Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Paz─▒r─▒k Hal─▒s─▒ ve Kurgan─▒
  • 27 ┼×ubat 2020 Per┼čembe
  • +
  • -

Hal─▒, yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar ve arkeolojik buluntular ─▒┼č─▒─č─▒nda b├╝t├╝n d├╝nyada T├╝rk sanat─▒ olarak kabul edilen kadim bir dokuma ├╝r├╝n├╝d├╝r. K├╝├ž├╝msenen ÔÇťbozk─▒rÔÇŁ ├╝retim k├╝lt├╝r├╝n├╝n bir sonucu olan hal─▒ ve kilim dokumac─▒l─▒─č─▒ T├╝rkistan, ─░ran ve Anadolu’da s├╝ren yolculu─ču boyunca binlerce y─▒la damgas─▒n─▒ vurmu┼čtur. Bozk─▒r, koyunun ve koyunun beslendi─či bol tohum tutan y├╝zlerce bitki t├╝r├╝n├╝n bolca bulundu─ču bir co─črafyayd─▒. Hi├ž bir yat─▒r─▒m yapmadan, sadece do─čan─▒n takvimine uyup dilini anlayan devasa bir ├╝retim k├╝lt├╝r├╝ ayakta kalabiliyordu.

D├╝nyan─▒n bilinen en eski hal─▒s─▒ T├╝rklerin anayurdu olarak bilinen Altaylarda bulunmu┼čtur. Bu bir tesad├╝f de─čildir. Ordos bozk─▒rlar─▒nda bulunan Hun mezarlar─▒nda da hal─▒ par├žalar─▒ bulunmu┼čtur. Gerek Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒, gerekse be┼čincisi bulunan ÔÇťAlt─▒n Elbiseli AdamÔÇŁ tarih├žilerin, bilhassa Hint-Avrupa, k─▒saca ÔÇťAR─░ÔÇŁ tezini savunan tarih├žilerin akl─▒n─▒ kar─▒┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r. .

Hal─▒n─▒n T├╝rk k├╝lt├╝r├╝n├╝n bir par├žas─▒ olmas─▒, hal─▒n─▒n bulundu─ču yer, Hal─▒n─▒n G├Ârdes d├╝─č├╝m├╝yle dokunmu┼č olmas─▒ kar┼č─▒s─▒nda ├žaresiz kalan Arici tarih ve bilim adamlar─▒n─▒n geli┼čtirdi─či en ├Ânemli tez, ÔÇťBu hal─▒ ErmenistanÔÇÖda dokundu, Perslere ge├žti, Perslerden yine ya─čmac─▒ Hint-Ari ─░skitlere ge├žti ┼čeklindedir. Altaylardaki kurganlar da ─░skitlere ait.

Tarih yaz─▒l─▒m─▒n─▒n nas─▒l de─či┼čti─čini www.belgeseltarih.com sitesinde yay─▒nlanan ÔÇťEmperyalizmin Tarih Anlay─▒┼č─▒ÔÇŁ yaz─▒mda dile getirmi┼čtim. HindistanÔÇÖ─▒ i┼čgal eden, o medeniyeti yok eden ve ├Ânce bu topraklara ÔÇťMedeniyet g├Ât├╝renÔÇŁ g├Ât├╝ren ─░ngilizler, ÔÇťAriÔÇŁ ─▒rk teorisinin ortaya ├ž─▒kmas─▒ndan sonra ÔÇťAta topraklar─▒na d├Ând├╝kÔÇŁ yalan─▒n─▒ bilimsel olarak savunmu┼člard─▒r. Y├╝zlerce bilim adam─▒ da bu konuda cilt cilt kitaplar yazd─▒lar.

T├╝rkoloji 19. y├╝zy─▒lda do─čdu. Ancak, Osmanl─▒ Devleti, T├╝rkistan hanl─▒klar─▒yla sava┼čan Rus ├çarl─▒─č─▒ d├Âneminde kurganlarda bulunan muhte┼čem eserlerin T├╝rklerden kald─▒─č─▒ yaz─▒lam─▒yordu.┬á Ayn─▒ durum maalesef Sovyet d├Âneminde de devam etti. Siyasi bask─▒ bilim adamlar─▒n─▒ buluntular─▒ ─░skitlere mal ettiler. ─░skitleri de ÔÇťAriÔÇŁ yaparak sorunu ├ž├Âzd├╝ler.

Hal─▒ T├╝rklerin D├╝nya medeniyetine bir hediyesidir.

T├╝rkiye’nin yeti┼čtirdi─či en ├Ânemli Sanat Tarihi uzmanlar─▒ndan biri olan Prof. Dr. Oktay Aslanapa, ‘T├╝rk Hal─▒ Sanat─▒n─▒n Bin Y─▒l─▒’ kitab─▒nda, konuyu ┼č├Âyle ├Âzetliyor: “D├╝nya medeniyetine T├╝rklerin bir hediyesi olan hal─▒ sanat─▒, ba┼č─▒ndan beri s─▒k─▒ s─▒k─▒ya T├╝rklere ba─čl─▒ olarak geli┼čmi┼čtir. Esas maddesi y├╝n oldu─ču i├žin hal─▒, koyun besleyen topluluklarla ba─člant─▒l─▒d─▒r. Karakoyunlu, Akkoyunlu gibi T├╝rk boylar─▒na ad─▒n─▒ vermi┼čtir. T├╝rk hal─▒s─▒n─▒n Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒ ile ba┼člayan ├žok eski tarihlere uzand─▒─č─▒ tart─▒┼čmalara konu olmu┼č, fakat yeni ara┼čt─▒rmalarla bu durum daha iyi ayd─▒nlanm─▒┼čt─▒r.”

─░nsano─člu bitkilerin boya sald─▒─č─▒n─▒, bu boyalar─▒n kuma┼člar─▒ boyad─▒─č─▒n─▒ ve boyan─▒n sabit kald─▒─č─▒n─▒ erken d├Ânemlerde fark etti. M├ľ. 3000 y─▒l─▒na ait bir ├çin kayna─č─▒nda do─čal boyalardan s├Âz ediliyordu. M─▒s─▒rÔÇÖda Orta Krall─▒k d├Âneminde sadece boyalar─▒n elde edili┼čleri de─čil, mordan maddeleri dahi biliniyordu. (Br├╝ggemann, W.H. B├Âhmer, aktaran: G├╝rb├╝z, 1988: 9)

Do─čal boyalarda ├╝├ž renk ├Âne ├ž─▒k─▒yordu: K─▒rm─▒z─▒, Sar─▒ ve Mavi. Antik ├ça─čÔÇÖda mor, yani erguvan renk asillerin k─▒yafetlerini boyamakta kullan─▒l─▒rd─▒. Do─čal boyalar, ─▒┼č─▒─ča, y─▒kama ve s├╝rt├╝nmeye dayan─▒kl─▒ oldu─ču i├žin binlerce y─▒l renklerini korudular. Boyamada kullan─▒lan bitkiler ilkbahar ve yaz aylar─▒nda toplan─▒p kurutulurdu. Boyanacak y├╝nler bu bitkilerle kaynat─▒l─▒r ve bir gece bekletilirdi. Daha sonra ise y├╝nler y─▒kan─▒r ve taran─▒rd─▒.

T├╝rkmenlerde hal─▒ dokuma

ÔÇťKad─▒nlar hal─▒lar─▒ eski geleneklere g├Âre dokumaktad─▒rlar.┬á Hal─▒lar, ┼ču ┼čekilde dokunmaktad─▒r: Hal─▒n─▒n taban─▒ kaz─▒kla, k├╝rekle ya da ├žad─▒r─▒n ─▒zgara ┼čeklinde payandalar─▒ ile desteklenen tentenin alt─▒nda yere yatay bir ┼čekilde uzat─▒lmaktad─▒r.

KadifekaleÔÇÖde kilim dokuyan bir gen├ž k─▒z

Hal─▒ i├žin gerekli olan iplikler deve, koyun ya da ke├ži y├╝n├╝nden e─črilmektedir.

Hal─▒n─▒n taban─▒n─▒n kar┼č─▒s─▒nda ba─čda┼č kurarak ayn─▒ hizada oturan d├Ârt kad─▒n hal─▒y─▒ ┼ču ┼čekilde dokumaktad─▒r. Her defas─▒nda hal─▒n─▒n taban k─▒sm─▒nda biri ├╝stten, di─čeri alttan olmak ├╝zere iki ip almaktad─▒r. Sonra bu ipleri avu├žlar─▒na koymaktad─▒rlar. Bu i┼člem o kadar h─▒zl─▒ bir ┼čekilde yap─▒lmaktad─▒r ki elleri g├Âzle takip edebilmek neredeyse imk├óns─▒zd─▒r. Ayaklar─▒n─▒n yard─▒m─▒yla sa─č elleriyle bir ip ba─člarken ayn─▒ ├ževiklikle sanki yar─▒┼č─▒rcas─▒na aniden d├╝─č├╝m atmaktad─▒rlar. Zaman zaman hal─▒ taban─▒ndan biri kal─▒n di─čer ikisi ince olmak ├╝zere ├╝├ž ├Ârdek iplik ge├žirilmektedirler. ─░┼čte bu ├╝├ž ip sadece devet├╝y├╝nden e─črilmektedir. Bu i┼člemi yaparken kad─▒nlar o kadar fazla g├╝├ž harc─▒yorlar ki ger├žek bir hal─▒n─▒n ne kadar sa─člam oldu─čunu anlayabilmek i├žin bu i┼člemi bizzat g├Ârmek gerekir. El tokac─▒ aleti ├Ânce ta yukar─▒lara kalkmakta sonra da var g├╝c├╝yle ─▒sl─▒k sesi ├ž─▒kararak ├Ârdek iplikler ├╝zerine inmektedir. Bu i┼člem muntazaman bir ┼čekilde be┼č on dakika kadar s├╝rmektedir.

S├╝merlerde hal─▒ dokuma

Daha sonra da hal─▒n─▒n dokunan k─▒sm─▒ makasla k─▒sac─▒k kesilmekte ve dokuma i┼či kald─▒─č─▒ yerden devam etmektedirÔÇŽ Yakla┼č─▒k iki metre uzunlu─čunda ve 1.5 metre geni┼čli─činde bir hal─▒n─▒n d├Ârt kad─▒n taraf─▒ndan dokunmas─▒ bir ay almaktad─▒r.ÔÇŁ (S, 21-22)

S├╝merlerde hal─▒ dokuma

Seyyah Richart Karuts, hal─▒ ipliklerinin yeni Avrupa yap─▒m─▒ boyalarla boyanmas─▒ndan, motiflerin k├Ât├╝le┼čmesinden ┼čik├óyet├židir. Karuts, Merv civar─▒ndaki hal─▒lar─▒n farkl─▒ oldu─čuna de─činir. ÔÇť ÔÇŽ Nitekim oralarda k├Ârpe beyaz kuzulardan al─▒n─▒p y─▒kanan y├╝nlerinden elde edilen harika beyazl─▒k, parlak erguvani renk ve koyu, yo─čun, hayalleri zorlayan derin mavi renk bu ola─čan├╝st├╝ motifleri bir araya getirmektedir. Ancak burada motifler de k├Ât├╝le┼čmi┼čtir. D├╝zg├╝n fig├╝rler ve eski zamanlar─▒n son derece harika stilleri art─▒k yerlerini rahats─▒z edici, ├žirkin, karma┼č─▒k k─▒vr─▒mlara, Avrupa k├╝lt├╝r├╝n├╝n hayat verdi─či g├╝├žl├╝ ─░ran motiflerine b─▒rakm─▒┼čt─▒r. Ancak bu s─▒rada da motifler t├╝m g├╝zelli─čini kaybetmi┼čtir.ÔÇŁ

Karuts, sar─▒n ald─▒─č─▒ eskiden dokunmu┼č bir hal─▒y─▒ ┼č├Âyle anlat─▒r, ÔÇťBu hal─▒ al─▒┼č─▒lm─▒┼č─▒n d─▒┼č─▒nda be┼č metreye iki bu├žuk metre boyutlar─▒ndayd─▒. Motiflerin m├╝kemmel uyumu ve orijinal renkleriyle beni ┼ča┼č─▒rtm─▒┼čt─▒.ÔÇŁ (Karuts: 2016:,23)

Karuts, yolluk, hur├ž ve hal─▒lar─▒n ve heybe dokunmas─▒n─▒ da ┼č├Âyle anlat─▒r; ÔÇťÔÇŽBu bezlerin iplikleri dokunurken a┼ča─č─▒dan ba─član─▒p kesilmeden b─▒rak─▒lmaktad─▒r. B├Âylece boydan boya ipliklerle uzanan bir motif olu┼čmaktad─▒r. Bu t├╝r hal─▒lar ├žad─▒rlarda s─▒radan yer hal─▒s─▒ gibi (yolluklar) g├╝nl├╝k hayatta kullan─▒lmaktad─▒rlar. Kad─▒nlar ayr─▒ca duvarlar i├žin hur├žlar ve atlar─▒n s─▒rt─▒na enlemesine at─▒lan heybeleri dokunmaktad─▒r. Dokuma tezg├óhlar─▒nda ├Ânce bir yar─▒s─▒ dokunmakta sonra da devet├╝y├╝nden yap─▒lm─▒┼č olan ├Ârdekle ipler tabandan ge├žirilerek s─▒k─▒ca sa─člamla┼čt─▒r─▒lmakta, di─čere taraflar─▒ ise hal─▒ gibi dokunup k─▒sac─▒k kesilmektedir. B├Âylece bir taraflar─▒ d├╝md├╝z iken di─čer taraflar─▒ motifli olmaktad─▒r. Haz─▒r olan materyal ortadan ikiye e─črilmekte ve birinci yar─▒ k─▒sm─▒ hurcun arka k─▒sm─▒ ikinci yar─▒s─▒n─▒ olu┼čturmaktad─▒r. Heybe yap─▒m─▒nda da ayn─▒ y├Ântem uygulanmaktad─▒r. Hur├ž yap─▒m─▒ndan farkl─▒ olarak heybede taban, uzunlamas─▒na d├Ârt par├žaya b├Âl├╝nmektedir.┬á D├Ârt par├žadan ikisinin d─▒┼č taraf─▒ hal─▒ gibi ├Âr├╝lmekte, di─čer iki i├ž taraf ise dokunmaktad─▒r. Sonra da d─▒┼č taraflar i├že do─čru b├╝k├╝lmektedir. B├Âylece heybe haz─▒r hale gelmektedir. (Karuts,┬á 2016:23).

*

KarutsÔÇÖun eserinden hal─▒ ve kuma┼č ├Ârmekte kullan─▒lan y├╝n├╝n nas─▒l iplik haline getirildi─čini okuyal─▒m: y├╝n├╝n nas─▒l iplik haline getirildi─čini ├Â─črenelim.

Karuts, ÔÇťT├╝rkmenler kuma┼č yap─▒m─▒nda kullanacaklar─▒ y├╝n├╝ ├Ânce keten tara─č─▒ndan ge├žirmektedirler. Bunun i├žin yap─▒lm─▒┼č tezg├óh ├žat─▒ g├Âr├╝m├╝ndeki tahtan─▒n birbirine sabitlenmesine benzemektedir. Y├╝n, bu tezg├óhta iki s─▒ra uzanan ince keskin demir ├živi halinde taraktan ge├žirilmektedir. Y├╝n daha sonra da elle e─črilmektedir. ├ç─▒kr─▒k aletindeki i─č iki tiptir: ├ç─▒kr─▒k aletinin taban k─▒sm─▒nda, a┼ča─č─▒daki ucunda bir yay bulunmaktad─▒r. ├ľr├╝lerek haz─▒r hale getirilmi┼č ip bunun ├╝zerine sar─▒lmaktad─▒r. ├ç─▒kr─▒k aletinin di─čer taraf─▒nda, ├╝st u├ž k─▒sm─▒nda ise y├╝n├╝n bu u├ž k─▒sm─▒n alt─▒na ├Âr├╝ld├╝─č├╝ bir yay bulunmaktad─▒r.

Birinci tip ├ž─▒kr─▒─ča T├╝rkmenlerde rastlam─▒┼čt─▒m. ─░kinci tipe ise K─▒rg─▒zlarda rastlam─▒┼čt─▒m. ─░pli─či e─čiren i─čin dikey olarak durabilmesi i├žin ├ž─▒kr─▒ktan daha y├╝ksekte bir deste─če sahip olmas─▒ gerekir. Bu destek ya milin bir taraf─▒ spiral ┼čeklinde devam eden arktan ya da enlemesine kertikten olu┼čmaktad─▒r. Kad─▒nlar i─či d├Ângel bir ┼čekilde hareket etmesi i├žin h─▒zl─▒ca kendi bellerinin ├╝zerinden yuvarlayarak ge├žirmektedirler. Bu s─▒rada elleriyle de ipi e─čirmektedirler. Bu i┼člem t├╝m g├Â├žebe kad─▒nlar─▒n─▒n karakteristik manzaras─▒n─▒ te┼čkil etmektedir. G├Â├žebe kad─▒n─▒ vaktini hi├žbir zaman avare ge├žirmez. Ev i┼člerini yap─▒p bitirir bitirmezÔÇŽ Hemen i─čin ba┼č─▒na ge├žip usanmak b─▒kmak nedir bilmeden i─č aparat─▒ tamamen iple doluncaya kadar ipli─či bir gerer bir iterler. ├ç─▒kr─▒k yap─▒m─▒nda ta┼č, a─ča├ž, kemik, demir ve g├╝m├╝┼č kullan─▒lmaktad─▒r. ├ç─▒kr─▒k genellikle koni ┼čeklindedir. D├╝z bir daire ┼čeklinde oldu─čuna sadece bir defa ┼čahit oldum. ├ç─▒kr─▒k ├žo─čunlukla sade ├žiziklerle ya da daha karma┼č─▒k nak─▒┼člarla s├╝sl├╝d├╝r.

─░pliklerden kemer ├Âr├╝lmektedir. Ayr─▒ca ├žad─▒r, kuyu (i├žin ip), ve ko┼čum i├žin kulland─▒klar─▒ ba─čc─▒klar yap─▒ld─▒─č─▒ gibi elbise ve ┼čeritler de dokunmaktad─▒r. Dokuma i┼činin d├Âner sehpa ve levha ┼čeklindeki tezg├óh olmak ├╝zere iki ┼čekilde yap─▒ld─▒─č─▒na ┼čahit oldum. Levha tezg├óh, kare ┼čeklindeki dar ah┼čap ┼čeritlerden yap─▒lmaktad─▒r. Bu ah┼čap levhalar─▒n her birinin k├Â┼česinde iplik ge├žirmek i├žin bir delik bulunmaktad─▒r. ─░ki kad─▒n kar┼č─▒ kar┼č─▒ya ge├žip demetin her iki ucunu ├žekmektedirler. B├Âylece ah┼čap levhalar dikey olarak gitmektedir. Yukar─▒daki ipler ise alttaki iplerden (yutak olu┼čturarak) ayr─▒lmaktad─▒r. En az iki renkli bir motif olu┼čturmak i├žin farkl─▒ renklerdeki iplikler kullan─▒lmaktad─▒r. Mesela mavi ve k─▒rm─▒z─▒ renkli bir motif olu┼čtururken k─▒rm─▒z─▒ rengin tamam─▒ yukar─▒ya giderken mavinin tamam─▒ a┼ča─č─▒ya gitmektedir. ─░ki kad─▒ndan birisi ah┼čap levhay─▒ d├╝z bir ┼čekilde 180 derece d├Ând├╝r├╝p bu ┼čekilde alt ipi yukar─▒ya ge├žirmekte ya da tam tersi bir i┼člem yapmaktad─▒r. B├Âylece ikinci yutak meydana gelmektedir. Di─čer kad─▒n ise elini s─▒rayla bu atk─▒ yutaklar─▒ndan i├žeri sokmakta ve k├╝├ž├╝k├že el tokac─▒ ile ip d├╝zeltmektedir.

Dokuma tezg├óh─▒ zeminin ├╝zerine yat─▒k bir ┼čekilde yerle┼čtirilmektedir. Tezg├óh─▒n u├žlar─▒ yoktur. Yuvarlak iki ah┼čap ├žubu─čun -├ž├Âzg├╝ kiri┼č- etraf─▒ sar─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu kiri┼č ta┼č ya da ipe ba─članm─▒┼č kaz─▒klar vas─▒tas─▒yla iyice gerilmi┼čtir. Tezg├óh, genellikle o kadar uzunluktad─▒r ki bir ucu ├žad─▒r─▒n i├žindeyken di─čer ucu (├žal─▒┼čmayan ucu) ├žad─▒r─▒n d─▒┼č─▒na iki metre uzakl─▒─ča kadar ula┼čabilmektedir. Taban ipliklerinin yar─▒s─▒ e┼č zamanl─▒ olarak hem inen hem de ├ž─▒kan ├žubu─ča yap─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼č olan ilmikten ge├žmektedir. Bu g├╝c├╝ demiri zemin ├╝zerinde duran ah┼čap ├žubuklar─▒n e─čilmesiyle olu┼čturulmu┼č kavisli ├╝├žaya─ča ya da kap─▒n─▒n s├Âvesinden veya duvardan ba┼člayarak ├žad─▒r─▒n i├žine kadar uzanan enlemesine keresteye as─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu noktada bunun serbest kalan ucu tavandan sarkan ip yard─▒m─▒yla yatay tutulup destek almaktad─▒r. ─░lmekler i┼čte bu destek sayesinde gergin bir ┼čekilde at─▒labilmektedir. G├╝c├╝n├╝n ├Ân├╝nden ve arkas─▒ndan taban iplikleri birka├ž defa ├Ân ve arka yutaklar─▒ olu┼čturarak ├žapraz bir ┼čekilde ├╝st ├╝ste gelmektedirler. Her bir ├žapraz geli┼čin, yani her bir yuta─č─▒n arkas─▒nda ise tarak bulunmaktad─▒r. ├ľn yutak kendi kendisine olu┼čmaktad─▒r. Tarak sadece ta┼č─▒mak i├žin gelip gitmektedir. ─░kinci yutak ise tara─č─▒n arka taraf─▒n─▒n g├╝c├╝n├╝n ilme─čine ├žarpmas─▒ sonucunda olu┼čmaktad─▒r. ─░lmekler daha sonra onlar─▒ ├Âne do─čru itmektedir. Kendi uzunlamas─▒na milinin etraf─▒nda d├Ân├╝p taban─▒n ipini g├╝c├╝n├╝n ilmi─činin i├žinden ge├žirerek yukar─▒ya do─čru ├žekmektedir. ─░lmi─čin ├Ân├╝nde ise kendi sayesinde yuta─č─▒n iplik ge├žmesi i├žin s├╝nd├╝─č├╝ ve a├ž─▒ld─▒─č─▒ ├Ân tara─č─▒n at─▒ld─▒─č─▒ yutak olu┼čmaktad─▒r.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Fergana

ÔÇŽ Dokuma tezg├óh─▒n─▒n fazla geni┼č olmamas─▒ ├╝zerinde sadece dar ┼čeritli e┼čyalar─▒n dokunmas─▒na imk├ón vermektedir. C├╝ppeler ise bu nedenle bu t├╝r ┼čerit kuma┼člar─▒n birlikte dikilmesiyle meydana getirilebilmektedir.

─░ki ki┼činin kulland─▒─č─▒ ilkel dokuma tezg├óh─▒na benzer bir tezg├óh─▒ S├╝merlerde g├Âr├╝yoruz. M├ľ 3000 y─▒l─▒ dolaylar─▒na ait bir m├╝hr├╝n ├╝zerinde yatay bir dokuma tezg├óh─▒ resmi yer almaktad─▒r. Cemdet Nasr d├Âneminden gelen m├╝h├╝rler, zaman zaman dokumac─▒l─▒─č─▒ tasvir etmi┼čtir; bir tanesinde yatay bir dokuma tezg├óh─▒ kullan─▒lmaktad─▒r ve iki ki┼či bir meki─či bunlar─▒n aras─▒ndan ileri geri ge├žirmektedir. Bu ayr─▒ca hal─▒ ├╝retimini de temsil eder. (Amiet, La giyptique m├ęsopotamienne archaique, Paris, 1980, s:275, Aktaran: Crawford, 2010: 170)

Dokumac─▒l─▒─č─▒ Hititlerde meslek olarak g├Âr├╝r├╝z. Aile dokumac─▒l─▒─č─▒ d─▒┼č─▒nda sadece dokumac─▒l─▒k yapanlar vard─▒ (Macquan, 2009: 107). Bir├žok yerle┼čmeden g├╝n├╝m├╝ze ula┼čan ├žok say─▒daki a─č─▒r┼čak ve dokuma tezg├óh─▒ a─č─▒rl─▒klar─▒ndan anla┼č─▒labilece─či gibi, y├╝n e─čirme ve dokuma evlerde yap─▒l─▒yordu (Macquan, 2009: 110).

Ke├ži k─▒l─▒ e─čirme┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á

AnadoluÔÇÖya gelen ─░bni Battuta, Konya AksarayÔÇÖda kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ T├╝rkmenlerden ┼č├Âyle s├Âz eder: ÔÇťKoyuny├╝n├╝nden imal ettikleri ve buran─▒n ad─▒yla an─▒lan hal─▒lar─▒n hi├žbir ├╝lkede e┼či olmay─▒p, buradan SuriyeÔÇÖye, M─▒s─▒rÔÇÖa, HindistanÔÇÖa, ├çinÔÇÖe ve T├╝rklerin diyarlar─▒na sat─▒l─▒r.ÔÇŁ (─░nalc─▒k:37)

O─čuz boylar─▒n─▒n Dede Korkut hik├óyelerinde boy beylerinin ├žad─▒rlar─▒n─▒n ├žad─▒rlar─▒n─▒ ipek hal─▒larla d├Â┼čedikleri anlat─▒l─▒r. (Atlas Tarih, say─▒: 57, s,38)

├çad─▒rlar─▒n, arabal─▒ evlerin d├Â┼čenmesinde hal─▒ ve kilim kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. ├ç├╝nk├╝ beslenen at, s─▒─č─▒r ve koyunlar sermayedir, servettir. ├ťstelik deri giysi yap─▒m─▒nda kullan─▒l─▒yordu. Bu y├╝zden evleri ve ├žad─▒rlar─▒ postekiyle d├Â┼čemek mant─▒kl─▒ de─čildir. En uygun d├Â┼čeme malzemesi hal─▒ ve kilimdir.

Herman Haack, T├╝rkiyeÔÇÖde 1975 y─▒l─▒nda yay─▒nlanan ÔÇťDo─ču Hal─▒lar─▒ÔÇŁ adl─▒ eserinde (s,13) ÔÇťD├╝─č├╝ml├╝ hal─▒n─▒nÔÇŁ Asya kaynakl─▒ oldu─čunu ve oradan Bat─▒ÔÇÖya yay─▒ld─▒─č─▒ sonucuna varm─▒┼čt─▒r. Haack ┼č├Âyle demektedir; ÔÇťBu bilgilere g├Âre d├╝─č├╝ml├╝ hal─▒lar─▒n en eski zamanlarda sadece Asya ├╝lkelerinde dokundu─ču ve zamanla Bat─▒ ├╝lkelerine geldi─či kesinlikle s├ÂylenebilirÔÇŁ

ÔÇŽ Oysa T├╝rkmenler i├žin as─▒l ├Ânemli hayvanlar at ve koyundu. At, iki bin y─▒ldan beri bir sava┼č hayvan─▒yd─▒ ve ÔÇť─░skitlerÔÇŁin torunu olan T├╝rkler, at─▒ bir sava┼č arac─▒ gibi kullanmakta, ├Âzellikle onun ├╝st├╝ndeyken ok atmakta ustayd─▒lar. s,102

─░SK─░TLER

Avrupal─▒ tarih├žiler ve bir k─▒s─▒m T├╝rk tarih├žisi ─░skitlerden bahsederken ÔÇť─░ran├«ÔÇŁ deyip ge├žerler. Bunluna ilgili bir delil sunma zahmetine katlanmazlar. G├╝n├╝m├╝zde G├╝ney KazakistanÔÇÖda ya┼čayan ─░skitler / Sakalar ├ľn T├╝rk kabul edilirken Bat─▒ ─░skitler ─░ran├« kabul edilir. Buna delil olarak da HeredotÔÇÖun ÔÇť─░skitler yedi dilde konu┼čurlarÔÇŁ diye yazmas─▒d─▒r. Belki bu fark leh├že fark─▒d─▒r. Zira yine Heredot, Pers ─░mparatoru DaraÔÇÖn─▒n geride b─▒rakt─▒─č─▒ askerlerin ─░skitleri, ÔÇť─░┼čaretlerleÔÇŁ ├ža─č─▒rd─▒─č─▒n─▒ yazar.

─░skitlerle Persler aras─▒nda inan├ž fark─▒ da vard─▒r, ├Âl├╝ definleri farkl─▒d─▒r. ─░skitleri sava┼ča ├ža─č─▒ran DaraÔÇÖya ┼ču cevab─▒ verirler, ÔÇťÔÇŽE─čer atalar─▒m─▒z─▒n mezarlar─▒n─▒ bulup tahrip edersen seninle sava┼č─▒r─▒zÔÇŁ.

─░skitlerÔÇÖe ait tarihi kay─▒tlar M├ľ. 800ÔÇÖl├╝ y─▒llara aittir.┬á ─░skitler ├çinÔÇÖden TunaÔÇÖya kadar uzanan 7000 km.lik bir co─črafyada h├╝k├╝m s├╝rm├╝┼člerdir.┬á Heredot ve Tukidides gibi Antik ├ça─č tarih├žileri ─░skitler i├žinÔÇŁ Ata binen, uzun sivri k├╝lah takan, pantolon giyen, yay, han├žer kullanan ve balta ta┼č─▒yan; 4 ila 6 tekerlekli arabalarda ya┼čayan ve k─▒m─▒z i├žen bir halkÔÇŁ olarak anlat─▒rlar. ├ľl├╝ g├Âmme adetleri G├Âkt├╝rklere benzer.

─░lhami Durmu┼č, ─░skitler ad─▒ndaki eserinde ─░skitlerin k├Âkeni ├╝zerine olan g├Âr├╝┼člere yer vermi┼čtir.┬á 19. Y├╝zy─▒l─▒n ├Ânde tarih├žileri ─░skitleri Ural-Altay ailesi i├žinde de─čerlendirirler. B. G. Niebuhn (1830), Yunan tarihi uzman─▒ Grote (1857), Neuman (1855) ─░skitlerin Ural-Altay ─▒rk─▒na mensup oldu─čunu ileri s├╝rm├╝┼člerdir.

Kiepart (1878), G. Nagy (1895) ve Geza Kum (1880) gibi ara┼čt─▒rmac─▒lar ─░skitlerin ya┼čam tarz─▒n─▒ inceleyerek,ÔÇŁ ─░skitlerin farkl─▒ T├╝rk soylar─▒n─▒ i├žerdi─čini a├ž─▒k├ža g├ÂsteriyorÔÇŁ diye yazm─▒┼člard─▒r.

(Durmu┼č, 2007: 56).

Isac Newton, bir tarih kitab─▒ yazm─▒┼čt─▒r. Tarih kitab─▒nda ─░skitlerden AvrupaÔÇÖn─▒n ilk insanlar─▒ olarak bahseder. (NewtonÔÇÖs Re ised History of Ancient Kindoms, Londra-2008, s:67-69. aktaran: ├ľzcan, 2016: 34) M├ľ: 1. Y├╝zy─▒lda ya┼čayan Romal─▒ Tarih├ži Pompeyli TrogusÔÇÖun verdi─či bilgileri aktaran ve MS. II. y├╝zy─▒lda ya┼čayan Romal─▒ tarih├ži Justin, ─░skitlerin d├╝nya ├╝zerinde en yeni millet de─čil, bilakis an eskisi oldu─čunun alt─▒n─▒ ├žizmektedir (├ľzcan, 2016: 56).

Heredot, Thudides ve Xenephon gibi tarih├žiler ─░skitler i├žin ÔÇťatl─▒ s├╝vari, kement kullanan, iyi ok kullanan, geri d├Ân├╝p ok atabilen, ke├že k├╝lahl─▒, uzun sa├žl─▒, pantolon giyen halk olarakÔÇŁ tarif eder.(age.83) Hipokrat, ─░skitlerden k─▒srak s├╝t├╝ i├žen halk olarak bahseder. ─░skitlerin araba ┼čeklindeki evlerinin ke├žeyle kapl─▒ oldu─čunu yazar. (├ľzcan, 2016: 97)

M├ľ. I. Y├╝zy─▒lda Romal─▒ B├╝y├╝k Plinius ÔÇťYaksatÔÇÖ─▒n (SirderyaÔÇÖn─▒n eski ad─▒) ├Âteki k─▒y─▒s─▒nda ─░skit kabileleri bulunmaktad─▒r. Persler, genel olarak onlara Saka derlerÔÇŽ Bunlar─▒n aras─▒nda o civarda tan─▒nanlar─▒ Sakalar, Massagetler, Dailer, ─░ssedonlarÔÇŽ ArimasplarÔÇÖd─▒rÔÇŁ diye yazmaktad─▒r (Kazakistan ve Kazaklar, 2013: 54).

Rus bilgin N. V. Tati┼č├žev, ÔÇťAvrupal─▒lar─▒n III-X y├╝zy─▒llarda ─░skit kelimesi yerine Tatar kelimesini kullanmaya ba┼člad─▒larÔÇŁ diye yazm─▒┼čt─▒r. ÔÇťXII. y├╝zy─▒l Povecti Vremenn─▒h LetÔÇŁ adl─▒ Rus kroni─činde ─░skitler, Hazarlar ve Bulgarlar─▒n ayn─▒ k├Âkten gelen bir halk oldu─čunu yazar(Togan, 2011:23).

─░skitlerin Ari oldu─čunu ├Âne s├╝renlere en iyi cevab─▒ Heredot vermi┼čtir. Herodot, Masagetler i├žin, ÔÇťBunlar─▒n Skyth soyundan olduklar─▒n─▒ s├Âyleyenler de vard─▒rÔÇŁ demektedir (s, 108).Massagetlerin giyini┼čleri ve ya┼čay─▒┼člar─▒ Skythlerinki gibidir; atl─▒ ya da yaya sava┼č─▒rlar(├ž├╝nk├╝ her iki ┼čekilde de sava┼čabilirler), okla ve karg─▒yla sava┼č─▒rlar (s, 115)

─░skitlerin Ari oldu─čunu ├Âne s├╝renlere en iyi cevab─▒ Heredot vermi┼čtir. Herodot, Masagetler i├žin, ÔÇťBunlar─▒n Skyth soyundan olduklar─▒n─▒ s├Âyleyenler de vard─▒rÔÇŁ demektedir (Heredot, 2012: 108). Massagetlerin giyini┼čleri ve ya┼čay─▒┼člar─▒ Skythlerinki gibidir; atl─▒ ya da yaya sava┼č─▒rlar(├ž├╝nk├╝ her iki ┼čekilde de sava┼čabilirler), okla ve karg─▒yla sava┼č─▒rlar (Heredot, 2012: 115). Herodot, G├Â├žebe Skythler AsyaÔÇÖdayd─▒lar. Massagetlerle yapt─▒klar─▒ sava┼čta yenildiler. Araxes (Aras) ─▒rma─č─▒n─▒ ge├žtiler. Kimmerlerin yan─▒na g├Â├ž ettiler. Kimmerler yurtlar─▒n─▒ terk ettiler. Kimmerlerin kimisi ├žift├žiydi. Tanais (Don)ÔÇÖdan ├Âtede Sauromatlar yaz─▒yordu (Heredot, 2012: 298). Skythler, i├žin ┼čunlar─▒ s├Âylemek istiyorum. Kendilerine sald─▒ran hi├ž kimse, onlar─▒n elinden kurtulamaz ve kendilerine sald─▒ran hi├ž kimse onlar─▒ bast─▒ramaz; ├Âyle insanlar ki, ne kentleri vard─▒r, ne kaleleri; hepsi de atl─▒d─▒r ve ok atarak sava┼č─▒rlar. Evlerini pe┼člerinde ta┼č─▒rlar, zira ekip ve bi├žerek de─čil, hayvanc─▒l─▒kla ge├žinirler, evleri arabalar─▒d─▒r (Heredot, 2012: 313).

AnadoluÔÇÖda yeterince ara┼čt─▒r─▒lmayan konulardan biriside kurganlard─▒r.┬á Ancak ba┼čta TrakyaÔÇÖda olmak ├╝zere binlerce kurgan karayollar─▒ veya DS─░ÔÇÖnin hafriyat ihtiyac─▒ i├žin ortadan kald─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Bir o kadar─▒ da defineciler taraf─▒ndan tahrip edilmi┼čtir.

Sakalar ├çin s─▒n─▒r─▒ndan Do─ču AvrupaÔÇÖya kadar uzanan b├Âlgeye h├ókim oldular.7. y├╝zy─▒lda AnadoluÔÇÖya ve Orta Do─čuÔÇÖya indiler. 28 y─▒l b├Âlgeye h├ókim oldular. Medlerin tuza─č─▒na d├╝┼čerek yenildiler ve b├Âlgeden ayr─▒ld─▒lar. Bir grubu Hakk├óriÔÇÖye s─▒─č─▒nd─▒. O─čuzlara Sakalar─▒n torunlar─▒ diyebiliriz.

Hakk├óriÔÇÖde bulunan bir stel

ÔÇťBir efsaneye g├Âre Tuk├╝eÔÇÖlerin atalar─▒, HiungnuÔÇÖlar─▒n Kuzeyinde bulunan So (Saka) devletinden gelmekteydilerÔÇŁ (Mau-Tsai, ├çin kaynaklar─▒na g├Âre Do─ču T├╝rkleri, s, 14- Aktaran (Osman Karatay, T├╝rklerin K├Âkeni, S,33, dip not 25). Bat─▒ÔÇÖda Sakalar─▒n yerini 5. Y├╝zy─▒ldan sonra Sarmatlar ald─▒. Do─čuÔÇÖda ise M├ľ 4. Y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda Hunlar ortaya ├ž─▒kar. MS II.┬á y├╝zy─▒lda Hun ─░mparatorlu─ču ├ž├Âker. Bir k─▒sm─▒ ├çinÔÇÖe s─▒─č─▒n─▒yor. Bir k─▒sm─▒ Bat─▒ÔÇÖya gider. Bir k─▒sm─▒ bug├╝nk├╝ Afganistan ve ├ľzbekistan topraklar─▒na g├Â├žer ve Ak Hun devletini kurar.

Baz─▒ kurganlarda bulunan kemikler yanm─▒┼č haldedir. Bu konu ara┼čt─▒r─▒lmal─▒d─▒r. Bozk─▒r halklar─▒ndaki inan├ž farkl─▒la┼čmas─▒ kom┼ču halklardan etkile┼čim olmu┼č olabilir. Ayr─▒ca AnadoluÔÇÖda ├žok say─▒da T├╝m├╝l├╝s bulunmaktad─▒r. T├╝m├╝l├╝slerde ta┼č veya mermer kullan─▒lmaktad─▒r. T├╝m├╝l├╝slerin, kurganlarla ba─č─▒ ara┼čt─▒r─▒lmal─▒d─▒r. T├╝m├╝l├╝s k├╝lt├╝r├╝ daha sonra ÔÇťBozk─▒r halklar─▒ÔÇŁ ad─▒ verilen halklar─▒n ortak k├╝lt├╝r├╝d├╝r. T├╝m├╝l├╝sler Avrasya co─črafyas─▒n─▒n nerdeyse her yan─▒nda g├Âr├╝l├╝r. TrakyaÔÇÖda bulunan T├╝m├╝l├╝slerin benzerleri Bursa ve ├ževresinde bulunmu┼čtur. BursaÔÇÖda yeni hal binas─▒ yap─▒l─▒rken hafriyat kaz─▒s─▒nda bir T├╝m├╝l├╝s ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Kaz─▒ i├žin izin beklenirken T├╝m├╝l├╝s defineciler taraf─▒ndan soyulmu┼čtur. Bulunan bir sikkeden bu mezar M├ľ II. y├╝zy─▒la tarihlendirilmi┼čtir. Benzer T├╝m├╝l├╝sler Gemlik, Mudanya ve Eski┼čehirÔÇÖin Sar─▒cakaya il├žesinde ki I─čd─▒r mezarl─▒─č─▒nda da bulunmu┼čtur. BursaÔÇÖn─▒n Nil├╝fer il├žesinde Misi, Kadriye ve Kuru├že┼čme k├Âylerinde bulunan T├╝m├╝l├╝sler/kurganlar defineciler taraf─▒ndan tahrip edilmi┼čtir (┼×ahin, 2017).

*

Amerikal─▒ Jeolog ve Arkeolog Prof. Raphael PUMPELLY, (1837-1923), T├╝rkistanÔÇÖda ilki 1864-1865 y─▒llar─▒nda olmak ├╝zere, uzun y─▒llar ├žal─▒┼čm─▒┼č ve 1904 y─▒l─▒nda T├╝rkistanÔÇÖdaki A┼čkabat ┼čehrine 5 km uzakl─▒ktaki tarihi ANUA ┼čehrinin iki kurgan─▒ kazm─▒┼čt─▒r. Kaz─▒ sonu├žlar─▒n─▒ ÔÇŁExplorations in TurkestanÔÇŁ adl─▒ kitab─▒nda yay─▒nlam─▒┼čt─▒r. Ara┼čt─▒rmalar─▒ sonunda ANUAÔÇÖdaki kurganda M.├ľ. 6.000 y─▒l─▒na kadar inilmi┼čtir. Kitapta, T├╝rkistanÔÇÖdaki bu─čday ziraat─▒n─▒n M.├ľ. 8.000, hayvanlar─▒n ehlile┼čtirilmesini M.├ľ. 6.800, 8.000 tarihlerinde oldu─čunu belirtilmektedir. Kitapta ANUAÔÇÖnun insanl─▒k i├žin ├Ânemi belirtilirken ┼ču s├Âylenenlere dikkat ├žekiliyor; ÔÇťBa┼člang─▒c─▒ yerk├╝renin derinliklerine g├Âm├╝l├╝ olan ve tepesinde iskeletler bulunan T├╝rkistanÔÇÖ─▒n ANUA medeniyetine, bu uzun ge├žmi┼č k├╝lt├╝r├╝ne bakt─▒─č─▒m─▒z zaman Mezopotamya ve M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n k├╝lt├╝rlerinden daha eski bir ├ža─čda 2.000 y─▒l devam etmi┼č olan bir medeniyetle kar┼č─▒la┼čm─▒┼č oluruz. Daha ba┼člang─▒├žta evli barkl─▒ bir k├Ây hayat─▒ g├Âr├╝n├╝yor; kad─▒nlar iplik b├╝k├╝yor, dokuma yap─▒yor; ekip bi├žiyor, zahireyi de─čirmen ta┼č─▒nda ├Â─č├╝tmeyi, f─▒r─▒nlarda ekmek pi┼čirmeyi biliyorlard─▒. ├ç├Âmlek├žilik sanatk├órlar─▒ kaplara ┼čekiller veriyor, ─▒slak k─▒llardan kaplar─▒n etraf─▒na yer yer halkalar yap─▒yor, uzak zamanlardan miras kalan boyalarla ├╝zerlerine ┼čekiller ├žiziyorlard─▒ÔÇŁ.

Atl─▒ kavim k├╝lt├╝r├╝:

Atl─▒ kavimler, g├Â├žer ve yar─▒ g├Â├žerler nedense tarih├žiler taraf─▒ndan k├╝├ž├╝msenirler ve ÔÇťBARBAR-YARI BARBA RÔÇŁ olarak g├Âr├╝l├╝rler. Oysa g├Â├žerler yerle┼čiklerden daha bilgili, daha becerikli olmak zorundad─▒r.

Atl─▒ kavimler, insanl─▒─ča ├Ânce at─▒ hediye etmi┼člerdir. Daha sonra ├╝zengiyi ve atl─▒ arabalar─▒ ke┼čfetmi┼člerdir. Yerle┼čikler atl─▒ arabalar─▒ sava┼č i├žin kullan─▒rlarken, g├Â├žerler ├Âk├╝zlerin ├žekti─či arabalara evlerini kurmu┼člard─▒r.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Karacabey ├çiftlikleri

Gece g├╝nd├╝z aras─▒ndaki s─▒cakl─▒k fark─▒n─▒n 50 dereceyi buldu─ču bozk─▒rlarda, ovalarda ya┼čam─▒ s├╝rd├╝rmek i├žin b├╝y├╝k bir ke┼čif daha yapm─▒┼člar ve ke├žeyi bulmu┼člard─▒r. Ke├že ├žok iyi bir yal─▒tkand─▒r. So─ču─ču ge├žirmez, ─▒s─▒y─▒ muhafaza eder. Yaz─▒n da serin tutar. ├çobanlar, ke├žeden yap─▒lm─▒┼č giysiler kullan─▒rlard─▒. Bu g├╝n├╝m├╝ze kadar devam etmi┼čtir, kepenek denilen diki┼čsiz giysi halen kullan─▒l─▒r.

Mo─čolistanÔÇÖ─▒n Bayanghongor b├Âlgesi, Bayansagant kenti, s─▒n─▒rlar─▒ndaki Duguy Tsahin da─č─▒ndaki ma─čaralarda Hunlara ait ├žok say─▒da ceset bulunmu┼čtur.

Cesetlerin yan─▒nda ├Âlenlere ait e┼čyalar bulunmu┼čtur. Bu e┼čyalar, Kepenek, ipek kaftan, koyun postundan yap─▒lm─▒┼č d─▒┼č giysi (ton), ke├žeden ba┼č giysisi (timak), G├Ân etik / g├Ân ├žizme ve ke├že ├žizmedir.

Ke├žeyi Osmanl─▒lar da kullanm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ ordusu sefere ├ž─▒kt─▒─č─▒ zaman te├žhizat bak─▒m─▒ndan ke├že gibi malzemelerin kullan─▒m─▒n─▒n ehemmiyeti y├╝ksekti. Ke├že, toplar─▒n so─čutulmas─▒ ve zapt edilmesi gibi ama├žlarla kullan─▒lmaktayd─▒. Ke├ženin bir di─čer kullan─▒lma alan─▒ hamamd─▒. Ke├žeden yap─▒lan ├žad─▒rlarla hamam ihtiyac─▒ giderildi─či i├žin bula┼č─▒c─▒ hastal─▒klar Osmanl─▒ Ordusunda pek olmazd─▒.

Perslerde y─▒kanma k├╝lt├╝r├╝ yoktur veya ├Âzel bir ├Ânem verilmemi┼čtir.. . PersopolisÔÇÖteki sarayda y─▒kanmaya b├Âl├╝m ayr─▒lmam─▒┼čt─▒r. Oysa HeredotÔÇÖa g├Âre ─░skitler, ÔÇťyere ├╝├ž kaz─▒k ├žakarlar, ├╝zerlerini ke├žeyle sararlard─▒. Ke├želerin i├žersinde ve kaz─▒klar─▒n orta─▒nda bir tekne vard─▒. ─░yice k─▒zd─▒r─▒lm─▒┼č bir├žok ta┼č getirilip, teknenin i├žine koyarlard─▒.ÔÇŁ (─░brahim Okur, Temizli─čin Tarihi, s, 256, Bursa-2005)

Heredot , ÔÇť─░skitler, bu ta┼člar─▒n ├╝zerlerine kenevir tohumlar─▒ att─▒klar─▒n─▒, kenevir tohumlar─▒ bu ta┼člara de─čer de─čmez t├╝tmeye ba┼člad─▒─č─▒n─▒ ve odan─▒n duman─▒n─▒n iyice yo─čunla┼čt─▒rd─▒─č─▒n─▒ÔÇŁ ekler.

Bu adet daha sonra Fin-Ogur kabilelerine ge├žmi┼č ve ÔÇťF─░N HAMAMIÔÇŁolarak g├╝n├╝m├╝ze gelmi┼čtir.

Benzer uygulamay─▒ T├╝rkmen a┼čiretlerinde de g├Âr├╝r├╝z. Kaz─▒klar─▒n etraf─▒ postlarla ├ževrilirdi.

G├Â├žerlik, yar─▒ g├Â├žerlik olarak devam etmi┼čtir. Yazlar─▒ ├žok s─▒cak ge├žen Adana gibi y├Ârelerde yazlar─▒ ┼čehir bo┼čal─▒rd─▒.

G├Â├žerler, ayn─▒ zamanda tar─▒m da yaparlard─▒, K─▒┼č─▒n hayvanlar─▒n─▒ yaz─▒n yeti┼čtirdikleri otlarla beslerlerdi. Do─ču G├Âkt├╝rklere kar┼č─▒ ├çinliler, On Oklar ve K─▒rg─▒zlar bir ittifak h├ólinde imi┼č. Tonyukuk, m├╝ttefiklerin birle┼čmesine izin vermeden ├Ânce K─▒rg─▒zlara sald─▒r─▒lmas─▒n─▒ ├Ânerir. Yaln─▒z, kuzeydeki K─▒rg─▒zlara ula┼čacak tek yol K├Âgmen (Tannu Ola) da─člar─▒ndan ge├žiyormu┼č ve o da kapal─▒ imi┼č. Sonunda bir k─▒lavuz ve tek bir atl─▒n─▒n ge├žebilece─či bir ge├žit bularak K├ÂgmenÔÇÖi a┼čar ve K─▒rg─▒zlar─▒ yenerler.

ÔÇťOrdu y├╝r├╝tt├╝m. At in dedim; Ak Termel (Irma─č─▒ÔÇÖn─▒) ge├žerek d├Âneme├žten a┼č─▒rtt─▒m. At ├╝zerine bindirerek kar─▒ s├Âkt├╝m. Atlar─▒ yede─če alarak yukar─▒ do─čru, yaya olarak ve a─ča├žlara tutunarak ├ž─▒kartt─▒m. ├ľndeki erler ge├žip {yol} a├ž─▒nca {di─čerlerini de} g├Ânderip a─ča├žl─▒ da─č ba┼č─▒n─▒ a┼čt─▒k. Yuvarlanarak indik. On gecede yandaki engeli dolanarak gittik.ÔÇŁ (Hakan Erdem, Karar gazetesi, G├Â├žebe Atlar─▒ K─▒┼č─▒n Ne yerdi, 09/06/2019).

G├Â├žerlerin arabalar─▒n─▒n tekerlekleri parmakl─▒kl─▒ oldu─ču i├žin ka─čn─▒ tekerle─činden farkl─▒ olarak arabay─▒ ├žeken hayvanlar─▒ yormazd─▒. G├Â├žerlerde g─▒da da ya┼čamlar─▒na uygundu. Peksimet, kurutulmu┼č et, makarna benzeri yiyecekler, yo─čurt, peynir, lor gibi yiyecekleir insanl─▒─ča kazand─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

Kentler, o d├Ânemde bu kadar yo─čun n├╝fusu kald─▒ramazlard─▒. T├╝rkistan bozk─▒r─▒nda kurulan ┼čehirlerdeki evler, kale duvarlar─▒ kerpi├žten, a─ča├žtan ve sazdan yap─▒ld─▒─č─▒ i├žin g├╝n├╝m├╝ze ├žo─ču ula┼čamam─▒┼čt─▒r. Ancak ba─č─▒ms─▒zl─▒k sonras─▒ KazakistanÔÇÖda yap─▒lan arkeolojik ├žal─▒┼čmalar sonucunda ┼ču an 120 civar─▒nda kentin kal─▒nt─▒lar─▒ bulunmu┼čtur.

At ve insan ├ľn T├╝rklerde ve T├╝rk budunlar─▒nda ├Âzde┼čle┼čmi┼čtir. Do─ču Romal─▒ tarih├ži Priskos, ÔÇťAt ve T├╝rk bir b├╝t├╝n olmu┼čturÔÇŁ der. Priskos, ÔÇťDurmak bilmeyen Hun askerlerinin geceleyin yol al─▒rken at ├╝zerinde uyuduklar─▒n─▒, uykuda bile at─▒n ba┼č─▒na sahip olduklar─▒n─▒ÔÇŁ yazar.

Atl─▒ kavimler, ├želi─či bulmu┼člard─▒. K─▒l─▒├žlar─▒ ├želiktendi. Ayr─▒ca alt─▒n i┼č├žili─činde ustayd─▒lar. Biraz yukar─▒da bulunan kentleri anlatm─▒┼čt─▒m. ┼×u anda G├╝ney KazakistanÔÇÖda bulunan ÔÇťALTIN ELB─░SEL─░ ADAMÔÇŁ say─▒s─▒ be┼če y├╝kselmi┼čtir.

─░skitler, diki┼č dikmeyi ve giyinmeyi biliyorlard─▒. Mezarlar─▒nda i─čne bulunmu┼čtur. Oysa o d├Ânemde Romal─▒lar ÔÇťTogoÔÇŁ denilen diki┼čsiz kuma┼člarla ÔÇť├Ârt├╝n├╝yorlard─▒ÔÇŁ. Yunan vazolar─▒nda sporcular─▒, ├žal─▒┼čanlar─▒, bazen sava┼č├ž─▒lar─▒ ├ž─▒r─▒l├ž─▒plak g├Âr├╝r├╝z.

Tur / Turan

G├╝ney KazakistanÔÇÖ─▒n bulundu─ču ve (buna Hazar DeniziÔÇÖnin kar┼č─▒s─▒n─▒, kuzeyde K─▒r─▒m ve KafkasyaÔÇÖy─▒ da ekleyebiliriz) Altaylara kadar uzanan b├Âlgeye Tur ├╝lkesi ve Turan denir. T├╝rklerin buradan yay─▒ld─▒─č─▒ kabul g├Ârmektedir.

Tamgal─▒say i├žin ansiklopedilerde ┼čunlar yazmaktad─▒r:

ÔÇťKazakistan‘da┬áYedisu b├Âlgesinde┬ábulunan 2004 y─▒l─▒nda┬áUNESCO D├╝nya Miraslar─▒┬álistesine kat─▒lan bir k├╝lt├╝rel varl─▒kt─▒r. Tamgal─▒ k├╝lt├╝rel miras─▒,┬áAlmat─▒┬á┼čehrinin 170┬ákm kuzeybat─▒s─▒nda, 900 hektar alan─▒ kapsamaktad─▒r. Alanda┬áTun├ž ├ça─č─▒ndan┬ákalma kayalar ├╝zerinde insan g├Âr├╝nt├╝leri yan─▒nda bo─ča, da─č ke├žisi, geyik, yaban domuzu, k├Âpek gibi yabani ve evcil hayvan g├Âr├╝nt├╝leri de bulunur.

Kaya resimleri, farkl─▒ zamanlara ait olmas─▒na ra─čmen, ├žo─ču bronz ├ža─č─▒na ve M├ľ 3000 y─▒l─▒na kadar uzan─▒yor. En yeni resimler ise MS 13. y├╝zy─▒lda yap─▒lm─▒┼čt─▒r. O tarihten sonra vadi, ne kaya resmi yapmak, ne de din├« ayinler d├╝zenlemek i├žin kullan─▒lmam─▒┼čt─▒r. Bunun nedeninin b├Âlge halk─▒n─▒n ─░slam dinine ge├žmesinden kaynakland─▒─č─▒ kabul ediliyor.

Tamgal─▒’da, kaya resimleri yan─▒nda ├žok say─▒da olan ilk ├ža─čdaki uygarl─▒klara ├Âzg├╝ mezarlar, ibadet ve sunak yerleri de bulunuyor.ÔÇŁ

Tamgal─▒ SayÔÇÖda resim, petroglif ve yaz─▒ bir aradad─▒r. Uzmanlar resimler i├žerisinde ba┼č─▒ g├╝ne┼če benzetilen at─▒n ka─čan─▒ sembolize etti─čini s├Âyl├╝yorlar.

Tarihte yaz─▒n─▒n son buzul ├ža─č─▒ olan 12.500 y─▒ldan bu g├╝ne kadar ad─▒m ad─▒m geli┼čti─čini belirtilmektedir. Yaz─▒n─▒n ├Ânce ma─čara resimleri, sonra resimli yaz─▒lar evrelerini ge├žerek olu┼čtu─ču; Yaz─▒n─▒n ilk ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ b├Âlgenin bug├╝nk├╝ Kazakistan ve K─▒rg─▒zistan topraklar─▒ oldu─čunu tarih kitaplar─▒nda belirtmektedir.

2.000ÔÇÖin ├╝zerinde kaya resmi ile tarih an─▒t─▒ olan ve Unesco korumas─▒nda olan “Tamgal─▒ SayÔÇŁ binlerce y─▒ll─▒k tarihiyle e┼čsiz bir eserdir. T├╝rk yaz─▒s─▒n─▒n Tamga d├Ânemi eserleri T├╝rkistan topraklar─▒n─▒n tam ortas─▒nda KazakistanÔÇÖ─▒n ba┼čkenti Almat─▒’n─▒n 170 km kuzey bat─▒s─▒nda bulunuyor.

Ma─čara resimlerinden sonra piktogramlar (20.000 y─▒l ├Ânce), petroglifler (15.000 y─▒l ├Ânce) tamgalar, harfler ve sonunda alfabeye ge├ži┼čin d├╝nyada ilk ├Ârneklerinin oldu─ču yer T├╝rkistan topraklar─▒d─▒r. Tamgal─▒ Say,┬á Tala┼č Yaz─▒t─▒, Alt─▒n Elbiseli Adam gibi yaz─▒l─▒ tarih hazinelerinin yan─▒nda halen a├ž─▒lmam─▒┼č belki de daha bir├žok alt─▒n elbiseli adam─▒n oldu─ču onlarca kurgan bu b├Âlgedeki ovalar─▒ dolduruyor, hen├╝z kaz─▒lmam─▒┼č kurgan, saray ve ┼čehir kal─▒nt─▒lar─▒yla bu b├Âlgede tarih adeta topraktan f─▒┼čk─▒rmaktad─▒r.

B├Âlgeye ├žok yak─▒n olan ve K─▒rg─▒zistanÔÇÖda bulunan Saymal─▒ta┼čÔÇÖda da binlerce kaya resmi bulunmaktad─▒r.

Kurgan: Kurgan T├╝rk├že bir s├Âzd├╝r. Divan-─▒ L├╝gat-├╝l T├╝rkÔÇŁte ÔÇťKor─▒ganÔÇŁ olarak ge├žer. Kurgan, toprak alt─▒ndaki d├Ârt k├Â┼če mezar odas─▒d─▒r. Mezar odas─▒nda, cesedin d─▒┼č─▒nda, g├Âm├╝lenin kulland─▒─č─▒ silahlar, e┼čyalar─▒ ve at─▒ g├Âm├╝l├╝d├╝r. Mezar odas─▒n─▒n ├╝zerine toprak ve ufak ta┼člar y─▒─č─▒l─▒r. B├Âylece k├óh k├╝├ž├╝k, k├óh b├╝y├╝k bir tepe olu┼čturulur. Kurgan, Latin dilinde ÔÇťT├╝m├╝l├╝sÔÇŁ olarak ge├žer. H├Ây├╝k de denir.

├ľn T├╝rklere ve T├╝rklere ait kurganlarda kurban edilmi┼č insanlara ait kemik bulunmam─▒┼čt─▒r. Heredot, tarihinde ─░skitlerin insan kurban etti─čini yazm─▒┼čt─▒r. Belki bunu bir rivayet olarak duymu┼č ve tarih kitab─▒na alm─▒┼čt─▒r. Gerek Bat─▒, gerekse Do─ču ─░skitlerin, Hunlar─▒n kurganlar─▒nda da kurban edilmi┼č insan kemikleri bulunmam─▒┼čt─▒r.

Paz─▒r─▒k Kurgan─▒ÔÇÖndaki buluntular:

1-2-Araba tekerlekleri, kapa─č─▒yla beraber tabut

3-─░nsan Kemikleri

4-Araba tekerlekleri

5-Merdiven

6-Paz─▒r─▒k Hal─▒s─▒

7-9-Araba par├žal─▒

10-At kadavras─▒

11-Ke├že yayg─▒

12-Toprak kap kal─▒nt─▒lar─▒

13-Ke├ži kafatas─▒

14-Koyun kafatas─▒

15-Masa ayaklar─▒

16-Çadır direkleri

17-Kemikten davul kal─▒nt─▒s─▒

18-Ke├že par├žas─▒

19-Kemik kap

20-Kad─▒n ba┼č tak─▒s─▒

21-Mezar odas─▒n─▒n ├žat─▒s─▒ndaki kalaslar

22-Araba par├žalar─▒

23-Araban─▒n trabzan parmakl─▒─č─▒

─░skitler d├Âneminden kalan 140 cm. ├žap─▒nda tekerle─či olan bir araba

 

Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒ tasar─▒m, ├Âl├ž├╝ ve ┼čekil bak─▒m─▒ndan T├╝rkmen hal─▒lar─▒na ├žok benzemektedir. Hal─▒n─▒n atk─▒lar─▒ da ├ž├Âzg├╝leri de ├žok ince y├╝ndendir.

B├Âlgede di─čer mezar odas─▒ buluntular─▒ ve K├Âk T├╝rk yaz─▒s─▒ ile yaz─▒lm─▒┼č kelimeler de eserlerin Hun T├╝rkleri ile ba─člant─▒l─▒ oldu─čunu ortaya koymu┼čtur. Ay─▒ca, Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒ T├╝rk d├╝─č├╝m├╝ olarak bilinen G├Ârdes d├╝─č├╝m├╝yle dokunmu┼čtur ki bu da devrine g├Âre ├žok ileri bir teknik demektir. Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒, T├╝rklerin hal─▒c─▒kla ilgili ├žok eskilerden beri uzmanla┼čm─▒┼č olduklar─▒n─▒ g├Âstermektedir.

T├╝rk d├╝─č├╝m├╝ ÔÇťG├ÂrdesÔÇŁ:

Bu hal─▒, teknik olarak T├╝rk (G├Ârdes) d├╝─č├╝m├╝ ile dokunmu┼čtur. Gayet ince ve ├žift b├╝k├╝ml├╝ y├╝nden dokunmu┼č olan hal─▒, ├Âzel bir ┼čah─▒s i├žin olduk├ža s─▒k ve kaliteli dokunmu┼č oldu─čunu g├Âstermektedir. Buna ilaveten hal─▒ ├╝zerindeki desenlerde T├╝rk k├╝lt├╝r├╝ne ait yans─▒malar ├Ân plana ├ž─▒karken, yer yer Bat─▒ ─░ran ve Mezopotamya k├╝lt├╝rlerinin etkileri de g├Âr├╝lmektedir.

Hal─▒ ├╝zerinde dikkat ├žeken motif ve ┼čekiller, hal─▒y─▒ ├ževreleyen be┼č bord├╝r ile orta alanda g├Âr├╝lmektedirler. En d─▒┼čtaki ve i├žteki dar bord├╝rde, Do─ču toplumlar─▒n─▒n sanat eserlerinde ├žok├ža yans─▒t─▒lm─▒┼č olan mitolojik grifon fig├╝rleri s─▒ralanm─▒┼čt─▒r. D─▒┼čtan i├že do─čru ikinci bord├╝rde ha├žvari ┼čekilde d├╝zenlenmi┼č kar ├ži├že─či motifleri yer alm─▒┼čken, ├╝├ž├╝nc├╝ bord├╝rde ilerler ┼čekilde s├╝vari kompozisyonlar─▒na yer verilmi┼čtir. Bu s├╝variler; kuyruklar─▒ d├╝─č├╝ml├╝, yeleleri s├╝sl├╝, ba┼člar─▒nda tu─člar─▒ ve olduk├ža s├╝sl├╝ ko┼čum tak─▒mlar─▒ bulunan atlar ├╝zerinde, v├╝cutlar─▒ndaki dar pa├žal─▒ ├žak┼č─▒rlar─▒, ba┼člar─▒ndaki ├Ân├╝ a├ž─▒k, arkas─▒ kapal─▒ ba┼čl─▒klar─▒yla, yer yer Mezopotamya ve Sasani k├╝lt├╝rlerine ait motifleri akla getirirken, yer yer de Orta Asya T├╝rk toplumlar─▒n─▒n ya┼čama bi├žimine ait g├Âr├╝nt├╝ler ortaya koyarlar. ─░├žteki d├Ârd├╝nc├╝ bord├╝rde ayn─▒ y├Ânde ilerler ┼čekilde batakl─▒k bir araziden ge├žen geyik dizilerine yer verilmi┼čtir. Geyiklerin SibiryaÔÇÖya mahsus bir hayvan olmas─▒n─▒n yan─▒nda, ├Ân kol ve arka kal├žalar─▒ ├╝zerindeki nokta, virg├╝l gibi ┼čekiller, Avrasya hayvan ├╝slubunun ortak ├Âzelliklerini yans─▒tmaktad─▒r.

Hal─▒n─▒n orta alan─▒nda i├žleri kar ├ži├že─či ya da post motifleriyle doldurulmu┼č 6├Ś4=24 e┼čit kare yer almaktad─▒r. Ancak burada, benzer ├Ârnekler aras─▒nda zemin rengiyle motif rengi aras─▒nda de─či┼čim g├Âr├╝lmektedir. Genel anlamda Paz─▒r─▒k Hal─▒s─▒ÔÇÖn─▒n h├ókim renkleri, k─▒rm─▒z─▒ zemin ├╝zerine beyaz, mavi ve sar─▒dan ibarettir.

Hal─▒ dokuyan kad─▒nlar

Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒ ve geyik fig├╝r├╝:

Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒nda g├Ârd├╝─č├╝m├╝z da─č ke├žisi ve geyik motiflerini T├╝rk boylar─▒n─▒n eserlerinde s─▒k g├Âr├╝r├╝z. Ordos Bozk─▒r─▒ÔÇÖnda bulunan Hunlara ait kemerlerde de g├Âr├╝r├╝z. ├ľn T├╝rklerde geyik g├Âksel bir varl─▒kt─▒r. Geyik, ÔÇťYer ve g├Â─č├╝n simgesidirÔÇŁ. Geyik, ruhlar─▒ ├Âteki d├╝nyaya ta┼č─▒r. Macar efsanelerinde geyik ├že┼čitli budunlar─▒n ÔÇťUlu anaÔÇŁs─▒d─▒r.┬á Yakut T├╝rklerinde Kutup Y─▒ld─▒z─▒ bir ren geyi─čidir. Bat─▒ Sibirya T├╝rkleri, B├╝y├╝kay─▒ Y─▒ld─▒z─▒ÔÇÖna geyik ad─▒n─▒ vermi┼člerdir.

Geyik motifi, AzerbaycanÔÇÖdan Pasifik OkyanusuÔÇÖna kadar uzanan b├Âlgedeki kaya resimlerinde kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kar.

T├╝rkoloji biliminin kurucular─▒n─▒n ba┼č─▒nda gelen Radlof (1837-1918), S─▒─č─▒n geyi─čini Altay T├╝rklerinin ululad─▒─č─▒n─▒ yazar. Ayn─▒ geyi─či Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒nda g├Âr├╝yoruz. Radlof, geyi─čin T├╝rk├žedeki ad─▒ olan MaralÔÇÖ─▒ kullan─▒r.

T├╝rklere g├Âre at da g├Âksel bir varl─▒kt─▒r. Radlof, Orta Asya T├╝rk s├Âylencelerinde K├╝├ž├╝k Ay─▒ burcunun ak ve boz atlar taraf─▒ndan ├žekildi─čini anlat─▒r.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  G├╝vem K├Ây├╝ÔÇÖnden bir mucit

Paz─▒r─▒k atlar─▒n─▒n yeleleri kesilmi┼č, kuyruklar─▒n─▒ da yukar─▒dan a┼ča─č─▒ya do─čru ba─članm─▒┼čt─▒r. ─░skit ve T├╝rk budunlar─▒n─▒n at betimlemelerinde yele kesiktir. ├ç├╝nk├╝ at doludizgin giderken binici daha rahat ok ats─▒n diye yele kesilir. Paz─▒r─▒k kurganlar─▒nda bulunan atlar─▒n yeleleri kesiktir. ├çin ta┼č oymalar─▒nda Hun atlar─▒n─▒n kuyruklar─▒ ba─čl─▒d─▒r.

Altaylara yak─▒n b├Âlgede 1906-1908 y─▒llar─▒nda ─░ngiliz kaz─▒ bilimci Sir Aurel Stein ve 1913 y─▒l─▒nda da Alman Albert Van Le Coqq taraf─▒ndan Bat─▒da K─▒z─▒l, kuzeyde Turfan ve g├╝neyde Lou-lan kenti ile Lop Nor g├Âl├╝ aras─▒nda b├Âlgede yap─▒┼čan kaz─▒larda hal─▒ par├žac─▒klar─▒ bulunmu┼čtur. Bu hal─▒ Asya Hun Konfederasyonu (M├ľ.209-MS216) zaman─▒na aittir.

Heredot, ─░skitlerin AsyaÔÇÖdan geldi─čini ve ├že┼čitli boylara b├Âl├╝nd├╝─č├╝n├╝ yazar. ─░skenderiyeli Batlamyus (Ptolemeus, MS. 100-178) Orta AsyaÔÇÖy─▒ MS II. y├╝zy─▒lda ─░skit yurdu oldu─čunu yazar.

─░skitler, hafif dokumadan yap─▒lm─▒┼č tunik mintan, pantolon ve ince deriden ya da ke├žeden kon├žlu ├žizmeler giyen, ko┼čumlu binicilik yapan bir halkt─▒.

Sakalar─▒n yurdu olan Oxus-Jaxartes (├ľk├╝z-─░nci) hazinesi denilen buluntular i├žinde Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒yla ya┼č─▒t bir ─░skit diski bulunmu┼čtur. Disk, British MuseumÔÇÖda sergilenmektedir. Diskte Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒ndaki kuyru─ču ba─čl─▒ atlar─▒ g├Âr├╝r├╝z. M├╝ze, bu koleksiyonu ve diski ─░skit eseri olarak tan─▒tmaktad─▒r.

Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒ndaki atlar, ─░skit atlar─▒ gibi ├╝zengisizdir. Hal─▒daki binicilerin giysileri ─░skit giysisidir.

Eski ├çin kaynaklar─▒ndan Hunlar─▒nda ayn─▒ bi├žimde giyindiklerini anl─▒yoruz. Radlof da Tun├ž ve demir ├ža─č─▒na ait Orta Asya kurganlar─▒nda yapt─▒─č─▒ kaz─▒larda b├Âyle giysiler bulmu┼čtur.

Paz─▒r─▒kÔÇÖda bulunan V numaral─▒ KurganÔÇÖda ke├že ├╝zerine yap─▒lm─▒┼č duvar ├Ârt├╝leri ve kilim par├žalar─▒ bulunmu┼čtur.

Radlof, a├žt─▒─č─▒ mezarlardan demir ├ça─č─▒na ait olanlar─▒n(M├ľ. 1800-M├ľ.1V. y├╝z y─▒l)T├╝rk soyundan oldu─čunu 150 y─▒l ├Ânce s├Âylemi┼čtir.

Eliseyef, Kisselov, Rostovizett ve Smirnov gibi Rus tarih├žileri Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒n─▒n Asya Hunlar─▒ÔÇÖna ait olabilece─čini s├Âyl├╝yorlar. Antik yunanl─▒lar demiri ─░skitlerden temin ederlerdi. Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒n─▒n bulundu─ču Altaylar alt─▒n y├Ân├╝nden zengindir. Antik ├ça─č ├╝zerine yazan Gordon Childe, Mezopotamya ve Firavunlar M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n─▒n alt─▒n─▒ buradan getirmi┼č olduklar─▒n─▒ yazar. (s,113)ÔÇŁ23

Aristov,ÔÇŁRus Antropoloji DergisiÔÇÖne 1900ÔÇÖlerdeyazd─▒─č─▒ bir makalede Yakutlar─▒, SibiryaÔÇÖdaki Sagay T├╝rklerini, K─▒rg─▒zlar─▒n Sayak ve ├çi─črek boylar─▒n─▒ AsyaÔÇÖdaki ─░skitlerin art─▒klar─▒ olarak nitelendirir.

├ťnl├╝ Sinolog Otto Franke, Fergana dolaylar─▒ndaki Ussunlar ile PamirÔÇÖdeki Kumidlerin Sakalardan indi─čini ifade eder.

Di─čer T├╝rk Hal─▒lar─▒ ve Paz─▒r─▒k Hal─▒s─▒:

Orta Asya hi├ž ┼č├╝phesiz eski bir dokuma merkezidir. Bu b├Âlge ile Do─ču T├╝rkistanÔÇÖa uzanan b├Âlgelerde Orta├ža─čÔÇÖda zengin bir dokuma gelene─činin oldu─ču ara┼čt─▒rmalar sonucu ortaya konmu┼čtur. T├╝rklere ait 1700 y─▒ll─▒k Lou-lan ve Lop-NorÔÇÖda (Budha Tap─▒na─č─▒) dokunmu┼č hal─▒lar ile ├že┼čitli kuma┼člar Aurel SteinÔÇÖin 1906-1908ÔÇÖde yapt─▒─č─▒ kaz─▒larda g├╝n ─▒┼č─▒─č─▒na ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bug├╝n bu hal─▒lar Hindistan-Yeni Delhi ve Londra-British MuseumÔÇÖda sergilenmektedir.

1913 y─▒l─▒nda Turfan B├ÂlgesiÔÇÖnde A.Von Le Coq taraf─▒ndan Ku├ža/Ko├žo ┼čehri yak─▒nlar─▒nda bir tap─▒na─č─▒n odas─▒nda da bir hal─▒ bulunmu┼čtur. G├Âkt├╝rkÔÇÖler d├Ânemine ait olan bu hal─▒lar MS. 5-6 y├╝zy─▒la a aittir. Bug├╝n bu hal─▒larda Berlin ─░slam M├╝zesiÔÇÖnde sergilenmektedir. Bu hal─▒ da y├╝n malzemeyle d├╝─č├╝mlenerek dokunmu┼čtur. S├╝slemelerinde geometrik desenlerin yan─▒nda ejder fig├╝r├╝ de g├Âr├╝l├╝r.

Paz─▒r─▒k B├Âlgesi ise buraya hi├ž de uzak de─čildir. Ayr─▒ca bug├╝n Ka┼čgar, Hotan, Ku├žar il├žesi Kuca ve TurfanÔÇÖda dokunan hal─▒lar bu en eski hal─▒ b├Âlgesinin gelene─čini hala s├╝rd├╝rd├╝─č├╝n├╝ g├Âstermektedir. Paz─▒r─▒k Hal─▒s─▒n─▒n bulunmu┼č oldu─ču b├Âlgenin yani Altaylar─▒n karakter ve k├╝lt├╝r├╝n├╝ yans─▒tt─▒─č─▒ a├ž─▒kt─▒r.

Tarih ve k├╝lt├╝r a├ž─▒s─▒ndan bu kurganlar─▒n T├╝rkler taraf─▒ndan olu┼čturuldu─čunu ve d├╝nyan─▒n ilk hal─▒s─▒ olarak bilinen Paz─▒r─▒k Hal─▒s─▒ da d├óhil bir├žok eserin T├╝rk motifleri bar─▒nd─▒rd─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. Sanat tarihi uzmanlar─▒ndan Erdmann da yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rmalarda ÔÇŁPaz─▒r─▒k Hal─▒s─▒n─▒n T├╝rk ─░lmi─čiyle dokundu─čunu ve T├╝rk hal─▒s─▒ÔÇŁ oldu─čunu kabul etmi┼čtir. Ermitaj m├╝zesinde sergilenen Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒n─▒n desen, renk ve dokuma ├Âzelliklerine olduk├ža sad─▒k kal─▒narak G├ÂrdesÔÇÖte dokunmu┼č bir ├Ârne─či de vard─▒r.

Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒, Sel├žuklu ve Osmanl─▒ hal─▒lar─▒ ile g├╝n├╝m├╝zde dokunan Anadolu hal─▒lar─▒n─▒n motif d├╝zeni Orta Asya T├╝rk hal─▒lar─▒n─▒n zemin ┼čemas─▒na benzemektedir. Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒n─▒n zemininin 24 e┼čit kareye b├Âl├╝nmesi gelene─či, Orta AsyaÔÇÖda dokunan ke├želerde bile kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kan bir ┼čemad─▒r. Sel├žuklu D├Ânemi Anadolu hal─▒lar─▒n─▒n zemininin karelere ayr─▒lmas─▒ ve geometrik kompozisyonlar i├žerisinde yerle┼čtirilmesi B├╝y├╝k Sel├žuklu hal─▒lar─▒n─▒n zemin ┼čemas─▒na benzemektedir.

Beylikler D├ÂnemiÔÇÖnde g├Ârd├╝─č├╝m├╝z hal─▒ zeminin iki veya daha ├žok kareye b├Âl├╝n├╝p, her bir kare i├žerisine hayvan veya bitki motifi i┼členmesi Paz─▒r─▒k hal─▒s─▒nda da g├Âr├╝len geometrik d├╝zene dayanmaktad─▒r. Bug├╝n AnadoluÔÇÖda dokunan hal─▒ ve d├╝z dokuma yayg─▒lar Orta Asya T├╝rk hal─▒ ve d├╝z dokuma yayg─▒lar─▒n gelene─či s├╝rd├╝r├╝lmektedir. Bu gelenek B├╝y├╝k Sel├žuklular ve Anadolu Sel├žuklular─▒ yoluyla AnadoluÔÇÖya ta┼č─▒nm─▒┼čt─▒r. Beylikler ve Osmanl─▒lar sayesinde g├╝n├╝m├╝ze kadar ula┼čm─▒┼čt─▒r.

├ça─č─▒m─▒z─▒n HomerosÔÇÖu, destan ustas─▒ Ya┼čar KemalÔÇÖden ├çukurovaÔÇÖdaki T├╝rkmenlerdeki hal─▒c─▒l─▒─č─▒ dinleyelim; ÔÇťÔÇŽ Arkeolojide hep toprak alt─▒na bak─▒yorlar. Bunun bir de ├╝st├╝ var. Genellikle arkeologlar topra─č─▒n ├╝st├╝n├╝ g├Ârm├╝yorlarÔÇŽ

Sel├žuklulardan bu yana kilim, hal─▒ b├╝t├╝n halk─▒n i┼čidir. Nas─▒l ekin ekiyorlarsa, koyunlara, ke├žilere, ineklere nas─▒l bak─▒yorlarsa, kilime de hal─▒ya da b├Âyle. Orta AsyaÔÇÖdan gelen T├╝rkmenler kilimlerini de, hal─▒lar─▒n─▒ da birlikte getirdiler. Kad─▒n ustalar boyalar─▒n─▒ da birlikte getirdiler. CumhuriyetÔÇÖe kadar kad─▒nlar k├Âkboyalar─▒n─▒ yap─▒yorlard─▒. Kendi k├Âkboyalar─▒n─▒ yapmayan kad─▒nlar k├Âkboyalar─▒n─▒ o i┼čin ustalar─▒ndan al─▒rlard─▒.

Anilin boyalar az bir zamanda ├žabucak d├Âk├╝l├╝r, k├Âk boyalarsa sonuna kadar solmaz. Bunun i├žin ─░ranÔÇÖda anilin boyalar yasaklanm─▒┼čt─▒r. Bizde de Do─ču AnadoluÔÇÖda kad─▒nlar ÔÇśsiciÔÇÖ denilen otu bulmu┼člar. Bu ot uzunca sar─▒ bir ottur. Bu otu ├Ânce kaynat─▒rlar, suyun i├žinde belli belirsiz bir sar─▒ kal─▒r. O kazanda anilin boyayla boyanm─▒┼č y├╝nleri teker teker atarlar. Bu y├╝nlerle dokunmu┼č kilimler, hal─▒lar da hi├ž solmaz.ÔÇŁ (Keskiner, 2013: 369)

  • Ekrem Hayri PEKER

KAYNAKÇA:

ÔÇôAh─▒ncanov, Sercan M, K─▒p├žaklar, ─░stanbul-2014, Selenge Yay─▒nlar─▒

-Akdes, Nimet Kurat, IV-XVIII. Y├╝zy─▒llarda Karadeniz KuzeyÔÇÖindeki T├╝rk Kavimleri ve Devletleri, Ankara-1972, TTK Yay─▒nlar─▒

-Aristov,N.A., T├╝rk Halklar─▒n─▒n Etnik Yap─▒s─▒, ─░stanbul-2014, Selenge Yay─▒nlar─▒

-Ba┼čtav, ┼×erif. Avrupa Hunlar─▒, T├╝rkler, C. I, Ankara-2002

-Bauer, Susan W─▒se, Antik D├╝nya, ─░stanbul-2013, Alfa Tarih

-Bayraktar, Mehmet, Medler ve T├╝rkler, Ankara-2013, Ak├ža─č Yay─▒nlar─▒

-Barthold, V. V., Mo─čol ─░stilas─▒na Kadar T├╝rkistan, Ankara-1990, TTK Yay─▒nlar─▒

-Chavannes, Edouard, ├çin Kaynaklar─▒na g├Âre Bat─▒ T├╝rkleri, ─░stanbul-2012, Selenge Yay─▒nlar─▒

-Childe V. Golden, Do─čuÔÇÖnun Prehistoryas─▒, Ankara-2010, TTK Yay─▒nlar─▒

-Crawford Harriet, S├╝mer ve S├╝merler, Ankara-2010, Arkada┼č yay─▒nevi

-Divit├žio─člu, Sencer, K├Âkt├╝rkler, ─░stanbul-1987, Ada Yay─▒nlar─▒

-Do─čan, ─░smail, KafkasyaÔÇÖdaki G├Âkt├╝rk (Runik) ─░┼čaretli Yaz─▒tlar, Ankara-2000, TDK yay─▒nlar─▒

-Do─čan, ─░smail, Do─ču AvrupaÔÇÖdaki G├Âkt├╝rk (Runik) ─░┼čaretli Yaz─▒tlar, Ankara-2002, TDK yay─▒nlar─▒

-Dolukhanon, Pavel, Eski Ortado─čuÔÇÖda Etnik Yap─▒, ─░stanbul-1998

-Durmu┼č, ─░lhami, ─░skitler, ─░stanbul-2007, Kaynak Yay─▒nlar─▒

-Durmu┼č, ─░lhami, Sarmatlar, ─░stanbul-2007, Kaynak Yay─▒nlar─▒

– Firudin A─čas─▒o─člu, Ta┼čbaba, ─░stanbul-2014, Bilgeo─čuz Yay─▒nlar─▒

-G├Âkyay, Orhan ┼×aik, Dede Korkut Hik├óyeleri, ─░stanbul-1976, MEB Yay─▒n─▒

-Gumilev, L. N.,  Eski Türkler, İstanbul-1999, Selenge Yayınları

-Gumilev, L. N.,  Hazar Çevresinde Bin Yıl, İstanbul-2009, Selenge Yayınları

-Gumilev, L. N., Hunlar, ─░stanbul-2013, Selenge Yay─▒nlar─▒

-Heredot, Histories, s, 407, ─░stanbul-2012, ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒

-Karatay, Osman, T├╝rklerin K├Âkeni, Ankara-2009, Kripto

-Karuts, Richard, Mang─▒┼člakÔÇÖtaki T├╝rkmen ve K─▒rg─▒zlar, Ankara-2016, TTK Yay─▒nlar─▒

-Kazakistan ve Kazaklar, Kazakistan Bilimler Akademisi, ─░stanbul-2013, Selenge Yay─▒nlar─▒

-Keskiner, Arif, Binbir Renk Binbir ├çi├žek Ya┼čar KemalÔÇÖli An─▒lar, ─░stanbul-2013, Do─čan Kitap

-Kramer, Samuel Noah Tarih S├╝merÔÇÖde Ba┼člar, ─░stanbul-2002, Kabala

-Macquan, G. Hititler ve Hititler D├Âneminde Anadolu, Ankara-2009-Arkada┼č yay─▒nevi

-Mi┼čan, Kaz─▒m, Erken T├╝rklerin Anadolu Yaz─▒tlar─▒, Bodrum-2006

– Mi┼čan, Kaz─▒m, Irakl─▒lar Yaz─▒l─▒m─▒, Bursa-2007

-Mi┼čan, Kaz─▒m T├╝rklerin Kaybolan Atalar─▒, Bursa-2011

-Moses, Kalankatl─▒, Alban Tarihi, ─░stanbul-2006, S

-Ostrogorski, Georg Bizans Devleti Tarihi Ankara-2011

-├ľzak─▒nc─▒, Cengiz AvrupaÔÇÖl─▒lar─▒n Atalar─▒ T├╝rkÔÇÖt├╝r, ─░stanbul-2004

-├ľzcan, emine Sonnur, K├╝lt├╝r Tarihi A├ž─▒s─▒ndan ─░skit-T├╝rk Aynili─či, ─░stanbul-2016, Selenge Yay─▒nlar─▒

-Peker, Ekrem Hayri, Ye┼čim Ta┼č─▒ ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler, ─░stanbul-2017

– Peker, Ekrem Hayri, BursaÔÇÖdan Tamgal─▒sayÔÇÖa Yolculuk, Bursa-2018, ┼×ehrengiz, say─▒

– Peker, Ekrem Hayri, Ta┼člar─▒n ─░zinde Bir ├ľm├╝r, Bursa-2018,

– Peker, Ekrem Hayri, ├ľn AsyaÔÇÖda ├ľn T├╝rkler, www.belgeseltarih.com

– Peker, Ekrem Hayri, Atalar─▒m─▒z─▒n Yaz─▒s─▒ Bulundu, www.belgeseltarih.com

-Peker, Ekrem Hayri, Ta┼č An─▒tlar, Balballar-ta┼č Babalar ve Balballar, www.belgeseltarih.com

-Peker, Ekrem Hayri, Tarih Yaz─▒m─▒n─▒n De─či┼čimi: 19. Y├╝zy─▒l, www.belgeseltarih.com

-Prokopius, BizansÔÇÖ─▒n Gizli Tarihi, ─░stanbul-1990, Ada Yay─▒nlar─▒

-Radlof, Wilhem, T├╝rkler, ─░stanbul-2008, Erg├╝n Yay─▒nevi

– Rasonyi, laszlo, Do─ču AvrupaÔÇÖda T├╝rkl├╝k, ─░stanbul-2006, Selenge Yay─▒nlar─▒

-Rasonyi, Laszlo, Tarihte Türklük, Ankara-1971,  TTK yayınları

-Sevin, Veli, Hakk├óri Ta┼člar─▒ Gizemi Pe┼činde, Ankara-2015, TTK yay─▒nlar─▒

-Somuncuo─člu, Servet, Saymal─▒ Ta┼č, G├Âky├╝z├╝ Atlar─▒, ─░stanbul-2011, AC Yap─▒

-U─čur, G├╝rb├╝z, T├╝rk Hal─▒lar─▒nda Do─čal Renkler ve Boyalar, Ankara-1988, ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒

-Ta┼ča─č─▒l, Ahmet, G├Âkb├Âr├╝ÔÇÖn├╝n ─░zinde, ─░stanbul-2017, Kronik

-Tek├že, E. Fuat, PAZIRIK Altaylardan Bir Hal─▒n─▒n ├ľyk├╝s├╝, Ankara-1993, K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒,

-Thomson, George, Tarih ├ľncesi Ege, ─░stanbul-1983-1985, Payel yay─▒nlar─▒

-Togan, Zeki Velidi, Umumi T├╝rk Tarihine Giri┼č, ─░stanbul-1970, ─░stanbul ├ťn. Edebiyat Fak├╝ltesi Yay─▒n─▒

-Tuncay, Bahtiyar, ├ľn T├╝rk Tarihi Ara┼čt─▒rmalar─▒, ─░stanbul-2017, Ankara-2013, TTK yay─▒nlar─▒

-T├╝fek├žio─člu, Turgay, T├╝rkiye ve ┼×eytan ├ť├žgeni, ─░stanbul-2006, Birharf Yay─▒nlar─▒

-Vernadsky, George Rusya Tarihi Vernadsky, George ─░stanbul-2009, Selenge Yay─▒nlar─▒

-Zehtabi(Kire┼č├ži) Pr. Dr. Muhammed, Taki, ─░ran T├╝rklerinin Eski Tarihi, ─░stanbul-2010

-Zekiev, Nurfatih Z., T├╝rklerin ve Tatarlar─▒n K├Âkeni, ─░stanbul-2007, Selenge Yay─▒nlar─▒

Toplam Okuma: 1,028 , Bug├╝n: 6 

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Domani├ž tarihinin en b├╝y├╝k felaketi

Domani├ž tarihinin en b├╝y├╝k felaketi

27 Haziran 2020, Domani├ž tarihinin en b├╝y├╝k felaketi i├žin yorumlar kapal─▒
─░stanbulÔÇÖun Fethinde Bur├žlara Sancak Dikme Probleminin ├ç├Âz├╝m├╝

─░stanbulÔÇÖun Fethinde Bur├žlara Sancak Dikme Probleminin ├ç├Âz├╝m├╝

26 Haziran 2020, ─░stanbulÔÇÖun Fethinde Bur├žlara Sancak Dikme Probleminin ├ç├Âz├╝m├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
─░dama Mahk├╗m edilen Gedikler K├Ây├╝ÔÇÖnden Deli Mehmet

─░dama Mahk├╗m edilen Gedikler K├Ây├╝ÔÇÖnden Deli Mehmet

26 Haziran 2020, ─░dama Mahk├╗m edilen Gedikler K├Ây├╝ÔÇÖnden Deli Mehmet i├žin yorumlar kapal─▒
Yeni┼čehir’de G├Ârsel ve ─░┼čitsel Bas─▒n Faaliyetleri

Yeni┼čehir’de G├Ârsel ve ─░┼čitsel Bas─▒n Faaliyetleri

26 Haziran 2020, Yeni┼čehir’de G├Ârsel ve ─░┼čitsel Bas─▒n Faaliyetleri i├žin yorumlar kapal─▒
Diyanet ─░┼čleri Ba┼čkan─▒ R─▒fat B├Ârek├ži ─░le Orhaneli M├╝ft├╝s├╝ Yusuf Ziya Efendi Aras─▒ndaki Yaz─▒┼čma

Diyanet ─░┼čleri Ba┼čkan─▒ R─▒fat B├Ârek├ži ─░le Orhaneli M├╝ft├╝s├╝ Yusuf Ziya Efendi Aras─▒ndaki Yaz─▒┼čma

26 Haziran 2020, Diyanet ─░┼čleri Ba┼čkan─▒ R─▒fat B├Ârek├ži ─░le Orhaneli M├╝ft├╝s├╝ Yusuf Ziya Efendi Aras─▒ndaki Yaz─▒┼čma i├žin yorumlar kapal─▒
F├ótihÔÇÖin Alemd├ór─▒, ┼×ehidler Serd├ór─▒ ‘Ulubatl─▒ Baba Hasan’

F├ótihÔÇÖin Alemd├ór─▒, ┼×ehidler Serd├ór─▒ ‘Ulubatl─▒ Baba Hasan’

21 Haziran 2020, F├ótihÔÇÖin Alemd├ór─▒, ┼×ehidler Serd├ór─▒ ‘Ulubatl─▒ Baba Hasan’ i├žin yorumlar kapal─▒
Yeni┼čehirÔÇÖde Darbedilen Sikke ve Yeni┼čehir Darphanesi

Yeni┼čehirÔÇÖde Darbedilen Sikke ve Yeni┼čehir Darphanesi

21 Haziran 2020, Yeni┼čehirÔÇÖde Darbedilen Sikke ve Yeni┼čehir Darphanesi i├žin yorumlar kapal─▒
├ľzetlenmi┼č Tarihi ─░le Birlikte Yerel Bas─▒n

├ľzetlenmi┼č Tarihi ─░le Birlikte Yerel Bas─▒n

21 Haziran 2020, ├ľzetlenmi┼č Tarihi ─░le Birlikte Yerel Bas─▒n i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rkiyeÔÇÖde de Yanarda─č Patlad─▒

T├╝rkiyeÔÇÖde de Yanarda─č Patlad─▒

21 Haziran 2020, T├╝rkiyeÔÇÖde de Yanarda─č Patlad─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Sineman─▒n Do─ču┼ču

Sineman─▒n Do─ču┼ču

21 Haziran 2020, Sineman─▒n Do─ču┼ču i├žin yorumlar kapal─▒
Yeni T├órih├« Bulgular I┼č─▒─č─▒nda: Bursa Ne Zaman Fethedildi?

Yeni T├órih├« Bulgular I┼č─▒─č─▒nda: Bursa Ne Zaman Fethedildi?

14 Haziran 2020, Yeni T├órih├« Bulgular I┼č─▒─č─▒nda: Bursa Ne Zaman Fethedildi? i├žin yorumlar kapal─▒
Tuna Deltas─▒ÔÇÖnda Bizden ─░zler -2

Tuna Deltas─▒ÔÇÖnda Bizden ─░zler -2

31 May─▒s 2020, Tuna Deltas─▒ÔÇÖnda Bizden ─░zler -2 i├žin yorumlar kapal─▒
Mustafa KemalÔÇÖi SamsunÔÇÖa G├Ânderen Naz─▒r: ┼×akir Pa┼ča

Mustafa KemalÔÇÖi SamsunÔÇÖa G├Ânderen Naz─▒r: ┼×akir Pa┼ča

20 May─▒s 2020, Mustafa KemalÔÇÖi SamsunÔÇÖa G├Ânderen Naz─▒r: ┼×akir Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
ÔÇś─░┼čte Gidiyorum ├çe┼čmi Siyah─▒mÔÇÖ

ÔÇś─░┼čte Gidiyorum ├çe┼čmi Siyah─▒mÔÇÖ

19 May─▒s 2020, ÔÇś─░┼čte Gidiyorum ├çe┼čmi Siyah─▒mÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Tuna Deltas─▒’nda Bizden ─░zler -1

Tuna Deltas─▒’nda Bizden ─░zler -1

19 May─▒s 2020, Tuna Deltas─▒’nda Bizden ─░zler -1 i├žin yorumlar kapal─▒
VahideddinÔÇÖin S├╝rg├╝ndeki Hac Yolculu─ču ve Birka├ž Bildirisi

VahideddinÔÇÖin S├╝rg├╝ndeki Hac Yolculu─ču ve Birka├ž Bildirisi

19 May─▒s 2020, VahideddinÔÇÖin S├╝rg├╝ndeki Hac Yolculu─ču ve Birka├ž Bildirisi i├žin yorumlar kapal─▒
VahidettinÔÇÖin beyannamesiÔÇŽ Mustafa KemalÔÇÖi AnadoluÔÇÖya kim g├Ânderdi?

VahidettinÔÇÖin beyannamesiÔÇŽ Mustafa KemalÔÇÖi AnadoluÔÇÖya kim g├Ânderdi?

17 May─▒s 2020, VahidettinÔÇÖin beyannamesiÔÇŽ Mustafa KemalÔÇÖi AnadoluÔÇÖya kim g├Ânderdi? i├žin yorumlar kapal─▒
Mezar─▒nda bile rahat b─▒rak─▒lmayan ┼×ehzade Cem Sultan

Mezar─▒nda bile rahat b─▒rak─▒lmayan ┼×ehzade Cem Sultan

17 May─▒s 2020, Mezar─▒nda bile rahat b─▒rak─▒lmayan ┼×ehzade Cem Sultan i├žin yorumlar kapal─▒
Lodos esti─činde u├žaklar BursaÔÇÖya inemezdi

Lodos esti─činde u├žaklar BursaÔÇÖya inemezdi

9 May─▒s 2020, Lodos esti─činde u├žaklar BursaÔÇÖya inemezdi i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa Bas─▒n─▒ndan U├žan Daire Haberleri

Bursa Bas─▒n─▒ndan U├žan Daire Haberleri

9 May─▒s 2020, Bursa Bas─▒n─▒ndan U├žan Daire Haberleri i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar