Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Bursal─▒ Tahir Bey ve Bal─▒khane Naz─▒r─▒ Ali R─▒za BeyÔÇÖin g├Âz├╝nden Karag├Âz ve Hacivat
  • 16 May─▒s 2018 ├çar┼čamba
  • +
  • -

Bal─▒khane Naz─▒r─▒ olur mu diye hi├ž ┼ča┼č─▒rmay─▒n. Birinci d├╝nya sava┼č─▒nda imparatorlu─čun en kalabal─▒k ve en ayr─▒cal─▒kl─▒ ┼čehri olan (ayr─▒cal─▒kl─▒ ├ž├╝nk├╝ ─░stanbullular askere al─▒nmazd─▒) ─░stanbulÔÇÖu duyurmak kolay bir i┼č de─čildi. Yeterince kesilecek kasapl─▒k hayvan bulunmad─▒─č─▒ i├žin, ┼čehri y├Ânetenler deryaya yani denize y├Ânelmi┼člerdi. Talat Pa┼čaÔÇÖn─▒n ├Ânerisiyle askerlerden bal─▒k├ž─▒ birlikleri kurulmu┼č. O y─▒llarda sadece ─░stanbulÔÇÖda yakla┼č─▒k 500 bin ton bal─▒k tutuluyormu┼č. ┼×imdi T├╝rkiyeÔÇÖde 200 bin ton bal─▒k tutuluyor dersek miktar─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝ iyice anla┼č─▒l─▒r.

Eski ─░stanbulÔÇÖun g├╝ndelik hayat─▒n─▒, b├╝t├╝n detaylar─▒yla ilk defa matbuat hayat─▒na ta┼č─▒yan 1842-1928 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čam─▒┼č, Bal─▒khane Naz─▒r─▒ Ali R─▒za BeyÔÇÖdir. Mahalleden saraya kadar geni┼č bir yelpaze i├žinde eski halk inan├žlar─▒ndan e─člencelere, do─čum adetlerinden kahvehanelere, devlet adamlar─▒ndan musiki┼činaslara, meddahlardan ┼čairlere, tulumbac─▒lardan esrarke┼člere, tarikatlardan ticaret hayat─▒na kadar eski ─░stanbulÔÇÖun renkli hayat─▒ ve bu hayat─▒n kahramanlar─▒yla ilgili orijinal bilgi ve tespitleri, an─▒lar─▒ 1922 y─▒l─▒nda Peyam Sabah ve Alemdar gazetelerinde yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Entelekt├╝el bir insan oldu─ču anla┼č─▒lan Bal─▒khane Naz─▒r─▒ Ali R─▒za Bey, Ahmet Nihat Bano─člu taraf─▒ndan kitapla┼čt─▒r─▒lan an─▒lar─▒ yetmi┼čli y─▒llar─▒n sonunda Terc├╝man gazetesince yay─▒nlanan 1001 Temel eser dizisinde ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

Ali R─▒za Bey, an─▒lar─▒nda karag├Âz ve Hacivat g├Âlge oyununa da de─činir ve ilgin├ž bilgiler aktar─▒r. Karag├Âz ve HacivatÔÇÖtan ├Ânce k─▒saca g├Âlge oyununun tarih├žesini anlatal─▒m.

G├Âlge Oyunu, ┬ágeleneksel olarak hayvan derilerinden kesilerek haz─▒rlanm─▒┼č insan, hayvan, e┼čya gibi fig├╝rlerin bir ─▒┼č─▒k kayna─č─▒ ├Ân├╝nde oynat─▒larak, g├Âlgelerinin gerdirilmi┼č, beyaz bir perdeye d├╝┼č├╝r├╝ld├╝─č├╝ g├Âsteri sanat─▒d─▒r.

K├Âkenleri ├╝zerine ├že┼čitli g├Âr├╝┼čler olmakla birlikte; Asya’n─▒n zengin g├Âlge oyunu gelene─či, bu sanat─▒n Cava Adas─▒ÔÇÖndan, Hindistan’dan veya ├çin k├╝lt├╝rlerinden 10. y├╝zy─▒ldan itibaren yay─▒ld─▒─č─▒ ├Âne s├╝r├╝lmektedir.

Do─ču ├╝lkelerine ├Âzg├╝ bir sanat olan g├Âlge oyununun ilkin ├çin’den ├ž─▒kt─▒─č─▒ s├Âylenmektedir. S├Âylenceye g├Âre ├çin imparator Wu (M├ľ. 140-87), ├žok sevdi─či kar─▒s─▒n─▒n ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine derin bir ├╝z├╝nt├╝ye kap─▒l─▒r. ┼×av-W├Âng adl─▒ bir ├çinli, imparatorun ├╝z├╝nt├╝s├╝n├╝ hafifletmek i├žin, ├Âlen kad─▒n─▒n hayalini bir perde arkas─▒ndan g├Âsterebilece─čini s├Âyler; saray─▒n bir odas─▒na gerdirdi─či beyaz bir perdenin arkas─▒ndan ge├žirdi─či bir kad─▒n─▒n perde ├╝zerine d├╝┼čen g├Âlgesini, ├Âlen kad─▒n─▒n hayali diye sunar (M├ľ. 121). MS. XI. y├╝zy─▒lda yaz─▒lm─▒┼č bir ├çin ansiklopedisinde bu olaydan s├Âz edilmekte ve ansiklopedinin yaz─▒ld─▒─č─▒ ├ža─čda g├Âlge oyununun deriden yap─▒lm─▒┼č ┼čekillerle pazar yerlerinde oynat─▒ld─▒─č─▒ belirtilmekteymi┼č.

Bir ba┼čka s├Âylentiye g├Âre, g├Âlge oyunu Wayang ad─▒ verilen ve gerek ┼čekilleri, gerek konular─▒ bug├╝ne de─čin korunan bu oyunlarda Hint efsanelerinin etkisi a├ž─▒k├ža g├Âr├╝lmekte imi┼č. Yap─▒lan incelemelerden ├Â─črendi─čimize g├Âre, Cava edebiyat─▒nda, evren, bir Wayang sahnesine, insanlar ve do─ča da Wayang tasvirlerine benzetilmi┼čtir.

*

─░slam ├╝lkelerinde g├Âr├╝len g├Âlge oyununun, benzerlikler de g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda, Cava adas─▒ndan geldi─či tahmin edilmektedir. Anadolu’ya ise, 16. y├╝zy─▒lda M─▒s─▒r’dan gelmi┼č olma ihtimali b├╝y├╝kt├╝r. G├Âlge oyunlar─▒n─▒n T├╝rklere, Cava ve Hindistan’dan geldi─či de iddia edilmektedir.

Zamanla bu oyuna T├╝rkler kendi yarat─▒c─▒l─▒klar─▒n─▒ katm─▒┼č; ona ├žok daha renkli, hareketli, ├Âzg├╝n bir bi├žim vermi┼člerdir. ├ľyle ki, 19. y├╝zy─▒lda M─▒s─▒r’─▒ ziyaret eden gezginler, orada izledikleri oyunun Karag├Âz ve Hacivat oldu─čunu ve g├Âlge oyununun M─▒s─▒r’a T├╝rkler taraf─▒ndan getirildi─čini ├Âne s├╝rm├╝┼člerdir. ─░lk ba┼člarda 28 farkl─▒ oyundan olu┼čan Hacivat Karag├Âz oyunlar─▒ zamanla ├žo─čalm─▒┼čt─▒r. Ramazan ay─▒nda Kadir Gecesi hari├ž her ak┼čam bir oyun oynan─▒rd─▒. Farkl─▒ y├Ârelere ait insanlar, oyunda yer al─▒rd─▒. Bu oyunun piri olarak ┼×eyh K├╝┼čteri olarak bilinir. ├ľyle ki oyunun oynand─▒─č─▒ perdeye ÔÇťK├╝┼čteri Meydan─▒ÔÇŁ da denilirdi. Oyun. Mukaddime (giri┼č), Muhavere (at─▒┼čma), Fas─▒l (as─▒l amac─▒n, oyunun sergilendi─či b├Âl├╝m), yap─▒lan hatalar i├žin ├Âz├╝r dilenilen ve bir sonraki oyun hakk─▒nda bilgi verilen b├Âl├╝m olmak ├╝zere d├Ârt b├Âl├╝mden olu┼čur.

Geleneksel T├╝rk seyir sanatlar─▒ndaki t├╝rler, bir olay─▒n, bir durumun, bir hik├óyenin taklit, s├Âz oyunlar─▒, ┼čark─▒ ve danslarla anlat─▒ld─▒─č─▒; belli bir hicivle g├╝ld├╝rmeyi e─člendirmeyi ama├žlayan oyunlard─▒r.

Geleneksel T├╝rk seyir sanatlar─▒ kukla, karag├Âz,┬á┬á meddah ve bu ├╝├ž sanat─▒n bir karmas─▒ say─▒lan orta oyunudur. O d├Ânem, Karag├Âzc├╝lere, Hayal-─▒ Zilci, Hayalbaz deniliyordu.

*

K├Âpr├╝l├╝ler devrinde padi┼čahlar EdirneÔÇÖde ya┼č─▒yordu. Padi┼čah IV. Mehmet, Hayal oyunlar─▒na merakl─▒yd─▒. 1685 y─▒l─▒nda ├╝nl├╝ hayalci Ahmet ├çelebiÔÇÖyi Karag├Âz oynatmas─▒ i├žin EdirneÔÇÖye getirtmi┼čtir. Padi┼čah─▒n huzuruna gitmek i├žin Ahmet ├çelebiÔÇÖye iki atl─▒ bir araba tahsis edilmi┼č,┬á harc─▒rah─▒, nafakas─▒ ve araba ├╝creti olarak toplam be┼č bin ak├že ├Âdenmi┼čtir.

Sarayda ya┼čayanlarda geleneksel oyunlardan uzak de─čildi. Haremde Karag├Âz oynat─▒l─▒rd─▒. Bunun i├žin se├žilen cariyelere Karag├Âz ustalar─▒n─▒n talim verdi─či belgelerden anla┼č─▒lmaktad─▒r.

19.y├╝zy─▒ldan itibaren Karag├Âzc├╝ler birle┼čerek bir esnaf te┼čkilat─▒ olu┼čturdular ve kendileri d─▒┼č─▒nda kimsenin Karag├Âz oynatmas─▒na m├╝saade etmedikleri, 1910 y─▒l─▒nda adliyede memur ─░zzet EfendiÔÇÖyi resmi makamlara ┼čik├óyet etmelerinden anla┼č─▒lmaktad─▒r.

1857 y─▒l─▒nda ruhsat ├╝cretlerinden ┼čik├óyet eden bir dilek├žede Hayalci (Karag├Âz) k├óhyas─▒ Seyyid Mehmet SalihÔÇÖin de imzas─▒ vard─▒.

*

Sultan Abd├╝lhamitÔÇÖin istibdat y├Ânetiminin s─▒k─▒la┼čmas─▒ Osmanl─▒n─▒n geleneksel T├╝rk seyir sanat─▒n─▒ yapanlar─▒ da etkiler. Kuklac─▒lar, hayalciler (karag├Âz-Hacivat), meddahlar ve ortaoyuncular─▒n─▒ etkiler.┬á Konular─▒n─▒ g├╝nl├╝k hayattan alan ve devlet y├Ânetimindeki aksakl─▒klar─▒ ele┼čtiren bu sanat├ž─▒lar─▒n serbest├že yapt─▒klar─▒ faaliyetler, 1896 y─▒l─▒nda ├ž─▒kar─▒lan bir nizamnameyle, ÔÇťHangi lisan ve tarzda olursa olsun Osmanl─▒ memleketi d├óhilinde tiyatro, cambaz, hayal (Karag├Âz), hokkabaz, kukla oynat─▒lmayacakt─▒r.ÔÇŁ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á

┬áGelelim Ali R─▒za BeyÔÇÖin ifadesiyle Karag├ÂzÔÇÖe;

ÔÇťEvvelce ─░stanbul ahalisinin ba┼čl─▒ca e─členceleri hayal, ortaoyunu, meddah, cambaz, hokkabaz k├Â├žek, incesaz tak─▒mlar─▒ idi. Bunlar─▒n pazar yerleri ─░stanbul’da. Kad─▒k├Ây├╝’nde oldu─čundan ihtiyac─▒ olanlar Oraya m├╝racaat ederlerdi. 1861 tarihinde ad─▒ ge├žen han yand─▒─č─▒ i├žin Baltac─▒ Han─▒ bunlar i├žin pazar yeri yap─▒ld─▒.

Kad─▒nlar cemiyetinde ├žengiler icray─▒ sanat ederlerdi. Zevk erbab─▒n─▒n bir de meyhane ├ólemleri vard─▒.┬á Sonralar─▒ garp medeniyetine, uyulmak istenildi─či i├žin alafranga e─člencelere heves olunmaya ba┼člad─▒. Galata ve Beyo─člu ├ólemlerine ra─čbet ├žo─čald─▒.

Bu sayd─▒─č─▒m e─člencelerin ge├žmi┼čini mahiyetlerin,┬á ahl├ók bak─▒m─▒ndan iyi ve k├Ât├╝ taraflar─▒n─▒, Galata ve Beyo─člu e─člencelerini ve bunlara halk─▒m─▒z─▒n d├╝┼čk├╝nl├╝klerini k─▒s─▒m k─▒s─▒m arz ve beyan etmek istedim.

Zaman ge├žtik├že as─▒l maksad─▒ndan ├ž─▒km─▒┼č oldu─ču i├žin bug├╝n o ┼ča┼čaal─▒ tiyatrolara d├╝┼čk├╝n olanlar─▒n nefretle reddetmekte olduklar─▒ hayal oyunu vaktiyle ger├žek bir temsil gibi ulv├« bir maksada dayanarak icat olunmu┼čtur.

┼×amdan├«zade Tarihi’nin birinci cildinin 261. sayfas─▒nda ┼čunlar yaz─▒l─▒d─▒r:

283 sene, ┼×eyh Ayni Abdullah K├╝┼čter├« Hazretler ir┼čat edece─či zevata gece perde kurup arkas─▒na mum yak─▒p hay-i huy ettirdikten sonra mumu s├Ând├╝rd├╝kte karanl─▒kta bu suretler kaybolacak, bu d├╝nyada her ne kadar rahat, al─▒┼č-veri┼č, harp, k─▒tal, zevk-u safa, elem ve gam ve ibadet ve can ├žeki┼čme zuhur ettikte bu gibi z─▒ll-├╝ hayale benzer deyu temsil etmi┼čti.┬á Sonra z─▒ll-├╝ hayal oyununu bulup d├╝─č├╝n ve helva geceleri vakit ge├žirmek i├žin vesile yapt─▒lar. L├ókin basiret ehli yine basiret g├Âziyle nazar k─▒ld─▒kta ┼čeyhin kerametiyle ir┼čad olur.

Bursa Mebusu Tahir Beyefendi taraf─▒ndan yaz─▒lan bir makale ile Maarif Meclisi eski azas─▒ndan Ziya Beyefendinin bana g├Ânderdi─či cevabi yaz─▒s─▒ bu hayal oyunu hakk─▒nda etrafl─▒ bilgileri ta┼č─▒maktad─▒r. Bunun suretini ve hayal oyuncular─▒n─▒n me┼čhurlar─▒ndan tahkik edebildiklerimin isimleriyle sanatlar─▒n─▒ ve maharet derecelerini a┼ča─č─▒ya yazd─▒m:

Tahir BeyÔÇÖin yazd─▒klar─▒;

Y├╝ksek tabaka aras─▒nda ÔÇťHayaÔÇÖÔÇÖ, halk ve ├žocuklar aras─▒nda ÔÇśÔÇÖKarag├ÂÔÇÖÔÇÖ denilir,┬á terbiye ve edep dahilinde oynat─▒l─▒r. Hele oyuncu olan kimse n├╝ktedan bulunursa ├žo─ču zaman ibret al─▒c─▒ ve uyar─▒c─▒ olur. Hatta ibret g├Âz├╝yle bak─▒l─▒rsa hayalin oynat─▒lmas─▒na cevaz bulundu─ču hakk─▒nda din adamlar─▒n─▒n fetvas─▒ bile vard─▒r.

Kibarlar aras─▒ndaki ┼č├Âhreti dolay─▒s─▒yla bu oyun ÔÇśÔÇÖvahdetÔÇÖÔÇÖ nokta-i nazar─▒ndan icat edilmi┼čtir. ─░cat eden de BursaÔÇÖda H├╝k├╝met Caddesinde medfun ┼×eyh Ku┼čteri nam─▒nda bilgin bir zat imi┼č. Rivayete g├Âre Y─▒ld─▒r─▒m Bayezit devrinde ÔÇśÔÇÖHac─▒ ─░vaÔÇÖÔÇÖ, ÔÇÖÔÇÖHam EvhaÔÇÖÔÇÖ, halk dilinde ÔÇśÔÇÖHacivat ve Karag├ÂzÔÇÖÔÇÖ namlar─▒nda iki n├╝ktecinin ┼čakalar─▒ Seyh K├╝┼čter├« taraf─▒ndan hayalde g├Âsterilerek meydana gelmi┼čtir.

Evliya ├çelebi Seyahatnamesi’nin birinci cildinin 654. sayfas─▒ndan itibaren Karag├Âz oyununa dair bir nevi hurafeyi and─▒r─▒r nakillere g├Âre Hacivat’─▒n Al├óeddin├« Sel├žuk├« zaman─▒nda Mekke ile Bursa aras─▒nda gidip gelen Bursal─▒ biri oldu─ču, Arap e┼čk─▒yas─▒ taraf─▒ndan katlolundu─ču┬á Bedrihanin’de g├Âm├╝ld├╝─č├╝ ve Karag├Âz’├╝n de K─▒rkkiliseli (K─▒rklareli) olup ─░mparator Kostantin’in postac─▒s─▒ oldu─ču ve bunlar─▒n konu┼čmalar─▒ hayal perdesinde g├Âsterilerek Bayezid ‘in huzurunda icray─▒ sanat eyledikleri anlat─▒l─▒r. Fakat ─░mam ┼×u’ran├«,┬á ┼×eyh EkberÔÇÖ in ÔÇśÔÇÖF├╝tuhat-─▒ MekkeÔÇÖÔÇÖsinin 317. b├Âl├╝m├╝nden naklen halk─▒n hicab─▒ arkas─▒nda olarak Cenab-─▒ Hakk─▒n hakikaten fail-i muhtar oldu─čunu bilmek isteyen hayal-i settare ile suretlerine nazar etsin diyerek ba┼člad─▒klar─▒ ba┼čta hayal oyununa d├╝┼čk├╝nl├╝kleri ve vukuf ehlinin bu oyundan ince m├ón├ólar ├ž─▒kartt─▒klar─▒n─▒ mufassal olarak beyan eylediklerine ve ┼čeyhin vefat─▒ ise herhalde ┼×eyh K├╝┼čter├«’den evvel, yani 638 (1240) tarihi oldu─čuna nazaran bu oyunun Muhiddin-i. Arab├«nin vatan─▒ olan End├╝l├╝s k─▒tas─▒ndaki Araplar aras─▒nda dahi ÔÇśÔÇÖSettareÔÇÖÔÇÖ ad─▒yla me┼čhur oldu─ču anla┼č─▒l─▒r.

Bir n├╝shas─▒ Rag─▒p Pa┼ča K├╝t├╝phanesinde mevcut olan Arap├ža ÔÇśÔÇÖTayf-├╝l HayalÔÇÖÔÇÖ ad─▒ndaki eser de bu hususta yararl─▒d─▒r.

Her ne hal ise bu oyun hakk─▒nda bir ├žok manzume yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Karag├ÂzÔÇÖ├╝n mezar─▒ Mevlid yazar─▒ me┼čhur S├╝leyman Dede merhumun yak─▒n─▒nda ve ├çekirgeÔÇÖye giden yolun sa─č cihetinde g├Âr├╝lmektedir. Mezar ta┼č─▒n─▒n ├╝zerinde ┼ču manzume vard─▒r:

Nak┼č-─▒ sunÔÇÖun remzeder h├╝sn├╝nde r├╝yet perdesi
Hâce-i hükm-i ezeldendir hakikat perdesi
Sireti surette m├╝mk├╝nd├╝r temasa eylemek
Hail olmaz ehi-i irfan─▒ basiret perdesi
Her neye imÔÇÖan ile baksan olur i┼č a┼čik├ór
K─▒lm─▒┼č istil├ó cihan─▒ hab-─▒ gaflet perdesi
Bu hayal ├ólemi g├Âzden ge├žirmektir h├╝ner
Nice kara g├Âzleri mahvetti suret perdesi
┼×em’i a┼čkla yand─▒r─▒p tasvir-i cisminden ge├žen
Ademi ├ómed-i ┼čadetmekte azimet perdesi
Hangi zille iltica etsen fena bulmaz acep
Oynatan ├╝stad─▒ g├Âr kurmu┼č muhabbet perdesi
Dergâhi Ali Abada müstakim ol Kemteri
G├Âsterir vahdet eyleyen kalkt─▒kta kesret perdesi

┼×eyh K├╝┼čteri’nin ├╝n├╝ne ÔÇśÔÇÖG├╝l┼čenÔÇÖÔÇÖ ad─▒ndaki eseri de delildir. O eserden (a┼ča─č─▒daki beyt) nakledilmi┼čtir:
Ademsin ol ademde sende sakin
Bulunmaz vâcibe malüm ve mümkün

A┼ča─č─▒daki manzume de hayal oyunu hakk─▒nda s├Âylenmi┼č ibretli bir eserdir:

Bu perde ├že┼čm-i ehl-i zahire bir nak┼č-─▒ surettir
R├╝muz erbab─▒na amma ki temsil-i hakikattir
Cihana benzetip ┼×eyh K├╝┼čteri bu perdeyi kurmu┼č
M├╝┼čabih eylemi┼č ecnasa tasviri ne dikkattir
Hev├ódar safaya nesve bah┼čeyler bunun seyri
Hakikat-bin olan erbab-─▒ tab’a ayn-─▒ ibrettir
Ne var bilmez veray-i perdede kimsedir tahkik
Lisan-ı hal ile hali cihanı bir hikâyettir
E─čer dikkat olursa Karag├ÂzÔÇÖle Hac─▒ ─░vaz’─▒n
Malik-i fehmeden ehl-i kemale ba┼čka halettir
Nice mânâ olur melhuz tahtında seyret
Nikâtın anlasun ehli deyu arz-ı nezakettir
S├Ân├╝nce ┼čem e┼čhas s├╝rem nabut olur birden
Cihan─▒n b├« beka oldu─čuna i┼čte i┼čarettir

Di─čeri:
┼×emÔÇÖai ┼č├óri yan─▒nca cilvezard─▒r perdemiz
Pertev-i feyz-i safalar ru┼čenad─▒r perdemiz
Her dakika calib-i hayret menaz─▒r arzeder
Bir tema┼čahane-i ibretn├╝mad─▒r perdemiz

Di─čer:
┼×em’am─▒zda pertev-i feyz-i hakikat a┼čik├ór
Hayre-sâz dide-i ehl-i dehadır perdemiz
Dideler ru┼čen g├Ân├╝ller zevkyab olsun bu ┼čeb
─░n┼čirah efzay-i bezme ├ó┼činad─▒r perdemiz
Gelse ol ├že┼čm-i siyah─▒m handeler peyda olur
Cilveg├óh-─▒ ┼čahid-i zevk-u safad─▒r perdemiz

Bu bahis hakk─▒nda M├╝lga Meclis-i Kebir-i’ Maarif azas─▒ndan muallim Ziya Beyefendinin bana cevaben g├Ânderdi─či tezkerenin suretini a┼ča─č─▒ya derceyledim:

ÔÇśÔÇÖMe┼čhur Karag├Âz oyununun icad─▒ Bursa’da Belediye Bah├žesi kar┼č─▒s─▒nda g├Âm├╝l├╝ olan ┼×eyh K├╝┼čter├«’ye isnat edildi─či ve muharrirlerimizden m├╝elliflerimiz den bir├žok ├╝nl├╝ zat─▒n da buna inand─▒klar─▒ beyan-─▒ ├ólisiyle bu hususta ba┼čkaca bilgi ve m├╝tal├óam varsa bildirilmesi ÔÇśÔÇÖemelpiray-i tazim olan tezkere-i devletlerindeÔÇÖÔÇÖ emir buyurulmu┼čtur.

Bendeniz y├╝ksek amirlerine uymay─▒ bir ┼čeref telakki eyledi─čim i├žin cevab─▒m─▒ takdime cesaret ettim:

Sultan-├╝l Evliya, m├╝rebbiy├╝l├órif├«n, fahr├╝lm─▒─▒hakk─▒kin hatm-─▒ vel├óyet-i Muhammediye muhiyy├╝l milleti veddin Ebu Abdullah Muhammet bin Ali ibnilarab├«-etTai-├╝l-Hatemi el-End├╝l├╝s├« Rad─▒yallah├╝-anhu ve arda Hazretlerinin ÔÇśÔÇÖF├╝tuhat-─▒ MekkiyeÔÇÖÔÇÖ ismindeki y├╝ksek eserlerini dikkatle m├╝talaa etmi┼čtim. Bu kitap hakaik-─▒ nisab─▒n ├╝├ž y├╝z on yedinci bab─▒ ki on yedinci f─▒kras─▒n─▒n sorular─▒n─▒za tam cevap te┼čkil edece─čini hat─▒rlad─▒─č─▒mdan o f─▒kray─▒ aynen terc├╝me ederek a┼ča─č─▒ya al─▒yor ve terc├╝menin sonunda da bahsimize ait bir iki d├╝┼č├╝nce arz ediyorum. Bu suretle hakikat─▒n meydana ├ž─▒kmas─▒na hizmet etmi┼čsem kendimi bahtiyar addeder ve her halde ÔÇśÔÇÖbekay-i muhasin-i enzar-─▒ devletlerine arz-─▒ iftikarÔÇÖÔÇÖ eylerim.

Hazret-i ┼×eyh buyuruyorlar ki:

Bizim bu meselede ima etti─čimiz ┼čeyin hakikatini bilmek murad eden, hayal perdesine oradaki suretlere ve o suretlerden s├Âyleyene baks─▒n ki k├╝├ž├╝k ├žocuklar bu perdenin mahiyetinden ve onun arkas─▒nda durup e┼čhas─▒ oynatan ve ┼čah─▒slar─▒n dilinden s├Âyleyen zattan habersizdir, onu g├Ârmezler.

D├╝nyada da hakikat, bunun ayn─▒d─▒r, insanlar─▒n ├žo─ču farz etti─čimiz k├╝├ž├╝k ├žocuklar gibidir. Bunun sebebi a├ž─▒kt─▒r.

G├Âr├╝l├╝r ki, k├╝├ž├╝k ├žocuklar hayal meclisinde sevinirler, sevin├žlerinden g├╝ler, oynarlar. Gaflet erbab─▒ ise hayal meclisini s─▒rf vakit ge├žirecek ├ódi bir e─člence sayarlar.

Alimler ise bundan ibret al─▒rlar; onlar bilirler ki, hayal perdesi ancak bir misaldir.

Bunun i├žin ├Ânce hayal perdesinde Vassaf denilen zat g├Âz├╝k├╝r, s├Âz s├Âylemeye ba┼člar. ─░l├óh├« azameti dile getirir. Kendisinden sonra hayal perdesine birbiri ard─▒nca her s─▒n─▒ftan gelen suretler ile m├╝k├óleme ve muhavere eyler. Seyredenler bildirir ki: Hak Taal├ó bu perdeyi kullar─▒na bundan ibret als─▒nlar diye nasip eylemi┼člerdir. ‘

Bununla beraber hayal perdesinde gizli hakikatleri gaflet erbab─▒ g├╝l├╝n├ž bir e─člence sayar.

─░┼čte bundan sonra Vassaf perdeden kaybolur. Vassaf dedi─čimiz zat, bizce Adem aleyhissel├ómd─▒r. ÔÇśÔÇÖF├╝tuhat-─▒ MekkiyeÔÇÖÔÇÖnin terc├╝me eyledi─čimiz ┼ču bahsini, okuyan Orhan Gazi zaman─▒ ricalinden olan ┼×eyh K├╝┼čter├«’nin Karag├Âz oyununun mucidi olamayaca─č─▒n─▒ teslimde teredd├╝t etmezler. Zira ┼×eyh-├╝l Ekber efendimiz Kitab-─▒ F├╝tuhatÔÇÖ─▒ 599 (1202) tarihinde Mekke-i M├╝kerreme’de bulunduklar─▒ s─▒rada telif buyurmu┼člard─▒r; bu sabittir. Tabiat─▒yla bahsettikleri hayalin de ondan evvei mevdut olmas─▒ zaruridir.

M├╝ellifin ┼×am’da oturduklar─▒ s─▒rada, yani 600 (1203) tarihlerinden sonra bir kere daha F├╝tuhat n├╝shas─▒n─▒ yazm─▒┼č bulunmalar─▒n─▒n esas meseleye hi├žbir tesiri olamaz.

┼×eyh K├╝┼čter├« ise 761 y─▒l─▒nda vefat etmi┼č olan Orhan Gazi asr─▒nda ya┼čam─▒┼č bir zatt─▒r. Kendisinin o tarihten bir bu├žuk as─▒r evvel mevcudiyeti bilinen bir oyunun icat hakk─▒na sahip olmas─▒na nas─▒l ihtimal verile bilir? Kald─▒ ki F├╝tuhat’─▒n sat─▒rlar─▒nda biraz dikkat edilirse bu oyunun F├╝tuhat’─▒n telif tarihinden de ├žok zaman evvel Arap diyar─▒nda mevcut ve me┼čhur oldu─ču anla┼č─▒l─▒r.

Buna binaen denilebilir ki, Osmanl─▒ medeniyetinin zuhur ve inti┼čar─▒ ├╝zerine Bursa’ ya gelmi┼č olan ┼×eyh K├╝┼čteri, evvelce Arap diyar─▒nda g├Âr├╝p belledi─či oyunu Osmanl─▒ medeniyetini te┼čkil eden heyetin kabiliyetini g├Ârerek o s─▒rada Arap├žadan T├╝rk├žeye nakil ve terc├╝me etmi┼čtir.

─░┼čte ┼×eyh K├╝┼čteri olsa olsa Osmanl─▒l─▒k d├╝nyas─▒nda bunun ilk ├Ânce nakli ve nesri hak ve ┼čerefini muhafaza edebilir. Esas─▒nda icad─▒na sahip olamaz. Bu ├ócizleri Arap medeniyetine ait tafsil├ót─▒ maalesef g├Âr├╝p m├╝talaa etmeye muvaffak olamad─▒m. ├ťmit ederim ki g├Âremedi─čimiz eserlerde bu oyunu icat edene ve icat tarihine ait tafsil├ót da vard─▒r.

L├ókin ┼čuras─▒ gayrikabil-i inkard─▒r ki, Osmanl─▒ m├╝elliflerinden, ┼×eyh K├╝┼čteriÔÇÖnin mucitli─čine inananlar k├╝t├╝phanelerimizde ve memleketimizde n├╝shas─▒ pek ├žok olan F├╝t├╝hat’─▒ da okumaya muvaffak olamam─▒┼člard─▒r.

Yukar─▒daki tafsil├óttan anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre hayal oyunu ├žok zaman evvel mevcut olup fakat Orhan Gazi asr─▒ ricalinden ┼×eyh K├╝┼čteri, Osmanl─▒lar─▒n kabiliyetlerine g├Âre de─či┼čtirmi┼č, d├╝zenlemi┼č, Y─▒ld─▒r─▒m Bayezit zaman─▒nda da inti┼čar─▒ ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Tarihler Bayezit’in bir├žok nedimleri oldu─čunu yazarlar. Bunlardan K├Âr Hasan ad─▒nda bir zat bu sanat─▒ ├žok iyi bilirmi┼č ve padi┼čah─▒n huzurunda oynat─▒rm─▒┼č.

K├Âr Hasan’─▒n torunlar─▒ndan Mehmet ├çelebi de hayal oynatmakta pek ├╝nl├╝ imi┼č. Haftada birka├ž gece D├Ârd├╝nc├╝ MuratÔÇÖ─▒n huzurunda Karag├Âz oynat─▒rm─▒┼č.

Yedi ya┼č─▒nda tahta ├ž─▒kan Avc─▒ Mehmet hayal oyununu sevdi─činden Bek├ži Mehmet ad─▒nda bir hayal oyuncusu padi┼čah─▒n mizac─▒na g├Âre baz─▒ de─či┼čiklikler yaparak onu e─člendirirmi┼č. Bu bek├ži Mehmet 1659 tarihinde vefat etmi┼čtir. Sonralar─▒ ┼×erbet├ži Emin ad─▒nda biri ┼č├Âhret yapm─▒┼č.

├ť├ž├╝nc├╝ Selim zaman─▒nda yeti┼čen Kas─▒mpa┼čal─▒ Haf─▒z Bey ve ikinci MahmutÔÇÖun nedimlerinden Sait Efendi benzeri az bulunur hayal oyuncular─▒ imi┼č.

Bu haf─▒z Beyi, Beylerbeyi yal─▒lar─▒ndan birinde yap─▒lacak s├╝nnet d├╝─č├╝n├╝ne peylemi┼čler.┬á O cemiyette bir unutkanl─▒─č─▒n hatas─▒n─▒ hemen d├╝zeltip maharetini yine ispat etmi┼č. B├Âyle oldu─ču halde ├ť├ž├╝nc├╝ Selim huzurunda Karag├Âz oynat─▒rken yapt─▒─č─▒ bir gaf y├╝z├╝nden oyunu hemen tatil etmi┼č ve sanat─▒ da b─▒rakm─▒┼čt─▒r.

*

T├╝rkler AnadoluÔÇÖya yerle┼čtik├že yeni karakterler s─▒rayla oyunlara eklenir. Karag├Âz, Hacivat ve e┼člerine, Beberuhi, Acem, Laz, Ermeni, Rum, Yahudi eklenir. ─░stanbulÔÇÖun fethinden sonra zenne, frenk ve Tuzsuz Deli Bekir, Arnavut ve Rumelili karakterlerinin oyuna kat─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝r├╝z. Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ├ž├Âk├╝┼č d├Ânemindeyse ├želebi, efe ve muhacir karakterleri eklenir.

Son y─▒llar─▒n en ├╝nl├╝ hayalcileri olarak radyoÔÇÖda karag├Âz program─▒ yapan Hayali K├╝├ž├╝k Ali, Hadi Poyrazo─člu, Metin ├ľzlen, Orhan Kurt, Taceddin Diker,┬á Hayali Torun ├çelebiÔÇÖyi sayabiliriz.

Oyun HacivatÔÇÖ─▒n sahneye ├ž─▒k─▒p, ÔÇťÔÇŽGeldim ┼ču k├╝├ž├╝k perdeye, bir arkada┼č bulmaya, o s├Âylese ben dinlesem, ben s├Âylesem o dinlese. Bizi seyredenler ne┼čelenseÔÇŽ Ah, yar bana bir e─člence medetÔÇŽÔÇŁ

├çocuklu─čumda g├Âlge sanat─▒n─▒n ustalar─▒ okulumuza gelir ve g├Âsteri yaparlard─▒. Radyoda Karag├Âz saati vard─▒. Hayali K├╝├ž├╝k Ali Karag├Âz ve HacivatÔÇÖ─▒ canland─▒r─▒rd─▒. Bu gelene─či BursaÔÇÖda s├╝rd├╝r├╝l├╝yor.

Bursa, g├Âlge oyunlar─▒na sahip ├ž─▒kar ve g├Âlge oyunu gelene─čini s├╝rd├╝rmede liderli─či ├╝stlenir. Kent Otel’de 1993’te 16-20 Kas─▒m tarihleri aras─▒nda “I.Milletleraras─▒ Bursa Karag├Âz-Kukla ve G├Âlge Oyunlar─▒ Festivali” d├╝zenlenir. Ayr─▒ca festival kapsam─▒nda bir de sempozyum d├╝zenlenir.

Ayr─▒ca 1994 senesinin ┼×ubat ve Mart aylar─▒nda ilk “Karag├Âz ├ç─▒rakl─▒k Semineri”ni d├╝zenler. 1997 y─▒l─▒nda UN─░MA T├╝rkiyeÔÇÖnin Bursa ┼×ubesiÔÇÖni kuruldu. Karag├Âz ve HacivatÔÇÖ─▒ ya┼čatmak i├žin BursaÔÇÖda bir Karag├Âz evi yap─▒lmas─▒ fikri olu┼čur. Karag├Âz EviÔÇÖnin yap─▒m─▒n─▒ d├Ânemin Belediye Ba┼čkan─▒ Erdem Saker ba┼člatt─▒. Karag├Âz Sanat Evi 14 Haziran 1997 g├╝n├╝ a├ž─▒ld─▒.

KAYNAKÇA:
-Ali R─▒za Bey, Bir Zamanlar ─░stanbul, ─░stanbul
-┼×ehrengiz, ┼×ehrengiz say─▒:66, s:17
-Tarih dergisi, say─▒:30, Kas─▒m 2016

1,300 Toplam, 1 okuma bug├╝n

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

21 Ekim 2019, 1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken! i├žin yorumlar kapal─▒
NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

20 Ekim 2019, NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

20 Ekim 2019, K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

20 Ekim 2019, ─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en i├žin yorumlar kapal─▒
Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

20 Ekim 2019, Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar