Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
ekrempeker@gmail.com
KafkasyaÔÇÖdan ─░spanyaÔÇÖya, AnadoluÔÇÖdan Orta Do─čuÔÇÖya dolmenler
  • 17 Haziran 2018 Pazar
  • +
  • -

Etimolojik olarak “megalit” kelimesinin, Yunanca “mega” (b├╝y├╝k) ve “lithos” (ta┼č) kelimelerinden olu┼čtu─ču g├Âr├╝l├╝r. Yak─▒ndo─čuÔÇÖnun antik ├ža─člardaki yap─▒s─▒n─▒ inceleyen, Gordon Childe g├Âre megalitler, bat─▒l inan├žlar ve ayinler gibi baz─▒ dinsel olaylar i├žin b├╝y├╝k ta┼člardan yap─▒lm─▒┼č olan an─▒tlard─▒r.

Dolmenler(Megalitlerin oda bi├žimli ve bir├žok t├╝r├╝ olan mezar an─▒tlar), menhirler(Genellikle tek ba┼č─▒na duran, b├╝y├╝k boyutlu i┼členmi┼č, ya da i┼členmemi┼č kaba ta┼člar), s─▒ra ile dizilmi┼č dik ta┼člar ve kromlekleri(Cromlech-Dik ├çevrek ta┼člar) kapsayan megalit an─▒tlar, Avrupa, Afrika, Asya ve Amerika’da olmak ├╝zere yery├╝z├╝n├╝n b├╝y├╝k bir kesimine yay─▒lm─▒┼člard─▒r.

Bir├žok bilim adam─▒n─▒n ilkel b├╝y├╝k ta┼č an─▒tlar olarak tan─▒mlad─▒─č─▒ megalit an─▒tlar, yap─▒lar─▒nda b├╝y├╝k blok ta┼člar─▒ bulunduran dolmenler, kapal─▒, yollar, menhirler, s─▒ra ile dizilmi┼č dik ta┼člar ve kromlekleri b├╝nyesinde toplar. Ayr─▒ca baz─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar dikilmelerindeki temel amac─▒n toplu g├Âmmeler olmas─▒ ve planlar─▒ndaki benzerlikler nedeniyle, kaya mezarlar─▒n─▒ da megalit an─▒tlar kapsam─▒ i├žine alarak, ayr─▒ bir grup olu┼čturma e─čilimindedirler.

Megalitler, Kuzey Avrupa’da en ├žok Polonya, ─░ngiltere, FransaÔÇÖn─▒n Atlantik k─▒y─▒lar─▒, Hollanda, Almanya, ─░sve├ž, Danimarka ve Bel├žika’da g├Âr├╝lmektedir. Megalit an─▒tlar, “bereketli hilal” olarak adland─▒r─▒lan b├Âlgede; Suriye, L├╝bnan, ─░srail, lrak, ─░ran, Anadolu, T├╝rkmenistan, Kafkaslar ve Bulgaristan’da olmak ├╝zere ├žok geni┼č alanda g├Âr├╝l├╝rler. Megalitler ─░talya’n─▒n topu─čundan, Kuzeybat─▒ ─░rlanda’ya, G├╝ney ─░spanya’dan ve Portekiz’den Danimarka’ya ve G├╝ney ─░sve├ž’e kadar uzan─▒rlar. Filistin, ├ťrd├╝n ve ─░srailÔÇÖde ├žok say─▒da dolmen g├Âr├╝lmektedir.┬á Bazen birbirinden ├žok uzakta olan an─▒tlar aras─▒nda b├╝y├╝k benzerlikler g├Âr├╝lebiliyor iken; birbirine ├žok yak─▒n mek├ónlardaki birbirinden ├žok farkl─▒ olabiliyor? Bu kadar yayg─▒n olmas─▒ ayr─▒ bir ara┼čt─▒rma konusu oldu─ču i├žin ├╝zerinde durmayaca─č─▒z.

Ancak dolmen gruplar─▒n─▒n aralar─▒nda uzun mesafeler bulunmas─▒, gerekse bu dolmen gruplar─▒n─▒n kendine ├Âzg├╝ hali etkiler ta┼č─▒mas─▒ a├ž─▒s─▒ndan ba─č─▒ms─▒z birer merkez olarak g├Âr├╝lmesi gibi nedenlerle tek ├ž─▒k─▒┼č merkezli olma olas─▒l─▒─č─▒ zay─▒flamaktad─▒r. Megalitizmi deniz yollar─▒yla g├Â├ž eden bir halka mal eden ve an─▒tlar─▒n ilk ├ž─▒kt─▒klar─▒ yerlerin Akdeniz olabilece─čini savunanlar oldu─ču gibi, megalitizminin kurucular─▒n─▒n Kafkasya b├Âlgesinden gelmi┼č olabilece─čini savunan bilim adam─▒ ├žoktur.

Konunun i┼člevsel boyutu ile ilgilenenler megalitlerin g├Âmme i├žin kullan─▒lmalar─▒ndan ba┼čka sosyal grupla┼čmalarda sembolik, an─▒tsal ve dini bedelli bir kal─▒c─▒l─▒k sa─člayarak ├Âl├╝ler ve ya┼čayanlar d├╝nyas─▒ aras─▒nda bir ileti┼čim arac─▒ gibi g├Âr├╝lm├╝┼č olabileceklerini savunurlar.

*

Dolmenlerin, Balkanlarda Tun├ž d├Ânemi, LevantÔÇÖta Neolitikten (Neolitik ├ça─č, insan─▒n yo─čun avc─▒l─▒k-toplay─▒c─▒l─▒ktan ├╝retime, g├Â├žebelikten yerle┼čik ya┼čama ge├žti─či, M├ľ yakla┼č─▒k 10.000 y─▒l ├Âncesinden ba┼člayan ve “─░lk ├ťretimcili─če Ge├ži┼č Evresi” olarak da adland─▒r─▒lan Neolitik ├ça─č’─▒n en ├Ânemli ├Âzelli─či, besin sorunlar─▒n─▒n ├ž├Âz├╝m├╝yle ger├žekle┼čtirilen b├╝y├╝k bir “devrim” olmas─▒d─▒r. Neolitik ├ça─č insan─▒, baz─▒ bitkileri tar─▒ma alm─▒┼č, bir├žok hayvan─▒n da evcille┼čtirilmesini ger├žekle┼čtirmi┼č; avc─▒l─▒─č─▒n yerine hayvanc─▒l─▒k, toplay─▒c─▒l─▒─č─▒n yerine ise┬á┬á┬átar─▒m ya da ren├žberlik ge├žmi┼čtir). Orta Tun├ž ├ža─č─▒na kadar olan d├Ânemde, Kafkaslarda M.├ľ. 6000ÔÇÖden M.├ľ. 4000ÔÇÖe kadar olan s├╝re├žte yap─▒lmaya ba┼čland─▒─č─▒ san─▒lmaktad─▒r. B├Âlgelere g├Âre de─či┼čmekle beraber, dolmenler i├žin, Neolitik d├Ânemden M.├ľ. 1300ÔÇÖlere kadar olan zaman aral─▒─č─▒n─▒ g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmak gerekmektedir.

*

Do─ču Anadolu’daki Kars dolmenlerinin Kafkas, G├╝neydo─čudaki Ad─▒yaman ve Gaziantep dolmenlerinin ise Levant dolmenleri ile benzerlik i├žerisinde olduklar─▒ tespit edilmi┼čtir. ┬áLevant denilen (Suriye-├ťrd├╝n-Filistin-─░srail-Sina Yar─▒madas─▒) b├Âlgesindeki dolmenler Kafkas dolmenlerine benzer ├Âzellikler sahiptir.

T├╝rkiye’de genel anlamda 3 farkl─▒ dolmen tipi vard─▒r. T├╝rkiyeÔÇÖdeki dolmenlerin kom┼ču b├Âlgelerdekine benzemesine kar┼č─▒l─▒k, benzer ├Âzellikler d─▒┼č─▒nda yerel farkl─▒la┼čmalar g├Âstermektedir.

Bulunduklar─▒ arazilerin konumlar─▒ndan dolay─▒ T├╝rkiye’deki dolmenlerin de, Levant ve Kafkas dolmenleri i├žin ├Âne s├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi g├Â├žebe topluluklarce yap─▒lm─▒┼č ve uygulanan bir hipotetik (varsay─▒msal) yakla┼č─▒m─▒n sonu├žlar─▒na g├Âre k├╝├ž├╝k gruplarca kurulmu┼č olabilecekleri d├╝┼č├╝n├╝lmektedir.

Ad─▒yaman – Gaziantep grubu yap─▒mc─▒lar─▒ ile Kars grubu yap─▒mc─▒lar─▒ aras─▒nda manevi inan├žlar a├ž─▒s─▒ndan da ayr─▒nt─▒da farklar oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Bu fark Kafkas k├Âkenli kabilelerin farkl─▒ k├╝lt├╝rlerde olu┼čuyla a├ž─▒klanabilir. T├╝rkiyeÔÇÖye kom┼ču b├Âlgelerdeki an─▒tlar─▒n tarihlemesinde, dolmenler, Kaltolitik ve Tun├ž ├ža─člar─▒na aittir.

KAFKAS DOLMENLER─░

Kafkaslar’da Kabardino-Balkarya, Stavrapol ve Krasnodar b├Âlgesinin do─ču k─▒sm─▒nda yayg─▒n olan Kuban k├╝lt├╝r├╝n├╝n, ana hatlar─▒n─▒n ┼čekillendi─či ilk safha (M.├ľ. 12-11.y.y.), baz─▒ de─či┼čkenlerinin g├Âr├╝ld├╝─č├╝ ikinci safha (M.├ľ. 10. y.y. -7.y.y.) ve kuban sitleri, t├╝m├╝l├╝s gruplar─▒ ve k├╝lt yap─▒lar─▒n─▒n yer ald─▒─č─▒; k├╝lt├╝rel malzemenin yerel kuban ├Âzelliklerinde oldu─ču, daha sonraki k├╝lt├╝rlerin kuban ├Âzelliklerini de ta┼č─▒yan, ─░skitlere mal edilen ├╝├ž├╝nc├╝ safha olmak ├╝zere ├╝├ž safhal─▒d─▒r.

Kafkas kuban sitlerinin g├Âmme gelene─činde ├žok fazla say─▒da inhumasyona(├Âl├╝n├╝n beden b├╝t├╝nl├╝─č├╝n├╝n korunarak defnedilmesi) ve kremasyona rastlan─▒r. Yap─▒lan ara┼čt─▒rmalarda cinsiyete g├Âre bir y├Ân farkl─▒la┼čmas─▒n─▒n oldu─ču, kad─▒nlar─▒n b├╝k├╝k durumda sol tarafa, erkeklerin sa─č tarafa olmak ├╝zere kuzey-bat─▒ya y├Ânlendirilerek g├Âm├╝ld├╝kleri vurgulanmaktad─▒r. Ara┼čt─▒rmac─▒ya g├Âre ilk safha ve son safha kubanlar─▒ aras─▒nda kar─▒┼č─▒k bir s├╝re├ž vard─▒r. Bu kar─▒┼č─▒k d├Ânem Trans-Kafkasya’n─▒n Ge├ž Bronz k├╝lt├╝r├╝n├╝n erken safha k├╝lt├╝r├╝d├╝r. Bu k├╝lt├╝r kuzey y├╝kseltilere do─čru yay─▒larak, Kafkasya eteklerindeki ve hatta bat─▒ Avrupa b├Âlgelerindeki k├╝lt├╝r elemanlar─▒ ile kar─▒┼č─▒p etkile┼čmi┼č ve “Kuban k├╝lt├╝r├╝” denen yeni bir k├╝lt├╝r yaratm─▒┼čt─▒r. Bu da Ge├ž Bronz ├ça─č─▒’ndan Erken Demir ├ça─č─▒’na bir k├╝lt├╝r ge├ži┼či olarak yorumlanmaktad─▒r. (Bakiye Y├╝kmen: 2003: 9)

Kafkas Dolmenlerinin Tipoloji, Tarihlendirme ve Mimari K├Âkeni

Abhazya ve Krasnodar b├Âlgesinin yer ald─▒─č─▒ Bat─▒ Kafkasya b├Âlgesinde saptanan 2308 dolmenin incelenmesi sonucunda yap─▒lan tipolojiye g├Âre Bat─▒ Kafkasya Dolmenleri levha, b├╝t├╝n, tekne ve yekpare ta┼č yap─▒lar olarak ayr─▒l─▒rlar ve b├╝t├╝n tiplerde ├Ân k─▒s─▒mda bir delik vard─▒r. Dikd├Ârtgen ve yuvarlak delikliler, oval ve ark ┼čekilli kap─▒ ve pencereleri olan dolmenlerden daha eskidirler. Bu dolmenlerdeki delikler ├Âzel levhalarla veya bir ├ž─▒k─▒nt─▒s─▒ olan t─▒ka├žlarla tam olarak kapat─▒lm─▒┼čt─▒r. Ad─▒geler bu yap─▒lara, ÔÇťSpun-C├╝ce evleriÔÇŁ denilmektedir.(Markovin 1982: 108).

Levha dolmenler, ├Âzel kanallarla i┼členmi┼č be┼č levhadan olu┼čur. En erken ├Ârnekler ├ž─▒k─▒nt─▒l─▒ dikd├Ârtgen odalara, daha sonrakiler trapez ┼čekilli formlara sahiptir. Belirgin bir giri┼čleri vard─▒r. B├╝y├╝k levha ve bloklar─▒n birle┼čmesi ile ise b├╝t├╝n dolmenler olu┼čmu┼čtur. Tekne ┼čekilli dolmenler, b├╝y├╝k kayalardan kesilmi┼č ve ayr─▒ levha ┼čeklinde birle┼čtirilmi┼čtir. Dikd├Ârtgenden g├╝─č├╝m ┼čekillerine kadar de─či┼čen odalara sahiptirler. ├çat─▒ da d├óhil olmak ├╝zere b├╝t├╝n├╝yle kayaya oyulmu┼č olan dolmenler de yekpare ta┼č dolmenlerdir (Markovin 1982: 109). M.├ľ. II. binin ilk yar─▒s─▒nda trapez planl─▒ levha dolmenler ve b├╝t├╝n dolmenler yayg─▒nl─▒k kazan─▒rken, b├╝y├╝k kayalar ├╝zerine, s─▒k├ža, tekne ┼čekilli yap─▒lar da oyulmu┼č ve d├Ânemin sonuna do─čru levha dolmenlerin par├ža belirginli─čini kaybetmesi ile yap─▒lar aras─▒nda yalanc─▒ tonozlu yap─▒lar belirmi┼č, tekne ┼čekilli yap─▒lar─▒n odalar─▒ g├╝─č├╝m ┼čeklini kazanm─▒┼č ve giderek yekpare dolmenler ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r (Markovin 1982: 110-111).

Kafkas dolmenlerinin birinci tipi, ├žok yo─čun olarak rastlanan, monolitik, dikd├Ârtgenimsi sand─▒k mezar tipidir. Novovosbodnaya b├Âlgesinde tespit edilmi┼č olan ├žift odal─▒ dolmenler tek bir kapak alt─▒ndad─▒rlar ve t├╝m├╝l├╝s ├Ârt├╝l├╝d├╝rler. An─▒tlardan ├ž─▒kan zengin arkeolojik malzeme aras─▒nda, bak─▒rdan han├žerler, kazmalar, ├žengelli i─čneler, sapl─▒ baltalar, alt─▒n ya da g├╝m├╝┼čten toplu i─čneler ve bronzdan kazanlar gibi Kafkasya’n─▒n erken metal safhas─▒n─▒ veren bir├žok obje yer almaktad─▒r. ├çokgen bir odan─▒n oldu─ču ikinci tip, kar─▒┼č─▒k dilim ta┼č bloklara sahiptir. B├Âlgesel olarak ├žok az say─▒da bulunan yalak bi├žimli ├╝├ž├╝nc├╝ tip, bir ta┼č blo─čun oyulmas─▒ ile yarat─▒lm─▒┼čt─▒r. D├Ârd├╝nc├╝ tip, odas─▒n─▒n tamamen yekpare bi├žimde monolitik bir blo─ča oyulmas─▒ ile yap─▒lmas─▒ndan dolay─▒ dolmenlerden ayr─▒l─▒rken, dairesel giri┼čleri ile de dolmen tipi an─▒tlar─▒n mimarisine uymaktad─▒r.

Kafkasya’daki ilk ara┼čt─▒rmalar P.S.Pallas’─▒n 1790ÔÇÖlarda Abhazya b├Âlgesindeki dolmenlerle Kuban k─▒y─▒s─▒ndaki dolmenleri haber verdi─či ara┼čt─▒rmad─▒r. Joussaume’a g├Âre Maykop k├╝lt├╝r├╝n├╝n ya┼čad─▒─č─▒ bu topraklardaki en eski dolmenler yine bu k├╝lt├╝rle ├ža─čda┼č olarak M.├ľ. 2400’lere aittir.

Markovin, deliksiz levhalardan olu┼čmu┼č olan dolmenleri en eskileri olarak yorumlar. Uzun odal─▒ ve yan y├╝zeyleri b├╝t├╝n levhalardan olu┼čmu┼č olan dolmenlerin, bunlardan hemen sonraki bir tarihe (M.├ľ. 2300) denk d├╝┼čt├╝─č├╝n├╝; bunlar─▒n hemen arkas─▒ndan ise kare planda odal─▒ dolmenlerin ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ ve M.├ľ. 2100ÔÇÖlere do─čru trapez kesim ve plana sahip ilk yap─▒lar─▒n do─čdu─čunun d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝n├╝ belirterek; erken d├Ânem, levhal─▒ dolmenlerle deliksiz ilk tekne ┼čekilli dolmenlerin hemen hemen ayn─▒ tarihlerde g├Âr├╝ld├╝─č├╝n├╝ belirtir.

En ge├ž d├Ânemde dikilen tiplerden olan b├╝t├╝n dolmenlerden sonra M.├ľ 1400-1300 y─▒llar─▒na do─čru KafkasyaÔÇÖdaki dolmenlerin in┼čas─▒n─▒n durdu─čunu kaydeden ara┼čt─▒rmac─▒ya g├Âre bu d├Ânemdeki tekne ┼čekilli dolmenler giderek g├╝─č├╝m ┼čekline d├Ân├╝┼čm├╝┼č ve d├Ânemin sonuna do─čru yekpare dolmenler belirginle┼čmi┼čtir.

Markovin tarihsel belirlemeye yard─▒mc─▒ olan dolmenlerdeki g├Âmme gelene─či degi┼čikliklerini vurgularken erken d├Ânem dolmenlerinin genelde ki┼čisel mezarlar oldu─čuna ve seyrek olarak ta b├╝y├╝k bir toprak ├Ârt├╝n├╝n alt─▒na konulmu┼č 2-3 ├Âl├╝ i├žin kullan─▒ld─▒─č─▒na, geli┼čme d├Ânemindeki dolmenlerde g├Âmme t├Âreninde ├Âl├╝lerin ├žo─čunlu─čunun odan─▒n merkezine ve k├Â┼čelerine konuldu─čuna ve kemiklerdeki boya miktar─▒n─▒n azald─▒─č─▒na, ge├ž d├Ânem dolmenlerinin ise genelde kemik koruma yeri olarak kullan─▒ld─▒─č─▒na de─činmektedir.

Kafkas kronolojisinde yeni ara┼čt─▒rmalar yap─▒ld─▒k├ža s├╝rekli oynamalar olmaktad─▒r. ├ľrne─čin NarimanovÔÇÖun yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rmalara g├Âre, son 60-70 y─▒ll─▒k ├žal─▒┼čmalar sonucunda Bat─▒ Kafkas kronolojisinde oynamalar oldu─čuna de─činerek ge├žmi┼čte kabaca M.├ľ. V-IV bin y─▒llar─▒ olarak verilen erken tar─▒m yerle┼čimlerinin tarihlerinin, yeni an─▒tlar─▒n bulunu┼ču ve bu an─▒tlarda bulunan malzemenin C14 y├Ântemi ile ya┼čland─▒r─▒lmas─▒ sonucunda M.├ľ IV-Vl biny─▒llar─▒na kayd─▒─č─▒n─▒ bildirmektedir. Ara┼čt─▒rmac─▒ G├╝ney Kafkasya’da Azerbaycan’daki erken tar─▒m yerle┼čmelerin de ele ge├žen arkeolojik malzemenin ayn─▒ y├Ântem ile incelenmesi sonucunda M.├ľ. V. bine tarihlendirildi─čini haber vermektedir.(Bakiye Y├╝kmen:2003:11)

Morgan, i├žlerinde bulunan arkeolojik malzemeye dayanarak Kuzey Kafkasya dolmenlerinin Bronz d├Ânemi insanlar─▒nca yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ ve Demir d├Ânemi insanlar─▒nca da sonradan kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ ├Âne s├╝rmektedir. (Bakiye Y├╝kmen: 2003: 11)

Abhazya b├Âlgesinde kendini g├Âsteren g├╝ney dolmen k├╝lt├╝r├╝n├╝n ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒, haz─▒r formlar─▒ kullanm─▒┼člard─▒r. ├ľrne─čin baz─▒ tasvirlerden Samsun-Trabzon-Amasya y├Âresinde ya┼čam─▒┼č, Ka┼čkilerin bu formlar─▒ yayg─▒n olarak kulland─▒klar─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. Y. A. Federov da Ka┼čkileri Abhazlar─▒n uzak atalar─▒ ile ilgili g├Ârmekte ve dolmenleri yapanlar─▒n k├╝lt├╝r├╝n├╝ onlara ba─člamaktad─▒r.

Markovin (1982: 111-116) gibi, ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n ├žogu Bat─▒ Kafkas dolmenlerinin k├Âkenini Akdeniz ile ba─čda┼čt─▒r─▒r. Mesela Fars nehrindeki (Kuban) ├žok kenarl─▒ dolmen, plan olarak Portekiz’deki bir yap─▒ya yakla┼čt─▒r─▒l─▒rken, Novosvobodnaya’nin iki odal─▒ ve b├Âluml├╝ dolmenleri ile Katalanya dolmenleri, Korsika’n─▒n yer ├╝st├╝ yap─▒lar─▒ ile Kafkasya’daki yap─▒lar benzer tutulmakta ve Kafkasya’dakileri and─▒ran b├╝t├╝n dolmenlerin Sardunya adas─▒nda da bulundu─ču ├Âne s├╝r├╝lerek, ├ťrd├╝n ve Suriye’deki dolmen an─▒tlar─▒n da KafkasyadaÔÇÖkilerden uzak olmad─▒─č─▒na, Tarihi Trakya topraklar─▒nda yani b├╝g├╝nki Bulgaristan ve T├╝rkiye’de b├╝t├╝n levha ve dikd├Ârtgen delikli dolmenler ile kar┼č─▒la┼č─▒ld─▒─č─▒na de─činilerek Bat─▒ Kafkasya an─▒tlar─▒n─▒n Akdeniz an─▒tlar─▒ndan biraz daha eski oldu─ču vurgulanmaktad─▒r.

Markovin ayr─▒ca, N. Ya. Merpert’in ekonomik fakt├Âr├╝n ├Ânemli oldu─ču ikinci bir g├Â├ž modeli ┼čemas─▒ ├Ânerdi─čini dile getirmektedir. Bu teorinin dayanak noktas─▒ olarak, halk─▒n b├╝y├╝yerek yeni topraklar aramak zorunda kalmas─▒ g├Âsterilmekte, (AkdenizÔÇÖde bat─▒dan do─čuya do─čru Afrika’n─▒n kuzey k─▒y─▒s─▒ boyunca olu┼čan deniz ak─▒nt─▒lar─▒n─▒n yard─▒mc─▒ oldu─ču g├Â├ž sadece deniz arac─▒l─▒─č─▒ ile olmu┼čtur. Bu d├Ânemde ─░stanbul bo─čaz─▒ hen├╝z olu┼čmam─▒┼čt─▒r ve Marmara Denizi ile Kara Denizi de daha k├╝├ž├╝k ak─▒nt─▒lar birle┼čtirmektedir) ve kafkas dolmenlerindeki farkl─▒l─▒klar─▒n, bu yeni gelenlerin dolmen yap─▒m─▒nda Kafkas ko┼čullar─▒n─▒n yeni ├žizgiler yaratm─▒┼č olmas─▒ndan kaynakland─▒─č─▒ belirtilmektedir. Baz─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar Ad─▒gelerin Baskl─▒larla ili┼čkisini bu g├Â├že ba─člar.

Joussaume (1985: 327) Karadeniz k─▒y─▒s─▒ boyunca K─▒r─▒m’da Gaspra ve Alau├ža b├Âlgesi ve Baydar vadisindeki ├žok say─▒da an─▒t─▒n ├ževresinin genelde iri ta┼člar ile daire bi├žiminde ├ževrelenerek desteklendikten sonra topraktan bir t├╝m├╝l├╝s ile ├Ârt├╝lm├╝┼č oldu─čunu haber vererek Kafkas dolmenlerinde t├╝m├╝l├╝s kavram─▒n─▒n varl─▒─č─▒na dikkat ├žekmektedir.

Joussaume (1985: 325-326) Maikop ile dolmen pop├╝lasyonu aras─▒ndaki ba─člar─▒n bu toplulu─čun yerle┼čim sitlerinin belirlenebilmesi ile kan─▒tlanabilece─čini belirtmektedir. Joussaume’a g├Âre Kafkas an─▒tlar─▒ ile M.├ľ 3. binin sonuna tarihlenen Hint dolmenleri aras─▒nda bir Kafkas k├Âkeninin varl─▒─č─▒ s├Âz konusudur. Kafkas ve Suriye aras─▒ndaki ili┼čki ise M.├ľ. 4. binden ├Ânce kurulan Filistin dolmenleri aras─▒nda bir ba─č ile a├ž─▒klanabilmektedir. Ancak Kafkas megalitizminde daha ├žok b├Âlgesellik s├Âz konusu oldu─ču daha kabul edilebilir bir ger├žektir.

***

Kafkas dolmenleri Trans Kafkasya ile Kafkasya’n─▒n kuzey kesimlerinde, Azerbeycan ve Ermenistan s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde yay─▒l─▒yor g├Âr├╝nmektedirler.

Genellikle da─čl─▒k alanlarda ve da─člar─▒n y├╝ksek kesimlerindeki yerle┼čim yerleri yak─▒nlar─▒nda yay─▒l─▒m g├Âsteren Kafkas dolmenlerinden Karadeniz boyunca yer alm─▒┼č olan Bat─▒ Kafkasya dolmenleri K─▒y─▒dan 70 km. i├žerilerdeki da─člar─▒n nehirleri yak─▒nlar─▒nda veya eski yollar─▒n ya da ge├žitlerin yak─▒n─▒nda g├Âr├╝lmektedirler.

Morgan (1927: 191) Azerbeycan’da Lenkoran’da Do─ču-Bat─▒ ve Kuzey-G├╝ney uzan─▒ml─▒ dolmenlerin varl─▒─č─▒n─▒ haber verirken, Joussaume (1985: 325), Lavrov’un ara┼čt─▒rd─▒─č─▒ 400 dolmende ve di─čer yerlerdeki dolmenlerin giri┼činde baz─▒ delikler bulundu─čunu ve bu deliklerin i┼člevinin ara┼čt─▒rmac─▒larca tart─▒┼čma konusu oldu─čunu belirterek bunlar─▒n hi├ž bir zaman kuzeye do─čru bakmay─▒p genelde do─čuya, ├žok az say─▒da ise g├╝neydo─čuya ve g├╝neye a├ž─▒ld─▒─č─▒na de─činmektedir.

Bu iki grupta rastlanan y├Ân birli─čindeki ├že┼čitlilik, Kafkas dolmenlerinde tek bir y├Ân e─čilimi yerine kar─▒┼č─▒k bir y├Ân kavram─▒n─▒n varl─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir. (Bakiye Y├╝kmen: 2003: 13)

├ľl├╝ g├Âmme gelenekleri

Bat─▒ Kafkaslardaki dolmenler genelde iki ya da ├╝├ž ├Âl├╝ i├žin kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. G├Âmme t├Âreni de─či┼č-mektedir. ├ľl├╝lerin ├žo─čunlu─ču odan─▒n merkezine ve k├Â┼čelere konulmaktad─▒r. Kemiklerdeki boyan─▒n miktar─▒ azalmaktad─▒r. M.├ľ.11. binin ikinci yar─▒s─▒n─▒n sonuna do─čru dolmen yap─▒lar kemik koruma yeri olarak kullan─▒lm─▒┼čt─▒r (Markovin 1982: 112).

Kuzey Kafkaslarda dolmenler, Kubanlar ve G├╝ney Maykoplar olmak ├╝zere iki gruba ayr─▒l─▒r: Afkazi ve Belayer nehrinin y├╝ksek vadileri, Novorosisk’in do─čusu ve g├╝neydo─čusu bu b├Âlgeye aittir. K─▒r─▒mÔÇÖdakilerle ili┼čkili olabilecek bu an─▒tlar RusyaÔÇÖn─▒n G├╝ney b├Âlgelerinde ya┼čam─▒┼č insanlar─▒n eserleri olabilir (Morgan 1927: 219).

Bronz d├Ânemi sonu-demir d├Ânemi ba┼člang─▒c─▒nda (~M.├ľ. 1000), Kafkaslar─▒n geni┼č bir k─▒sm─▒nda ismini Kuban k├Ây├╝ (Tiflis’in 200 km. kuzeyinde)’nden alan ÔÇťKuban K├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ vard─▒r. Kuzey Kafkaslar─▒n merkezi k─▒s─▒mlar─▒ndaki da─člara ve tepelerin eteklerine yay─▒lan ve M.├ľ.7.y.y.’a kadar olan bu k├╝lt├╝r├╝n karakteristik ├╝r├╝nleri uzun, dar ve k─▒vr─▒k ├Âzel baltalar, hatta bak─▒r vazolar ve bak─▒r i─čneler gibi ├že┼čitli tak─▒lar, geni┼č tokal─▒ kemerler, ├žengelli i─čneli bro┼člar ve bileziklerdir. ├ľl├╝ g├Âmme gelene─činde bazen ta┼č halkalarla ├ževrili ta┼č lahitler, bazen de a─ča├ž sand─▒k i├žerisinde iskeletler vard─▒r.

Ekonomileri temel olarak hayvan g├╝tmeye dayal─▒ olan Kuban k├╝lt├╝r├╝n├╝n yayg─▒n oldu─ču Kuzey Kafkaslarda Kuban vadisindeki Maikop tepesi (M.├ľ. 3. binin ortalar─▒na ait bak─▒r d├Ânemi mezar tepeleri), Dolinks (Tiflis’e. 200km. kuzeyde) siti, A┼ča─č─▒ Don, Dinyeper, Volga ve G├╝ney Sibirya’n─▒n eski step k├╝lt├╝rleri ├Ânemli bak─▒r d├Ânemi k├╝lt├╝rleri i├žerir. Bat─▒ Kafkasya’daki Abkhazi’de Kafkas bronz d├Âneminin en eski kal─▒nt─▒lar─▒n─▒ i├žeren, toplu g├Âmmeler i├žin, kaba ta┼č dilimlerden yap─▒lm─▒┼č ve birka├ž kez kullan─▒lm─▒┼č dolmenler bulunmaktad─▒r.

M.├ľ. 2. binin ortalar─▒nda yerle┼čimciler, sert kavgalardan s─▒─č─▒rlar─▒n─▒ ve insanlar─▒ koruyabilmek i├žin, y├╝ksek tepelere kiklopik yap─▒lar kurmu┼člar ve etraf─▒n─▒ duvarlar ile ├ževirmi┼člerdir. Bu kiklopik yap─▒lar Ermenistan, G├╝rcistan, Transkafkasya’da Azerbaycan’da bulunmu┼čtur. Kafkas bronz d├Âneminin en eski k├╝lt├╝r alanlar─▒ndan biri olan, G├╝rcistan’daki Trialeti (Tiflis’in g├╝neydo─čusuna 110 km.) t├╝m├╝l├╝s├╝ M.├ľ. 1800-1700 tarihlerini vermi┼čtir. T├╝m├╝l├╝slerin alt─▒nda oda mezarlar ┼čeklindeki mezarlarda bulunan yanm─▒┼č ├Âl├╝ k├╝lleri bazen 4 tekerli arabaya ait bir odun par├žas─▒n─▒n ├╝zerinde bulunmu┼čtur. Tekerle─čin ├ževresinde k├╝├ž├╝k s─▒─č─▒rlar─▒n kal─▒nt─▒lar─▒ ile birlikte ├žok say─▒da a┼č─▒r─▒ s├╝sl├╝ pi┼čmi┼č toprak kaplar, bazen g├╝m├╝┼č fakat daha ├žok bronz ve ├žakmakta┼č─▒ndan ok u├žlar─▒ ele ge├žmi┼čtir. Bulunan mezarlarda insan kurban─▒ izine hi├ž rastlan─▒lmam─▒┼čt─▒r.

Dolmen k├╝lt├╝r├╝ Karadeniz boyunca, Kuban boyunca ve Abhazya’da yayg─▒nd─▒r. Belirgin olmayan bir ba─člant─▒ ile Drevnin Vostokon ile ili┼čkilendirilen Kuzey Kafkasya dolmen k├╝lt├╝r├╝ A. M. Tallgren’e g├Âre bu b├Âlgede kendi deyimiyle “katakomb” mezar k├╝lt├╝r├╝n├╝ ya┼čayan topluluklarla ili┼čkilidir (Markovin 1960: 22). G├╝neydeki ve kuzeydeki megalit an─▒tlar aras─▒nda belirgin farkl─▒la┼čmalar vard─▒r. Kuzeydo─ču Kafkas an─▒tlar─▒ pastoral k├╝lt├╝re sahip insanlara atfedilmektedir. Kafkaslar ve Kafkas ├Âtesi halklar aras─▒ndaki geni┼č k├╝lt├╝rel benzerliklerin nedeni metal ili┼čkilerine g├Ât├╝r├╝lmektedir.

Maikop k├╝lt├╝r├╝ ile di─čer S├╝mer sanat─▒ ve Troya 2ÔÇÖnin k├╝lt├╝rleri aras─▒nda yak─▒nla┼čmalar kurulmaktad─▒r. Hatta Troya 2’nin y─▒k─▒m─▒n─▒n Maykop k├╝lt├╝r├╝n├╝n de─či┼čmesinin nedeni ve Novosvobodnaya olarak adland─▒r─▒lan ikinci safhaya ge├ži┼č ile ili┼čkili olabilece─či ├Âne s├╝r├╝lmektedir.

Yap─▒lan ├žal─▒┼čmalar ├ľn Asya’n─▒n, Do─ču Akdeniz ve Balkan Yar─▒madas─▒n─▒n, Tuna Havzas─▒, UkraynaÔÇÖn─▒n Eneolitik k├╝lt├╝rleri ile ├çe├žen-─░ngu┼č b├Âlgelerinin Eneolitik k├╝lt├╝rleri aras─▒nda farkl─▒l─▒k oldu─čunu g├Âstermektedir. Enolitik d├Ânemlerde Kafkaslarda iki k├╝lt├╝r├╝n ya┼čad─▒─č─▒ ve bu iki k├╝lt├╝r aras─▒nda ili┼čkiler oldu─ču ele ge├žen k├╝lt├╝r belgelerinden anla┼č─▒lmaktad─▒r. Bu k├╝lt├╝rlerden biri t├╝m Kafkas ├Âtesi, Do─ču Anadolu, Da─č─▒stan, ├çe├žen ingu┼č, ve Kuzey Osetya’y─▒ i├žine al─▒r. Oysa Eneolitik d├Ânem d─▒┼č─▒nda Kafkas ├Âtesi, Kuzeydo─ču Kafkas, Do─ču Anadolu k├╝lt├╝rleri aras─▒nda ├žok fazla yak─▒nl─▒k bulunmamaktad─▒r. Anadolu ile bug├╝nk├╝ ├çe├ženistanÔÇÖda ya┼čayan halklar aras─▒nda ├Ânemli bir benzerlik bulunmaktad─▒r.

├çatalh├Ây├╝kÔÇÖte g├╝n├╝m├╝zden yakla┼č─▒k 8500- 10000 bin ├Âncesine ait kal─▒nt─▒larda ├çe├ženistanÔÇÖda 20. Y├╝zy─▒lda bu kulelerin ta┼čtan yap─▒lm─▒┼č benzerleri mevcuttur.

Orta Do─ču (Levant) dolmenleri

Genel olarak Akdeniz’in do─čusu olarak adland─▒rabilece─čimiz, k─▒y─▒ kesimler G├╝neydo─ču Anadolu’nun Akdeniz k─▒y─▒s─▒ kentlerini, Suriye, L├╝bnan ve ─░srail’i, i├ž kesimlerde ise yine bu b├Âlgeler ile ├ťrd├╝n’├╝ kapsayan ve “Arabistan Platformu”nun ─░skenderun K├Ârfezinden ba┼člay─▒p ve Sina Yar─▒madas─▒na kadar uzanarak Do─ču Akdeniz topraklar─▒n─▒ i├žeren Levant b├Âlgesinde ├žok say─▒da dolmen bulunmaktad─▒r.

G├╝n├╝m├╝zde yap─▒lan baz─▒ ├žal─▒┼čmalar, bu an─▒tlar─▒n in┼čas─▒nda kullan─▒lan ta┼č malzemelerin hacimsel ├Âl├ž├╝lerinden elde edilen a─č─▒rl─▒k ├Âl├ž├╝leri, kabaca bir tahminle, bu se├žilen an─▒t─▒n dikilmesi i├žin gereken i┼č g├╝c├╝ say─▒s─▒n─▒ verebiimektedir. Arkeolog Jean Pierre Mohen, bu t├╝r bilgileri sorgulayanlardan biridir. Mohen 1979’da, Fransa’daki Betondon Bougon (Deux Sevres) dolmeninin kapak ta┼č─▒n─▒ ├Ârnek al─▒p, 32 ton a─č─▒rl─▒─č─▒ndaki bu objeyi 200 insan yard─▒m─▒yla, k├╝t├╝kleri yuvarlayarak, ipler ve ah┼čaptan levyeler ile 40m. uzakl─▒─ča ta┼č─▒m─▒┼čt─▒r. Dilim ta┼člar─▒n─▒n 40- 50 ton aras─▒nda oldu─ču bildirilen Roche-aux-Fees d’Esse (Ille-et-Vilaine) dolmeninin yap─▒m─▒ s─▒ras─▒nda, 4 km.’den fazla bir mesafenin a┼č─▒lm─▒┼č oldu─ču belirtilmektedir. 8m. uzunlu─čunda ve 100 ton a─č─▒rl─▒─č─▒nda kapakta┼č─▒na sahip Antequera (End├╝l├╝s) dolmeni ile ├Âl├ž├╝len uzunlu─ču 20m., tahmini a─č─▒rl─▒─č─▒ 340 ton olan Locmariaquer (Morbihan) menhirinin dikilmesinin de y─▒llarca s├╝rm├╝┼č ve bu b├Âlgelerin t├╝m n├╝fusunun kullan─▒lm─▒┼č olabilece─či belirtilmektedir.

*

Gaziantep dolmenlerinin mimari ├Â─čeleri ele al─▒nd─▒─č─▒nda, Yan ta┼člar─▒n a─č─▒rl─▒k ortalamalar─▒ 2.4 ton, kapak ta┼člar─▒n─▒n a─č─▒rl─▒k ortalamalar─▒ 3.1 ton, Arka kapama ta┼člar─▒n─▒n a─č─▒rl─▒k ortalamalar─▒ 0.7 tondur. Ad─▒yaman-Kargal─▒ dolmenlerinden k├╝├ž├╝k yap─▒l─▒ dolmenlerden birisinde, bir dolmenin, yan ta┼člar─▒, kapak ta┼č─▒, ├Ân kapama ta┼č─▒ ve arka kapama ta┼č─▒ hacimsel k├╝tlelerinin a─č─▒rl─▒k toplam─▒ 6.2 tondur. Gaziantep’teki incelenen bir dolmenin, kapak ta┼č─▒ 5.6 ton gelirken, yan ta┼člar─▒ndan biri 8.4 tondur. T├╝m ana mimari ├Âgeler d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde, an─▒t─▒n bu ta┼člar─▒n─▒n toplam a─č─▒rl─▒─č─▒ 22.8 tondur. Ad─▒yaman dolmenlerinin mimari ├Â─čeleri d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde, yan ta┼člar─▒n a─č─▒rl─▒k ortalamalar─▒ 2.9 ton, kapak ta┼člar─▒n─▒n a─č─▒rl─▒k ortalamalar─▒ 2.2 ton, ├Ân ta┼člar─▒n─▒n a─č─▒rl─▒k ortalamalar─▒ 0.25 ton arka kapama ta┼člar─▒n─▒n a─č─▒rl─▒k ortalamalar─▒ 0.35 tondur.

Kars dolmenleri, mimari ├Âgeleri a├ž─▒s─▒ndan Ad─▒yaman ve Gaziantep dolmenlerine benzemedi─či i├žin, a─č─▒rl─▒k ├Ârnekleri olarak, sadece kapak ta┼člar─▒n─▒n ├Âzellikleri hakk─▒nda bilgi vermek yerinde olacakt─▒r. Bu ta┼člar, hem dolmenlerin odalar─▒ ├╝zerinde hem de koridorlar─▒ ├╝zerinde yer almaktad─▒r. Teknik ├Âzellikleri a├ž─▒s─▒ndan, a─č─▒rl─▒k ortalamalar─▒n─▒n 1.13 ton oldu─čunu ve en a─č─▒r kapak ta┼č─▒n─▒n 4.6 ton, en hafif kapak ta┼č─▒n─▒n da 0.35 ton geldi─čini s├Âyleyebiliriz. (Bakiye Y├╝kmen: 2003: 41)

Fransa’da megalit an─▒tlarla ilgili ├žok say─▒da kaz─▒ ve ara┼čt─▒rma yapan ve bir t├╝m├╝l├╝s├╝ olu┼čturma a┼čamalar─▒n─▒n ├╝zerinde duran Claude Masset, bu an─▒tlar─▒n t├╝m├╝l├╝slerini in┼ča edenlerin, belli bir al─▒┼čkanl─▒─ča sahip olduklar─▒n─▒, yoksa bu kadar b├╝y├╝k a─č─▒rl─▒k alt─▒ndaki k├╝tlenin hareket ederek ├ž├Âkebilece─čini ├Âne s├╝rmektedir.

Gaziantep ve Ad─▒yaman b├Âlgesi dolmenlerinin ├Ârt├╝leri incelendi─činde, bir dolmenin ├Ârt├╝s├╝n├╝n yakla┼č─▒k 26 m3 toprak hacmine sahip oldu─ču g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu da, 25.3 ton a─č─▒rl─▒─č─▒nda bir dolgu malzemesi demektir.

Kars dolmenlerinin ├Ârt├╝leri incelendi─činde, bir dolmenin 72 m3 toprak hacmine sahip oldu─ču anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu say─▒ya, dolmenin koridorunu kapatan ├Ârt├╝n├╝n toprak hacmi de dahildir.

Dolmenleri yapan grubun ka├ž ki┼čiden olu┼čabilece─či ara┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. J.P.Mohen’in 1989 y─▒l─▒nda yapm─▒┼č oldu─ču deneyin sonu├žlar─▒n─▒ g├Âre,200 ki┼či 32 ton ta┼č─▒yabiliyor. Bu ├žal─▒┼čmay─▒ ├Ârnek olarak al─▒rsak, bir dolmenin kapakta┼č─▒n─▒ 58 ki┼činin ta┼č─▒m─▒┼č olabilece─či d├╝┼č├╝n├╝lebilir. (Bakiye Y├╝kmen: 2003: 42)

***

Konuyu toparlarsak:

-Kars dolmenlerinin hepsinin, vadiyi ikiye b├Âlerek akan bir dere yak─▒n─▒nda yap─▒ld─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝yor.

-Bu kadar geni┼č bir b├Âlgede, KafkasyaÔÇÖdan UkraynaÔÇÖya; KafkasyaÔÇÖdan S├╝vey┼č Kanal─▒na, AnadoluÔÇÖya, bug├╝nk├╝ Azerbaycan, Ermenistan topraklar─▒na, ─░talya ve SardunyaÔÇÖya kadar uzanan bir b├Âlgede yer almas─▒ ayn─▒ k├╝lt├╝rel k├Âkene ve g├Â├žlerle yay─▒lan bir k├╝lt├╝rel etkile┼čimi i┼čaret eder.

Bu an─▒tlar KafkasyaÔÇÖda vadi ve ormanl─▒k b├Âlgelere yap─▒l─▒yordu ve genellikle g├╝ney y├Ân├╝ne bak─▒yordu. Bunlara bakarak iklimsel de─či┼čiklikleri de ├Â─črenebiliriz.

├ťlkemizde bulunan ve yok olmaktan kurtulan dolmenler geni┼č bir yay─▒l─▒m g├Âsterirler. Trakya, Ankara, Kastamonu, Kars, Ad─▒yaman, Gaziantep, Van, Antalya b├Âlgelerinde g├Âr├╝l├╝rler. ├çok say─▒da dolmen ta┼člar─▒ in┼čaatlarda kullan─▒ld─▒─č─▒ i├žin yok olmu┼čtur.

Karadeniz b├Âlgesinde Amasya, Bart─▒n, G├╝neyde Likya denilen tarihi b├Âlgede bulunan Kaya Mezarlar─▒ da bu k├╝lt├╝rel ba─člamda de─čerlendirilmelidirler. LikÔÇÖlerin Girit ve Kiklat adalar─▒ndan geldiklerini ve bu adalarda kullan─▒lm─▒┼č olan Lineer-B yaz─▒s─▒n─▒n hala ├ž├Âz├╝lmedi─čini hat─▒rlayal─▒m.

1,907 Toplam, 3 okuma bug├╝n

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

12 Eyl├╝l 2019, Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

12 Eyl├╝l 2019, Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar