Meml├╗kler

Meml├╗kler

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

Meml├╗k Sultanl─▒─č─▒na ad─▒n─▒ veren ve M─▒s─▒r ordusunun s├╝vari birliklerini olu┼čturan Meml├╗k Atl─▒ birlikleridir. Bu birliklerin komutanl─▒─č─▒n─▒ elinde bulunduran kimseler zaman i├žinde devletin ba┼č─▒na ge├žmi┼člerdir. M─▒s─▒r Devletine sat─▒lan k├Âleler Meml├╗k askerleri olarak yeti┼čtirilirdi. ├ço─čunlukla T├╝rkler, (K─▒p├žaklar), ├çerkesler, G├╝rc├╝ler gibi Arap olmayan M├╝sl├╝manlardan olu┼čmaktayd─▒.
Daha sonralar─▒, orduda k├Âle unsurlar─▒n kullan─▒lmas─▒ uygulamas─▒na devam edilmi┼č, giderek bu unsurlara a─č─▒rl─▒k verilmi┼čtir. ─░├žlerinden yetenekli olanlar, ├╝st d├╝zey kamu g├Ârevlerinde de ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r. Bu askeri birlikler, hafif s├╝vari tarz─▒nda ├Ârg├╝tlenmi┼člerdir ve sava┼č tarzlar─▒ da, s─▒k─▒ disiplinli k├╝tlesel hareketlere dayanmakla birlikte, bireysel at─▒lganl─▒─č─▒ ├Âne ├ž─▒karan bir tarzd─▒r.
Bu k├Âle askerler iki k─▒┼člada e─čitim g├Âr├╝yorlard─▒. D├Ânemin kaynaklar─▒na g├Âre bu garnizonlardaki askerler iki etnik k├Âkenden geliyordu. Kahire yak─▒nlar─▒ndaki, Nil nehri ├╝zerideki Ravda adas─▒ndaki garnizonda ├žo─čunlukla K─▒p├žak T├╝rk├╝ askerler bulunur ve bunlara Memalik-─▒ Bahriye (deniz k├Âleleri) denirdi. Yine Kahire’deki ba┼čka bir garnizonda ise ├çerkes ve G├╝rc├╝ k├Âkenli askerler bulunur ve bunlara da Memalik-─▒ Ceraki┼če denirdi.
Tarih├žiler Meml├╗k egemenli─čini, biri 1250-1382 ├Âteki 1382-1517 aras─▒n─▒ kapsayan iki d├Âneme ay─▒r─▒rlar. Bat─▒l─▒ tarih├žiler askeri birliklerin siyasal ├Ânem kazanma durumlar─▒na bakarak birincisine “Bahri”, ikincisine “Burci” derler; ├ža─čda┼č ─░slam tarih├žileri ise, etnik k├Âkenlerde farkl─▒l─▒─ča ve bu farkl─▒l─▒─č─▒n devletin geli┼čimine yans─▒mas─▒na dikkat ├žekmek i├žin ayn─▒ d├Ânemlere “T├╝rk” ve “├çerkes” ad─▒n─▒ verirler.
1248’de Fransa Kral─▒ IX. Louis sevk ve idaresi alt─▒nda Yedinci Ha├žl─▒ Seferi Ha├žl─▒ ordusu beklenmedik ┼čekilde M─▒s─▒r’a ├ž─▒kartma yapt─▒ ve Dimyat KalesiÔÇÖni ciddi bir direni┼či g├Ârmeden kolayca ellerine ge├žirler. Muazzam Turansah 23 ┼×ubat 1250’de Ha├žl─▒lara kar┼č─▒ Mans├╝re ├Ân├╝nde Farispur Muharebesi’nde Ha├žl─▒ ordusuna kar┼č─▒ b├╝y├╝k bir galibiyet kazand─▒; Ha├žl─▒ ordusu teslim oldu ve komutan─▒ IX. Louis esir d├╝┼čt├╝.
Bu b├╝y├╝k galibiyetten sonra Sultan Muazzam Turansah’─▒n, kendi k├Âlemenlerini sava┼č─▒ kazanan meml├╝kler yerlerine atamaya ba┼člad─▒ ve babas─▒n─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra devleti idare etmi┼č olan ├╝vey annesi Se├žerd├╝rr’e hakaret edip, k├╝├ž├╝mser bir tutuma girdi. Se├žerd├╝rr bundan ├žok incindi. Ordunun ba┼č─▒ndaki Meml├╝klere bir mektup yazarak onlardan kendini korumalar─▒n─▒ istedi. Bahri Memluklular i├žindeki Emir Baybars kli─či 2 May─▒s 1250’de Muazzam Turansah’a bir suikast yap─▒p onu ├Âld├╝rd├╝ler. Bu unsurlar, Eyyubiler sultan─▒ olan Sultan Salih Eyyub’un dul kar─▒s─▒Se├žerd├╝rr’u sultan ilan ettiler. Atabek olarak ├Ânemli bir memluk komutan─▒ olan Muizzuddin Aybek getirildi. K─▒sa bir s├╝re sonra Se├žerd├╝rr, Aybek’le evlenerek sultanl─▒─č─▒ ona devretti. B├Âylece 250 y─▒ldan fazla s├╝recek bir memluk hanedan─▒ ba┼člam─▒┼č oldu.
Memluk hanedanl─▒─č─▒n─▒n, tarihte ├╝├ž ├Ânemli etkisi olmu┼čtur. Askeri planda, Ha├žl─▒ ordular─▒n─▒n b├Âlgeden at─▒lmas─▒ ve Mo─čol ak─▒nlar─▒n─▒n durdurulmas─▒d─▒r. Her iki olay da Arap – ─░slam devletini ka├ž─▒n─▒lmaz bir y─▒k─▒mdan kurtarm─▒┼čt─▒r. Memluk hanedanl─▒─č─▒n─▒n ├╝├ž├╝nc├╝ etkisi ise toplumsal ve ekonomik alanda olmu┼čtur, bir dizi d├╝zenleme getirmeleri, askeri ve politik anlamda b├Âlgede bir istikrar olu┼čturmalar─▒ sonucu, M─▒s─▒r yeniden ├Ânemli bir ticaret yolu haline gelmi┼čtir.
1260 y─▒l─▒nda, Ba─čdat’─▒ alarak Halifeyi ├Âld├╝ren Mo─čol ordular─▒ h─▒zla ilerleyip M─▒s─▒r s─▒n─▒rlar─▒na dayand─▒lar. Memluk sultan─▒ Sultan Kutuz, emrindeki memluk ordusuyla Mo─čollar─▒ Ayn Calut Muharebesi’nde kar┼č─▒ kar┼č─▒ya gelen iki ordunun ├žat─▒┼čmas─▒, Mo─čollar─▒n bozguna u─čramas─▒yla sonu├žlanm─▒┼čt─▒r.
Galip Memluklu ordusu M─▒s─▒r’a d├Ânmekte iken Baybars, Sultan Kutuz’u ├Âld├╝rt├╝p kendi h├╝k├╝mdarl─▒─č─▒n─▒ 1260 y─▒l─▒nda ilan etti. Sonra 1261 y─▒l─▒nda Abbasiler hanedan─▒n─▒n bir mensubu olan El-Muntas─▒r’─▒ halife ilan etti. B├Âylece halifelik, Ba─čdat’tan Kahire’ye ge├žmi┼č olmakta, Memluk devletinin himayesine girdi.
1265 y─▒l─▒nda Suriye’deki halen Ha├žl─▒lar─▒n elinde olan kaleleri ele ge├žiren Sultan Baybars, 1268 y─▒l─▒nda ise bug├╝nk├╝ Antakya’ya sald─▒rarak, Ha├žl─▒ prensli─čine son vermi┼čtir.
Anadolu’da Mo─čol h├ókimiyetini s├╝rd├╝ren ─░lhanl─▒ Devletinin etkisinden kurtulmak isteyen baz─▒ Sel├žuklu beylerinin yard─▒m talebi ├╝zerine 1277 senesinde Anadolu’ya bir sefer d├╝zenleyen Baybars, ─░lhanl─▒ ordusunu Elbistan ovas─▒nda yenerek Kayseri’ye kadar ilerlemi┼č, bu kentte bir hafta kadar kalm─▒┼čt─▒r. Ama Anadolu Sel├žuklu Veziri S├╝leyman Pervane’nin deste─čini Anadolu’dan ayr─▒lmak zorunda kald─▒.
1280’li y─▒lar─▒n ortalar─▒na kadar ─░lhanl─▒larla sava┼čan Memluklar, bu ak─▒nlar durulduktan sonra yeniden Ha├žl─▒larla sava┼čmaya ba┼člad─▒lar. 1291 y─▒l─▒nda Memluklu Sultan─▒ El-E┼čref Halil komutas─▒nda Memluklu ordusu Akka’y─▒ ku┼čat─▒p Ha├žl─▒lar─▒n Kud├╝s Krall─▒─č─▒’na ba┼čkent olan bu ┼čehri geri ald─▒. Akka’n─▒n d├╝┼čmesinden sonra Ha├žl─▒lar Suriye k─▒y─▒lar─▒nda fazla direnemediler ve t├╝m├╝yle Ortado─ču’yu terk etmek zorunda kald─▒lar. 1099’dan itibaren Orta Do─ču’da s├╝ren Hr─▒stiyan idaresi b├Âylece sona ermi┼č oldu.

Bir meml├╗k sava┼č├ž─▒s─▒
1382 y─▒l─▒nda ├çerkes k├Âkenli Berk├╝k’un, devrin sultan─▒n─▒ ├Âld├╝rerek iktidar─▒ ele ge├žirmesiyle T├╝rk as─▒ll─▒ Bahri Memluklar─▒n devri de kapanm─▒┼č oldu. Bu tarihten itibaren ├çerkes as─▒ll─▒ sultanlar Burci Hanedan─▒ ad─▒ ile ├╝lkeyi y├Ânetmi┼čtir.

*

1340 y─▒l─▒nda ortaya ├ž─▒kan K─▒r─▒mÔÇÖdan M─▒s─▒rÔÇÖa, AnadoluÔÇÖdan AvrupaÔÇÖya s─▒├žrayan kara ├Âl├╝m denilen veba M─▒s─▒r n├╝fusunun yar─▒s─▒n─▒ yok etti. ┼×ehir n├╝fusunun yar─▒dan fazlas─▒n─▒ yok etti. ─░lim adamlar─▒, t├╝ccarlar, askerler ve sanat├ž─▒lar─▒n ├žo─ču ├Âld├╝. 1400ÔÇÖl├╝ y─▒llarda ├ž─▒kan veba salg─▒nlar─▒ ├╝lkeye zarar vermi┼čtir.

Meml├╗k DevletiÔÇÖnin sonu
K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n ve ticari orta─č─▒ olan Cenevizlilerin en b├╝y├╝k gelir kaynaklar─▒ k├Âle ticaretiydi. D├Ânemin tarih├žisi Remmal Hoca bu d├Ânemde ya┼čananlar─▒ Tarih-i Sahip Giray Han kitab─▒nda t├╝m a├ž─▒kl─▒─č─▒yla yazm─▒┼čt─▒r. (Kaysuni-Zade Nidai Remmal Hoca, Tarih-i Sahip Giray Han)
Kefe, Osmanl─▒lar i├žin ├Ânemli bir kent olma ├Âzelli─čini Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n eline ge├žene kadar s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r. Sancak stat├╝s├╝ne sahip olan Kefe, ┼čehzade sanca─č─▒ olmu┼čtur. Sultan II. Beyaz─▒t d├Âneminde o─člu ┼×ehzade Mehmet buraya atanm─▒┼č (1499ÔÇô1504), onun ├Âl├╝m├╝nden sonra ┼×ehzade SelimÔÇÖin o─člu ┼×ehzade S├╝leyman sancak beyi olmu┼čtur (1504ÔÇô1509). Trabzon sancak beyi olan ┼×ehzade Selim taht─▒ ele ge├žirmek i├žin RumeliÔÇÖnden sancak ister, ancak reddedilince TrabzonÔÇÖdan KefeÔÇÖye gider. Buradayken k├Âle ele ge├žirmek i├žin ├çerkesyaÔÇÖya sald─▒r─▒r. ├çok say─▒da esir ele ge├žirir. Taman civar─▒na Temr├╝k ve K─▒z─▒lta┼č kalelerini yapt─▒r─▒r (1511).
Osmanl─▒lar ile M─▒s─▒r Meml├╝kleri aras─▒nda ilk sava┼č tohumlar─▒n─▒n at─▒lmas─▒ da bu zamana rastlar. Bu sava┼člar, sonunda, Meml├╝k DevletiÔÇÖnin ortadan kalkmas─▒yla sonu├žland─▒. Bayezit ve Kay─▒tbay uzun s├╝reden beri birbirlerini ├žekemiyorlard─▒. Osmanl─▒ H├╝nk├ór─▒ egemenli─či alt─▒ndaki topraklar─▒n geni┼čli─či ve askerlerinin say─▒s─▒ bak─▒m─▒ndan Meml├╝k Sultan─▒ndan ├╝st├╝nd├╝. Fakat buna kar┼č─▒l─▒k, M─▒s─▒rl─▒lar─▒n askerleri daha iyiydi ve M─▒s─▒r Sultan─▒ her y─▒l; ordusunu yeni ├çerkes dev┼čirmeleriyle yeniliyordu. ├çerkesler ise d├╝nyan─▒n O zamana kadar g├Âr├╝lm├╝┼č olan en sava┼č├ž─▒ kavmiydi. Kay─▒tbay, karde┼či CemÔÇÖe s─▒─č─▒nma hakk─▒ tan─▒makla ve kendisine yapt─▒─č─▒ para yard─▒m─▒yla BayezitÔÇÖin eline kendisine sava┼č ilan etmesi i├žin bir mazeret vermi┼čti.
Asya eyaletlerinden birinde h├╝k├╝m s├╝ren k├╝├ž├╝k bir bey olan Al├ó├╝ddevle, topraklar─▒n─▒ geni┼čletmek sevdas─▒na kap─▒larak M─▒s─▒r Sultan─▒ÔÇÖna ait birka├ž ┼čehri ele ge├žirmeye ├žal─▒┼čt─▒, fakat kar┼č─▒ koyamad─▒─č─▒ ├çerkesler taraf─▒ndan bozguna u─črat─▒ld─▒. Dulkadiro─člu Beyli─či ile Osmanl─▒lar─▒n ili┼čkisi I. Bayezit d├Âneminde ba┼člam─▒┼čt─▒.
Bunun ├╝zerine Ala├╝ddevle, BayezitÔÇÖten yard─▒m istedi. Bunu elde etmek i├žin topraklar─▒n─▒ sultan ad─▒na dirlik olarak elinde bulundurmay─▒ kabul etti ve ayr─▒ca sikkelere ad─▒n─▒ koydurmay─▒ ve hutbede ad─▒n─▒n okunulmas─▒n─▒ sa─člamay─▒ vaat etti. Birka├ž Osmanl─▒ birli─činin yard─▒m─▒yla ├çerkeslere yeniden sald─▒rd─▒ ve de─či┼čik ┼čekilde sonu├žlanan bir├žok ├žarp─▒┼čmalardan sonra, G├╝lek, Sus, Adana, Kayseri ve Antep ┼čehirlerini ellerinden almay─▒ ba┼čard─▒.
Kay─▒tbay, Ala├╝ddevleÔÇÖnin kar┼č─▒s─▒na kom┼čusu K├Âr┼čahÔÇÖ─▒ ├ž─▒kard─▒. B├Âylece bu iki k├╝├ž├╝k bey, iki b├╝y├╝k sultan─▒n deste─činde, m├╝cadeleye giri┼čtiler.
H─▒ristiyan tarih├žileri, Ahmet Pa┼čaÔÇÖn─▒n SuriyeÔÇÖye g├Ân derildi─čini, M─▒s─▒rl─▒lar ve Araplar taraf─▒ndan ├çukurovaÔÇÖda yenilip esir edildi─čini yazm─▒┼člard─▒r. Ertesi y─▒l, Bayezit b├╝y├╝k bir donanma ve yeni bir orduyla M─▒s─▒r SultanÔÇÖ─▒n─▒n ├╝zerine y├╝r├╝d├╝. Meml├╝k Sultan─▒, T├╝rkleri Toros da─člar─▒ civar─▒nda KilikyaÔÇÖda kar┼č─▒lad─▒ ve kendilerine sald─▒rd─▒. Muharebe sabahtan ak┼čama kadar s├╝rd├╝ ve sonra iki taraf da ordug├óh─▒na ├žekildi. M─▒s─▒rl─▒lar arabalar─▒n─▒n ve yiyeceklerinin al─▒nm─▒┼č oldu─čunu g├Ârerek ertesi g├╝n├╝ sava┼ča b├╝y├╝k bir h─▒rsla devam ettiler. ├çarp─▒┼čmalar yine geceye kadar s├╝rd├╝. Altm─▒┼č yedi bin asker kaybetmi┼č olan T├╝rkler gece ├žad─▒rlar─▒n─▒ ve a─č─▒rl─▒klar─▒n─▒ b─▒rakarak ka├žt─▒lar. M─▒s─▒rl─▒lar da kuvvetlerinin yar─▒s─▒n─▒ kaybetmi┼č olduklar─▒ndan Toros da─č─▒na do─čru ├žekildiler.
T├╝rk donanmas─▒ da daha parlak bir sonu├ž elde edemedi. Asi ─▒rma─č─▒n─▒n a─čz─▒nda f─▒rt─▒naya yakalanarak harap oldu. Bunun ├╝zerine Bayezit, M─▒s─▒r Sultan─▒yla bar─▒┼č yapt─▒ ve elinden alm─▒┼č oldu─ču b├╝t├╝n ┼čehirleri ve kaleleri geri verdi.

BayezitÔÇÖin ├çerkezistanÔÇÖa girmesi
├çerkezlerin M─▒s─▒rÔÇÖdaki h├ókimiyetini silah zoruyla alt etmeye imk├ón yoktu. ├çerkezistan ayakta durduk├ža bu imparatorlu─ču y─▒kman─▒n olana─č─▒ yoktu. Meml├╝kleri zay─▒flatman─▒n tek ├žaresi ise her y─▒l M─▒s─▒rÔÇÖa giren askerlere ge├žit vermemekti. Bayezit, bu ama├žla M─▒s─▒r Sultan─▒ÔÇÖyla bar─▒┼č i├žinde ya┼čamak istiyormu┼č gibi yaparak askerlerini geri ├ža─č─▒rd─▒ ve ├çerkezistanÔÇÖa sald─▒rd─▒, ├╝lkeyi ba┼čtanba┼ča ya─čmalad─▒ ve say─▒s─▒z tutsakla geri d├Ând├╝. Halk─▒n daha sonra ├╝l keden ├ž─▒kmas─▒n─▒ ├Ânlemek i├žin de etraf─▒ndaki da─č ge├žitlerini kalelerle kapatt─▒.B├Âylece Kay─▒tbay’─▒n asker kayna─č─▒n─▒ kurutmu┼č oldu.
1461 y─▒l─▒na kadar Meml├╗klarla Osmanl─▒ Devleti aras─▒nda yak─▒n ili┼čkiler h├╝k├╝m s├╝rm├╝┼čt├╝r. 1461 y─▒l─▒ndan itibaren etki alanlar─▒ y├Ân├╝nden gerginle┼čen ili┼čkiler, 1468 y─▒l─▒nda Sultan Kay─▒tbay zaman─▒nda a├ž─▒k rekabete d├Ân├╝┼čm├╝┼č, 1485-1490 y─▒llar─▒ boyunca ├çukurova’da yap─▒lan sava┼člarda iki taraf da ├Ânemli kay─▒plar vermekle birlikte kesin sonu├ž alamam─▒┼čt─▒r. O y─▒llarda Meml├╝k DevletiÔÇÖnin s─▒n─▒rlar─▒ Divri─čiÔÇÖye kadar uzan─▒yordu. Cem SultanÔÇÖ─▒n M─▒s─▒rÔÇÖa s─▒─č─▒nmas─▒ Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni tedirgin etmi┼čti.
Safevi DevletiÔÇÖnin kurucusu ┼×ah ─░smail, 1514 y─▒l─▒nda ├çald─▒ran Sava┼č─▒ÔÇÖnda Padi┼čah I. SelimÔÇÖe yenilince, Ekim ay─▒nda Meml├╗k sultan─▒ Kansu Gavri, G├╝rcistan Kral─▒ ve Dulkadiro─člu Beyi Ala├╝ddevleÔÇÖye ittifak teklif etti. Bunu haber alan Sultan I. Selim, h─▒zla Ala├╝ddevleÔÇÖnin ├╝zerine y├╝r├╝d├╝. Turnada─č Sava┼č─▒ÔÇÖnda Ala├╝ddevle yenildi ve sava┼čta ├Âld├╝. Beylik sona erdi. Dulkadiro─člu ┼čehzadeleri Osmanl─▒ hizmetine al─▒nd─▒.
Meml├╗k sultan─▒ Kansu Gavri, Dulkadiro─člu Beyli─čiÔÇÖnin devam─▒ i├žin Sultan I. SelimÔÇÖe beyli─čin devam─▒ i├žin bir el├ži g├Ânderdi. Sultan I. Selim, ÔÇťBen buray─▒ k─▒l─▒c─▒mla ald─▒mÔÇŁ diyerek bu teklifi reddetti. Bu durum iki devlet aras─▒nda gerginli─či artt─▒rd─▒.
Meml├╗k topraklar─▒ Divri─čiÔÇÖye kadar uzan─▒yordu. Osmanl─▒-Safevi s─▒n─▒r─▒na do─čru uzan─▒yordu. Bu durum ─░ranÔÇÖa harek├ót d├╝zenleyen Osmanl─▒ ordusu i├žin s─▒k─▒nt─▒ yarat─▒yordu.
Giderek gerginle┼čen ili┼čkiler 1516 y─▒l─▒nda taraflar─▒n Mercidab─▒k’da sava┼ča tutu┼čmalar─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒r. Sultan Selim, Sinan Pa┼ča’y─▒, 40.000 ki┼čilik bir kuvvetle Safev├«ler ├╝zerine g├Ânderdi. Sinan Pa┼ča’n─▒n, Diyarbak─▒rÔÇÖa giderken, F─▒ratÔÇÖ─▒ ge├žmek i├žin Meml├╗klar’dan izin isteyip de iznin verilmemesi ve Kansu Gavri’nin 8.000 ki┼čilik bir kuvvetle Halep’e gelmesi, harp sebebi say─▒ld─▒. Devrin ├ólimlerinden Zenbilli Ali Cem├óli Efendi’nin fetvas─▒yla sefere ├ž─▒k─▒ld─▒.
24 A─čustos 1516 yap─▒lan Mercidab─▒k Sava┼č─▒ni Kansu Gavr─▒ y├Ânetimindeki Meml├╗k ordusu kaybetti ve Kansu Gavr─▒ ├Âld├╝. Meml├╝k Sultan─▒ Kansu Gavri, bir yandan Osmanl─▒ Devleti ile giri┼čece─či sava┼ča haz─▒rlan─▒rken di─čer yandan emirlerinin sadakatsizlikleriyle u─čra┼čmaktayd─▒. Meml├╝k ordusu i├žinde de g├Ârev alan Hay─▒r Bey ve Meml├╝kl├╝ Emirlerinden Canberli Gazali i├žin Osmanl─▒ Devleti ile m├╝nasebet kurduklar─▒ dedikodular─▒ yay─▒lm─▒┼čt─▒. Canberdi Gazali Osmanl─▒larla i┼čbirli─či yapt─▒ ve Suriye Valisi oldu. Sultan Selim ├Âl├╝nce ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ ilan ettiyse de ├Âld├╝r├╝ld├╝. Meml├╝klerin Halep valisi Hayirbey de Osmanl─▒lar’la anla┼čarak sava┼č alan─▒n─▒ terk etti.
─░ki ordu Mercidab─▒k ovas─▒nda kar┼č─▒ kar┼č─▒ya geldi. Meml├╗k ordusunun sa─č kanad─▒na Halep valisi Kay─▒tbay, sol kanad─▒na ise ┼×am valisi Canberdi Gazali kumanda ediyordu. Merkezde bulunan Kansu GavriÔÇÖnin yan─▒nda olan K─▒rm─▒z─▒ ipekten yap─▒lm─▒┼č bir Osmanl─▒ bayra─č─▒ a├žm─▒┼č ┼×ehzade AhmetÔÇÖin o─člu, ┼čehzade Kas─▒m bulunuyordu.
Sava┼č─▒n en k─▒z─▒┼č─▒k an─▒nda Halep valisi Osmanl─▒ saflar─▒na ge├žti. Baz─▒ kaynaklar ┼×am valisi Canberdi GazaliÔÇÖnin de Osmanl─▒ saflar─▒na ge├žti─čini yazarlar. Do─čru olmal─▒ zira Canberdi Gazali M─▒s─▒r valisi oldu. Kansu Gavri, sava┼č meydan─▒nda ├Âld├╝.
Abbas├« halifesi III. M├╝tevekkil, muharebeden sonra Yavuz Sultan Selim’in yan─▒na gelerek, sultandan ├žok h├╝rmet g├Ârd├╝. Yavuz Sultan Selim, 28 A─čustos’ta HalepÔÇÖe 27 Eyl├╝l’de ┼×amÔÇÖa gelerek M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n fethini ger├žekle┼čtirecek sefere haz─▒rlanmaya ba┼člad─▒.
Mercidab─▒kÔÇÖta kazan─▒lan zafer, Osmanl─▒ Devleti’ne dini, siyasi, askeri, iktisadi pek ├žok fayda sa─člad─▒. Hilafetin Osmanl─▒ Hanedan─▒na ge├žme yolu a├ž─▒ld─▒. Do─čuda Osmanl─▒ Devleti’nin son rakibi Meml├╗k Devleti, ortadan kald─▒r─▒lma safhas─▒na ge Suriye, L├╝bnan ve Filistin Osmanl─▒ h├ókimiyetine girdi. M─▒s─▒r ve Arabistan Yar─▒madas─▒ yolu a├ž─▒ld─▒. AnadoluÔÇÖnun tamam─▒ Osmanl─▒ h├ókimiyetine ge├žti.
Memluk ordusunun yenildi─či bu sava┼č─▒n ard─▒ndan Osmanl─▒ son darbe olarak Ridaniye’de Memluk ordusunu ikinci kez yenilgiye u─čratm─▒┼čt─▒r. Her iki sava┼č da sava┼č tarihinde ├Ânemli bir d├Ân├╝m noktas─▒d─▒r. Bir a├ž─▒dan, bunlar; kitle halinde y├Ânetilen disiplinli s├╝vari birliklerinin, Falanks d├╝zeninde muharebe eden piyade birliklerince ├Ânlenebilirli─činin kan─▒tland─▒─č─▒ sava┼člard─▒r. Di─čer a├ž─▒dan ise d├Ânemin ate┼čli silahlar─▒ olan sahra toplar─▒n─▒n sava┼č─▒n sonucunu belirlemekteki etkisidir. Askeri tarih├žiler Memluk ordusunun yenilgisini Osmanl─▒ ordusunca etkili bir bi├žimde kullan─▒lan sahra toplar─▒na ba─člamaktad─▒rlar.
Mercidab─▒k Muharebesi’nden sonra Meml├╗k Sultanl─▒─č─▒’n─▒n ba┼č─▒na Tomanbay ge├žti. Sultan I. Selim, ordusuyla birlikte Sina ├ç├Âl├╝’n├╝ 13 g├╝n i├žinde (3 Ocak-16 Ocak) ge├žerek, Ridaniye’de Meml├╗k Ordusu ile kar┼č─▒la┼čt─▒.
Ridaniye’de yeni Meml├╗k Sultan─▒ Tomanbay, Venedikliler’den top ve silah alarak kuvvetli bir savunma hatt─▒ kurmu┼čtu. Meml├╗k Ordusu’na, El-Mukaddam Da─č─▒’n─▒n etraf─▒n─▒ dola┼čarak g├╝neyden sald─▒ran I. Selim, bu manevra sayesinde Meml├╗k Ordusu’nun y├Ânleri sabit olan toplar─▒n─▒ etkisiz hale getirdi.
Meml├╗k Sultan─▒ Tomanbay, ├žok b├╝y├╝k ├žabalarla yapt─▒─č─▒ sava┼č haz─▒rl─▒klar─▒na ra─čmen, 22 Ocak g├╝n├╝ Ridaniye Muharebesi’ni kaybetmekte oldu─čunu anlay─▒nca en cesur askerleri ile bir birlik kurup Osmanl─▒ komuta merkezine bir bask─▒n d├╝zenledi. Sultan Selim’in ota─č─▒ sand─▒─č─▒ veziriazam─▒n ├žad─▒r─▒na girdi ve Veziriazam Sinan Pa┼ča ├Âld├╝r├╝ld├╝. Bu suikast bask─▒n─▒n─▒n da istenen hedefi bulmamas─▒ sonucu, Tomanbay sava┼č alan─▒ndan ├žekildi. B├Âylece 22 Ocak 1517’de Ridaniye Zaferi kazan─▒ld─▒.
Meml├╗klar─▒n yenilgi haberi k─▒rk g├╝n sonra KahireÔÇÖye ula┼čt─▒. Ard─▒ndan sava┼čtan kurtulanlar geldi. Meml├╗k emirleri TumanbayÔÇÖ─▒ sultanl─▒─ča getirdiler. Tumanbay, hemen toplar d├Âkt├╝rd├╝. Alaybozan ve arkeb├╝zler yapt─▒rd─▒. Zenci askerleri bu t├╝feklerle donatt─▒.
Tomanbay, 1516 y─▒l─▒ Ekim ay─▒nda M─▒s─▒r ├╝zerine y├╝r├╝yen Osmanl─▒ ordusunun bo┼čaltt─▒─č─▒ topraklara sald─▒rmas─▒ i├žin ikna etmeye ├žal─▒┼čt─▒ ama ┼×ah ─░smail b├Âyle bir harek├óta ge├žmedi. Sultan Selim, bu iki devletin Osmanl─▒lara kar┼č─▒ birle┼čmemesi i├žin h─▒zla M─▒s─▒rÔÇÖa y├Âneldi. GazzeÔÇÖdeki meml├╗kler, top ate┼či kar┼č─▒s─▒nda bozguna u─črad─▒lar.
Tumanbay, RidaniyeÔÇÖde bir savunma hatt─▒ olu┼čturdu. Ancak Kay─▒tbay ve Canberdi GazaliÔÇÖnin casuslar─▒ TumanbayÔÇÖ─▒n sava┼č plan─▒n─▒ Sultan SelimÔÇÖe ilettiler. ─░ki ordu 23 Ocak 1517ÔÇÖde sava┼ča tutu┼čtular. Meml├╗k ordusuna arkadan sald─▒ran Sultan Selim, Meml├╗k ordusunu bozguna u─čratt─▒lar. ┼×ehzade AhmetÔÇÖin o─člu, ┼čehzade Kas─▒m da bu sava┼čta Osmanl─▒lara kar┼č─▒ sava┼čt─▒.Be┼č g├╝n sonra kanl─▒ bir ┼čehir sava┼č─▒ndan sonra Kahire teslim oldu.
Tomanbay ve ona yak─▒n Meml├╗klu komutanlar─▒ gerilla tipi direni┼č organize etmeye ba┼člad─▒lar ve bu nedenle Kahire ancak ├╝├ž g├╝n s├╝ren ├žok ┼čiddetli sokak sava┼člar─▒ndan sonra ele ge├žirilebildi ve ┼čehir k─▒smen y─▒k─▒ld─▒ ve binlerce ki┼či ├Âld├╝. 4 ┼×ubat 1517’de I. Selim t├Ârenle Kahire’ye girdi ve “Yusuf Nebi Taht─▒”na oturdu. Meml├╗klular, Nil deltas─▒nda ve Yukar─▒ M─▒s─▒r’da direni┼če devam ettiler.
TumanbayÔÇÖa, teslim olmas─▒ i├žin g├Ânderilen el├ži meml├╗klar taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝l├╝nce, Sultan Selim, 64 emir ve d├Ârt bin MemlukÔÇÖun kafas─▒n─▒ kestirdi. A┼ča─č─▒ M─▒s─▒rÔÇÖda m├╝cadeleye devam eden Tumanbay, Hasan ─░bni M├╝ri ad─▒ndaki bir Arap ┼čeyhi taraf─▒ndan Osmanl─▒lara teslim edildi.
Tumanbay, 13 Nisan 1517ÔÇÖde idam edildi. Onunla birlikte m├╝cadele eden Kafkasyal─▒ meml├╝kler ve onlarla sava┼čan Araplar─▒n kafas─▒ kesildi. ( Andre Clot, K├Âlelerin ─░mparatorlu─ču, meml├╗klar─▒n M─▒s─▒r─▒, s, 154)
Kahire i├ž kalesindeki k├Â┼čklerin somaki s├╝tunlar─▒ s├Âk├╝ld├╝. Sanatsal e┼čyalar, ipeksi i┼člemeler, seramikler, mermerler, de─čerli silahlar, k├╝t├╝phanelerdeki el yazmas─▒ kitaplar ─░skenderiyeÔÇÖye, oradan ─░stanbulÔÇÖa g├Ânderildi.
M─▒s─▒rÔÇÖavali olarak Kay─▒tbay atand─▒. Bu atamay─▒ ele┼čtiren Sadrazam Yunus Pa┼ča idam edildi. Canberdi Gazali ┼×am valisi oldu. Halife M├╝tevekkil ailesiyle birlikte gemiyle ─░stanbulÔÇÖa g├Ânderildi. ┼×ehzade AhmetÔÇÖin o─člu, ┼čehzade Kas─▒m Sultan SelimÔÇÖin M─▒s─▒rÔÇÖdan ayr─▒lmas─▒ndan sonra yakaland─▒ ve idam edildi.
Canberdi Gazali, Sultan I. SelimÔÇÖin ├Âld├╝─č├╝n├╝ ├Â─črenince ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ ilan etti ve HalepÔÇÖe sald─▒rd─▒, alamay─▒nca geri ├žekildi ve ┼×am yak─▒nlar─▒nda Osmanl─▒ kuvvetleriyle ├žarp─▒┼č─▒rken ├Âld├╝r├╝ld├╝.
M─▒s─▒r tarihini yazan ─░bni ─░lyas, Bed├ó-iz-z├╝h├╝r fi vek├óid-duh├╗r adl─▒ eserinde Tomanbay i├žin ┼čunlar─▒ yazar; ÔÇťG├Âz├╝peklerin ba┼čar─▒lar─▒na nal toplatan bir yi─čitlik g├Âstermi┼čtiÔÇŁ. Tomanbay ├Âld├╝─č├╝nde 40 ya┼č─▒ndayd─▒. ├ť├ž ay sultanl─▒k yapm─▒┼čt─▒. D├Ânemin tarih├žilerine g├Âre yak─▒┼č─▒kl─▒ ve oturakl─▒yd─▒. Cesurdu, adil ve y├╝ce g├Ân├╝ll├╝ bir h├╝k├╝mdard─▒. (Andre Clot, K├Âlelerin ─░mparatorlu─ču, meml├╗klar─▒n M─▒s─▒r─▒, s,154)
Bu zaferle birlikte Meml├╗k Sultanl─▒─č─▒ y─▒k─▒lm─▒┼č, b├╝t├╝n topraklar─▒ Osmanl─▒ egemenli─čine girmi┼čtir. Meml├╗k Sultanl─▒─č─▒ tarihe kar─▒┼čm─▒┼č, Osmanl─▒ Devleti M─▒s─▒r’a h├ókim olmu┼č ve Halifelik Osmanl─▒lara ge├žmi┼čtir. M─▒s─▒r’daki kutsal emanetler ─░stanbul’a getirilmi┼čtir. Osmanl─▒ Devleti, Do─ču Akdeniz’in ve Baharat Yolu’nun tek h├ókimi durumuna y├╝kselmi┼č; K─▒z─▒ldeniz ve Hint Okyanusuna a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r.
Bu iki zaferin ard─▒ndan Osmanl─▒ ordusu 267 y─▒ll─▒k Memluk devletini ortadan kald─▒rm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ a├ž─▒s─▒ndan bu zaferlerin parlakl─▒─č─▒, ─░slam d├╝nyas─▒n─▒n hem askeri-ekonomik, hem de Halifeli─čin Osmanl─▒ Devleti’ne aktar─▒lmas─▒yla politik h├ókimiyetinin Osmanl─▒ Devletine ge├žmesinde yatar.
M─▒s─▒r’─▒n denizlerde g├╝├žl├╝ olmamas─▒ Meml├╗klerin geni┼člemesini engelledi. M─▒s─▒r, uzun mesafeli ticaret i├žin iyi bir merkezdi ama s├╝rekli kereste eksikli─či olmas─▒ deniz ticaret gemicili─činin geli┼čmesini ├Ânlemi┼č gibi g├Âr├╝nmektedir. Kereste T├╝rkiye’den, Hindistan’dan, Do─ču Afrika’dan getirtiliyordu. Hatta Hindistan’dan bitmi┼č gemi bile al─▒n─▒yordu. Birka├ž istisna d─▒┼č─▒nda M─▒s─▒r gemileri Akdeniz sava┼člar─▒na kar─▒┼čmad─▒; daha ├žok Hint Okyanusu’nda faaliyet g├Âsteriyorlard─▒, ancak Portekizliler’in ayar─▒nda olmad─▒klar─▒ 1500’lerde kan─▒tland─▒. 1509’da Gucerat Sultanl─▒─č─▒ ile birlikte Portekizliler’e kar┼č─▒ sava┼čt─▒lar. Meml├╗k-Gucerat donanmas─▒ Diu’de yenildi ve yok edildi.
Resmi yaz─▒┼čmalar Arap├ža olsa da askeri dil ├žo─čunlukla T├╝rk├žeydi (Meml├╗k K─▒p├žak├žas─▒). Sultanlar ad─▒na pek ├žok T├╝rk├že eser yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Meml├╗k sultan─▒ Kansu Gavri, T├╝rk├že ve ├çerkesce yazd─▒─č─▒ ┼čiirleri ile tan─▒n─▒r. Bu zat, Firdevsi’nin ┼×ehnamesi’ni T├╝rk├žeye ├ževirtmi┼čtir.
Meml├╗kler b├╝y├╝k bir medeniyet kurmu┼člar, pek ├žok konuda Osmanl─▒lar─▒n ├Ân├╝ne ge├žmi┼čler ve onlara ├Ânc├╝ olmu┼člard─▒r. Meml├╗kler Mo─čol istilas─▒ sebebiyle Orta AsyaÔÇÖdan ka├žan bilim adamlar─▒n─▒ kabul etmi┼člerdir. Kahire, Halep ve ┼×amda b├╝y├╝k medreseler kurmu┼člard─▒r. Meml├╗kler ile birlikte Arabistan’a ve M─▒s─▒ra her alanda damgas─▒n─▒ vurmu┼člard─▒r. M─▒s─▒r ve SuriyeÔÇÖde Memluk usul├╝ eser olarak, Sultan Kalavun Camisi, Sultan Hasan Cami ve Medresesi, Sultan Berkuk T├╝rbesi, Kahire Kalesi, Halep Kalesi ├Ârnek verilebilir. Meml├╗k mimarisinde ├žok renkli g├Âr├╝n├╝m ve mineli cami ├Ârne─či ├Ân plandad─▒r

KahireÔÇÖdeki meml├╗k mezarlar─▒
─░bni Haldun, seyahatnamesinde KahireÔÇÖden ├Âvg├╝yle s├Âz eder. ÔÇťÔÇŽEvrenin ana kenti, ÔÇŽD├╝nyan─▒n bah├žesiÔÇŽ─░slamc─▒l─▒─č─▒n reva─č─▒ÔÇŁ, Frans─▒z Gabineau, Kahire i├žin ┼čunlar─▒ der, ÔÇťMemluklar onca ┼čey yapt─▒lar, ├Âylesine sa─člam ve ├Âylesine g├╝zel onca an─▒t kurdular ki, an─▒lar─▒ her ┼čeye egemendirÔÇŽKurduklar─▒ her ┼čey d├╝nyan─▒n kalan─▒ndaki M├╝sl├╝man eserlere k─▒yasla e┼čizdir.ÔÇŁ (Andre Clot, K├Âlelerin ─░mparatorlu─ču, meml├╗klar─▒n M─▒s─▒r─▒, s,160)
Meml├╗k ordusu ├╝zerine ara┼čt─▒rma yapan D. David AyalonÔÇÖa g├Âre, ÔÇťMeml├╗kler iyi sava┼č├ž─▒ olmalar─▒na ra─čmen top├žu ve bunun yan─▒ s─▒ra g├╝├žl├╝ bir arkeb├╝zc├╝ birli─či olu┼čturulmas─▒na konumlar─▒n─▒ sarsaca─č─▒ i├žin kar┼č─▒yd─▒lar.ÔÇŁ
Meml├╝kler y─▒k─▒l─▒nca o zamana kadar bilim merkezi olan ┼×am, Halep ve Kahire geriledi. El EzherÔÇÖin y─▒ld─▒z─▒ s├Ând├╝.
Meml├╝k sava┼č├ž─▒lar─▒n─▒ en sonra ├╝nl├╝ ÔÇťEhramlar Sava┼č─▒ÔÇŁnda g├Âr├╝ld├╝ler. M─▒s─▒rÔÇÖ─▒ i┼č gal eden Napolyon komutas─▒ndaki Frans─▒z ordusu, ehramlar─▒n oldu─ču yerde meml├╝k kuvvetleriyle sava┼čt─▒. Napolyon, askerlerine ┼ču me┼čhur s├Âzleri s├Âylemi┼čtir, ÔÇťÔÇŽAskerler, k─▒rk y├╝zy─▒l sizleri seyrediyorÔÇŁ. ( Andre Clot, K├Âlelerin ─░mparatorlu─ču, meml├╗klar─▒n M─▒s─▒r─▒, s,244)
Murat BeyÔÇÖin emrindeki meml├╝kler, ate┼čli silahlara sahip olan Frans─▒z kuvvetlerine geleneksel silahlar─▒yla sald─▒rd─▒lar. Sava┼č ak┼čama kadar s├╝rd├╝, sonunda meml├╝k kuvvetleri da─č─▒ld─▒. Kahire, Frans─▒zlar taraf─▒ndan i┼čgal edildi ve tarihinde ikinci kez ya─čmaland─▒. ( Andre Clot, K├Âlelerin ─░mparatorlu─ču, meml├╗klar─▒n M─▒s─▒r─▒, s,245)
Frans─▒zlar─▒n ilerlemesi AkkaÔÇÖda durduruldu. Ebukir k├Ârfezinde donanmalar─▒ ─░ngilizler taraf─▒ndan yak─▒olan Napolyon, FransaÔÇÖya d├Ânm├╝┼čt├╝. Frans─▒zlar, sonunda bir antla┼čmayla ─░skenderiyeÔÇÖyi teslim ederek M─▒s─▒rdan ayr─▒ld─▒lar. Frans─▒zlar─▒n M─▒s─▒rÔÇÖ─▒ i┼čgali 38 ay s├╝rm├╝┼čt├╝r.
M─▒s─▒rÔÇÖda etkili olmay─▒ s├╝rd├╝ren meml├╝k beyleri M─▒s─▒r valili─čini ele ge├žiren Kavalal─▒ Mehmet Ali Pa┼ča taraf─▒ndan yok edildiler. 1 Mart 1811ÔÇÖde o─člu Tosun Pa┼čaÔÇÖn─▒n M─▒s─▒r ordusu komutanl─▒─č─▒na atanmas─▒n─▒ kutlamak i├žin KahireÔÇÖdeki i├ž kaleye davet edilen meml├╝k beylerine d├Ârt bir yandan ate┼č a├ž─▒l─▒r. Y├╝zlerce meml├╝k beyinden sadece bir ki┼či kurtulur. (Andre Clot, K├Âlelerin ─░mparatorlu─ču, meml├╗klar─▒n M─▒s─▒r─▒, s,246)
Meml├╝k beyleri bir kere daha ate┼čli silahlara yenilmi┼člerdi. Bu yenilgileri son yenilgileri oldu. Bir daha M─▒s─▒r tarihi ├╝zerinde etkili olamad─▒lar.

KAYNAKÇA:

  • Akdes, Nimet Kurat, IV-XIII. Y├╝zy─▒lda KaradenizÔÇÖin Kuzeyinde T├╝rk Devletleri, Ankara-1972,TTK
  • Akdes, Nimet Kurat, T├╝rkiye ve ─░dil Boyu, Ankara-2011, TTK
  • Budayev, N. M., Meml├╗k tarihinden Bir Yaprak, Kim Bu ├çerkesler, ─░stanbul-2009, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • Clot, Andre, K├Âlelerin ─░mparatorlu─ču, Meml├╗klar─▒n M─▒s─▒r─▒, ─░stanbul-2005, Epsilon
  • Ero─člu, Haldun, Osmanl─▒ÔÇÖda Muhalefet, ─░stanbul-2016, Bilge K├╝lt├╝r Sanat
  • Goodwin, Jason, Ufuklar─▒n Efendisi Osmanl─▒lar, ─░stanbul-1999, Sabah Kitaplar─▒
  • Hammer, B├╝y├╝k Osmanl─▒ Tarihi, ─░stanbul, Sabah Kitaplar─▒
  • Histoire ├ťniversitesi Tarih B├Âl├╝m├╝ (Fransa), Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču Tarihi, Ba┼člang─▒├žtan 1566ÔÇÖya Kadar-─░stanbul,-2000,┬á Nokta Kitap
  • ─░bni Tagr─▒berdi, En-n├╝c├╗muÔÇÖz-Zahire, ─░stanbul-2013, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • ─░nalc─▒k, Halil, Devlet-i Aliyye I, ─░stanbul-2010, T. ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒
  • ─░nalc─▒k, Halil, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun Ekonomik ve Sosyal Tarihi (1300-1600) C. I, ─░stanbul-2000, T. ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒
  • Kaysuni-Zade Nidai Remmal Hoca, Tarih-i Sahip Giray Han
  • Kemalpa┼čazade, Tev├órih-i ├éli-Osman, ─░stanbul-2015, ├çaml─▒ca Bas─▒n Yay─▒n
  • Mantran, Robert, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču Tarihi I, ─░stanbul-2008, Cem Yay─▒nevi
  • Selaniki Mustafa Efendi, Selaniki Tarihi, Ankara-1999, TTK
  • Smirnov, V.D., Osmanl─▒ D├Ânemi K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒, ─░stanbul-2016, Selenge Yay─▒nlar─▒

481 total views, 3 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒