SemerkandÔÇÖdan KastamonuÔÇÖya Astronom ┼×irvani

SemerkandÔÇÖdan KastamonuÔÇÖya Astronom ┼×irvani

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

AnadoluÔÇÖdaki beyliklerin ba┼čkentleri ├žo─ču zaman birer bilim merkeziydi. Birgi, K├╝tahya, Konya ve Kastamonu, AnadoluÔÇÖnun ge├žmi┼čte ├Ânemli ilim merkezlerinden biri olarak da┬ákar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kar. Yaln─▒z tasavvuf ve medrese ilimleri sahas─▒nda de─čil, fen ilimlerinde de se├žkin bir yeri vard─▒r. ├ľzellikle kendisi de ├Ânemli bir ├ólim olan Candaro─člu ─░smail Bey, (1430-1461) d├Âneminde ┼čehri b├╝y├╝k bilginlerin ilgi oda─č─▒ yapm─▒┼čt─▒r.

Candaro─čullar─▒ Beyli─či, Anadolu Sel├žuklu Devleti’nin y─▒k─▒l─▒┼č─▒ndan sonra Kastamonu ve ├ževresinde kurulan bir T├╝rkmen beyli─čidir.

Y─▒ld─▒r─▒m Bayezit, Anadolu’daki birli─či sa─člama yolundaki ├žal─▒┼čmalar─▒ s─▒ras─▒nda Candaro─čullar─▒ topraklar─▒na sahip olmu┼č, fakat Sinop’ta Candaro─čullar─▒ Beyli─čiÔÇÖni devam ettirmi┼čtir. ─░sfendiyar Bey, ┬áAnkara Sava┼č─▒’ndan (1402) sonra Timur’un h├ókimiyetini tan─▒d─▒. Bunun kar┼č─▒l─▒─č─▒nda da Candaro─čullar─▒ Beyli─čiÔÇÖnin eski topraklar─▒ kendisine verildi, b├Âylece Kastamonu’ya yeniden h├ókim oldu.

─░smail Bey tahta ge├žti─činde K─▒z─▒l Ahmet Beyin isyan etmesi sonucu beylik sona do─čru s├╝r├╝klendi. 1461 y─▒l─▒nda II. Mehmet’in Trabzon seferi ├Âncesinde Candaro─čullar─▒, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču topraklar─▒na tamamen kat─▒ld─▒.

├çandaro─čullar─▒n─▒n Sinop’ta kurduklar─▒ tersanenin Osmanl─▒ Devleti’ne kat─▒lmas─▒ ve geli┼čtirilmesi, Osmanl─▒ Donanmas─▒’na g├╝├ž katt─▒. Kastamonu’nun K├╝re il├žesindeki bak─▒r ocaklar─▒ndan ├ž─▒kan bak─▒r, Beylik daha Osmanl─▒ Devleti’ne ilhak olmadan ├Ânce, Osmanl─▒ Devleti’nin top ├╝retimi i├žin kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

15 As─▒r Osmanl─▒ D├Âneminde AnadoluÔÇÖda matematik, astronomi ve co─črafya ├Â─čretimini ba┼člatan en ├Ânemli iki bilginden biri Ali Ku┼č├žu, di─čeri de Fethullah ┼×irvaniÔÇÖdir.

┼×irvani

AnadoluÔÇÖda temel din bilgilerini ├Â─črenip, di─čer bilimlere vak─▒f olan Fethullah ┼×irvani, ┼×irazÔÇÖa gidip Seyyid ┼×erif C├╝rcaniÔÇÖden ders ald─▒. Din ve fen bilgilerinde kendisini yeti┼čtirdi. Kelam ve f─▒k─▒h ilimlerinde ├ólim oldu. SemerkantÔÇÖa gitti, o arada Timur HanÔÇÖ─▒n torunlar─▒ndan Ulu─č BeyÔÇÖin yapt─▒rm─▒┼č oldu─ču me┼čhur medreseÔÇÖde ders g├Ârd├╝. Kad─▒zade-i RumiÔÇÖden Astronomi ve Matematik bilgilerini en geni┼č ┼čekilde ├Â─črendi.

Semerkant, TimurÔÇÖun g├Âzbebe─čiydi. ─░stila etti─či topraklardan sanat├ž─▒ ve zanaatk├órlar─▒ SemerkantÔÇÖa getirmi┼čti. ┼×ehre getirilen insanlar─▒n say─▒s─▒n─▒n 150 bine ula┼čm─▒┼čt─▒. ┼×ehrin etraf─▒nda bo┼č ma─čara ve a─ča├ž alt─▒ kalmam─▒┼čt─▒.

Emir Timur, ┼čehirde ├žok b├╝y├╝k bir imar faaliyetine giri┼čti. Papan─▒n el├žisi Ruy Gonzales Clavijo (Klaviho okunur) bu faaliyetlerini ÔÇťkadisÔÇÖden SemerkantÔÇÖa SeyehatÔÇŁ eserinde ┼č├Âyle anlatm─▒┼čt─▒r. ÔÇťÔÇŽTimur, Semerkant ┼čehrini ├Âyle y├╝celtmek istiyordu ki, bunun i├žin fethedilen yerlerin halk─▒n─▒ buraya ┬á┼čehir civar─▒nda isk├ón edilmesini arzu ediyor ve bilhassa her ├že┼čit sanatk├ór─▒n toplat─▒lmas─▒na ├žal─▒┼č─▒yordu.

┼×amÔÇÖdan ok yontan ve muhtelif silah imal eden ustalar, cam ve topraktan e┼čya imal eden camc─▒lar getirtti. Bunlar b├╝t├╝n d├╝nyada kendi alan─▒nda en iyi ustalard─▒. AnadoluÔÇÖdan bulabildi─či her ├že┼čit sanat erbab─▒ ile ok├žular getirttiÔÇŽÔÇŁ(Timur ve Timuriler D├Âneminde Semerkant, s,14)

Clavijo, h─▒zla b├╝y├╝yen kentte al─▒┼čveri┼č i├žin b├╝y├╝k bir yer olmad─▒─č─▒n─▒ i├žin Emir TimurÔÇÖun, ┼čehrin i├žinden ge├žecek ve her iki yan─▒nda al─▒┼čveri┼č yerlerinin olaca─č─▒ bir cadde a├ž─▒lmas─▒n─▒ ister. Bu i┼č i├žin iki mirzay─▒ g├Ârevlendirir.

Gece g├╝nd├╝z ├žal─▒┼č─▒larak bu cadde a├ž─▒l─▒r, Caddenin az ├Âtesine suni g├Âller yap─▒l─▒r. Clavijo, ÔÇťCaddenin iki taraf─▒na d├╝kk├ónlar ve onlar─▒n ├Ânlerine beyaz ta┼člarla ├Ârt├╝l├╝ y├╝ksek s─▒ralar yerle┼čtirildi. Caddenin kendisi, yukar─▒dan ba┼čtanba┼ča ─▒┼č─▒─č─▒n ge├žti─či pencereli bir kubbe ile kapland─▒.ÔÇŁ(Timur ve Timuriler D├Âneminde Semerkant, s,15)

┼×erafeddin Yezdi, bu faaliyetleri ÔÇť95 adet fil ve ├žok say─▒da hayvan ko┼čulu araba in┼čaat yerine ta┼č ta┼č─▒maktad─▒r.ÔÇŁdiye anlat─▒r. (Timur ve Timuriler D├Âneminde Semerkant (s,42)

Bursal─▒ Lami ├çelebinin dedesi Ali bin ─░lyas, TimurÔÇÖun AnadoluÔÇÖdan g├Ât├╝rd├╝─č├╝ ustalardand─▒. SemerkantÔÇÖtaki muhte┼čem yap─▒lar─▒n in┼čaat─▒nda ├žal─▒┼čan Ali bin ─░lyas, Emir Timur ├Âl├╝nce AnadoluÔÇÖya d├Âner ve BursaÔÇÖda Acem ustalarla Sultan ├çelebi Mehmet i├žin Ye┼čil T├╝rbeÔÇÖyi yapt─▒lar.

Tu─čla haz─▒rlama i┼činde ├žal─▒┼čan tu─člac─▒lar ba─člay─▒c─▒ mahl├╗l ├╝retme i┼či i├žin u─čra┼čan tu─čla dizicileri vard─▒. Mezk├╗r mahl├╗l o devrin yap─▒ i┼člerinde kullan─▒lan kaymak ta┼č─▒, yani mermer suyu idi. Bu materyal, yap─▒y─▒ sismik tahribattan muhafaza etme ├Âzelli─čine sahipti.

Ulu─čbek

K─▒saca Ulu─čbekÔÇÖin bu konudaki ├žal─▒┼čmalar─▒na de─činelim. Timur’un o─člu ┼×ahruh’un b├╝y├╝k o─čludur. 1393 y─▒l─▒nda Sultaniye kentinde do─čmu┼čtur. As─▒l ad─▒ Muhammed Taragay olup, Timur taraf─▒ndan sevilmesi nedeniyle “Ulu─č Bey” olarak an─▒lmaya ba┼člad─▒. TimurÔÇÖun taht─▒n─▒ ele ge├žiren babas─▒ taraf─▒ndan 1409 y─▒l─▒nda Semerkant valisi yap─▒ld─▒. Semerkant’ta h├╝k├╝m s├╝rerken genel olarak avc─▒l─▒k, e─člence ve ├ólimlerle sohbetlerle ge├žiren Ulu─č Bey, ┼čeyh, molla ve dervi┼člerle iyi ili┼čkiler kuramad─▒.

Ulu─čbek d├Âneminde SemerkantÔÇÖta canl─▒ bir hayat vard─▒. Avlar, dansl─▒ ve m├╝zikli, ziyafetler, matematik ve astronomi, ilmi tart─▒┼čmalar; yap─▒lan saraylar ve medreseler, bayramlar ┼čehre din adamlar─▒n─▒ ve bilim adamlar─▒n─▒ celp ediyordu.

Ulu─čbek, SemerkantÔÇÖ─▒n en g├╝zel yap─▒lar─▒ndan biri Ragastan meydan─▒ndaki medresesiydi. Ulu─čbekÔÇÖin BuharaÔÇÖda yapt─▒rd─▒─č─▒ medresede ┼ču yaz─▒ yaz─▒l─▒yd─▒, ÔÇť─░lme talip olmak her M├╝sl├╝mana ve her M├╝sl├╝man kad─▒na farzd─▒r.ÔÇŁ

Ulu─čbek, 1425 y─▒l─▒nda Mo─čollar ├╝zerine sefer d├╝zenleyerek Iss─▒k G├Âl├╝ dolaylar─▒na kadar geldi. Mo─čollar─▒ da─č─▒tarak ├Ânemli miktarda ganimetle Semerkant’a d├Ând├╝. Sonras─▒nda babas─▒ndan ald─▒─č─▒ destek kuvvetlerle ├ľzbekler ├╝zerine sefer d├╝zenlese de yenilerek Semerkant’a ├žekilmek zorunda kald─▒. ┼×eyhler, mollalar ve dervi┼čler taraf─▒ndan ┼čehre sokulmak istenmese de kendisine sad─▒k adamlar─▒n─▒n deste─čiyle SemerkantÔÇÖa girerek d├╝zeni yeniden sa─člad─▒. Daha sonra yeniden ├ľzbeklerÔÇÖe sefer d├╝zenleyerek Ta┼čkentÔÇÖe kadar ilerledi. Buradan SemerkantÔÇÖa d├Ând├╝kten sonra av ve e─člence ya┼čant─▒s─▒n─▒ b─▒rakan Ulu─čbek, ilim ├žal─▒┼čmalar─▒yla u─čra┼čmaya ba┼člad─▒. ─░lmi sohbetler, matematik ve astronomi konular─▒nda kendini e─čiterek kendini geli┼čtirmeye ba┼člad─▒. Ulu─čbek, astronomi ├žal─▒┼čmalar─▒na bizzat kat─▒l─▒yordu. Ulu─čbek, bu alanda ├žal─▒┼čan ├ólimlerin ├žo─čunu SemerkantÔÇÖa toplamaya ba┼čarm─▒┼čt─▒.

Ali Ku┼č├žu

Bu d├Ânemde ├Ânemli ├ólimler Kad─▒zade Rumi, G─▒yaseddin Cem┼čid ve Ali Ku┼čcu ile ├žal─▒┼čmalar yapt─▒. Semerkant yak─▒nlar─▒nda rasathane kurulmas─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ ba┼člatt─▒. 1429 EkimÔÇÖinde rasathaneyi tamamlad─▒.

As─▒l ad─▒ Selahaddin Musa ─░bn Mahmut, babas─▒ kad─▒ oldu─ču ve AnadoluÔÇÖdan geldi─či i├žin Kad─▒zade Rumi olarak biliniyordu. ÔÇťKendi devrinin PlatonÔÇÖuÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Ulu─čbek. SemerkantÔÇÖta matematik ve astronomi sahas─▒nda m├╝kemmel bir k├╝t├╝phane olu┼čturulmu┼čtu.

Muas─▒rlar─▒n tasvirlerine bak─▒l─▒rsa, m├╝kemmel bir yap─▒yd─▒. Muas─▒rlar─▒n verdi─či bilgilere de─čerlendiren Barthold, rasathane i├žin ┼čunlar─▒ yazm─▒┼čt─▒r, ÔÇťYaz─▒l─▒ kaynaklara g├Âre, rasathanenin daire ruhu, ─░stanbulÔÇÖdaki AyasofyaÔÇÖn─▒n y├╝ksekli─čine m├╝savi idi. Bab├╝rÔÇÖ├╝n s├Âzlerine nazaran bu yap─▒ ├╝├ž katl─▒ idi. Abd├╝rrezzak ise dokuz g├Â─č├╝n dereceler, dakikalar, saniyeler hatta saniyenin onda biri ile g├Â─č├╝n dokuz kat─▒n─▒n, g├Âklerin d├Ân├╝┼č├╝n├╝n, yedi seyyarenin, sabit y─▒ld─▒zlar─▒n, mevsimler, da─člar, denizler, ├ž├Âller taksimat─▒ havi k├╝re-i arz─▒n tasvirlerinin mevcut oldu─čunu yazmaktad─▒r.ÔÇŁ

Kad─▒zade

Ulu─čbekÔÇÖin, Semerkant’ta yapt─▒rd─▒─č─▒ medreseye Kad─▒zade Rumi bu medreseye ba┼čkanl─▒k etmi┼čtir. Rasathane i├žin y├Ârede bulunan t├╝m m├╝hendis, ├ólim ve ustalar─▒ Semerkant’a ├ža─č─▒rm─▒┼čt─▒r. Kendisi i├žin de bu rasathanede bir oda yapt─▒rarak t├╝m duvar ve tavanlar─▒ g├Âk cisimlerinin manzaralar─▒yla ve resimleriyle s├╝sletmi┼čti. Rasathanenin yap─▒m ve rasat aletleri i├žin hi├žbir harcamadan ka├ž─▒nmam─▒┼čt─▒r. Bu g├Âzlemevinde yap─▒lan g├Âzlemler, ancak on iki y─▒lda bitirilebilmi┼čtir. G├Âzlemevinin y├Ânetimini Bursal─▒ Kad─▒zade Rumi ile Cem┼čid’e vermi┼čtir. Cem┼čid, g├Âzlemlere ba┼čland─▒─č─▒ s─▒rada ve Kad─▒zade de g├Âzlemler bitmeden ├Âlm├╝┼čt├╝r. G├Âzlemevinin t├╝m i┼čleri o zaman gen├ž olan Ali Ku┼č├žu’ya kalm─▒┼čt─▒r. Bu g├Âzlem ├╝zerine Ulu─č Bey, ├╝nl├╝ “Zeycini” d├╝zenlemi┼č ve bitirmi┼čtir. Zey├ž K├╝rkani veya Zey├ž Cedit Sultani ad─▒ verilen bu eser, birka├ž y├╝zy─▒l do─čuda ve bat─▒da faydalan─▒lacak bir eser olmu┼čtur. Zey├ž K├╝rkani, baz─▒ kimseler taraf─▒ndan a├ž─▒klanm─▒┼č ve Zey├ž’in iki makalesi 1650 y─▒l─▒nda Londra’da ilk olarak bas─▒lm─▒┼čt─▒r. Avrupa dillerinin bir├žo─čuna, ├ževrilmi┼čtir. 1839 y─▒l─▒nda cetvelleri Frans─▒zca terc├╝meleriyle birlikte, as─▒l eser de 1846 y─▒l─▒nda aynen bas─▒lm─▒┼čt─▒r.

Ulu─čbek, mollalar─▒n te┼čvikiyle ayaklanan o─člu Abd├╝llatifÔÇÖe yenildi. Teslim olduktan sonra yolda o─člunun adamlar─▒ taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝ld├╝.

─░smail Bey, Niksarl─▒ Muhyiddin Mehmet i├žin, KastamonuÔÇÖda ─░smail Bey Medresesini yapt─▒rd─▒. Fethullah ┼×irvani ile do─ču ─░slam d├╝nyas─▒ndaki y├╝ksek matematik bilgileri, AnadoluÔÇÖya ta┼č─▒nd─▒. Ali Ku┼č├žu da Fethullah ┼×irvani gibi talebesi idi.

Semerkant matematik-astronomi okulunun bir temsilcisi olarak bu okulun teorik astronomi sahas─▒ndaki ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ yazd─▒─č─▒ eserlerle s├╝rd├╝ren astronom, matematik├ži ve m├╝derris ┼×irvan├« el-┼×emah├«, Osmanl─▒ ├╝lkesinde, ├Âzellikle AnadoluÔÇÖda matematik bilimlerini Semerkant okulu ├žizgisinde yayg─▒nla┼čt─▒ran ve pek ├žok ├Â─črenci yeti┼čtiren bir bilgindir.

┼×irvani, bug├╝n Azerbeycan s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde kalan ┼×irvanÔÇÖ─▒n ┼×emah├« kasabas─▒nda do─čdu. ─░lke─čitimini babas─▒ndan ald─▒; akabinde Serahs ve TusÔÇÖta tahsilini s├╝rd├╝rd├╝. TusÔÇÖta ┼×iÔÇÖ├« alimi Seyyid Ebu TalibÔÇÖten Seyyid ┼×erif el-Curcan├«ÔÇÖnin ┼×erh el-Tezkire f├« ÔÇś─░lm el-HeyÔÇÖe adl─▒ eserini okudu. 1435 y─▒l─▒ ortalar─▒nda SemerkantÔÇÖa gitti ve Semerkant MedresesiÔÇÖnde Kadizade RumiÔÇÖden matematik, astronomi, kelam ve dil bilimlerini tahsil ederek 13 Eyl├╝l 1440ÔÇÖda icazet ald─▒.

Kad├«-zadeÔÇÖden okudu─ču eserler aras─▒nda bulunan Nizamuddin el-Nisabur├«ÔÇÖnin ┼×erh el-Tezkire f├« ÔÇś─░lm el-HeyÔÇÖeÔÇÖsi hem Semerkant medresesinde hem de al-┼×irvan├«ÔÇÖnin e─čitiminde el-TezkireÔÇÖnin ├Ânemli bir yer i┼čgal etti─čini g├Âsterir. SemerkantÔÇÖta bulundu─ču esnada, ayr─▒ca, ┼×afiÔÇÖ├« f─▒k─▒h─▒na dair Camaluddin Yusuf b. ─░brahim el-Erdebil├«ÔÇÖnin el-Envar li-aÔÇÖmal el-ebrar adl─▒ eserini ┼čerhederek Ulu─č BeyÔÇÖe sundu.

SemerkantÔÇÖtaki be┼č y─▒ll─▒k tahsilinden sonra ┼×irvanÔÇÖa d├Ând├╝ (1440). Bir s├╝re burada bulunan medreselerde ders verdikten sonra hocas─▒ Kad─▒-zadeÔÇÖnin tavsiyesine uyarak Sultan II. Murat devrinin (1421-1451) sonlar─▒nda AnadoluÔÇÖya geldi. KastamonuÔÇÖda Candaro─člu ─░smail BeyÔÇÖden iltifat g├Ârd├╝─č├╝nden bu ┼čehirdeki medreselerde ders vermeye ba┼člad─▒. ├ľzellikle hocas─▒ Kad├«-zadeÔÇÖnin matematik ve astronomi eserleri ile el-TezkireÔÇÖyi ├Â─črencilerine okuttu.

┼×irvan├«, Ocak-┼×ubat 1453ÔÇÖde BursaÔÇÖya gelerek tefsirle ilgili bir eserini Osmanl─▒ sadrazam─▒ ├çandarl─▒ Halil Pa┼čaÔÇÖya ithaf etti. Yine bu tarihlerde Fatih Sultan MehmedÔÇÖe Mecelle f├« el-musik├« adl─▒ eserini sundu. Ancak ─░stanbulÔÇÖun fethinden sonra de─či┼čen siyasi hava i├žerisinde Halil Pa┼ča idam edilince hamisini kaybeden ┼×irvan├« KastamonuÔÇÖya geri d├Ând├╝. ┼×irvan├« bu olaydan sonra Kad├«-zadeÔÇÖnin ┼×erh el-Mulahhas f├« ÔÇś─░lm el-HeyÔÇÖeÔÇÖsine el-FeraiÔÇÖd ve el-FevaiÔÇÖd adl─▒ bir ha┼čiye yaz─▒p Fatih Sultan MehmedÔÇÖe sunarak Osmanl─▒ saray─▒na yakla┼čmak istedi ancak ba┼čaramad─▒.

1465 y─▒l─▒nda Hacca gitmek ├╝zere yola ├ž─▒kt─▒; IrakÔÇÖa u─črad─▒; bu b├Âlgedeki medreselerde dersler verdi. Hac farizas─▒n─▒ yerine getirdikten sonra MekkeÔÇÖde kald─▒ (1467) ve dersler verdi. D├Ân├╝┼čte KahireÔÇÖye u─črad─▒. Buradaki ilmi faaliyetlerinden sonra ─░stanbulÔÇÖa geldi. ─░stanbulÔÇÖda daha ├žok telif ve tedrisle u─čra┼čt─▒. ─░stanbulÔÇÖda umdu─ču ilgiyi bulamayan ┼×irvan├« 1478ÔÇÖde memleketi ┼×irvanÔÇÖa d├Ând├╝. ┼×ubat 1486ÔÇÖda ┼×emah├«ÔÇÖde vefat etti.

Dini ve akl├« bilimler yan─▒nda edebiyat ve dil bilimlerinde de uzman olan ve eserler veren ┼×irvan├«, ├Âzellikle matematik ve astronomi sahas─▒ndaki Semerkant okulunun birikimini Ali Ku┼č├žu ile birlikte Anadolu ve ─░stanbulÔÇÖa aktaran ve yay─▒lmas─▒n─▒ sa─člayan bir ├ólimdir. Eserlerinin bir k─▒sm─▒n─▒ Fatih Sultan Mehmet ve Sultan II. Bayezit ve ├çandarl─▒ Halil Pa┼ča ileri gelen Osmanl─▒ devlet adamlar─▒na sundu.

┼×irvan├« dil, edebiyat ve tefsir, usul-i f─▒k─▒h sahalar─▒nda alt─▒ eser kaleme ald─▒. Kelam sahas─▒nda ise daha ├Ânce hocas─▒ Kad├«-zadeÔÇÖden okudu─ču el-Mevak─▒f f├« ─░lm el-Kelam ├╝zerine ├╝├ž ayr─▒ ├žal─▒┼čma yapt─▒; ├Âzellikle bu eserin Seyyid ┼×erif el-Curcan├«ÔÇÖnin ┼×erhÔÇÖine yazd─▒─č─▒ hacimli Ha┼čiye dikkate de─čerdir.

┼×irvan├« d├Âneminde matematik bilimlerinin bir alt dal─▒ kabul edilen musiki sahas─▒nda Mecelle f├« el-musik├« adl─▒ ├Ânemli bir eser yazd─▒ ve Fatih Sultan MehmetÔÇÖe ithaf etti.

┼×irvan├«ÔÇÖnin di─čer bir ├žal─▒┼čmas─▒ geometri sahas─▒ndad─▒r. Hocas─▒ Kad├«-zadeÔÇÖnin ┼×emseddin el-Semerkand├«ÔÇÖnin E┼čkal el-TeÔÇÖsisÔÇÖine yazd─▒─č─▒ ┼×erhÔÇÖe bir Ha┼čiye kaleme ald─▒. Bu ha┼čiye muhtemelen Kad├«-zadeÔÇÖnin derslerinde verdi─či ┼čifahi bilgileri de i├žermekteydi. Ancak zaman─▒m─▒za herhangi bir n├╝sha ula┼čmad─▒─č─▒ndan eserin i├žeri─čine dair kesin bir ┼čey s├Âylemek m├╝mk├╝n de─čildir.

┼×irvan├«ÔÇÖnin teorik astronomi konusunda en dikkate de─čer eseri hi├ž ┼č├╝phesiz Nasiruddin al-Tus├«ÔÇÖnin el-Tezkire f├« ÔÇś─░lm el-HeyÔÇÖe adl─▒ ├Ânemli eserine yazd─▒─č─▒ ┼×erhÔÇÖtir. Daha ├Â─črencili─činin ilk y─▒llar─▒nda TusÔÇÖta el-Curcan├«ÔÇÖnin bu esere yazd─▒─č─▒ ┼×erhÔÇÖi okuyan, SemerkantÔÇÖta al-Nisabur├«ÔÇÖnin ┼×erhÔÇÖini hocas─▒ Kad├«-zadeÔÇÖden dinleyen ┼×irvan├«, hem ├Â─črencili─činde hem de ├Â─čretmenli─činde bu esere ├Ânemli bir yer vermi┼čtir. Nitekim esere yazd─▒─č─▒ ┼×erhÔÇÖin ├Âns├Âz├╝nde eserin hayat─▒ndaki yeri ve ├Ânemine i┼čaret eder. B├Âyle bir ┼×erhÔÇÖi de astronomi sahas─▒nda ders verdi─či ileri seviyedeki ├Â─črencilerin ihtiya├žlar─▒n─▒ g├Âzeterek kaleme ald─▒─č─▒n─▒ ├Âzellikle vurgular. 11 Ocak 1475ÔÇÖde tamamlad─▒─č─▒ eserinde kendisinden ├Ânceki ┼čerhlerden istifade etti─či gibi, hocas─▒ KadizadeÔÇÖnin ders notlar─▒ndan ve kendi tecr├╝belerinden faydalan─▒r.

┼×irvan├« bu eserinde Semerkant medresesinde hocas─▒ Kad├«-zade, Ulu─čbek ve ba┼čta kendisi olmak ├╝zere ├Â─črenciler aras─▒nda EuclidesÔÇÖin ElementlerÔÇÖinin bir teoremi hakk─▒nda yap─▒lan tart─▒┼čmalarla ilgili ├Ânemli bilgiler verir. Ayr─▒ca Kad├«-zadeÔÇÖden ald─▒─č─▒ icazetin bir suretini kaydeder. Eserde astronominin yard─▒mc─▒ dal─▒ olarak geometri ve optik ├╝zerinde geni┼č bir ┼čekilde durulur. ├ľzellikle fizik k─▒sm─▒nda ilm-i menazir konusunu geni┼č bir ┼čekilde ele al─▒r.

─░ncelemesinde ba┼čta ─░bn Heysem ile Kemaleddin Faris├« olmak ├╝zere Nazzam, ─░bn Sina, Kutbuddin ┼×iraz├«, Seyyid ┼×erif el-Curcan├«, ─░┼črak├« okulu gibi ─░sl├óm MedeniyetiÔÇÖndeki ilm-i menazire ait hemen hemen b├╝t├╝n birikime eser ve m├╝ellif isimlerini zikrederek g├Ândermelerde bulunmakta, ayr─▒ca BatlamyusÔÇÖa at─▒f yapmakta, yeri geldi─činde kendi kanaatlerini zikretmektedir.

Fizik├žiler ile matematik├žiler ve ilm-i men├ózircilerin (nazirin) g├Âr├╝┼člerini geni┼č olarak ele alan ┼×irvan├«ÔÇÖnin metni, ─░bn Heysem-Kemaleddin Faris├«ÔÇÖnin ilm-i men├ózir ├žizgisinin, VIII/XIV. y├╝zy─▒ldan sonra Semerkant matematik-astronomi okulu eliyle, ba┼čta Osmanl─▒ Co─črafyas─▒ olmak ├╝zere, ─░slam d├╝nyas─▒nda tamamen h├ókim oldu─čunu g├Âsterir. Bu durum, ayn─▒ zamanda, bu ├žizginin, astronomiye de tam anlam─▒yla uygulanmas─▒ manas─▒na gelir. Hen├╝z teknik tahlili yap─▒lmayan metindeki ┼×irvaniÔÇÖnin ├╝slubu kendisinin, ─░bn Heysem ile takip├žisi Kemaleddin Faris├«ÔÇÖnin bilim tarihinde, fizik ile geometrik yakla┼č─▒mlar─▒ birle┼čtirerek ger├žekle┼čtirdikleri devrimin fark─▒nda oldu─čunu; ayr─▒ca bu devrimin Semerkant matematik-astronomi okulunda s─▒k─▒ tart─▒┼čmalara konu oldu─čunu g├Âsterir.

┼×irvan├« ┼×erhÔÇÖinde Nasiruddin el-Tus├«ÔÇÖnin ortaya koydu─ču ilm el-heyÔÇÖe sistemini ayr─▒nt─▒l─▒ ┼čekilde ele al─▒r, geometrik temellendirmelerini yapar, ba┼čta T├╝rk takvimi olmak ├╝zere eski takvim sistemleri hakk─▒nda geni┼č bilgi verir. Bu bilgilerini verirken hem eserin daha ├Ânceki ┼čerhlerinden faydalan─▒r hem de Semerkant okulunun bu konudaki yakla┼č─▒m─▒n─▒ kendi g├Âr├╝┼čleriyle mecz ederek ortaya koyar. ─░lm el-heyÔÇÖe anlay─▒┼č─▒n─▒ b├╝y├╝k oranda ─░bn HeysemÔÇÖin riyazi ve tabii ├žizginin beraberce ele al─▒nd─▒─č─▒ sistemi d├óhilinde y├╝r├╝t├╝r.

 

KAYNAKÇA:

-Aka, ─░smail, ┼×ahruh ve Zaman─▒, Ankara-1994, TTK
-─░bni┬á Arap┼čah, Ac├óibuÔÇÖl Makdur (Bozk─▒rdan Gelen Bela), ─░stanbul-2002, Selenge Yay─▒nlar─▒
-┼×eref├╝ddin Ali Yezdi, Emir Timur (Zafername), ─░stanbul-2013, Selenge Yay─▒nlar─▒
-Yakubovski, Aleksandr, Timur ve Timuriler D├Âneminde Semerkant, Ankara-2018, TTK

536 total views, 1 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒