20 ┼×ubat 2021, ├çukurova, Tura├ž Senin ├ľzku┼čun i├žin yorumlar kapal─▒
Nyenrode-Utrecht ve Runik Yaz─▒

Nyenrode-Utrecht ve Runik Yaz─▒

20 ┼×ubat 2021, Nyenrode-Utrecht ve Runik Yaz─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Mahkeme h├╝km├╝n├╝ verdi: ÔÇťTamgalar Kamuya AittirÔÇŁ

Mahkeme h├╝km├╝n├╝ verdi: ÔÇťTamgalar Kamuya AittirÔÇŁ

20 ┼×ubat 2021, Mahkeme h├╝km├╝n├╝ verdi: ÔÇťTamgalar Kamuya AittirÔÇŁ i├žin yorumlar kapal─▒
Milis Yarbay Osman A─ča

Milis Yarbay Osman A─ča

20 ┼×ubat 2021, Milis Yarbay Osman A─ča i├žin yorumlar kapal─▒
Kud├╝s, Ey Kud├╝s!

Kud├╝s, Ey Kud├╝s!

20 ┼×ubat 2021, Kud├╝s, Ey Kud├╝s! i├žin yorumlar kapal─▒
Altıparmak-Muradiye-Çekirge Arasında Nostaljik Bir Gezinti

Altıparmak-Muradiye-Çekirge Arasında Nostaljik Bir Gezinti

20 ┼×ubat 2021, Alt─▒parmak-Muradiye-├çekirge Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Türkünün Hikâyesi: Nem Alacak Felek Benim

Bir Türkünün Hikâyesi: Nem Alacak Felek Benim

20 ┼×ubat 2021, Bir T├╝rk├╝n├╝n Hik├óyesi: Nem Alacak Felek Benim i├žin yorumlar kapal─▒
─░ngiltere-T├╝rkiye Dayan─▒┼čmas─▒n─▒n Hedefleri

─░ngiltere-T├╝rkiye Dayan─▒┼čmas─▒n─▒n Hedefleri

16 ┼×ubat 2021, ─░ngiltere-T├╝rkiye Dayan─▒┼čmas─▒n─▒n Hedefleri i├žin yorumlar kapal─▒
TV Dizilerinin K├╝lt├╝r Turizmine Katk─▒s─▒ ve Nil├╝fer’in  K├╝lt├╝r Turizmi Potansiyeli

TV Dizilerinin K├╝lt├╝r Turizmine Katk─▒s─▒ ve Nil├╝fer’in K├╝lt├╝r Turizmi Potansiyeli

14 ┼×ubat 2021, TV Dizilerinin K├╝lt├╝r Turizmine Katk─▒s─▒ ve Nil├╝fer’in K├╝lt├╝r Turizmi Potansiyeli i├žin yorumlar kapal─▒
Milli M├╝cadele D├Âneminde Bursa Bas─▒n─▒

Milli M├╝cadele D├Âneminde Bursa Bas─▒n─▒

14 ┼×ubat 2021, Milli M├╝cadele D├Âneminde Bursa Bas─▒n─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Kentlilik Bilincinin Olu┼čmas─▒nda BursasporÔÇÖun Rol├╝

BursaÔÇÖda Kentlilik Bilincinin Olu┼čmas─▒nda BursasporÔÇÖun Rol├╝

12 ┼×ubat 2021, BursaÔÇÖda Kentlilik Bilincinin Olu┼čmas─▒nda BursasporÔÇÖun Rol├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Sey─üߪąat-n─ümeÔÇÖsinin Orijinal N├╝shas─▒na G├Âre Hac─▒ K─üs─▒m el-Ba─čd├ód├«ÔÇÖnin Bursa Seyahati

Sey─üߪąat-n─ümeÔÇÖsinin Orijinal N├╝shas─▒na G├Âre Hac─▒ K─üs─▒m el-Ba─čd├ód├«ÔÇÖnin Bursa Seyahati

12 ┼×ubat 2021, Sey─üߪąat-n─ümeÔÇÖsinin Orijinal N├╝shas─▒na G├Âre Hac─▒ K─üs─▒m el-Ba─čd├ód├«ÔÇÖnin Bursa Seyahati i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa Beg-Saray─▒ÔÇÖn─▒n Yap─▒l─▒┼č T├órihi ve Orhan G├óz├« D├Âneminde ─░n┼č├ó Edilen ─░lk B├Âl├╝mleri

Bursa Beg-Saray─▒ÔÇÖn─▒n Yap─▒l─▒┼č T├órihi ve Orhan G├óz├« D├Âneminde ─░n┼č├ó Edilen ─░lk B├Âl├╝mleri

31 Ocak 2021, Bursa Beg-Saray─▒ÔÇÖn─▒n Yap─▒l─▒┼č T├órihi ve Orhan G├óz├« D├Âneminde ─░n┼č├ó Edilen ─░lk B├Âl├╝mleri i├žin yorumlar kapal─▒
Uzakdo─ču’nun ├ľl├╝ms├╝zl├╝k Meyvesi: ┼×EFTAL─░

Uzakdo─ču’nun ├ľl├╝ms├╝zl├╝k Meyvesi: ┼×EFTAL─░

31 Ocak 2021, Uzakdo─ču’nun ├ľl├╝ms├╝zl├╝k Meyvesi: ┼×EFTAL─░ i├žin yorumlar kapal─▒
I.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan Milli M├╝cadeleÔÇÖye Vatan Savunmas─▒nda Yeni┼čehirliler

I.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan Milli M├╝cadeleÔÇÖye Vatan Savunmas─▒nda Yeni┼čehirliler

28 Ocak 2021, I.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan Milli M├╝cadeleÔÇÖye Vatan Savunmas─▒nda Yeni┼čehirliler i├žin yorumlar kapal─▒
─░ncirgedi─či’nde bir Amerikal─▒

─░ncirgedi─či’nde bir Amerikal─▒

17 Ocak 2021, ─░ncirgedi─či’nde bir Amerikal─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
├çin’e giden ├Âl├╝ms├╝zl├╝k; Nar

├çin’e giden ├Âl├╝ms├╝zl├╝k; Nar

17 Ocak 2021, ├çin’e giden ├Âl├╝ms├╝zl├╝k; Nar i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar