Türkiye ve Dünyada Çerkes Diasporası

Türkiye ve Dünyada Çerkes Diasporası

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

Kafkas k├Âkenli yazarlara g├Âre T├╝rkiye, Suriye, ├ťrd├╝n, M─▒s─▒r, Tunus, Almanya, ABD, Irak, Libya, Yugoslavya, ─░srail, Bulgaristan, ─░ran, Japonya, Arnavutluk, Hollanda ve K├Ârfez emirliklerinde 3 ila 5 milyon Kafkas k├Âkenli insan ya┼čamaktad─▒r.

Diasporay─▒ ├╝lkelere g├Âre incelersek;

T├ťRK─░YE

Kurtulu┼č ┼×ava┼č─▒ÔÇÖna ├çerkeslerin destek vermesine k─▒zan ─░ngiliz ─░┼čgal Komutanl─▒─č─▒ ─░stanbulÔÇÖdaki ├çerkes derneklerini kapat─▒r.

Cumhuriyet D├Ânemi, Osmanl─▒ÔÇÖdan kalan t├╝m M├╝sl├╝manlar─▒ T├╝rkl├╝k ├žat─▒s─▒ alt─▒nda birle┼čtirmek ister. D├Ânem d├Ânem ÔÇťVatanda┼č T├╝rk├že Konu┼čÔÇŁ kampanyalar─▒ a├ž─▒l─▒r.

AnadoluÔÇÖdaki di─čer halklar gibi taassup i├žinde olmayan, kad─▒n-erkek ili┼čkilerine farkl─▒ bakan ├çerkes halk─▒ h─▒zla ┼čehirle┼čir T├╝rkle┼čir. Rus d├╝┼čmanl─▒─č─▒n─▒n, ustaca Sosyalizm d├╝┼čmanl─▒─č─▒na ├ževrilmesi ve ─░kinci D├╝nya Sava┼č─▒ sonras─▒nda ABD-─░ngiltere ittifak─▒n─▒n ba┼člatt─▒─č─▒ So─čuk Sava┼č d├Ânemi ├çerkeslerin T├╝rkle┼čmesini h─▒zland─▒r─▒r. Tarih kitaplar─▒nda ├çarl─▒k Rusyas─▒=Sovyetler Birli─či mant─▒─č─▒yla yaz─▒l─▒r. Bu ak─▒ma ├çerkes yazarlar da uydu. S├╝rg├╝n├╝n ac─▒s─▒ h├ól├ó s├╝r├╝yordu ve bu d├Ân├╝┼č├╝m ├žok ustaca ba┼čar─▒lm─▒┼čt─▒. Oysa Sovyet deste─či ile kurulan ├╝├ž ├çerkes cumhuriyeti anavatanda ├çerkes varl─▒─č─▒n─▒ ve k├╝lt├╝r├╝n├╝ s├╝rd├╝rd├╝. ├çerkesler kendi dillerinde okuyup, kendi dillerinde kitaplar yay─▒nlarlar. Tarihlerini ara┼čt─▒r─▒rlar.

Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonraki iktidar m├╝cadelesinde ├çerkesler saf d─▒┼č─▒ b─▒rak─▒l─▒r. ┼×├╝pheli vatanda┼č muamelesi g├Âr├╝rler. 150ÔÇÖlikler listesi, ManyasÔÇÖtan 25 k├Ây├╝n s├╝r├╝lmesi ve bir o kadar─▒n─▒n da s├╝r├╝lecekken vazge├žilmesi, toplumsal ├Ârf├╝n XASEÔÇÖnin h├ókim oldu─ču ve bu y├╝zden neredeyse su├ž tabir edilen hi├žbir olay─▒n ya┼čanmad─▒─č─▒ ├çerkes k├Âylerine karakollar kurulur. ├çerkes ve Abaza k├Âylerine Karadeniz B├ÂlgesiÔÇÖnden getirilen yurtta┼člar yerle┼čtirilir.

Bu ac─▒ s├╝rg├╝nde kendisinin T├╝rk oldu─čunu s├Âyleyen bir kad─▒na yetkililerin, ÔÇťSen kal, ama kocan gidecekÔÇŁ cevab─▒ haf─▒zalarda ya┼čamaktad─▒r.

Yetmi┼čli y─▒llara kadar ├çerkes k├╝lt├╝r├╝ k├Âylerde muhafaza ediliyordu. Okulla┼čman─▒n artmas─▒ ve ancak k├Âylerden kentlere g├Â├ž h─▒zlanmas─▒yla, ├çerkesce konu┼čan say─▒s─▒ h─▒zla azal─▒r, ├žocuklar T├╝rk├že konu┼čmaya ba┼člarlar.

├ľnce Ub─▒h├ža kaybolur. Tevfik Esen├žÔÇÖle beraber biter. Sadece bir Frans─▒z gelip, bu dilin son temsilcisiyle ilgilenip, kaydeder.

Oysa ordu, M─░T ve Emniyet Te┼čkilat─▒ÔÇÖn─▒n ├╝st kademelerinde iki binli y─▒llara kadar ├çerkesler h├ókimdi.

12 Eyl├╝l 1980 y─▒l─▒ndaki darbeden sonra kurulan dikta rejimi t├╝m dernekleri kapat─▒r. ─░stanbul, Ankara ve Yalova dernekleriÔÇÖnin y├Âneticileri b├Âl├╝c├╝l├╝kten yarg─▒lan─▒rlar. 1981 y─▒l─▒nda k─▒z─▒ma koydu─čum isim y├╝z├╝nden mahkemeye verilmekle tehdit edildim, bir y─▒l sonra karde┼čim k─▒z─▒na koydu─ču isim y├╝z├╝nden mahkemeye verildi.

1960 say─▒m─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖde ├çerkesce konu┼čan n├╝fus 147 bin ki┼či olarak belirtilir.

 SURİYE

93 HarbiÔÇÖnden sonra BalkanlarÔÇÖdan ve ─░stanbulÔÇÖdan binlerce ├çerkes Suriye, Filistin ve L├╝bnan limanlar─▒na g├Ânderilir. Bu yolculuklarda y├╝zlerce ki┼či ├Âld├╝. T─▒ka basa 3000 g├Â├žmenin t─▒ka basa dolduruldu─ču Sphinx gemisinin yakaland─▒─č─▒ f─▒rt─▒nada 40 ki┼či denize d├╝┼čerek, 600 ki┼či de gemide ├ž─▒kan yang─▒nda ya┼čamlar─▒n─▒ yitirirler.

1878 ┼×ubat ay─▒ ve 1910 y─▒llar─▒ aras─▒nda bug├╝nk├╝ Suriye topraklar─▒na 60 ila 100 bin ├çerkes yerle┼čtirilir. ├çerkesler SuriyeÔÇÖde; Golan TepeleriÔÇÖnde, HoranÔÇÖda, Humus yak─▒nlar─▒nda, Halep b├Âlgesinde (Mumbu├ž, Rakka), ┼×am yak─▒nlar─▒nda, Der-Zor ve g├╝neyde Svedya kasabas─▒nda yerle┼čim yerleri kurarlar. ├çe├ženler ise Kam─▒┼čl─▒ y├Âresinde, Raseleyn, ResulaynÔÇÖa yerle┼čirler. SuriyeÔÇÖdeki geli┼čmeler ├çerkesleri asimilasyona ve b├╝y├╝k kentlere g├Â├že zorlad─▒. ├çerkesler Suriye ordusunda g├Ârev al─▒rlar, SuriyeÔÇÖnin ilk cumhurba┼čkan─▒ Sultan II. Abd├╝lhamitÔÇÖin damad─▒ Ahmet NamiÔÇÖydi. Bug├╝n ├çerkeslerin oldu─ču yerlerde i├ž sava┼č s├╝rmektedir. (2014)

├çerkeslerin kendi dillerinde e─čitim veren okullar─▒, dergileri 1930ÔÇÖlara girerken kapat─▒l─▒r. SuriyeÔÇÖnin Frans─▒zlardan ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒na yol a├žan ayaklanman─▒n ├Ânderleri ├çerkes subaylard─▒.

6 G├╝n Sava┼č─▒ diye bilinen ve 1967 y─▒l─▒nda ─░srailÔÇÖin Golan TepeleriÔÇÖni i┼čgali ile son bulan sava┼čta en b├╝y├╝k darbeyi Golan TepeleriÔÇÖndeki KuneytraÔÇÖda ya┼čayan ├çerkesler yer. Ya┼čad─▒klar─▒ yeri terk etmek zorunda kalan ├çerkesler ┼×am ve civar─▒na, oradan ABDÔÇÖnin New Jersey ve California eyaletlerine yerle┼čirler.

├ťRD├ťN

1877-78 Osmanl─▒ÔÇôRus sava┼č─▒ndan sonra Rusya ├çerkeslerin BalkanlarÔÇÖdan uzakla┼čt─▒r─▒lmas─▒n─▒ ve Do─ču AnadoluÔÇÖya yerle┼čtirilmemelerini ister. BalkanlarÔÇÖdan uzakla┼čt─▒r─▒lan ├çerkesler bug├╝nk├╝ SuriyeÔÇô├ťrd├╝n ve ─░srailÔÇÖin oldu─ču topraklara yerle┼čtirilirler. Amman b├Âlgesine ilk yerle┼čim 1868 y─▒l─▒nda oldu. KafkasyaÔÇÖdan BulgaristanÔÇÖa g├Â├ž eden ┼×aps─▒─člardan bir grup buraya yerle┼čir. Onlar─▒ Abzeh, Bjedug ve Kabardey g├Â├ž kafileleri izler.

G├Â├žmenler deniz yoluyla L├╝bnan ve Filistin limanlar─▒na gelip, buradan i├ž k─▒s─▒mlara g├Â├ž ediyorlard─▒. AnadoluÔÇÖdan k├╝├ž├╝k bir grup Halep ÔÇô ┼×am yoluyla b├Âlgeye gelmi┼čti.

O g├╝nk├╝ Amman ├ž├Âl k─▒y─▒s─▒nda terk edilmi┼č bir yerdi. Eski ad─▒ Rabbat Aman olan AmmanÔÇÖda harap bir cami vard─▒. AmmanÔÇÖ─▒n topra─č─▒ verimli ama ├ževresi kurakt─▒. B├Âlgede harap vaziyette Roma d├Âneminden kalma bir amfitiyatro vard─▒. G├Â├žmen gelen ┼×aps─▒─člar uzun bir s├╝re burada ya┼čarlar.

B├Âlgeye son g├Â├žmenler 1900 y─▒l─▒nda ┼×am ├╝zerinden gelen B├╝y├╝k ve K├╝├ž├╝k Kabardey (Gilasteney) k├Âkenli idiler.

1897-68 y─▒l─▒nda ya┼čanmaz bir yer olarak foto─čraf─▒ ├žekilen b├Âlge 1907ÔÇÖde geli┼čmi┼č bir kent g├Âr├╝n├╝m├╝ kazanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. ├çerkeslere Mirza Pa┼ča ├Ânderlik etmi┼čti.

├çerkesler b├Âlgede AmmanÔÇÖdan ba┼čka Vadisir, Suveyleh, Cera┼č, Rusafya, Naur k├Âylerini kurarlar. G├Â├žmen gelen ├çe├ženler de Zarka k├Ây├╝n├╝ kurarlar.

G├Â├žmenlerin g├Ârevi Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin b├Âlgeye h├ókim olmas─▒n─▒ sa─člamakt─▒. Daha sonra b├Âlgede yap─▒lan demir yolunun korunmas─▒ g├Ârevi ├çerkeslere verilir.

B├Âlgeye yerle┼čen ├çerkesler bedevi Araplar─▒n ve D├╝rzilerin s─▒k s─▒k sald─▒r─▒lar─▒na u─čruyorlard─▒. Bazen binlerce ki┼činin kat─▒ld─▒─č─▒ bu ├žarp─▒┼čmalar─▒n galibi ├çerkesler olur.

Yerle┼čimciler k├Âyleri kale gibi kuruyorlard─▒. Evler biti┼čik ve bir duvar gibi k├Ây├╝ ├ževreliyordu. Evler, bir evden di─čer eve ge├žecek ┼čekilde yap─▒l─▒yordu. K├Ây├╝n tek giri┼čÔÇô├ž─▒k─▒┼č kap─▒s─▒ bulunuyordu. Gece olunca kap─▒ kapat─▒l─▒r, gelen seslense de i├žeri al─▒nmaz, ├žat─▒larda n├Âbet tutulurdu. K├Âye giremeyip, d─▒┼čarda kalanlar ├žo─ču zaman bedevi Araplar veya D├╝rziler taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝lm├╝┼č olarak bulunurdu.

Amman b├Âlgesine yerle┼čim planl─▒ olarak yap─▒lm─▒┼čt─▒. Yerle┼čimler merkeze 15 kilometre uzakl─▒ktayd─▒.

Demir yolunun gelmesi b├Âlgeyi zenginle┼čtirir. Zenginli─čin koruyucusu ├çerkeslerdi. ├çerkeslerle b├Âlgedeki bedeviler aras─▒nda ├žat─▒┼čmalar─▒n nedeni, bedevilerin ekili topraklarda hayvan otlatmas─▒yd─▒. ├çat─▒┼čmalardan sonra b├Âlgenin etkin kabilelerinden Banu-Sahr ile bar─▒┼č sa─člad─▒lar. Bunu di─čer kabilelerle yap─▒lan anla┼čmalar izler.

1910 y─▒l─▒nda ├çerkes ├Ânderlerden Vasfi Mirza Pa┼ča, Hicaz ÔÇô┼×am demir yolunu korumak i├žin 300 ├çerkes atl─▒s─▒ndan olu┼čan g├Ân├╝ll├╝ taburu kurar. Bu tabur SuriyeÔÇÖnin Karak ┼čehrinde ├ž─▒kan Arap isyan─▒n─▒ bast─▒r─▒r.

1918 y─▒l─▒nda ├çerkes taburu S├╝vey┼čÔÇÖte ─░ngilizlerle sava┼č─▒r. ─░ngilizlerin FilistinÔÇÖe yapt─▒─č─▒ taaruza ├çerkesler direnir. Ancak b├Âlgedeki Araplar ayaklan─▒r. ─░ngilizlerin taaruzu kar┼č─▒s─▒nda yenilen D├Ârd├╝nc├╝ Osmanl─▒ ordusu ┼×amÔÇÖa ├žekilir. Amman ─░ngilizlerin eline ge├žer. ┼×ehirdeki ├çerkes ileri gelenleri Osmanl─▒ yanl─▒s─▒ olmak, onlara hizmet etmek su├žlamas─▒yla tutuklan─▒r.

─░ngilizler, ├çerkeslerin ya┼čad─▒─č─▒ Vadisir k├Ây├╝n├╝ b├╝y├╝k kay─▒p vererek ele ge├žirir. Mirza Pa┼čaÔÇÖn─▒n komutas─▒ndaki g├Ân├╝ll├╝ taburu Osmanl─▒ ordusuyla beraber SuriyeÔÇÖye ├žekilmi┼č, Frans─▒z askerleriyle ├žarp─▒┼č─▒yordu.

┼×erif H├╝seyinÔÇÖin o─člu ├Ânce Suriye, sonra Irak Kral─▒ olan Faysal, Mirza Pa┼čaÔÇÖya bir telegraf g├Ândererek sava┼čtan ├žekilip, AmmanÔÇÖa geri d├Ânmesini ister. ├çerkesler belki ilk defa ak─▒ll─▒ davran─▒p sava┼čtan ├žekilirler.

─░ngilizler b├Âlgede Manda idaresi kurup, daha sonra bu topraklar─▒ Filistin ve ├ťrd├╝n olarak ikiye b├Âlerler. ├çerkesler ba─č─▒ms─▒z bir ├ťrd├╝n devleti kurulmas─▒n─▒ destekliyorlard─▒. B├Âlgedeki bedevi kabile reisleri kendilerinin bu devletin ba┼č─▒nda olmas─▒n─▒ istiyorlard─▒. Bu nedenle ┼×erif H├╝seyinÔÇÖin o─člu Kral AbdullahÔÇÖa d├╝┼čmanca tav─▒r al─▒rlar. Buna kar┼č─▒l─▒k ├çerkesler, Kral─▒ ve Ha┼čimi hanedan─▒n─▒ desteklerler.

1923 y─▒l─▒nda b├Âlgedeki a┼čiret liderleri isyan eder. ├çerkes sava┼č├ž─▒lar toplanarak kral─▒ korurlar, isyan─▒ bast─▒r─▒rlar.

Kurulan TransÔÇô├ťrd├╝n Ha┼čimi Emirli─čiÔÇÖnin b├╝rokrasisini, Kral─▒n muhaf─▒z g├╝c├╝n├╝ ve ordunun ├╝st kademesini ├çerkesler olu┼čturur.

├ťrd├╝nÔÇÖe tar─▒m─▒, el sanatlar─▒n─▒, ba─čc─▒l─▒k ve meyvecili─či ├çerkesler getirmi┼čti. K─▒sa s├╝rede b├Âlge huzur i├žine girdi, zenginle┼čti.

─░kinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra Sovyetler Birli─činden ka├žan ┼×aps─▒─č, Bjedu─č ve Kabardeyler ├ťrd├╝nÔÇÖe s─▒─č─▒nd─▒. Kral Abdullah ├çerkeslerin rahat├ža ├ťrd├╝nÔÇÖe gelmeleri i├žin ├žaba g├Âsterir.

├ťrd├╝nÔÇÖdeki Ha┼čimi Hanedan─▒, ├çerkeslerin b├╝y├╝k deste─či ile ayakta durmaktad─▒r.

IRAK

├çerkesler veya Irak’taki Kuzey Kafkasya k├Âkenli insanlar─▒n toplam say─▒s─▒ 30.000 ve 50.000 aras─▒nda oldu─ču tahmin edilmektedir. Ba─čdat’ta 30.000 Ad─▒ge ailesi oldu─ču bildirilmi┼čtir. Bir├žok Kuzey Kafkasyal─▒n─▒n Araplar ve K├╝rtler taraf─▒ndan asimile oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. Da─č─▒stan as─▒ll─▒ Irak’taki K├╝rt ve Arap a┼čiretleri de vard─▒r. ├çe├ženler Kuzey Kafkas k├Âkenli Irakl─▒lar─▒n d├Ârtte ├╝├ž├╝n├╝ olu┼čturmaktad─▒r.

├ľnce Sivas ve ├ževresine yerle┼čen ├çe├ženler daha sonra Suriye ve sonunda Irak topraklar─▒na g├Â├ž etmi┼člerdir. ├ľnce MusulÔÇÖa giren aileler daha sonra IrakÔÇÖ─▒n orta b├Âlgelerine do─čru inerek TikritÔÇÖin kar┼č─▒ yakas─▒nda bulunan Dicle NehriÔÇÖnin bat─▒s─▒ndaki Kelek b├Âlgesine yerle┼čmi┼člerdir. Buradan IrakÔÇÖ─▒n ├že┼čitli b├Âlgelerine yay─▒lan ├çerkesler, Kerk├╝k, Diyala, Anbar (Felluce) ve Ba─čdat ├ževrelerinde ya┼čamaya ba┼člam─▒┼člard─▒r Bunun yan─▒ s─▒ra, zorunlu g├Â├ž ├Âncesi ve sonras─▒ndaki k─▒sa s├╝rede Kuzey ve G├╝ney Da─č─▒stanÔÇÖdan g├Â├ž eden aileler de Duhok, Erbil ve S├╝leymaniyeÔÇÖye yerle┼čmi┼čtir.

El-Da─č─▒stanl─▒, El-Shishani (├çe├žen), ElSharkas (├çerkes) gibi soyadlar Kuzey Kafkas k├Âkenli Irakl─▒lar aras─▒nda yayg─▒nd─▒r.

Kuzey Kafkasyal─▒lar g├╝neyde Basra olmak ├╝zere KuzeyÔÇÖdeki Dohuk ┼čehrine kadar Irak’─▒n her yerine yerle┼čmi┼čtirler. B├╝y├╝k topluluklar halinde bulunuyorlar.

├çerkesler,Necef, Hilla, Musul, Kut, Basra, Tikrit, Erbil, Nas─▒riye, Divaniye, Dohuk, Ramadi, Amarah, Tuzhurmatu k├╝├ž├╝k topluluklar ile Ba─čdat, S├╝leymaniye, Diyala, Kerk├╝k ve Felluce gibi ┼čehir Ad─▒geler genelde ┼čehirlerde ya┼č─▒yorlar. Kerk├╝k, Musul, Ba─čdat ve FelluceÔÇÖde Abzeh, Kabardey ve ┼×aps─▒─člar var. Kerk├╝kÔÇÖte Abzeh ve Kabardeyler ya┼č─▒yordu. Ba─čdatÔÇÖta bin, MusulÔÇÖda bin, toplamda tahmini 5 bin Adige bulunuyordu.

Ba─čdat’ta bir ├çe├žen Mahallesi ve Irak genelinde bir├žok ├çerkes k├Ây├╝ vard─▒.

2004 y─▒l─▒nda Irakl─▒, ├çe├žen, Da─č─▒stanl─▒ ve ├çerkesler Al-Tadamun adl─▒ Kafkas toplumu derne─či Kerk├╝k’te kuruldu. Bu k├╝lt├╝rel organizasyon Kuzey Kafkas k├╝lt├╝r├╝n├╝ bir araya getirmeyi ama├žlamakta.

G├╝ney Kafkasya k├Âkenli bir├žok halk Irak’a yerle┼čmi┼čtir. G├╝rc├╝ler ayn─▒ zamanda Irak’a yerle┼čmi┼č ve 18. ve 19. y├╝zy─▒llar (1704-1831) boyunca ├╝lke y├Ânetiminde s├Âz sahibi olmu┼člard─▒r. Irak’─▒ 1932 ile 1933 y─▒llar─▒ aras─▒nda y├Âneten ba┼čbakan Naci ┼×evket G├╝rc├╝ as─▒ll─▒ idi. Di─čer bilinen Kafkas k├Âkenli devlet adamlar─▒: Yasin el-Ha┼čimi- Irak Ba┼čbakan─▒ (1924-1925 ve 1935-1936), Hikmet S├╝leyman- Irak Ba┼čbakan─▒ (1936ÔÇô1937), Tahir Yahya- Irak Ba┼čbakan─▒ (1963ÔÇô1965 ve 1967ÔÇô1968).

─░SRA─░L

Burada ya┼čayan ├çerkesler YunanÔÇôBulgar s─▒n─▒r─▒ndaki Maravel b├Âlgesinde on y─▒l ya┼čad─▒ktan sonra FilistinÔÇÖe g├Â├ž etmek zorunda kalm─▒┼člard─▒. G├Â├žmenler FilistinÔÇÖde Kfar-Kama, Reyhaniye ve Kisariye k├Âylerini kurarlar. Kisariye k├Ây├╝ne ÔÇť├çerkes HarapÔÇŁ ad─▒ verilmi┼čtir. Bunun sebebi gelen g├Â├žmenlerin s─▒tmadan k─▒r─▒lmalar─▒yd─▒.

─░srailÔÇÖde g├╝n├╝m├╝zde 7ÔÇô8 bin ├çerkesin ya┼čad─▒─č─▒ san─▒lmaktad─▒r. Buradaki ├çerkesler kendi dillerinde e─čitim ├Â─čretim g├Ârmektedir. Ancak Arap olmad─▒klar─▒ i├žin ├çerkes erkek ve k─▒zlar─▒ zorunlu askerlik yapmaktad─▒rlar.

MISIR

T├╝rk k├Âkenli Meml├╝klerin M─▒s─▒rÔÇÖ─▒ ele ge├žirip, K├Âlemenler DevletiÔÇÖni kurduktan, bir as─▒r ge├žmeden y├Ânetime ├çerkes Meml├╝kler h├ókim oldular. ├çerkes Meml├╝kler iktidara geldiklerinde, Mo─čollar, T├╝rk ve ─░slam devletlerini y─▒karak, Ba─čdatÔÇÖa kadar gelmi┼člerdi. Mo─čollar Ba─čdatÔÇÖ─▒ y─▒karak Abbasi Halifeli─čiÔÇÖne son vermi┼člerdi. Anadolu Sel├žuklu Devleti de Mo─čollara tabi olmu┼čtu.

BaybarsÔÇÖ─▒n ├Ânderli─čindeki ├çerkes Meml├╝kler, Mo─čollar─▒n yenilmezli─čine son verirler. Mo─čollar─▒ bozgundan bozguna u─čratarak, Kud├╝sÔÇÖ├╝, SuriyeÔÇÖyi, Elbistan-Malatya b├Âlgelerini kurtar─▒rlar.

ÔÇťM─▒s─▒rÔÇÖda 1382-1517 y─▒llar─▒ aras─▒nda h├╝k├╝m s├╝ren ├çerkes Meml├╝kleri DevletiÔÇÖnin kurucusu Sultan BerkukÔÇÖtur. Sultan Berkuk, ├çerkeslerin Kesa kabilesine mensuptur. M─▒s─▒rÔÇÖa K─▒r─▒m ├╝zerinden getirilmi┼čtir. Berkuk sultan olunca babas─▒ AnasÔÇÖ─▒ ├çerkesyaÔÇÖdan getirtir ve emir unvan─▒ verir. Hristiyan olan Anas, burada M├╝sl├╝man olur. Sultan Berkuk babas─▒ndan ba┼čka ablas─▒ ve ya┼čl─▒ kad─▒n akrabalar─▒n─▒ ve cariyeler getirirÔÇŁ.(─░bn-i Tagriberdi:252-255:2013)

Bu ├Ârnek bize ├çerkesya ve M─▒s─▒r aras─▒nda ili┼čkilerin s├╝rd├╝─č├╝n├╝ g├Âstermektedir. M─▒s─▒rÔÇÖa getirilen Adigeler anavatanlar─▒yla ili┼čkiye ge├žmi┼člerdir. K├Âle olanlar─▒n d─▒┼č─▒nda kendi istekleriyle M─▒s─▒rÔÇÖa ├žok say─▒da Adige gelip, g├Ârev alm─▒┼č olabilir.

Osmanl─▒larla dostluk ili┼čkisinde olan bu devlet II. Selim taraf─▒ndan ortadan kald─▒r─▒l─▒r. M─▒s─▒r, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin eline ge├žtiyse de yerel iktidar ├çerkes Meml├╝klerde kald─▒. M─▒s─▒rÔÇÖa KafkasyaÔÇÖdan ├çerkes ve G├╝rc├╝ ak─▒n─▒ devam etti.

Napolyon idaresindeki Frans─▒zlar M─▒s─▒rÔÇÖ─▒ i┼čgale geldi─činde savunma olarak kar┼č─▒lar─▒nda ├çerkes beylerinin y├Ânetti─či s├╝varileri buldular. Toplar─▒ olmayan, gece bask─▒n yapmay─▒ korkakl─▒k g├Âren ├çerkes s├╝variler, 21 Temmuz 1798 tarihinde yap─▒lan ve piramitlerin g├Âlgesinde ger├žekle┼čti─či i├žin tarihe ÔÇťEhramlar Sava┼č─▒ÔÇŁ olarak ge├žen bu sava┼č─▒ kaybettiler. Bu sava┼č d├╝nya tarihine, top├žu ve piyade deste─či olmadan s├╝varilerin ate┼čli silahlarla techiz edilmi┼č bir orduya kar┼č─▒ yapt─▒─č─▒ son sava┼č olarak ge├žti.

Kafkasya ve BalkanlarÔÇÖdan s├╝rg├╝n edilen ├çerkesler ┼čeklen Osmanl─▒ya ba─čl─▒, fiilen ba─č─▒ms─▒z olan M─▒s─▒rÔÇÖ─▒ y├Âneten Hidivler taraf─▒ndan M─▒s─▒r ordu ve polisinde g├Ârev almalar─▒ i├žin davet edilirler (Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne ba─čl─▒ olan M─▒s─▒r H├╝k├╝mdarlar─▒na Hidiv unvan─▒ verilmi┼čtir. Osmanl─▒ Devleti y─▒k─▒ld─▒ktan sonra kral unvan─▒n─▒ ald─▒lar).

B├Âyle bir g├Â├ž, M─▒s─▒rÔÇÖ─▒ siyasi ve ekonomik olarak g├╝├žlendirece─či i├žin ─░ngilizler engel oldular. Arap milliyet├žilerini k─▒┼čk─▒rtt─▒lar. HidivÔÇÖi ─░ngiliz ve Frans─▒z i┼čbirlik├žili─či ile su├žlayan Arap milliyet├žileri ayaklan─▒p, HidivÔÇÖi devirdiler.

B├╝rokrasiyi elinde tutan ├çerkeslerin, M─▒s─▒rÔÇÖ─▒ Osmanl─▒ sultan─▒na ba─člamaya y├Ânelik giri┼čimi bast─▒r─▒ld─▒. ─░ngilizler M─▒s─▒rÔÇÖ─▒ i┼čgal ederek manda idaresi kurdular. ─░┼čgalden sonra ─░ngilizler Osmanl─▒ya yak─▒n g├Ârd├╝kleri ├çerkesleri etkili g├Ârevlerden uzakla┼čt─▒r─▒p, yerlerine kendilerine yak─▒n, i┼čbirlik├ži Araplar─▒ getirdiler.

Arap isyan─▒na destek verenlerin ba┼č─▒nda ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖnin askeri ├Ânderlerinden Aziz Misri (Shapli) vard─▒. Enver Pa┼čaÔÇÖyla LibyaÔÇÖda ─░talyanlara kar┼č─▒ sava┼čan Aziz Misri, Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n Balkan sava┼č─▒ndan sonra ─░stanbulÔÇÖa d├Ânmesi ├╝zerine kumanday─▒ ondan devir al─▒p, ─░talyanlara kar┼č─▒ sava┼č─▒ y├╝r├╝tm├╝┼čt├╝. Ancak daha sonra m├╝cadeleye destek veren Sunusi ailesiyle anla┼čamam─▒┼č, emrindeki askerler ve harcamas─▒ i├žin b─▒rak─▒lan parayla LibyaÔÇÖdan M─▒s─▒rÔÇÖa ge├žip, ─░ngilizlere teslim olmu┼čtu.

Aziz Misri ─░stanbulÔÇÖda askeri mahkemede yarg─▒lan─▒p, idama m├óhkum edilmi┼čtir. ─░dam cezas─▒ affedilip, 1914 y─▒l─▒ ba┼č─▒nda do─čum yeri olan M─▒s─▒rÔÇÖa geri g├Ânderilmi┼čti.

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ s├╝rerken 1916 y─▒l─▒ ba┼č─▒nda Aziz Misri ─░ngiliz Savunma Bakan─▒ Lord KitchenerÔÇÖe yazd─▒─č─▒ mektup ta ÔÇťArap Ortado─čusuÔÇÖna tam ve ger├žek ba─č─▒ms─▒zl─▒k vermedik├že b├Âlgede ba┼čar─▒l─▒ olamayaca─č─▒n─▒ÔÇŁ yazm─▒┼čt─▒.

KOSOVA

Kosova’n─▒n Kay─▒p ├çerkesleri, Rusya Federasyonu’na ba─čl─▒ ├Âzerk Adigey Cumhuriyeti’nin Devlet Ba┼čkan─▒ Aslan Car─▒m’ a 1998 bahar─▒nda KosovaÔÇÖdan gelen acil yard─▒m ├ža─čr─▒s─▒ i├žeren bir mektup ula┼č─▒r. Mektupta kendilerini ├çerkes olarak tan─▒mlayan bir grup insan “kap─▒lar─▒na dayanan sava┼č ve soyk─▒r─▒mdan kurtar─▒lmalar─▒n─▒, tarihi vatanlar─▒ Adigey’e geri d├Ân├╝┼člerinin sa─članmas─▒n─▒” isterler.

Aslan Car─▒m, derhal Moskova ile irtibata ge├žer. Moskova’n─▒n yard─▒m─▒m gecikmez ve Kosova ├çerkeslerinin birinci kafilesi 1999 yaz sonlar─▒nda Adigey’e ula┼č─▒r.

Onlar i├žin Maykop yak─▒nlar─▒nda kurulan k├Âye ├çerkes├že’ de “m├╝barek, mutlu ve ayd─▒nl─▒k” anlam─▒na gelen Mefehable ad─▒ verilir.

KosovaÔÇÖda Pri┼čtine ile Vu├žitern aras─▒ndaki Donje Stanov├ža ve yak─▒n─▒ndaki Milo┼čevo k├Ây├╝nde 600-700 kadar Kafkasyal─▒n─▒n ya┼čad─▒─č─▒ tahmin ediliyor. B├Âlgedeki Lab denilen derenin ad─▒ ├çerkesce nehir anlam─▒na gelen Lap kelimesinden gelir.

Tarih├ži Kemal KarpatÔÇÖa g├Âre 400-600 bin kadar ├çerkes Balkanlar’da Kuzey ve Orta Dobruca, Tul├ža, Babada─č, K├Âstence, Varna, Ni┼č, Sofya, Rus├žuk, Nicopolis, Vidin, Silistre, ┼×umnu; Makedonya’ da Selanik, Serez, Larissa ├ževreleri ve Kosova Ovas─▒ÔÇÖna yerle┼čtirilmi┼č. Mile┼čevo’ nun da bulundu─ču b├Âlgede 50 kadar ├çerkes k├Ây├╝ kuruldu. Toplam n├╝fuslar─▒ 12-15 bin kadard─▒.

Kosova ├çerkeslerinin eli silah tutanlar─▒ 1876 Bulgar ayaklanmas─▒ ve Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒’nda Osmanl─▒ kuvvetleri i├žerisinde yer ald─▒.

1912’de S─▒rplar─▒n Kosova’y─▒ i┼čgali ile ├çerkeslerin neredeyse tamam─▒ T├╝rklerle birlikte b├Âlgeyi terk ederek Anadolu’ ya ge├žti. Kosova’ da iki ├çerkes k├Ây├╝ kald─▒.

┼×imdi KosovaÔÇÖda 300-350 kadar ├çerkes kald─▒. Arnavut n├╝fus i├žerisinde h─▒zla eriyor. ├çerkes├žeyi bilenlerin say─▒s─▒ giderek azal─▒yor. ├çerkesler bir az─▒nl─▒k olu┼čturamayacak kadar az olduklar─▒ i├žin Kosova’da az─▒nl─▒klara tan─▒nan haklara sahip de─čil. ├çocuklar─▒na kendi dillerinde e─čitim veremiyor. Arnavut├ža e─čitim alan ├žocuklar ├çerkes├žeyi bilmiyor.

YUNAN─░STAN

Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖnda Yunanl─▒lar─▒n i┼čgal etti─či topraklarda ├çerkesler ya┼č─▒yordu. Ayr─▒ca Kurtulu┼č Sava┼č─▒ y─▒llar─▒nda ─░stanbul yanl─▒s─▒ olan baz─▒ ├çerkesler YunanistanÔÇÖa s─▒─č─▒nm─▒┼čt─▒. 1923ÔÇÖlerden sonra bu ├çerkesler, MakedonyaÔÇÖda Ptolemaida, Veria (Kara Fere) ve ├çaml─▒ k├Âylerine yerle┼čtirilmi┼čler. Aile ba┼č─▒na kendilerine birka├ž d├Ân├╝m tarla, birer inek verilmi┼č. Bir k─▒sm─▒n─▒n 1924ÔÇÖlerden 1948ÔÇÖlere kadar MakedonyaÔÇÖdan Bat─▒ TrakyaÔÇÖya gelip yerle┼čmi┼čler. B├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču o ├╝├ž k├Âyde ya┼čamaya devam etmi┼č. ─░kinci D├╝nya Sava┼č─▒ sonlar─▒na do─čru ─░talyaÔÇÖya ka├žan baz─▒ ailelerin oldu─čunu ve bu ailelerin KafkasyaÔÇÖdan gelip buraya yerle┼čtiklerini Kadir NatkoÔÇÖnun yazd─▒─č─▒ ÔÇťKafkasyaÔÇÖda ve Kafkasya D─▒┼č─▒ndaki ├çerkeslerÔÇŁ kitab─▒ndan ├Â─čreniyoruz.

Yunan i┼čbirlik├žisi ├çule ─░brahim ve yanda┼člar─▒ etkiledi─či ├çerkesleri YunanistanÔÇÖa g├Ât├╝rd├╝. Atina yak─▒nlar─▒nda kurulan ├╝├ž k├Âye yerle┼čtirildiler.

─░├ž sava┼č bitmek ├╝zereyken, bir gece ├╝├ž ├çerkes k├Ây├╝ne silahl─▒ ki┼čilerce sald─▒r─▒ d├╝zendi. Sa─č kurtulanlar T├╝rkiyeÔÇÖye ba┼čvurdu ve T├╝rkiyeÔÇÖye d├Ând├╝. Bat─▒ TrakyaÔÇÖya yerle┼čmi┼č ├çerkesler de T├╝rkiyeÔÇÖye d├Ând├╝. ┼×u an i├žin YunanistanÔÇÖda ├çerkeslerin ya┼čay─▒p, ya┼čamad─▒─č─▒n─▒ bilinmiyor.

TUNUS:

TunusÔÇÖta ├çerkes ve G├╝rc├╝lerden olu┼čan Meml├╝kler yar─▒ ba─č─▒ms─▒z olan bu beyli─čin y├Ânetimini ellerinde tutuyorlard─▒. ├çerkesya do─čumlu Hayrettin Pa┼ča, TunusÔÇÖta y├Ânetimi Tunus beyinin Ba┼čbakan─▒ olarak elinde tutuyordu. TunusÔÇÖun ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ Frans─▒zlara kar┼č─▒ korumak i├žin ─░stanbulÔÇÖa destek aramaya geldi. Burada sadrazaml─▒─ča y├╝kseldi (1878). D├╝r├╝stl├╝─č├╝ ve reformculu─ču y├╝z├╝nden Sultan Abd├╝lhamitÔÇÖle ters d├╝┼č├╝nce istifa etti. Onun g├Ârevden al─▒nmas─▒ndan sonra 1881 y─▒l─▒nda Frans─▒zlar TunusÔÇÖu i┼čgal ettiler. Bu i┼čgalle birlikte TunusÔÇÖta Kafkasyal─▒lar─▒n etkisi zaman i├žinde yok oldu.

ABD:

ABDÔÇÖye ilk ├çerkes g├Â├ž├╝ Rus devriminden sonra olmu┼čtur. ─░stanbulÔÇÖdan gelen g├Â├žmenler, ─░stanbulÔÇÖun i┼čgalinden sonra ABDÔÇÖye g├Â├ž etmeye ba┼člad─▒lar. ─░lk g├Â├žmen grubu 1 A─čustos 1923 tarihinde New YorkÔÇÖa ula┼čt─▒. ─░kinci g├Â├žmen grubu ─░kinci D├╝nya Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda Almanlara esir d├╝┼čen Kafkasyal─▒lardan olu┼čuyordu. AlmanyaÔÇÖdaki Kafkasyal─▒lar─▒n b├╝y├╝k bir ├žo─čunlu─ču K─▒z─▒lorduÔÇÖya teslim edildi. Hemen hemen hepsi kur┼čuna dizilerek idam edildiler.

AmerikaÔÇÖdaki ├çerkesler Paterson kentinde yo─čun ┼čekilde ya┼čamaktad─▒rlar.

├ť├ž├╝nc├╝ g├Â├ž dalgas─▒ ellili y─▒llardan sonra bireysel g├Â├žler ┼čeklinde ba┼člam─▒┼čt─▒r.

4,959 total views, 1 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒